Ahate

Ahatea Anatidae hegazti-familiako hainbat hegaztik hartzen duten izen-arrunta da, batez ere Anatinae subfamiliakoentzat eta horren barruan Anas generokoentzat. Ez dira talde monofiletiko bat, ez baitira beltxargak eta antzarak sartzen, arraza gehienak errege-ahatetik jaisten dira (Anas platyrhynchos), Txinako hegoaldean etxekotu zena. Ahate etxekotua edo jakitarako erabiltzen dena, Anas platyrhynchos domesticus izenekoa izan ohi da Europan. Hala ere, beste herrialde batzuetan beste espezie batzuekin harremana izan dezaketen ahate etxekotuak hazten dira etxaldeetan. Euskal Herriak badu berezko arraza bat bederen, kriaxera deitua, kolore ilunekoa.

 Morfologia 

Ahateen gorputzaren forma orokorrean, luzea eta zabala da, eta lepoa ere nahiko luzea dute, baina ez antzarak eta beltxargak bezainbestekoa. Ahate urpekarien gorputzaren forma pixka bat aldatzen da, biribilagoa baita.

Mokoa zabala izaten da eta pectens horzdunak izaten ditu, iragazkiez elikatzen diren espezieetan bereziki ondo definituta daudenak. Arrantza-espezie batzuen kasuan, gailurra luzea eta gogor zerratua da. 

Hanka ezkatadunak sendoak eta ondo garatuak dira, eta, oro har, oso atzean daude gorputzean, are gehiago espezie oso urtarretan. 

Hegoak oso indartsuak dira eta laburrak eta zorrotzak izan ohi dira, eta ahateen hegaztien hegaldiak mugimendu azkar eta jarraituak eskatzen ditu, eta horrek, aldi berean, hegoetako muskulatura handia eskatzen du. Hala ere, hiru lurrun-ahate mota ia ez dira hegaldatzen. 

Ahate espezie askok ez dute aldi baterako hegan egiten mutuak irauten duen bitartean; aldi horretan, elikagai-hornidura onekin babestutako habitata bilatzen dute. Mutu hori migrazioaren aurretik egon ohi da.

 Portaera 

 Elikadura 
Ahateak iturriez elikatzen dira: belarrak, uretako landareak, arrainak, intsektuak, anfibio txikiak, harrak eta molusku txikiak. Ahate zanbullidoreak ur azalean edo lurrean elikatzen dira, edo erabat urperatu gabe altxatzean irits daitezkeen bezain sakonean. 

Mokoaren ertzean, orrazi formako egitura bat dago, pecten izenekoa. Orrazi honek mokoaren aldetik ateratzen den ura iragazten du eta edozein elikagai harrapatzen du. Pektena lumak apaintzeko eta elikagai irristakorrei eusteko ere erabiltzen da.

Ahate urpekariak eta itsas ahateak sakonera handian elikatzen dira. Errazago urperatu ahal izateko, ahate urpekariak ahate zamaketariak baino astunagoak dira eta, beraz, hegan egiteko zailtasun gehiago dituzte aireratzeko.

Espezie espezializatu gutxi batzuk, zerrautsak esaterako, arrain handiak harrapatu eta irensteko egokituta daude.

 Kumeak 
Ahateek, oro har, bikote bakarra izaten dute aldi berean, nahiz eta elkarketak urtebete baino ez iraun ohi du. Espezie handienek eta sedentarioenek (ibai lasterretako espezialistek, esaterako) urte askoko bikote-loturak izaten dituzte. Ahate espezie gehienak urtean behin ugaltzen dira, eta baldintza egokietan egitea aukeratzen da (udaberria/uda edo urtaro hezeak). 

Ahateek ere habia egin ohi dute hazi aurretik, eta, eklosioaren ondoren, ahatetxoak uretara eramaten dituzte. Ahate amak oso maitagarriak eta babesleak dira beren kumeekin, baina ahatetxo batzuk utz ditzakete fisikoki harrapatuta badaude irten ezin diren eremu batean (patio itxi batean habia egitea, adibidez) edo ez badute aurrera egiten akats genetikoengatik edo hipotermiak, goseak edo gaixotasunek eragindako gaixotasunengatik.

 Depredatzaileak 
Ahateek harrapari asko dituzte. Ahateak bereziki ahulak dira; izan ere, hegan egiteko gaitasunik ez dutenez, hegazti harraparien harrapakin erraza izateaz gain, arrain handien harrapakin ere badira, hala nola, pike, krokodilia, dortoka kaimana bezalako testudin harrapariak eta uretako beste ehiztari batzuk, lertxunak bezalako arrainez elikatzen diren hegaztiak barne. Ahateen habiak lehorreko harrapariek erasotzen dituzte, eta txitatzen dituzten emeak habian harrapa ditzakete ugaztunek, azeriek bezala, edo hegazti handiek, belatzek edo hontzek bezala.

Ahate helduak hegalari azkarrak dira, baina uretako harrapari handiek uretara eraman ditzakete, baita arrain handiek ere, hala nola muskie iparramerikarrak eta pike europarrak. Hegaldian, ahateak salbu daude harrapari guztiengandik, gutxi batzuengandik izan ezik, hala nola gizakiengandik eta belatz handiarengandik, zeinak bere abiadura eta indarra ahateak harrapatzeko erabiltzen baititu.

 Espezieak 

 Definizio honen barruan espezie hauek sartzen dira:

 Anatinae subfamilia:
 Anas bahamensis, izen arruntekoa, ahatea, zintzurra edo ahatea.
 Anas cyanoptera, izen arrunta ahate gorrizta edo zertzeta koloreduna.
 Anas discors, izen arruntekoa, ilargi erdiko ahatea, zertzeta aliurdina edo barrakete aliurdina.
 Ana georgica, izen arruntekoa, ahate maizeroa, ahate pikidoratua edo lastaira ahatea.
 Anas platyrhynchos, izen arruntekoa, ahate urdinxka edo errege-ahatea, etxeko azpiespeziea hortik eratorria:
 Anas platyrhynchos domesticus, etxeko ahate izen arruntekoa, arraza ugarirekin, eta horien artean ezagunena Pekin ahate zuria da.10

 Anas platyrhynchos domesticus, etxeko ahate izen arruntekoa, arraza ugarirekin, hauen artean ezagunena Pekin ahate zuria delarik.
 Anas sibilatrix, izen arruntekoa, errege-ahatea, ardi-ahatea edo ardi-silboia.
 Anas specularis, izen arruntekoa, betaurreko ahatea edo ahate beltzarana.
 Anas specularoides, izen arrunteko kreston ahatea edo ahate juarjala.
 Aix galericulata, izen arruntekoa, mandarin ahatea.
 Aix sponsa, izen arruntekoa, ahate gaztea, Floridako ahatea, ahate iheskorra edo Carolinako ahatea.

 Amazonetta brasiliensis, izen arruntekoa, ahate brasildarra, ahate kutiriarra edo ahate aliverdea.
 Kairina mostxata, bi azpiespezierekin:

 Cairina moschata sylvestris, izen arruntekoa, ahate erreala; basa-azpiespeziea da.
 Cairina moschata domestica, izen arruntekoa, ahate kreolea, ahate mutua edo ahate musketatua; etxeko azpiespeziea da.11
 Callonetta leucophrys, izen arruntekoa ahate lepokoa, lepoko ahatea edo lepoko zertzeta.
 Netta rufina, izen arruntekoa, ahate gorrizta edo branta gorria.
 Rhodonessa caryophyllacea, izen arruntekoa, ahate burua; espezie desagertua.
 Merginae subfamilia:
 Histrionicus histrionicus, izen arruntekoa, ahate arkumea.
 Mergus octosetaceus, izen arruntekoa, ahate zerrote brasildarra.

Oxyurinae subfamilia:

 Nomonyx dominicus, izen arruntekoa, ahate zambullidorra, ahate maskaratua, ahate kaputxaduna edo ahate basatia.
 Oxyura australis, izen arruntekoa, malvasía australiarra.
 Oxyura jamaicensis, izen arruntekoa, ahate zambullidor handia, ahate tepalcate, ahate rufo edo ahate malvasia kanela.
 Stictonettinae subfamilia (subfamilia monotipikoa):
 Stictonetta naevosa, izen arruntekoa, ahate iharra.
 Tadorninae subfamilia:
 Merganetta armata, izen arruntekoa, uhar ahatea edo ahate uharduna.
 Sarkidiornis melanotos, izen arruntekoa, ahate kresaltsua, muki ahatea edo mendiko ahatea.
 Dendrocygninae subfamilia (ahate txistukariak):
 Dendrocygna autumnalis, izen arruntekoa, suirí piquirrojo, sirir ventrinegro, pisingo edo pato güirí.
 Dendrocygna bi kolorekoa, izen arruntekoa, gorri-kolorekoa, kolore bikoa, Maria iguasa edo ehun-ahatea.
 Dendrocygna viduata, izen arruntekoa, suiriririrí caragreco, sirirí de la Pampa, yaguasa careta o pato yaguaso carimonco.

 Izenak 
Euskaraz ahate eta ahata (< anate, latinetik) aldaerak dira hegaztiaren izenik hedatuenak; bizkaieraz maileguzko paitta eta pato (< batt, arabieratik) formak ere erabiltzen dira, eta bili Debabarrenean eta piro Bidasoaren haranean.

Espezieen izen arruntak hizkuntzaren arabera aldatzen dira, baina orokorrean bost subfamilia hauetako kideak izan daitezke ahate:

 Dendrocygninae
 Oxyurinae
 Anatinae
 Aythyinae
 Merginae

Hala ere, Anatidae guztiek ez dute ahate izen arrunt gisa. 

 Ahatea, jaki: ahatekia  
Ahate denek antzeko moko eta hankak dituzten arren, genero eta espezie askotakoak dira: colvert (Anas platyrhynchos, Mendebaldeko Europan XIII. etxetiartuak), muskatu amerikar edo Barbariakoa, branchu, etab. Etxekotuak dira kontsumitzen diren ia denak. Hegoak isats gainetik gurutzatzen zaizkionean, heldua da. Jateko egokiena 6 - 16 aste bitartekoa da. Zenbat eta gazteago, orduan eta samurrago eta gezagoa (emea, goxoagoa).

Uretan zein lehorrean bizi den hegazti honek oilaskoak baino papar edo bularkia (fr. magret) handiago eta hankak (fr. cuisses) txikiago ditu. Lehenak mami gorri ilun-iluna du, zaporetsua eta ez oso samurra, zuntz hutsa da, ahate migratzaileak sekulako distantziak egiten baitu hegan, lurrera gabe: ahateak pisuaren herena gantza du, erregai eta isolatzaile bikain eta ezinbestekoa. Papar eta hankak gordinik zein urinetan konfitatuak merkaturatzen dira; hegalak eta kondar xerrak, piltzar gisa (fr. rillete). Lepo-hegoekin al-i-cot izeneko eltzekaria egiten da Bearnon. Gibela (foie) du hegaztiak zati preziatuena: erraia osorik (fr.: foie gras) edo zatika ohi dago salgai, gordinik (cru), arin egosita (mi-cuit) edota trufaz aberastuta (foie truffé).

Ahateak ere, urdeak edo ardiak bezala, dena baliagarri duelako (mamia, erraiak, lumak...), berehala ugaltzen delako eta berariazko jakia eskatzen ez zuelako etxekotu zuen gizakiak. 

 Ahate produktuak 
Hona, gure artean ditugun antzara eta ahate gibeldun produktu ezagunenetako batzuk:

 foie grasa: hutsik edo boilurrez lurrindua (truffé), erdi egosita (mi-cuit) edo gordinik, gibel hutsa da, beste osagairik ez du;
 bloka: urinetan konfitatu gibel (% 60-90) eta hegaztikiak osatua;
 mousse edo créme de foie: gibel (% 50-70), haragi eta fekulak ditu (%50-60) osagai;
 parfait: sukaldaritzan usu erabilia izan dena, gibela industrializatu eta merketu bitartean;
 royal eta paté dira, lege aldetik, gibel gutxien eduki dezaketenak (% 40-15).

Ehuneneko horiek adierazgarri eta azpiko muga izaki, fabrikatzaileak erabakitzen du noiz zein proportziotan jardun.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Zerrenda:Animalien hotsak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Anatidae
Kategoria:Animalia etxekotuak