Etxe-euli

{{taxotaula automatikoa
| name = Etxe-eulia
| taxon = Musca domestica| authority = Linnaeus
}}


Euli honen larbak substantzia organiko ustelduetan garatzen dira, hala nola, zaborretan, simaurretan edo hondakin organikoetan. Horregatik, espeziea gaixotasunen bektore gisa ezaguna da, elikagaietan eta gainazaletan bakterioak, birusak edo parasitoak transferitu ditzakeelako. Bere bizi-zikloa laburra da, tenperatura eta hezetasunaren araberakoa. Urtean belaunaldi asko garatzen ditu.

Nahiz eta osasunerako arriskutsua izan, etxe-eulia ingurune ekologikoan hondakin organikoen deskonposizioan parte hartzen duen espezie garrantzitsua ere bada. Bere portaera, anatomia eta bizi-zikloa zoologian eta entomologian aztertutako ohiko gaiak dira, gizartearentzat duen garrantzia dela eta.

 Deskribapena 
Etxe-euli helduek, normalean, 6 eta 7 milimetro arteko luzera dute, eta 13-15 milimetro arteko hego-zabalera. Emeek hego handiagoak dituzte, eta arrek, aldiz, hanka luzeagoak. Emeen hazkuntzan tamaina aldaketa nabaria gertatzen da. Geografiaren arabera ere tamaina aldakorra dute, latitude altuagoetan bizi diren euliak handiagoak izanik.

Etxe-eulia, Hexapoda ordeneko intsektua izanik, gorputza hiru tagmatan banatua du: burua, toraxa eta abdomena. Buruan, hurrengo apendize hauek bereizten dira: antena parea, baraila parea, eta maxilen fusioz sortutako ezpaina (labium), palpoekin. Toraxa hiru lakainetan banatzen da, bakoitzak apendize ibiltari pare bat izanik; erdikoan, hegoak ageri dira. Azkenik, hamar segmentutan banatutako abdomenean, gainerako organo guztiak aurkitzen dira.

 Burua 
Buruaren aurrealdea oso ganbila da, eta atzealdea laua eta apur bat konikoa. Arrek ia elkar ukitzen duten begi konposatu handiak dituzte. Emeetan, aldiz, begiak elkarrengandik urrunago kokatzen dira. Horretaz gain, hiru begi sinple (ocelli) eta antena labur pare bat dituzte. Etxe-euliak ikusmen-informazioa gizakia baino zazpi aldiz azkarrago prozesatzen du eta, horri esker, arriskuak azkar antzematen ditu ihes egiteko.  

Ahoa likidoz elikatzeko egokitua dago. Barailak (mandibulak eta maxilak) txikiak eta funtziorik gabekoak dira, eta proboszide izeneko hodixka malgu eta ateratzaile batekin elkartzen dira. Proboszidearen muturrean labellum izeneko punta haragitsu bat dago, pseudotrakea deituriko ildo ugariz osatua. Ildo horien bidez, euliak kapilaritatez xurgatzen ditu likidoak. Gainera, proboszidea listua zabaltzeko erabiltzen da. Listua zabaltzeak elikagai solidoak bigundu eta partikula solteak biltzen ditu; horrela kanpo liseriketara ahalbidetzen da.

 Toraxa 
Toraxa grisa da, batzuetan ia beltza, eta lau banda ilun paralelo ditu goialdean. Gorputz osoa ile laburrez estalita dago. Beste diptero guztien moduan, etxe-euliak hego pare bakarra du. Bigarren hego parea, “halterio” deritzena, txikiagoa bilakatu da, hegaldiaren egonkortasuna mantentzen laguntzeko. Hego nagusiak gardenak dira, tonu horixkadunak.

Hanka bakoitzaren amaieran atzapar pare bat dago, eta horien azpian bi kuxin itsaskor daude, pulvilli deritzenak. Kuxin itsaskorrei esker, euliek pareta leunetan eta sabaietan ibili daitezke. Bestalde, atzaparrek urrats bakoitzean hanka askatzeko balio dute. Gainazal horizontal eta bertikaletan, hiru hanka kontaktuan eta beste hiru mugimenduan mantentzen dituzte. Aldiz, gainazal iraulietan lau hanka atxikita mantentzen dituzte, egonkortasuna bermatzeko. Azken gainazal hauetan lurreratzeko, zuzenean haien aurka egiten dute hegan, eta lurreratu aurretik, bira erdi bat ematen dute, sei hankak gainazalera zuzenduz. Lehengo hanka parearekin kolpea lehuntzen dute, eta segidan beste laurak itsasten dituzte.  

Etxe-euliek zaporea hautemateko organoak (kimiohartzaileak) dituzte hanken azken atalean (tartsoetan). Horiei esker, elikagaien zaporeak identifikatu ditzakete gainean ibiltze hutsarekin. Sarritan ikusten dira hankak elkar igurzten, garbitu eta hurrengoan zaporea berriro hautemateko. 

 Abdomena 
Abdomena grisa edo horixka da, marra ilun bat du eta orban irregularrak alboetan. Hamar segmentuetan, espirakulu deituriko arnas-zuloak dituzte. Arrek bederatzigarren segmentuan kopulaziorako kako pare bat dute, eta hamargarrenean uzki-uztaiak dituzte sexu biek.

Munduan zehar etxe-euliaren antzeko espezieak daude, esaterako, etxe-euli txikiak (Fannia canicularis), ukuiluetako euliak (Stomoxys calcitrans), eta Musca generoko beste kide batzuk. Azken genero horren adibide dira Australiako zuhaixketako euliak (M. vetustissima) eta hauekin lotura estua duten bestelako taxoi batzuk: M. primitiva, M. shanghaiensis, M. violacea eta M. varensis, adibidez.  

 Habitat-banaketa 
Eulia ziurrenik munduko banaketarik zabalena duen intsektua da. Gizakiari lotua dago neurri handi batean, eta bi espezieen artean dagoen harreman komentsalista horrek mundu osoan zehar zabaltzen lagundu dio. Kontinente guztietan aurki daiteke, bereziki Europa, Asia, Afrika, Ozeania eta Amerikako hiriguneetan da ugarien. Antartikan ez da modu naturalean aurkitzen, baina gizakiak bertara ere eraman du etxe-eulia.

 Eboluzioa eta taxonomia 
Eulien ordena (Diptera) askoz zaharragoa den arren, benetako etxe-euliak Zenozoikoaren hasieran sortu zirela uste da, Paleartiko hegoaldean (egungo Ekialde Hurbilean). Hauen superfamilia, Muscoidea, Ostroidea (euli-urdinak, haragi-euliak, etab.) eta Hippoboscoidea (zorri-euliak, saguzar-euliak...) superfamiliekin ahaidetasun filogenetikoa du, nahiz eta lehenengoarekin lotura estuagoa duen.

Etxe-eulia lehen aldiz Musca domestica bezala Carl Linnaeus botanikari eta zoologo suediarrak deskribatu zuen 1758an. Bere Systema naturae liburuan Europako euli-ale arruntetan oinarrituta izendatu zuen, eta egun horrela izendatzen da ere. Johan Christian Fabricius entomologo daniarrak deskribapen zehatzagoa eman zuen 1776an, Genera Insectorum liburuan.

 Bizi-zikloa 
Baldintza optimoetan, etxe-euli arruntaren bizi-zikloa 7-10 egunetan burutzen da, baina baldintza desegokiek bi hilabetera luzatu dezakete. Eskualde epeletan, hamabi belaunaldi inguru garatzen dira urtero; eskualde tropikal eta subtropikaletan, ordea, hogei belaunaldi baino gehiago.

Eme bakoitzak 500 arrautza erruten ditu bere bizitzan zehar, 75-150 arrautza errunaldi bakoitzeko. Arrautzak zuriak dira, eta 1,2 mm inguruko luzera dute. Normalean emeak arrautzak deskonposizio prozesuan dagoen materia organikoaren gainean erruten ditu, hala nola, janari-hondakinetan edo gorotzetan. Arrautzak hogeitalau ordu behar ditu ernetzeko.
Larbak zurixkak dira, 3-9 mm artekoak, eta zizare itxura dute. Materia organikoz elikatzen dira, eta leku epel, ilun eta hezeak bilatzen dituzte. Larben garapenak 14-30 egun irauten du, ingurune-baldintzen arabera. Garapen-fasearen amaieran, larbak leku lehor eta freskoa bilatzen dute eta pupa bihurtzen dira. Puparen zorroa azken mudan askatutako azaletik sortzen da; 8 mm inguruko tamaina du, zilindrikoa da eta mutur biribilduak ditu. Hasieran kolore horixka du, baina denborarekin gorria edo marroia bihurtzen da. Tenperaturaren arabera, pupen garapena 2-6 egunetik (35ºC) 20 egunera (14ºC) luzatu daiteke.
Behin metamorfosia amaituta, helduak pupetatik atera eta ugaltzeko bikotea bilatzen dute. Euli arrek 16 ordu behar dituzte heldutasun sexuala lortzeko; emeek, berriz, 24 ordu. Emeek “muscarule” izeneko feromona erabiltzen dute arrak erakartzeko. Gorteatzen hasteko, arrak emearen kontra talka egiten du. Gortzeatzea eraginkorra bada, emeak obipositorea arraren irekiune genitalean sartzen du. Kopulak hainbat minutu iraun dezake. Oro har, emeak ar bakarrarekin ugaltzen dira eta arrak eme ugarirekin.  Arrautzak erruteko orduan, emeek konposatu hegazkor bat kanporatzen dute, beste emeak erakarri eta arrautzak batera erruteko.

 Ekologia 
Etxe-euliek zeregin ekologiko garrantzitsua betetzen dute materia organikoaren deskonposizio eta birziklapenean. Helduak batez ere karniboroak dira; animalia-materia, sarraskia eta gorotzak dituzte elikagai nagusi. Dena dela, esnea, substantzia azukredunak eta usteldutako fruta eta barazkiak ere kontsumitzen dituzte. Elikagai solidoak listuarekin biguntzen dituzte xurgatu aurretik. Hematofago oportunistak izan daitezke.

Harreman mutualista dute Klebsiella oxytoca bakterioarekin. Bakterio hau euli-arrautzen gainazalean bizi daiteke. Euli larbek behar dituzten mantenugaiak erabiltzen dituzten onddoak uxatzen ditu mikroorganismo honek.

Etxe-euli helduak egunekoak dira, eta gauez atseden hartzen dute. Ilunabarrean, eraikin baten barruan badaude, sabaietan, habeetan eta aireko kableetan ibiltzeko joera dute. Aire zabalean, berriz, hostoen edo belar luzeen artean arrastaka ibiltzen dira edo zuhaixketan, zuhaitzetan edo kableetan atseden hartzen dute. Klima hotzetan, etxe-euli batzuek neguan hibernatzen dute arrakaletan, hutsuneetan, gortinen tolesturetan, besteak beste. Udaberrian, tenperatura igotzean esnatzen dira, eta arrautzak erruteko lekuak bilatzen dituzte.

Harrapakari ugari dituzte, hala nola, hegaztiak, narrastiak, anfibioak, hainbat intsektu eta armiarmak. Arrautzek, larbek eta pupek fase bakoitzerako espezifikoak diren parasito- eta parasitoide-espezie asko dituzte. Horren adibide dira Muscidifurax uniraptor eta Spalangia cameroni liztor-parasitoak. Horiek etxe-euliaren larben ehunetan arrautzak jartzen dituzte, eta liztorren larbek garapena burutzen dute etxe-euli helduak pupetatik atera aurretik.

Batzuetan bidaiari foretikoak garraiatzen dituzte, hau da, parasitikoak ez direnak, Macrocheles miscaedomesticae eta Lamprochernes chyzeri sasi-eskorpioia bezalako akaroak barne.Entomophthora muscae onddo patogenoak gaixotasun hilgarria eragiten die etxe-euliei. Behin infektatuta, onddo hifak euliaren gorputz osoan zehar hazten dira eta bost egunetan eulia hil egiten da. Euli infektatuek tenperatura altuak bilatzen dituzte onddoaren hazkuntza ekiditzeko.  

Etxe-euliak Habronema muscae'' nematodo parasitoaren ordezko ostalari gisa jarduten du. Nematodo honek zaldiak erasotzen ditu.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Muscidae
Kategoria:Euskal Herriko dipteroak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak