Zekale

Zekalea (Secale cereale) landare monokotiledoneoa da, urterokoa, gramineoen familiakoa, eta bere aleagatik edo bazka landare bezala landatzen dena. Gariaren familiako kide bat da eta harreman estua du garagarrarekin. Zekalearen alea irina egiteko, elikagaien industrian eta garagardoa, pattarra, kalitate handiko vodka eta zenbait whisky fabrikatzeko erabiltzen dute. Ondo jasaten du lurzoruaren azidotasuna.

 Zekalearen izenak 
Zekalearen euskarazko izena zuzenean latinetik dator (secale), eta etimologikoki lehorrera ondo egokitzearekin izan dezake harremana. Inguruko hainbat hizkuntzatan ere antzeko termino latinoak erabiltzen dira: segal (okzitanieraz), seigle (frantsesez), sègol (katalanez) eta segale (italieraz), ez ordea Iberiar penintsulako beste hizkuntza batzuetan: centeno (gaztelaniaz), centeo (galizieraz), centeio (portugesez). Kasu honetan ere latinetik dator, hordeum centenum esamoldetik, esan nahi baita, batetik ehun ematen duela, oso zereal emankorra delako.

Europako beste hainbat hizkuntzatan, erro indo-europar batetik dator zekalearen izena: rye (ingelesez), rozh (errusieraz), Roggen (alemanez), ruis (finlandieraz)...

Euskaraz, zikirio aldaera ere ezagutzen da, zekaleren erro berekoa, eta jasoa dago Zaraitzun eta Erronkari ainegu, ainagu edo añegu forma, hau ere jatorri erromantzekoa: panicum (gari) > paniegu > aniegu.

 Taxonomia 
Lineok eta Marschall von Biebersteinekek Secale cereale espeziea deskribatu eta Species Plantarum lanean- 1: 84. 1753- argitaratu zuten. Secale generoa Triticeae belar tribuaren parte da, beste zereal batzuk, hala nola garagarra (Hordeum) eta garia (Triticum), ere barnean dituena.

 Etimologia 
Secale: egile batzuen esanetan, zekalek edo galzuriak latin klasikoan zuten izen arrunta da. Besteek, berriz, italierazko  eta frantsesezko rekin lotzen dute, jatorri ezezagunekoa baina agian balkaniarra.

Cereale: "zereal" esan nahi duen latinezko epitetoa da.

 Sinonimia 
 Secale turkestanicum Bensin
 Triticum cereale (L.) Salisb.
 Triticum secale Link
 Secale aestivum Uspenski 
 Secale ancestrale (Zhuk.) Zhuk.	
 Secale arundinaceum Trautv.	
 Secale compositum Poir. 
 Secale creticum Sieber ex Kunth 
 Secale hybernum Poir. 
 Secale spontaneum Fisch. ex Steud.
 Secale strictum C.Presl	
 Secale triflorum P.Beauv.	
 Secale vernum Poir. 
 Triticum ramosum Weigel	
 Triticum strictum C. PreslCenteno (Secale cereale) The Plant List

 Historia 
Zekalea basoko zereal espezieetako bat da, gaur egun Turkia erdialdean eta ekialdean eta alboko eremuetan hazten dena.

Kopuru txikitan landatutako zekaleak aurkitu dira Turkiako aztarnategi neolitiko batzuetan, hala nola Can Hasan III.aren (Çatalhöyüketik gertu, gaur egun, presa baten ondorioz urpean dagoen muinoa) B zeramika aurreko aztarnategi neolitikoan, baina gainerakoan zekalea ia ez dago erregistro arkeologikoetan, Erdialdeko Europako Brontze Arora arte, k.a. 1800-1500 urte inguruan. Baliteke zekaleak Turkiako mendebalderantz bidaiatzea, garrantzi txikiagoko nahasketa bat balitz bezala, gariarekin, eta geroago arte ez zen berezko labore gisa landua izan. Ale honen ebidentzia arkeologikoa Rhin, Danubio eta britainiar irletan zehar aurkitu den arren, Plinio Zaharrak zekalea mespretxuz aipatzen zuen, zereal horri buruz honako hau idatzita: «... oso elikagai pobrea da eta gosea saihesteko baino ez du balio», eta garia nahastu egiten da bertan «... zapore mingotsa arintzeko, eta, hala ere, oso desatsegina da urdailean». Plinio Zaharra, Naturalis Historiae, 18.40

Erdi Aroaz geroztik, zekalea asko hazi da Europan, eta ogia egiteko erabiltzen den zereal nagusia da Frantziako ekialdean, Alemanian eta Hungariako iparraldeko mugan.

Epipaleolitoan, duela 13.000 urte, Tell Abu Hureyra aztarnategian, Eufrates iparraldeko haranean (Siria iparraldean), zekale asko hazi izanaren zantzuak eztabaidagarriak dira oraindik. Kritikoek diotenez, erradiokarbono-datetan funsgabetasuna dago, eta identifikazioa alean bakarrik oinarritzen da (bidaiatu dezake), lastoaren ordez (gutxiago bidaiatzen du).

Eleusistar misterioak erritu mistikoak izan ziren, eta antzinako Greziako balio-sistemaren eta kultu iniziatikoen oinarrietako bat. Heleniar idazki batzuetan, eleusistar erritoan gertatzen zenaren ondorio transzendentea deskribatzen da, baina beti efektuari buruz idazten da, erritoan gertatzen zena aipatu gabe, ezta kykeona ere, dirudienez irentsiko zutena. Enteogen sakratua kontsumitu eta gaua telesterionean igaro ondoren, iniziatuek sakratuaren ikuspegia zuten, eta horren izaera erabat debekatuta zegoen zabaltzea, eta epopte- ikuspegi eraldatzailea izan duena- bihurtzen ziren. Jakina da Altzibiades jeneral atenastarra, Periklesen iloba harroputza, hiltzera kondenatu zutela, Atenasen, tenplutik kanpo, kykeona prestatu eta hartu zuenean, misterio ikusgarriak profanatzeagatik. Bestalde, Sokratesen kondenak profanazio horrekin berarekin ere zerikusia izan zuen zantzuak daude.

R. Gordon Wassonek, Albert Hofmann kimikari suitzarrak (azido lisergikoaren aurkitzailea) eta beste ikertzaile batzuek egindako ikerketen arabera, sekretu heleniko nagusia da telesterionaren barruan erritualki kontsumitzen zutela hileta-espezimen batetik sortutako substantzia bisuario bat: zekalearen kornezueloa. Honek propietate haluzinogenoak ditu, baina ergotaminak gangrena eragiten du eta heriotza kantitate handitan eta erregularki kontsumitzen da. Horregatik, Eleusisko apaizek gordetzen zuten sekretuak zati material bat izango zuen: kykeona toxikoa izan ez zedin prestatzea.

 Laborea 
Zekalea ondo hazten da beste zereal gehienetarako behar direnak baino askoz pobreagoak diren lurretan. Horregatik, labore bereziki baliotsua da lurzoruak harea edo zohikatza duen eskualdeetan. Zekale-landareek beste ale txiki batzuek baino hobeto jasaten dute hotza. Zekalea elur-geruza batekin bizi da, neguko gariaren neguko heriotza eragingo lukeena. Nekazari gehienek neguko zekalea landatzen dute, udazkenean landatzen eta hazten hasten dena. Udaberrian, landareak garatu eta uzta ekoizten dute.

Udazkenean landatutako zekaleak hazkunde azkarra erakusten du. Udako solstizioan, landareek 120 zentimetroko altuera dute gehienez, eta udaberrian landatutako garia, berriz, ernatu egin da. Bere hazkunde indartsuak belar txarrak bezalako lehiakideak ere kentzen ditu eta zekalea herbizidarik aplikatu gabe haz daiteke.

Zekalea neguko gari-soroetako inbaditzaile arrunta eta nahigabea da. Hazten eta heltzen uzten badizute, zekale-ezpurutasunez bildutako gariaren prezioa nabarmen murriztea eragin dezake.

 Izozteekiko erresistentzia 
Zekalea zero azpiko inguruneetan aurrera egin dezake. Neguko zereal-hostoek izotz-kontrako polipeptido batzuk sortzen dituzte (zenbait arrainek eta intsektuk sortutako izotz-kontrako polipeptidoak ez bezalakoak).

 Barietateak 
Europar Batasunean erregistratutako barietateak Espainiako Nekazaritza Ministerioaren nekazaritzako espezieen katalogo komunean kontsulta daitezke.

 Gaixotasunak 

Zekalea bakteriano, fungiko, nematodo edo biriko jatorriko hainbat gaixotasunek erasan dezakete. Hala ere, historia gehien duen gaixotasuna zekale-ainorena da.

Zekalea oso sentikorra da zekale-ainoarentzat.ergot, diccionario médico onlineergot, Dorland's Medical Dictionary Gizakiek eta animaliek zekale-ainoarekin infektatutako zekalea kontsumitzeak ergotismo izenez ezagutzen den gaixotasun larria eragiten du. Ergotismoak kalte fisiko eta mentalak eragin ditzake, besteak beste, konbultsioak, abortuak, hatzetako nekrosia, haluzinazioak eta heriotza. Historikoki, zekale-ainoaren mende egon diren Eskandinaviako herrialde hezeak, oinarrizko labore gisa, gaixotasun horren aldizkako epidemien mende zeuden. Epidemia horiek sorgin-epaiketa ugariekin korrelazioan daudela aurkitu da, 1692an Massachusettsen Salemgo sorgin-epaiketekin bezala. Alea garbitzeko eta ehotzeko metodo modernoek gaixotasuna ia erabat desagerrarazi dute, baina kutsatutako irina ogian eta bestelako elikagaietan amaitu daiteke, ehoketaren aurretik zekale-ainoa kentzen ez bada.

 Erabilpena 
Zereal honen erabilera nagusietako bat sukaldaritza da. Bere irinak gluten-eduki txikia du gari-irinaren aldean, eta zuntz disolbagarrien proportzio handiagoa du. Horrekin zekale-ogiak egiten dira, horien artean Europako iparraldean eta ekialdean asko kontsumitzen diren pumpernickela eta knäckebröda. Hardtack galleta tradizionalean ere erabiltzen da.

Zekale-whiskyan eta zekale-garagardoan ere osagai nagusia da. Medikuntza alternatibo gisa "zekale-estraktua" erabiltzen dute — zekaletik lortutako likidoa eta gari-bazkatik ateratakoaren antzekoa —. Libragarri arin gisa ere bai.

Balizko onuren artean daude immunitate-sistema hobetzea, energia-mailak handitzea eta alergien aurrean egoera hobetzea, nahiz eta ez dagoen haren eraginkortasunaren ebidentzia klinikorik. Prostatako minbiziaren prebentzioan ere aktiboa izan daitekeela esaten da.E Pukkala, N Gustavsson and L Teppo, Atlas of cancer incidence in Finland, Cancer Society of Finland, Helsinki (1987), p. 37. and P Kleemola, M Virtanen and P Pietinen, Dietary survey of Finnish adults, Publications of the National Public Health Institute B2, Helsinki (1994) Hala ere, glutena dauka eta, beraz, glutenik gabeko dieta jarraitu behar duten pertsonek ez dute kontsumitzea gomendatzen.

Kosmetikan, zekale-irina (eho oso fina) xanpuaren antzeko ura duen ore bat eginez erabiltzen da, ilea garbitzeko. Gluten-eduki txikia duenez, ez da pikorrik sortzen, pH-a buruko ile-larruaren oso antzekoa da, eta azido pantotenikoa du (B5 bitamina), ohiko xanpuetan asko erabiltzen dena.

Lastoarekin artisau-lanak egiten dira, horien artean lastozko panpinak.

Zekalea abereak elikatzeko ere erabil daiteke, zereal gehienak bezala, aleka zein bazka moduan.

 Elikaduran 
Gariaren familiako zereala da, eta garagarrarekin estuki lotua dago. Zekalearen alea, irina egiteko erabiltzen da. Zekalearen irina horia eta lurrintsua da, balio dietetiko handikoa eta zapore berezikoa, eta iraupen luzekoa da.

Zekale-irin hutsez eginiko ogia marroi iluna da, mingotsa, malgutasun urri eta uki latzekoa, eta luze irauten du. Gluten gutxiago ere badu. Baina ogi mora hori ez da izaten gaurko kontsumitzaile estandarraren gustukoa (“ogi beltza” esango lioke) eta horregatik gari irinarekin nahasi ohi da sarri, erabiltzekotan.

Edari alkoholikoak egiteko baliatzen da zekalea, gordinik edo maltatuta, pattar eta whiski batzuk egiteko.

Ganaduarentzako bazka bikaina da, landareak 1,60 metroko altuera hartzen duelako, eta lastoa jangarria dute animaliek.

 Obstetrizia 
John Stearns (1822) izan zen lehena zekale-ainoa erabiltzen erditze ondoko odoljarioa tratatzeko.Mousa HA, Alfirevic Z. Treatment for primary postpartum haemorrhage. Cochrane Database Syst Rev. 2014, Issue 2. No.: CD003249|DOI: 10.1002/14651858.CD003249.pub3. Aurretik, zekale-ainoari buruz idatzi zuen: Erditze luzea bizkortzen du... Erditze luzeak eragindako mina bereziki nekagarria da... Kasu gehienetan harritu egingo da efektuaren azkartasuna ikustean (Stearns, 1808). Moirrek, 1932an, ikusi zuen banyut motako zekale urtsuaren estraktua ahotik ematea John Stearns efektu gisa ezagutzen diren erdi aurreko uzkurdura handi eta indartsuekin lotzen dela. 1935ean, Dudleyk eta Moirrek uretan disolbagarria zen zekale estraktutik zetorren eta John Stearns efektuaren arduraduna zen kristalezko substantzia purua isolatzea lortu zuten eta "Ergometrina" (Dudley, 1935) izena eman zioten. Ia aldi berean, beste hiru zentrotatik, uretan disolbagarria den zekale banyut motako zekale estraktu berri baten isolamendua iragarri zen: Estatu Batuetan (Davis, 1935), Erresuma Batuan (Thompson, 1935) eta Suitzan (Stoll, 1935). Substantzia bera izan zen. Amerikarrek ergonovina deitu zioten bere prestakuntzari, eta suitzarrek ergobasina izena erabili zuten.

 Zekalea eta LSDa 
Zekaleak zeharkako eragina izan du laket-farmakologian. Zekaleak aurrera egiten duen klima fresko eta hezea ere onuragarria da zekale-aino (Claviceps purpurea) izeneko onddoa hazteko. XI. eta XVI. mendeen artean, zekalearen irina zekale-ainoarekin kutsatzeak San Anton sua izeneko epidemiak eragin zituen, bi sintoma multzo zituen gaixotasuna: gorputz-adarretako gangrena progresiboa eta buruko nahasmenduak.

XX. mendearen hasieran, kimikariek eragin oso desberdinak zituen alkaloide multzo bat isolatu zuten: batek umetokiko muskulua estimulatzen du, beste batzuk haluzinogenoak dira eta batzuek odol-hodiak mugatzen dituzte. Alkaloide horiek guztiek oinarrizko osagai komun bat dute: azido lisergikoa. 1943an, Albert Hofman zientzialari suitzarrak 1960ko hamarkadan hainbesteko ospea lortu zuen aldaera berezia aurkitu zuen: azido lisergikoaren edo LSDaren dietilamida haluzinogenoa.

 Ekoizpena eta kontsumoa 
Zekalea, batez ere, ekialdeko, erdialdeko eta iparraldeko Europan landatzen da: Alemaniako iparraldean, Polonian, Ukrainan, Bielorrusian, Lituanian, Letonian eta erdialdeko eta iparraldeko Errusian. Ipar Amerikan ere hazten ari da: Kanadan, Estatu Batuetan; Hego Amerikan: Argentinan, Brasilen; Asian: Turkian, Kazakhstanen eta Txina iparraldean. Ekoizpen-mailak behera egiten jarraitzen du herrialde ekoizle askotan, eskaera txikiagoa delako. Zekale asko tokian-tokian kontsumitzen da, eta inguruko herrialdeetara esportatzen da, ez distantzia luzeetara.

 Herrialde ekoizleak2018(t)2016(t)2012(t)   6,263,527  7,402,720 8,746,414   2,201,400  3,173,800 3,893,000   2,166,884  2,199,578 2,888,137   1,916,506  2,541,239 2,131,519   1,044,776  525,279 678,000   502,505  650,934 1,082,405   482,166  577,200384,400   393,780  391,560 676,800   388,467  316,236 296,700   320,000  370,000  236,400  382,000 336,600   214,180  341,670 Munduan  12,318,355  12,944,096 14,615,719

Europa ekialde eta iparraldean ohiko zereala izaki, Euskal Herrian, ordea, oraintsu arte ospe urrikoa izan da gariaren aldean, gosete gorrietan soil-soilik kontsumitu izan baita (agian, mingots samarra izateaz gainera, gariz eginikoa bezain harro ez delako agertzen zekalezko ogia, gluten gutxiago duelako).

 Tritikale 

Tritikale zereal hibridoa da, garia eta zekalea gurutzatzearen emaitza. Tritikaletzat hartzen da bai irin-gariarekin gurutzatutako zekalea (biguna), bai gari gogorrarekin gurutzatuta lortzen dena. Gaur egun, tritikalak azken nahasketatik merkaturatzen dira.

Tritikale laborategian sortu zuten, XIX. mendearen amaieran, eta 1876an lortu zen lehen aldiz, baina antzua zen, eta 1888rako emankorra. Eskozian eta Suedian hazi zuten lehen aldiz.

Tritikalearen interesa gariaren eta zekalearen ezaugarri mesedegarriak espezie berean biltzeko aukeran datza. Bi espezie horiek bezala, glutena du eta ez da egokia glutenarekin lotutako nahasmenduak dituzten pertsonen kontsumorako.

Tritikale hobetzeko ikerketak 1962an hasi ziren Mexikon, Norman E. Borlaug estatubatuar doktoreak 1970eko Bakearen Nobel Saria jaso ondoren, El Batango Garia eta Artoa Hobetzeko Nazioarteko Fundazioko (CIMMYT) ikertzailea. Borlaug doktoreak hibrido horrek garia ingurune eta lurzoru marjinaletan (garai hartako baliabide genetiko eskasak gorabehera) lehiatzeko duen ahalmena ikusi zuen, bere goiztiartasunari, galburuaren emankortasunari, alea ondo betetzeari eta egonkortasun genetikoari esker. 40 urte baino gehiagoz ikertzaileek Mexikon egindako hobekuntza genetikoari esker, udaberriko tritikalea bitxikeria zientifiko izateari utzi zion, eta hazkuntza lehiakorra bihurtu zen herrialde horretan.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 


Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak
Kategoria:1753. urtean deskribatutako landareak
Kategoria:Europako flora
Kategoria:Sendabelarrak