Kabrega

Kabrega.  (gaztelaniaz: Cábrega). Mues udalerriko baserria da. Ubago eta Mues herrien artean zegoen herri hustua da, Nafarroako Lizarrako merindadean kokatuta. Kabregako mendikateari izena eman zion.

 Demografia 
1366. urtean 4 su zeuzkan, 1427.ean 6, 1786.ean 10 biztanle, 1858.ean 11, 1887.ean 18, 1920.ean 10, 1930.ean 9, 1940.ean 13,  1950.ean 13, 1960.ean 4, 1986.ean 3.  2014.ean 6 biztanle,  2023.ean biztanle 1.

 Historia 
Nafarroako gotorleku zaharra. 1366ko apeoan sei su zituen. Bere petxak 1511n Pedro de Navarra mariskalarenak ziren, agramondar bandoaren buruarenak. Horrek gazteluaren eta herrixkaren etorkizuneko zoriari eragingo dio, bere jaunarenari estuki lotua. Nafarroako erresumaren konkistan, Albako dukearen armada gaztelarrari amore eman behar izan zion. Hala ere, Juan de Albret erregeak Nafarroa Beherean egindako errekonkista saiakera hasi bezain laster, 1512ko urriaren erdialdean, Albako dukeak jarritako Gaztelako goarnizioa gainetik astindu zuen Cabregak. 1512ko urriaren amaieran, berriz ere gaztelarren esku geratu zen, eta beaumontarren tropek hartu zuten. Fernando Katolikoak, Nafarroako erresumaren konkista buruturik, Nafarroako gotorleku ugari suntsitzeko agindua eman zuen 1512tik aurrera, erresumaren segurtasunerako kaltegarriak zirelakoan. Horien artean, Cabregakoa, Zurita historialariak mozteko agindu gisa aipatutako 22 gotorlekuetako 7. tokian dagoena. Cabrega Cortesko markesen ondarea izan zen [Idoate Rincos-en..., 1. libk.,]. III, 166. or.] [3] 1518an, Karlos V.ak Pedro de Navarra mariskalari itzuli zion, eta 5000 marabediko mesedearekin konpentsatu zuen Joan Arizcun, errege-emakida bidez okupatu zuena.

Bertan zegoen gazteluaren jaunek Kabregako markesgoa lortu zuten, Nafarroako Gorteetan parte hartu zuena. Nafarroako konkista eta gero, Leringo kondeak Petri Nafarroakoarena zen gaztelua hartu eta bota zuen. Egun Villahermosako dukeak dira Kabregako markesak.

Antzinako Erregimenean jaurerri bat izan zen, eta 1654an Felipe IV .ak Pedro de Navarra de la Cuevari Cábregako markesaren titulua eman zion;  Villahermosako dukearen etxean bateratu zen,jurisdikzio zibil, kriminal eta mistoa zuen alkate izendatzen zuena. Gaur egun Álvaro Urzaiz y Azlor de Aragón, XII. Marqués de Cábrega, 1997ko uztailaren 4ko Aginduaren arabera, Zaragozako probintziako Pedrola herriko Ducal de Villahermosa jauregian bizi da. Zaindaria arduratzen da mantentzeaz, ia 50 urte baitaramatza jaunaren 225 hektarea laboragarriak bizitzen eta lantzen.

Irantzuko Rubro liburuak, San Juanista dokumentazioak eta Orreagako agiri batek petxeroei buruzko erreferentziak ematen dituzte, eta horietatik Cabregako biztanleria-zifrak atera daitezke, hala nola XIII. mendean erdialderako gutxienez Iranzuko hogei petxero-sutetakoak ziren.

Erdi Aroko gazteluak harlanduzko lana eta ogiba-leihoak zituen. Oraindino gazteluaren ingurumarian harresiaren hondakinak daude.

1857ko errolda arte Asarta eta Kabrega delako udalerriaren barruan egon zen; Asarta Mendazara pasatu zen.

 Arte 
Harlanduzko Erdi Aroko jauregi bat zuen, ojiba-leiho ajimezatuak zituena; baserriak eliza bat izan zuen, San Migeli eskainia; eraikina, ziurrenik Erdi Arokoa, zaharberritu eta handitu zen, nahiz eta gaur egungo itxura  barrokoari dagokion.

 Natura 
Cabregako artea. Nafarroako Monumentu Naturalen gidaren arabera, 3 zenbakiko Monumentu Naturala. Egia esan, "ballota" azpiespeziearen ale bat da eta, beraz, bere izen arrunta karraskarra da, Quercus ilex subsp. ballota (Desf.) Samp. Mendiko piezan dago, Cabrega baserriaren parean (X eta Y koordenatuak: 561.461/4.718.954).

 Kanpo estekak 
  www.hiru.com: Gaztelua
  Gerardo Luzuriaga: Kabrega / Cábrega
  www.diariodenavarra.es: El palacio y casa fuerte de Cábrega

 Bibliografia 
 Sagredo, Iñaki: "Navarra, castillos que defendieron el reino" 2006, Iruñea: Pamiela, 

Kategoria:Nafarroa Garaiko herri hustuak
Kategoria:Nafarroa Garaiko gazteluak
Kategoria:Mues