Enheduanna

Enheduanna, En-hedu-ana, En Hedu Anna edo Endereina a (Akad, K.a. XXIV. mendearen amaiera), Mesopotamiako idazlea, legegilea eta astronomoa izan zen. Ezagutzen den izendun lehen egile idazlea da.

 Biografia 
Sargon Akadeko erregearen eta Tashlultum erreginaren alaba izan zen eta Naram-Sin Akadeko erregearen izeba zen.Michael Roaf (1992). Mesopotamia and the ancient Near East. Stonehenge Press. ISBN 978-0-86706-681-4.Elisabeth Meier Tetlow (2004). Women, Crime, and Punishment in Ancient Law and Society: The ancient Near East. Continuum International Publishing Group. ISBN 978-0-8264-1628-5.

Bere aitak, Nanna edo Nannar sumertarraren Ilargi jainkoaren apaiz andere nagusi izendatu zuen, mesopotamiar panteoiko jainko garrantzitsuenetako bat, Ur hirian bizi izan zen, Sumeria hegoaldean zegoena. Ondoren, Mesopotamian nagusi izan ziren beste errege batzuen alabek ere funtzio bera bete zuten (Naram-Simen alaba zen Enmenannak edo K.a. VII. mendean Babiloniako errege izan zen Nabonidoren alabak kasu).

Uste da Sargonen jokaldi politikoa izan zela, Sumer hegoaldean bere boterea indartzeko.

Rimush bere neba errege zela ere jarraitu zuen apaiz andre nagusi kargua izaten. Erreinaldi horretan asaldura politikoren batean nahastu zen eta erbesteratua izan zen. Halere, goi apaiz andre izatera itzuli zen. “Inannaren goratzea” (‘Nin-me-sara’) bere poesia lanean ETCSL: t.4.07.2 Ur hiritik nola bidali zuten kontatzen du eta, gero, nola itzuli zen bere posturaFranke, 1995: 835.. Horrek harremanetan jartzen du "Akadeko madarikazioa” laneanETCSL: t.2.1.5 zeinetan Naram-Sin (haren erreinaldian ere Enheduanna apaiz andre nagusia izan zen seguruena), madarikatua eta erbesteratua izan zen Enlil. Heriotza ostean Enheduanna pertsona garrantzitsu gisa izan zen oroitua (beharbada, erdi-jainko izaera izan zuen eta guzti).Hallo, William W. y Van Dijk, J.J.A. The Exaltation of Inanna, Yale University Press, 1968, 5. or.

Benetako pertsona historikoa izan zela ziurra da. Alabastrozko disko bat dago bere irudia eta izena daramatzana, Giparuko indusketan (Ur) topatutakoa, En apaiz andrearen bizileku nagusia zena. Isin-Larsa mailatan (K.a. 2000–1800 urte inguru) topatua izan zen, En Enannatumma apaiz andrearen estatua baten ondoan.Weadock, P. (1975) “The Giparu at Ur.” Iraq 37(2): 101–128. 

Idatziak ere badaude, Sargon Akadekoaren alaba zela diotenak, alegia, Mesopotamia iparra eta hegoa batu zituen lehen buruzagia.https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.4.07.2&display=Crit&charenc=gcirc&lineid=t4072.p7#t4072.p7 

Bi zigilu topatu zituzten haren izenarekin, bere zerbitzarienak, eta Sargonen garaikoak, Urreko errege hilerriaren indusketan topatutakoak.Gadd, C. J. et al. (1928): "Ur Excavations Texts I – Royal Inscriptions". Londres: Trustees of the British Museum and of the Museum of the University of PennsylvaniaWoolley, Leonard (1934): "Ur Excavations II: The royal cemetery: a report on the pre-dynastic and Sargonid graves excavated between 1926 and 1931". For the Trustees of the two Museums by the Oxford: Oxford University Press, 312, 334–335. or. & 358. 

 Izena 
Bere benetako izena ez dakigu, izan ere,Enheduanna, En-hedu-ana edo En Hedu Anna gisa irakurri dena, bere titulua da. Hainbat interpretazio egin zaizkio:

 "En" Ur hiriko apaiz nagusiari jarritako titulua zen. Sumeriar hizkuntzan, "Hedu" hitzak 'apaingarria'  esan nahi dueta “An” hitzak 'zerua'. Beraz, apaiz andre bihurtzean eman zioten "Heduanna" izenak 'zeruaren apaingarria' esan nahi du literalki eta «goi apaiz andrea, zeruko apaingarria» da itzulpena. ​

 “An” ere zeruaren jainkoa zen, eta kasu horretan «An [zeruko jainkoaren] goi apaiz andrea» moduan interpretatzen da.

 "Heduanna" ('zeruaren apaingarri') Ilargiak zeruan duen edertasuna adierazten zuen epiteto poetikoa zen, beraz, Ilargiari egiten ziola erreferentzia ezuzenki «zeruko apaingarriaren goi apaiz andrea» edo erreferentzia zuzenki «Ilargiaren goi apaiz andrea».

Interpretazio gehiago egin dira.

 Literatura lanak 
Enheduanna, Historiako egilerik antzinakoena da, egile baten izena daramaten lehen testuak idatzi baitzituen. Mesopotamiar literaturako egile handien artean, emakume bakarra dela uste da, olerkari bikaina izan zelako.  

Bere lanik ezagunena, Urreko Inanna jainkosari eskainitako ereserki bat da (batzuetan Inannaren Goraipamena deitua) eta beste bost olerkiren egiletza ere ematen zaio. 

Gai erlijiosoak lantzen zituen: ereserkiak En eta  Nannar jainkoarentzat eta bere Ur hiriko tenpluarentzat, eta baita Inanna jainkosarentzat ere, Akadeko dinastiaren babeslea zena. 

Enheduannak 42 ereserki sortu zituen, Sumer eta Akadeko tenplu guztiei zuzendutakoak, Eridu, Sippar eta Esnunna barne.Sjoberg, A. W. y Bergman, S.J. 1969, "The Collection of Sumerian Temple Hymns". Nueva York: J.J Augustin Publisher, 5. or. 

Buztinezko taulatxoetan eta idazkera kuneiformez idatzita zeuden bere lanak. Ur eta Nippur-en topatutako 37 taulatxotatik berregin ahal izan dira bere lanak, gehienak Ur III eta antzinako Babilonia garaikoak dira.Sjöberg y Bergman, 1969: 6–7. “Sumeriar tenpluetako kantuak” bezala ezagutzen dira bere lanak (mota horretako lehen bilduma ezaguna da: teologia sistematiko baten lehen ahalegin moduan ulertu izan dira). Kantu horietan Enheduannak honakoa dio: “Ene erregea, aurrez inork sortu ez duen zerbait sortu da.”ETCSL: t.4.80.1,  543–544 bertsoak Kantuen kopia horrek adierazten du egilea hil eta denbora ugari ondoren ere erabili izan zirela eta oso goratuak zirela.

William W. Hallo eta Johannes J. A. Van Dijk bezalako adituek uste dute izenik gabeko beste lan ugari ere bereak izan zitezkeela.Hallo, William W. y Van Dijk, J.J.A. (1968). The Exaltation of Inanna. Yale University Press, 3. or.

Literatura lanen egile izatean Enheduanna, Antzinateko Mesopotamian emakumeen hezkuntzaren gaiari buruzko galderak sortzen ditu. Hainbat erregeren emaztek poesia idatzarazi zuten edota, agian, beraiek ere idatzi zutenLeick, Gwendolyn. "Sex and Eroticism in Mesopotamian Literature". Routledge, Londres. 1994, 112 & 116 orriak eta Ninsaba jainkosa eskriba aritzen zela esaten zen. Leick-en arabera jainkosei jarritako epitetoek, neurri batean, emakumeen kultura eta gizartean zuten papera adierazten dute.Leick, Gwendolyn. "Sex and Eroticism in Mesopotamian Literature". Routledge, Londres. 1994, 65. or.

Enheduannaren lanaren kopia ugari egin ziren, haietako batzuk bere heriotza baino eundaka urte geroago egindakoak eta Nippur, Ur eta seguruena Lagashen gorde ziren, balio handikoa zela zioten errege inskripzioekin batera.Westenholz, 1989: 540.

 Enheduannaren lanen zerrenda 

 Nin-me-sara, ‘Inannaren goratzea’, 153 bertso, lehen aldiz editatu eta itzuli zutena Hallo eta van Dijk (1968) eta gero alemanez Annette Zgoll (1997) izan zen itzultzailea. Lehen 65 bertsotan jainkosari zuzentzen zaio, hainbat epitetorekin, An-ekin konparatuz, haien panteoiaren jainko nagusia. Ondoren En-hedu-ana-k, lehen pertsonan hitz eginez, bere tristura azaltzen du tenplutik eta Ur eta Uruk hirietatik erbesteratuta zegoelako. En-hedu-ana-k Nannaren laguntza eskatu zuen. 122–135 bertsoetan Inannaren jainkotiar ezaugarriak kontatzen ditu.

 In-nin sa-gur-ra (incipitean izendatzen zaio egile moduan), 274 bertso (zati bat falta da), Sjoberg-ek editatu zuen (1976), 29 zati erabiliz.

 In-nin me-hus-a, ‘Inanna eta Ebih’, Limet-ek (1969) itzuli zuen lehenengo.

 Tenpluko kantuak, Sjoberg eta Bergmann-ek (1969) editatuak: luzera desberdineko 42 kantu, tenpluei zuzendutakoak.

 Nannari kantua, Westenholz-ek editatua (1989).

Enheduanna-ren lan gehiena Electronic Text Corpus of Sumerian Literature webgunean dago itzulita (‘Sumeriar literaturaren testu elektronikoen korpusa’) .

Westenholz-ek En-hedu-ana-ren omenez egindako beste kantu zati bat argitaratu zuen, egile ezezagunak egindakoa eta zeinetan, jainkosa bihurtzen zen bere apoteosiaren ostean.

 Kultura modernoan 
Judy Chicagoren The Dinner Party arte instalazioko (1979. urtea) parte den Ondare solairua artelanean 999 emakumeen zerrendan agertzen da Encheduanna izenarekin.

Cass Dalglish egile estatubatuarrak moldaketa poetiko garaikide bat egin du Nin-me-sar-ra lanarena.Dalglish, 2008

Betty De Shong Meador, Carl G. Jungen jarraitzailea den analista Enheduannaren lanak itzuli ditu ingelesera eta bi liburu idatzi ditu gaiari buruz: Inanna: Lady of Largest HeartDe Shong Meador, 2001 eta Princess, priestess, poet: the Sumerian temple hymns of Enheduanna.De Shong Meador, 2009  

Bateratutako narrazio bakarrean itzulia eta bildumatua izan da bere lana sumeriar hizkuntzan aditua den Samuel Noah Kramer eta Diane Wolkstein poetaren eskutik, Inanna, Queen of Heaven and Earth: Her Stories and Hymns from Sumer (‘Innana, zeruaren eta lurraren erregina: bere istorioak eta kantuak Sumerretik’) izenburuarekin.Harper Perennial, 1983 Eta lan horrek beste poesia lan batzuk inspiratu zituen: Judy Grahnen Queen of SwordsBeacon Press, 1987; Alice Notley-ren The Descent of AlettePenguin Books, 1996 eta Annie Finch-en Among the Goddesses.Red Hen Press, 2010

Eduardo Galeanoren Los hijos de los días lanean aipatzen da Enheduanna.Galeano, Eduardo (2012). Los hijos de los días. Bartzelona: Siglo XXI. 399. or. ISBN 978-84-323-1627-2.

 Erreferentziak

Bibliografia
 Dalglish, Cass (2008). Humming The Blues: Inspired by Nin-Me-Sar-Ra, Enheduanna's Song to Inanna. Oregon: CALYX Books. ISBN 978-0-934971-92-8.
 De Shong Meador, Betty (2001). Inanna, Lady of Largest Heart: Poems of the Sumerian High Priestess Enheduanna. Texasko Unibertsitatea. ISBN 0-292-75242-3.  
 De Shong Meador, Betty (2009). Princess, priestess, poet: the Sumerian temple hymns of Enheduanna. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71932-3.  
 Hallo, William W.; Van Dijk, J. J. A. (1986). The Exaltation of Inanna. Yale University Press.  
 Roberts, Janet (2004). Enheduanna, Daughter of King Sargon: Princess, Poet, Priestess (2300 B.C.). Transoxiana 8.  
 Sjoberg, Ake; Bermann, E. (1969). The Collection of the Sumerian Temple Hymns. Locust Valley, J.J. Augustin. 
 Sjoberg, Ake (1975). In-nin sa-gur-ra: A Hymn to the Goddess Inanna by the en-Priestess Enheduanna. Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archaeologie 65: 161–253.  
 Zgoll, Annette (1997). "Der Rechtsfall der En-hedu-Ana im Lied Nin-me-sarra", ('En-hedu-Ana-ren lege kasua Nin-me-sara ereserkian'). Muenster: Ugarit-Verlag. Ingelesera itzulpena: http://www.angelfire.com/mi/enheduanna/Ninmesara.html 

 Kanpo estekak 
 Cervera, Pepe (2013-04-08) «Enheduanna, la primera escritora de la Historia - Retiario». In blog.rtve.es.
Penn Museoaren bilduma
Enheduannaren diskoa (Penn Museum Blog)
"Enheduanna" In Ancient History Encyclopedia
Enheduannaren biografia
En-hedu-Anari buruzko ikerketa
"En-hedu-Ana: Ornament of the Sky", YouTube-n dagoen dokumentala.
Inana and Ebih: itzulpena (The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature)
Inanari goralpena: Nin me šar-ra (Inana B): itzulpena (The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature)
Inanari ereserki bat: In-nin šag gur-ra (Inana C): itzulpena (The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature)
Tenpluaren ereserkiak: itzulpena  (The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature)
 Enheduanna elkartea (The Enheduanna Society)

Kategoria:Mesopotamia
Kategoria:Emakume idazleak
Kategoria:Akadtar Inperioa
Kategoria:Antzinaroko Mesopotamiako emakumeak