Marcelino Olaetxea

Marcelino Olaetxea Loizaga (Barakaldo, 1889ko urtarrilaren 9a - Valentzia, 1972ko urriaren 21a) euskal salestarra. Iruñeko apezpiku (1935-1946) eta Valentziako artzapezpiku (1946-1967) izan zen, baita prokuradorea Gorte frankistetan ere (1955-1967). 2013an, Valentziako artzapezpikuak iragarri zuen Olaetxea beatifikatzeko prozesuari ekin ziotela. 

Espainiako Gerra Zibilean, hastapenean zuhur jokatu arren, kolpisten aldera lerratu zen. Nafarroa Garaian bete zuen rola oso eztabaidatua izan da: batzuek nabarmendu dute kolpistekin bat egin zuela; beste batzuek, berriz, aldeztu dute hainbat erretagoardiako errepresaliaturen bizi ataka goxatu zuela, eta txiroak babestu zituela.

 Bizitza 

 Gaztaroa eta heziketa 
Marcelino Olaetxea Barakaldoko Lutxana auzoan jaio zen. Pedro Olaetxea metalurgiako langilearen eta Matilde Loizagaren semea zen. Aita karlisten lerroetan borrokatu zen Bigarren Karlistaldian (1872-1876); are, gerraren hondarrean, Baionan hartu zuen aterpe hiru urtez. Barakaldoko Salestarren ikastetxean sartu zen 1897an. 1901ean, Villaverde de Pontoneseko (Kantabria) salestarren prestakuntza-etxean sartu zen, non salestarrek erlijio-bokazioa zuten haurrak hezten baitzituzten. 

Filosofia ikasi zuen Carabanchel Altoko nobiziatuan non abituak jantzi baitzituen hamasei urterekin. Turinen teologia ikasi zuen. 1912ko abenduaren 21ean apaiztu egin zuten, eta handik gutxira Liejara (Belgika) joan zen soziologia ikasketak egitera.

 Ikastetxe erlijiosoetako zuzendari 
Espainiara itzultzean, salestarren hainbat ikastetxetako zuzendari izendatu zuten: Coruña (1915) eta Carabanchel Altoko nobiziatua (1917). Geroago, Tarraconense probintziako probintziala izendatu zuten, —Bartzelona (1922-1925)—, baita Celtica probintziakoa ere—Madril (1925-1933).

1933an, Vatikanoak Valentziako, Granadako eta Sevillako eliza-probintzietako apaiztegietako bisitari izendatu zuen. 1934an Madrilgo Ronda de Atocha ikastetxeko zuzendari bihurtu zen.  

 Apezpiku 
1935ean, Iruñeko apezpiku izendatu zuten, eta bertan jarraitu zuen 1946an Valentziako artzapezpiku izendatu zuten arte. Postu horretan zela, katolizismoa eta gizarte arloko ongintza uztartzen zituzten ekimen ugari sustatu zituen. Izan ere, Olaetxeak katolizismo sozial deitzen den joeran kokatu zuen bere burua, bat etorriz bere haurretako langile giroarekin eta Valentzian erroak zituen joera batekin.Ruz Delgado, Pedro (2022), 297-298. or. 1952. urtean, Valentziako Seme Kuttun eta Bitxi izendatu zuten, eta hiriko Urrezko Domina jaso. 

1955ean, Gorte frankistetako prokuradore hasi zen, eta karguan 1967 arte aritu zen. Ez zen bertan oharkabean pasa. Izan ere, 1967an, Espainiako Gorte frankistetan erlijio-askatasuna legeztatzeko legearen eztabaida abiatu zenean, aretoa utzi zuen eta ez zuen parte hartu eztabaidan desadostasun-seinale gisa. Eztabaida bukatu zenean, kontra bozkatu zuten prokuradoreak zoriondu zituen.  

Vatikanoko II. Kontzilioan parte hartu zuen. 1966an, erretiroa hartu zuen Valentzian. 1972ko urriaren 21ean hil zen Valentzian. Hiri horretako katedraleko San Tomas Villanuevakoaren kaperan dago ehortzirik.

 Espainiako Gerra Zibila 
Zaila da Olaetxeak 1936 eta 1938 artean Nafarroa Garaiko errepresioan izan zuen rolaren irudi oso bat lortzea. Izan ere, Emilio Majuelo historialariak egin ikerketak azaldu du Valentziara lekualdatzerakoan (1946) Olaetxeak suntsitu egin zituela 1935eko irailetik 1938ko maiatzera doan aldiko bere artxiboak. Dokumentazioa erretzen, lagun izan zuen Cornelio Urtasun idazkari pertsonala. Agiriak banan-banan erre zituzten Iruñeko apezpikuaren egoitzako patioan, agiri horiek «inor ataka estuan jar ez zezaten». Erretako agirien denbora tartea Nafarroa Garaiaren erretagoardiako errepresio handieneko aldia da.

 Hasierako jarrera zuhurra 
Iruñeko apezpikutza hartu zuenean, politikan esku hartzearen aurka agertu zen, eta ezagun du kezka agertu zuela langileen baldintza material eta espiritualengatik. Horrela, Iruñean Ekintza Katolikoko jardunaldi batzuk ixtean (1936ko urtarrilaren 19a), militante eta propagandistei gomendatu zien politikaz ez hitz egitea, eta ebita zezatela Espainia hainbeste gorestea, «ez dezan erlijioak itxura eman lurreko Aberriari eusteko tresna hutsa dela». Handik gutxira, ordea, Errepublikaren aurka zeuden indar politiko eskuindarrekiko atxikimendua erakutsi zuen.

1936ko uztailaren 17an eta 18an eskuindarren matxinada piztu ondoren, saihestu egin zuen altxamenduari atxikimendu argirik adieraztea. Hala, desenkusatu egin zen joateaz Diario de Navarra egunkariak uztailaren 25ean, Santiago egunez, Iruñeko Gaztelu plazan antolatu mezara (erreketea Jesusen Bihotz Sakratuari konsakratzeko zena); adierazi zuen gaixorik zegoela.

Karlistei eta militar matxinatuei Iruñeko gotzainaren jarrera gogaikarria gertatzen zitzaien, gerra lehertzeaz atsekabea agertu baitzuen eta tropak baldintzarik gabe bedeinkatzeari uko egin baitzion. Julián Casanovak azaldu duenez, uztailaren amaieran, Olaetxea sozialistatzat jotzen zuten. Hasieran, ez zuen politikan parte hartu nahi izan eta, 1936ko uztailaren 18ko altxamendua hasi eta berehala, ez zituen karlistek sortutako mezak ospatu. Hori zela eta, sozialistatzat jo zuten.

 Estatu kolpearekin bat 
 Babes osoaren aldia 
Uztailaren 18tik egun batzuen buruan, argi gelditu zen estatu kolpea sendo errotu zela Nafarroan. Olaetxeak kinka batean ikusi zuen bere burua. Kolpistek 1936ko uztailaren 18tik urtearen hondarrera eragin zituzten heriotza gehienak Nafarroako errepresioan: gerra osoko exekuzioen % 93,8. Erretagoardiako exekuzioen % 98,6k ez zuten gutxienezko arau formalak bete, ezta auzi militarren estandarretarako ere. Alegia, estrajudizialak izan ziren.

Bitartean, errepresaliatuen senitartekoak larri pilatzen ari ziren ilaratan Iruñeko Gotzain Jauregiaren atarian, apezpikuari erreguka familiakoen bizitzaren alde zerbait egin zezan. Haatik, horren aurrean, Olaetxeak isiltasuna eman zuen erantzun.  Estatu kolpearen hasieran, jarrera zuhurra agertuagatik, luze gabe haren alde lerratu zen, batez ere alde ideologikoan: Errepublikaren kontrako indarkeria zuritu zuen, «Aberriaren eta erlijioaren kontra ari» zelakoan. Ekonomikoki ere kolpistei lagundu zien, eta haiei laguntzeko deia egin zuen. 

Aldaketa hori abuztuaren hasieran gelditu zen agerian. Abuztuaren 6an, Lleidako apezpikua zen Salvio Huix Miralpeix eta beste erlijioso batzuk errepublikazaleek erail izanak zirela jakinda, Gasteizko apezpikua zen Mateo Mujikarekin batera «euskal-komunista elkarkidetza» salatu zuen gutun pastoral batean. Alegia, gaitzetsi egin zuen EAJ eta komunismoa elkar hartuta omen zebiltzala. Gutuna berak idatzia zenetz dudatan badago ere, handik aurrera altxatuen alde egin zuen. 

Olaetxea, bada, estatu kolpearen alde mintzatu zen argi eta garbi eta, are, bera izan zen estatu osoan Espainiako Gerra Zibilari gurutzada deitzen lehena, edo lehen gotzainaIván Giménez kazetariak, Raimundo García García El Diario de Navarra egunkariko zuzendariaren ikertzaile sakonenetako batek, azaldu du hark erabili zuela hitz hori lehen aldiz; ikus Asiron, Joseba, "Vida y obra de uno de los personajes más decisivos de la Navarra del siglo XX", in Nabarralde.. Hori abuztuaren 23an egin zuen, Andre Maria Erreginaren alde egin zuen prozesioan, noiz eta Cadreitan 52 preso errepublikazale fusilatzen ari ziren unean: limosnak eskatu zituen «Jainkoaren eta Espainiaren kausagatik borrokan ari direnentzat, ez baita gerra [...] Gurutzada bat da, eta Elizak [...] dena jarri behar du bere gurutzatuen alde». Gaineratu zuenez: 



Bere eskaera publikoari esker, elizbarrutian, 142.000 pezeta bildu ahal izan zituen kolpisten alde. Berberak 5.000 pezeta eman zizkien dohaintzan faxistei. Irailaren 10ean, hirugarren ekarpen bat egin zuen: 15.395 pezeta.

Marcelino Olaetxea eta Nafarroa Garaiko errepresioa (Espainiako Gerra Zibila)

 Errepresioa goxatzeko hitzak eta ekintza 
Guztiagatik ere, 1936ko azaroaren 15ean, utzi egin zion errepresioaz isilik egoteari: Acción Católicako 300 emakumeren aurrean, mintzatu zen San Agustin parrokian, adieraziz «ez odolik gehiago, ez odolik gehiago!». Hala ere, hitzaldi horretan bertan onargarritzat jo zuen auzitegiek «soseguz eta zorrotz aztertuta» emandako sententziak. Zenbaitek aldeztu du ordu arteko bidegabekeriak eta mendekuak amaitzeko ahalegina izan zirela, eta errepresioaren existentzia aipatzeko ausardia izan zuela, beste ezein apezpikuk errepresioari buruzko hitzik izan ez zuenean.    

1938ko maiatzaren 22an, presoek ihes egin zuten Ezkabako gotorlekutik, eta apezpikuak interesa agertu zuen bertan giltzapean gelditu zirenen ongizateari buruz. Urte bereko irailean, ezkutuko bisita bat egin zuen espetxe bilakatutako gotorleku horretara, eta giltzapetuei laguntza ematen hasi zitzaien. Konfiantzazko pertsona bat jarri zuen bertan apaiz, José Manuel Pascual, eta era horretan gatibuen bizitza hobetu egin zen. Haietako batzuen zigor judizialak arintzea lortu zuen, eta beste batzuk fusilatzea eragotzi. Olaetxeari buruzko aztertzaile batzuek garai horretako jokabidea balioztatu dute aldezteko, oro har, jokabide zuzena izan zuela.

 Beatifikazioa 
2013ko apirilaren 7an, Valentziako artzapezpiku Carlos Osorok iragarri zuen Marcelino Olaetxearen kanonizazioa jarri zuela abian. 2014ko urriaren 17an, historia batzordea ezarri zen Valentziako Artxidiozesiko Gotzain Jauregian Olaetxea beatifikatzeko.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
  El obispo Marcelino Olaechea Loizaga ante la represión en Navarra (1936-1938), UPNA, Emilio Majuelo Gilen ikerlana


 Kanpo estekak 
  www.catholic-hierarchy.org
  Valentziako artzapezpikutza

Kategoria:Barakaldarrak
Kategoria:Iruñeko apezpikuak
Kategoria:Apezpiku salestarrak
Kategoria:Bizkaiko apaizak
Kategoria:Valentziako artzapezpikuak
Kategoria:Pio XI.ak izendatutako apezpikuak