Magna Mater

Magna Mater, Mater Magna (Ama Handia) edo Mater Deum (jainko-jainkosen ama) esaten zioten erromatarrek Rea Zibeleri, Urano eta Gearen alabari, Zibeleri alegia, zeinari kultu bereziak ordaintzen baitzizkioten Palatinoko tenplu batean, "misterio" motako errituekin.  Haren greziar baliokidea, edo, kasu honetan, hobe esanda, izena, Zibele edo Kybele zen. Zibele jainkosaren gurtza K.a. VII. mendean jaio zen, Anatolian (tenplurik garrantzitsuena Pesinunte hirian zegoen, frigiarren lurraldean), eta K.o. IV. mendera arte egon zen aktibo, Teodosio I.ak kristautasuna erromatar inperioaren erlijio ofizial gisa aldarrikatu zuenean, nahiz eta probintzia periferikoenetan gurtzak urte batzuk gehiago jarraitu (adibidez Hispanian, non gurtza honen aztarnak aurkitzen ditugun oraindik k.o. V. mendean).Limón Gual, Pablo Javier; Marco Simón, Francisco (dir.) 2017. La diosa Cibeles en Roma: Una aproximación Universidad de Zaragoza, FFYL.

Zenbaitetan, Mater Deum izena ematen zaio, baina izendapen hori, beste jainkosa batzuei ere dagokie, hala nola, Ops, Bona Dea, Mater Matuta, Tellus eta Zeres.

Jaime Alvarrek, espainiar aditu ezagunak, ohartarazten digu Zibeleren izena edo izendapena, Erromatar inperioaren mendebaldean (greziar eragin txikiagoko lurraldetan, hain zuzen), Mater Magna dela, bere jatorrizko izena ez baita inoiz Mendebaldeko erromatar idazkunetan agertzen, salbu eta Portugalgo Egitaniako (Idanha-a-Velhan) inskripzio batean, "Deae Magnae Cybeles" izena ematen zaiona, eta hala ere, kontuan  hartu behar da zalantzakoa da idazkun hori benetakoa ote den. Askotan M M edo M D laburpenez aipatzen da inskripzioetan.

 Mitoa 
Magna Mater, bizi iturria, bere maitale Atisekin (landaretzaren jainkoa) haserretu zen, hau desleial izan zitzaiolako. Jelosiak jota, Magna Materrek bere maitalea hil eta zikiratu zuen, ondoren, pinu baten azpian lurperatuz. Bere heriotzaren ondorioz negar egin ondoren, bizia itzuli zion. Urtaroek, istorio hau antzezten dute: landaretza udazkenean ximeltzen da, neguan hiltzen da eta udaberrian berpizten da, une honetan, Magna Materren omenezko zeremonia handiak ospatzen direlarik.

 Jaialdia 
Jaialdi hauetan, dantza egiten da eta musika jotzen da. Klerora sartu nahi zuten hautagaiek, euren burua zikiratzen zuten harriak erabiliz, honela Atisen patua errepikatuz eta bere ugalkortasuna Ama Handiari emanez. Ondoren, hasitakoak toga zuriekin jantzita jaisten ziren lubaki bat zulatzen zen. Euren gainean, bizirik zegoen zezen bat zintzilikatu eta sakrifikatu egiten zen. Hasitakoak, zezenaren odolez zipriztinduak, lubakitik kanpora arrastatzen ziren, Magna Materren gurtzan jada "berpiztu" ondoren.

 Zibele Erroman 
Zibele jainkosa Erromara iritsi zenean, premia handiko garaia zen, Hanibalek II. Gerra Punikoan egiten zuen presioak inguratzen baitzuen. Zibele laster onartu zuen gizarteak Erroman, eta erromatar panteoiaren Magna Mater bezala onartua izan zen. Oso kultu instituzionalizatua zen; izan ere, Atis bikotekidearekin eta jainkosaren irudiarekin batera, oso erritu bereziak etorri ziren, hala nola gizonen zikiratzea eta bere apaiz-eskola, galli-ak. Zibelerek boterearekin zuen harremana ez zen beti erraza izan, Errepublikaren garaian debekatuta baitzegoen erromatar hiritarrak kultu honetako apaiz bihurtzea, baina hori pixkanaka, Klaudiok enperadoreak eta, batez ere, Antonino Piok egindako erreformei esker, aldatu egin zen, izan ere, une horretatik aurrera, erromatar hiritarrei Zibeleren apaiz bihurtzeko aukera eman zitzaien eta apaiz klase berri bat sortu zen, archigallus, kultu honetako apaiz gorenak. Azkenik, Konstantinoren garaian, gurtza honen garrantzia apurka itzali egin zen, Teodosio I.ak, Tesalonikako Ediktuarekin, Kristautasuna Inperioko erlijio ofizial aldarrikatu zuen arte, kultu paganoak debekatuz, Zibeleren gurtza desagertu eta bere tenpluak suntsitu ziren.

 Euskal Herrian 
Euskal Herrian hiru lekutan aurkitu dira Mater Magna/Maten Deum jainkosaren gurtzaren aztarnak izan daitezkeenak: 

Iruña-Veleian,  2012ko urriaren 15ean ara bat aurkitu zen,  aztarnategian paisaia hobetzeko lanak zirela eta, erreforma topografiko baten baitan. Hobekuntza horiek Arabako Foru Aldundiak proposatu zituen, aztarnategian egindako obra batzuen esparruan (zehazki, egungo aparkalekuaren iparraldean, oppidumaren hegoaldeko atearen hegoaldean). Aldarea zisterna gisa identifikatu den zulo moduko egitura (egitura negatiboa) baten aldamenean zegoen. Aurkitu zen ara 36,3 cm garai da (goian zati bat falta da), eta aldeek 12-12,5 cm arteko zabalera dute. Eta idazkuna horrela irakurri eta osatu dute Iruña-Veleiako ikerlariek:[E]ucar./[p]us r(ei) p(ublicae) / V. eleian(orum /-ae) / ser(uus) / Matri / Deae / dedi[c]auitItzulpena:  Eucarpus, Veleiataren res publica-renRes publika, kasu horretan, nolabait esateko "Udala" da. esklabu publikoak, eskaini dio Mater Dea-ri.Baina ez da ziurra "Mater Dea" (Jainkosa ama) hori Mater Magna bera den, beste jainkosa bat izendatzeko modua izan baitaiteke. Baliteke, Mater Dea hori, besterik gabe, izaera generikoko Lurraren Jainkosari eskainitako dedikazioa izatea, eta, ikuspuntu horretatik, nekazaritzak emandako uzta eta fruituak babesten dituzten erromatar panteoiko jainkosekin identifikatu ahal izatea. Hau onartzen bada, Veleiako jainkosa Tellusekin identifika liteke, eta haratago, jakina, Zeresekin.

Aldare batean, zezen buru bat erliebean agertzen denean (inoiz ez zezen kaskezurra) interpretatzen da taurobolio bat gogora arazteko botozko objektua dela, Mater Magna jainkosari egiten zaiona. Hortaz, aldare horiei "aldare tauroboliko" esaten zaie. Jaime Alvar, espainiar aditua ekialdeko jatorrik erromatar kultuetan, eta Vidal Alvaez ez daude ados horrekin, eta ez du uste horrelako aldareek taurobolio erritu batekin lotuta egon behar dutenik. Euskal Herrian, horrelako aldareak, hainbat lekutan agertu dira. Nafarroan agertu dira Eslaban, Gallipentzun eta Arellanoko villan eta Artaxoan.  Araban, Amurrion agertu zen bat, Elexazarreko aztarnategian, eta Bizkaian, Artzentalesen.
Arellanon, Musen villan, gainera, mosaikoetan dauden lau eszena Mater Magna/Cibele eta Atisen mitologiarekin lotu zuten bere induskatzaileek, María Ángeles Mezquírizek eta Mercedes Unzuk. Esan behar da, horretan ere, Jaime Alvarren interpretazioa, beste ikertzaile batzuei jarraituz, oso bestelakoa dela. San Martin Unxen, aldare bat agertu zen, eta inskripzioan jartzen du ara Mater Magnari eskainita dagoela. Bestalde, Andelon (Muruzabal Andionen, Mendigorrian) objektu bat agertu zen: brontzezko aplike bat, Atisen buruaren irudikapena duena. Aurpegiaren inguruko ilearen kizkurrak simetrikoak ditu dauka eta frigiar txanoa du buruan. Pieza hutsala da, eta atzeko aldean euste-zurtoin bat du. K.o. I. edo II. mendekoa da eta gaur egun partikular baten eskutan dago.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo loturak 

Kategoria:Erromatar jainko-jainkosak
Kategoria:Ama jainkosak
Kategoria:Bizitza, heriotza eta berpizkunde jainkosak
Kategoria:Antzinako Erromako erlijioa