Édith Piaf

Édith Giovanna Gassion, Édith Piaf izenez ezaguna, Parisen 1915eko abenduaren 19an jaio eta Grassen 1963ko urriaren 10ean hil zen abeslari, konpositore eta aktore frantsesa da.  Music-hall arloan oso famatua. "La Môme Piaf" ezizenaz ere ezaguna, abesti arrakastatsuak interpretatu zituen, La vie en rose besteak beste.Zineman eta antzerkian ere ibili izan zen.

“Edith Piaf abeslaria baino gehiago, denbora probari aurre egin dioten kantak dituen ikonoa da.”

 Biografia 
Édith Piafen biografia ugari idatzi diren arren, bere bizitzaren zati handi bat misterioz inguratuta dago. Bere aita, Louis, kontorsionista zen eta bere ama, Anita, kaleko kantaria. Bera ere kalean kantari ibili zen eta Jean Cocteauk Le Bel Indifférent idatzi zuen harentzat. 

 Lehen urteak 
Edith Giovanna Gassion Belleville rueko 72an jaio zen, Anita Maillard-en eta Louis Gassion-en alaba. Izena hilabete batzuk lehenago alemaniarrek fusilatuta hil zen Edith Cavell erizain ingelesari erreferentzia eginez jarri zioten. Kazetari baten irudimenetik sorturiko legendaren arabera, Belleville kaleko 72-eko eskilaretan jaio zen. Bertsio hau bere autobiografian agertzen da eta bere amak hainbat elkarrizketetan mantendu eta zabaldu zuten baina bere jaiotze-agiriak honela dio: “Edith Giovanna 1915eko abenduaren 19an jaio zen, Tenon Ospitalea (4 rue de la Chine), haren gurasoak Louis Alphonse Gassion (34 urteko artista akrobata) eta bere emaztea Annetta Giovanna Maillard (20 urteko artista lirikoa) bizilekua Parisen, Belleville kaleko 72. Zenbakian, XX. barrutian dutelarik”

Edonola ere, auzo, giro eta zirkunstantzia gogorrean hazi eta hezi zen. Txikitan bere amaren aldeko amonaren esku utzi zuten. Esnearen ordez ardoz elikatzen omen zuen, horrek mikrobioak ezabatuko zituelako aitzakiarekin. Gero, bere aitaren aldeko amonarekin bizi izan zen denbora batez, Normandiako Bernayko prostituzio etxe batean eta Édith bertako langileek hazi zuten.

Lehen Mundu Gerraren amaieran, bere aita frontetik itzuli eta berarekin eraman zuen, zirku ibiltari txikietan aritu zen lehenik eta gero artista ibiltari, independente eta miserable gisa. Edithek bere talentua eta bere ahots paregabea agerian utzi zituen aitarekin kalean abesten zituen abesti ezagunetan. 1930ean, bere lagun eta bere alter egoa izango zen Simone Berteaut-ekin bikotean abesten hasi zen. 1933an, 17 urte zituela, alaba bat izan zuen. Alabak bi urte zituenean meningitisak jota hil zen.

 Lehen urrats artistikoak 
1935ean, Champs-Élysées auzoko kabaret bateko gerentea zen Louis Lepléek entzun zuen eta Môme Piaf  (neskato kantaria) izen artistikoarekin aurkeztu zuen arrakasta handia lortuz. Raymond Asso konpositoreak eta bere lagun izango den Marguerite Monnot musikagile eta piano-joleak, besteak beste, bere ibilbide osoan lagundu zioten kanta askoren musika konposatuz.

Polydor disketxearekin kontratua sinatu eta lehen diskoa grabatu zuen 1936an: Les Mômes de la cloche kantak arrakasta mediatiko bihurtzen du berehala. Baina disko gutxi batzuk eta noizbehinkako emanaldiak ez ziren aski artista hasiberria elikatzeko. Urte hartako apirilean, Louis Leplée erail zuen bere etxean eta hilketa honek abeslariaren aurkako mendeku mediatikoa eragin zuen. Horren ondorioz, Piaf kalera eta pobreziaren kabaretetara itzultzeko arriskuan egon zen.

1936ko udaren amaieran, Raymond Assorekin zuen harremana berreskuratu zuen Raymond bere Pigmalion eta maitale bihurtuz. Honek inguru kaltegarritik aldentzen lagundu zion eta music hall-eko kantari profesional bihurtzeko prestatzera bultzatu zuen. Une horretatik aurrera ez da gehiago “Môme Piaf” izango eta Édith Piaf bihurtzen da.  Urte horretako udazkenean Alhambra aretoan kantatu zuen eta diskoak grabatzen jarraitu zuen. Baina Piafek gehiago nahi zuen: ABC, Parisko musika-areto ezagunena.

 Music-hall abeslaria 
1937ko martxoan, Parisko ABC antzokian egin zuen debuta Edithek music-hallean. Berehala bihurtu zen Frantziako kantaren izar, jendeak gurtzen zuen eta irratiak zabaltzen zuen. 

1940an Jean Cocteauk beretzat idatzitako "Le Bel Indifférent" antzezlana arrakastaz antzeztu zen. Aldi berean, Georges Lacomberen "Montmartre sur Seine" filmarekin hasi zuen karrera zinematografikoa.

1944ko udaberrian, Moulin Rougen aurkeztu zen. Han, Yves Montand musikari gaztea ikuskizunaren zati garrantzitsua zen. Bi artisten arteko bat-bateko maitasun harremana gertatu da, eta dagoeneko ospetsua den Édith Piaf-ek, bere maitale berria artisten bizitzako trikimailuetan trebatu nahi du eta mundu hortako pertsona garrantzitsuak aurkeztuko dizkio: Joseph Kosma, Henri Crolla, Loulou Gasté, Jean Guigo, Henri Contet, Louiguy, Marguerite Monnot, Bob Castilla, Francis Lemarque…

Bigarren Mundu Gerran, Édith Piafek music-hall klubetan kantatzen zuen, eta Ilona Hesse ezagutu zuen presoei ihes egiten laguntzen zien bitartean. 1945ean, "La Vie en rose" idatzi zuen, bere kantarik ezagunena eta Comédie-Françaisen interpretatu zuen.

Yves Montand, berriz, music-halleko izar bihurtu zen, eta berehala hasi zen zineman, Édith Piafekin batera, "Étoile sans lumière" filmean. Handik gutxira, Marcel Carnéren "Les ports de la nuit" filmeko lehen protagonista izan zen. 1946an, biran ari zirela, bikotea banandu egin zen.

 Alemaniako okupazio garaian izan zuen eginkizuna 
Alemaniako okupazio garaian, Piafek kontzertuak ematen jarraitu zuen, ABC aretora itzuli eta abesten eta biran joan zen. 1942an, "L'Étoile de Kléber" izeneko burdel batean bizi zen, Frantziako Gestaporen egoitzatik oso gertu. Parisko auzorik dotoreneko bezeroak joaten ziren bertara, bereziki inguruan lan egiten duten ofizial eta kolaboratzaile alemaniarrak. Bertan, merkatu beltzak bizilagunei eta bezeroei kabiarra kontsumitu eta xanpaina edateko aukera ematen die eta sarritan egiten du topo Frantziako Gestapoko buruarekin baita Alemaniako ofizialekin ere. 

1942ko arratsalde batean, ABC-ko aktuazio baten amaieran, Frantziako bandera trikoloreak argiztatuta, berak idatzitako zuen "Où sont-ils tous mes copains?" abestia interpretatu zuen hainbat ofizial alemanen aurrean publiko frantsesaren erantzun zoragarria jasoz. 1943ko abuztuan Berlinera bidaiatu zuen Frantziako hainbat artistarekin, Brandenburgoko atearen aurrean jarriz abesti frantsesa sustatzeko bidaia batean.

Bigarren Mundu Gerra amaitzean Piaf purga-batzorde batek absolbitu egin zuen, bere idazkari Andrée Bigard-en testigantzari esker, Alemanian biran zihoan abeslariak Frantziako presoekin argazkiak ateratzen utzi zuela adierazi zuen Erresistentziako kideak. stalagetan eta argazki horiek erabiliko zirela, Frantziara itzultzean, agiri faltsuak sortzeko, preso horiek orkestrako kide gisa pasatzeko, eta haietako 118 Frantziara itzultzeko. Erresistenteen saretik pasa gabe kaleratu diren preso kopuru handi honek eta istorio hau inoiz ez duela baieztatu lekukotasunik ez izateak biografoek bere egiazkotasuna zalantzan jartzen dute.

 Bizitza sentimentala 
1947an, New Yorken barrena bira arrakastatsu batean zebilela, bere bizitzako maitasun-istorio handiena izan zuen Marcel Cerdan boxeolari frantsesarekin. Baina 1948ko urrian, Parisetik New Yorkera Èdithekin elkartzera zihoala, Marcel hegazkin-istripu batean hil zen. Sufrimenduak jota, morfina-dosi handiak hartzen zituen. Historio honetan oinarritu zen Ed et Marcel filma. Edith Piafek bikote gehiago izan zituen, ezagunenak Marlon Brando, Yves Montand, Charles Aznavour eta Georges Moustakirekin izan ziren.

1951n, Charles Aznavour kantautore gaztea bere idazkari, laguntzaile, gidari eta lagunmina bihurtu zen  eta bere abesti onenetako batzuk idatzi zizkion, esaterako "Plus Azul que Tes Yeux" edo "Jezebel".

1952ko uztailaren 29an, Jacques Pills kantari frantses ospetsuarekin ezkondu zen, eta Marlene Dietrich aktorea izan zen ezkontzako lekuko baita eztei-jantzia aukeratzen lagundu ziona ere. 1956an dibortziatu ziren.

1953an, desintoxikazio tratamendua hasi zuen, eta, ondoren, music-halleko vedette handi bihurtu zen mundu osoan. 1956an, New Yorkeko Carnegie Hallen, eta han ohikoa egin zen.

1958an Georges Moustakirekin maitasun-istorio bat hasi zuen eta Édithek abesti munduan sartzen lagundu zion. Elkarrekin zihoaztela auto istripu larria izan zuten eta horrek  dagoeneko nahiko hondatua zegoen Édith Piaf-en osasun-egoera okerragotu zuen morfinarekiko zuen mendekotasuna areagotuz. "Milord" abestia grabatu zuen. Moustaki kantaren egilea zen eta bere kanta arrakastatsuenetako bat izan zen.

1959an, New Yorken bira bat egiten ari zela, Edith eszenatokian zorabiatu eta zerraldo erori zen. Operazio kirurgiko ugari izan zituen eta Parisera egoera tamalgarrian itzuli zen, gainera Moustakirengandik banandua. Hala ere, TV Awardeko telebista-emanaldi batean Milord abestiagatik sari bat jaso duenean, Georges Moustaki eta Marguerite Monnot abestiaren egileak dira estudioa.

1961ean, Bruno Coquatrixek eskatuta, Parisko Olympian hainbat kontzertu eman zituen Édith Piaf-ek, bere karrerako kontzertu gogoangarri eta zirraragarrienak izan ziren. Han interpretatu zuen "Non, je ne regrette rien", Charles Dumontek beretzat idatzi berri zuen abestia. Édithen kontzertuek Olympia porrotetik salbatu zuen baina ordurako bere poliartritisaren ondorioz zailtasunak zituen zutik egoteko eta mugitzeko ere. Morfina-perfusio handiari esker besterik ez du lortzen kantatzea.

 Heriotza 
Gibeleko gaitzak jota zendu zen Edith Piaf, 1963an, aneurismak eragindako barne-hemorragia baten ondorioz. Gehiegikerien, morfinaren eta bizitza osoko sufrimenduaren ondorioz gutxiegitasun hepatiko zuen. Bere gorpua Parisa eraman zen modu klandestino eta ilegalean eta heriotza urriaren 11n iragarri zen ofizialki Parisen. Familiaren panteoian lurperatu zuten, Père-Lachaiseko hilerrian. Han daude, baitare bere aitaren eta alabaren gorpuzkinak.

 Eragina eta ondarea 
Frantziako kantagintzaren ahots adierazgarrienetako bat izan zen. Munduko kantari frantses ezagunenetako bat izaten jarraitzen du, eta arrakastaz ekin dio Yves Montand, Charles Aznavour eta Georges Moustaki bezalako kantari garrantzitsuen ibilbideari. Bere irudia erraz identifikatzen zuen traje beltz banaezinarekin lotuta dago.

Berari buruz esan direnak

 "Balio erreal handia izan zen kantagintzan. Hain ahots sakona hain gorputz txikian [...]". (Arletty). 
 "Édith Piaf aparta da. Imitaezina da. Edih Piaf bakarra izan da, eta ez da gehiago izango". (Jean Cocteau).
 "Paris hitza ordezka lezakeen hitz bakarra Piaf hitza da". "Zure ahotsa Parisen arima bezalakoa da [...]". (Marlene Dietrich). 
 "Gogoan dut, Édith Piafi esker, Las Compagnons de la Chanson, Eddie Constantine eta Yves Montand debutatu zuten". (Georges Perec). 

Bere izena daramaten edo bere oroimenezko hainbat erakunde, monumentu eta artelan: 

 Edith Piaf Museoa: Parisko Crespin du Gast kalean dago, 11. barrutian
 Paul Civeyrac-en Toutes ces belles promesses filmak Hymne à la Amour kanta du oinarri
 Francis Poulenc konpositore frantsesak 1960an pianorako idatzitako hamabost "inprobisazioak",  Édith Piaf-i egindako omenaldia dira.
 Artistaren estatua bat Place Édith-Piaf izenekoan dago, Parisko 20. barrutian.
 Plaka oroigarri batek Belleville kalean, Parisko hogeigarren barrutian, jaio zen tokia adierazten du.
 Bernayko antzokiak bere izena darama.

 Filmetan 
Haren bizitza edo hari buruzko erreferentziak film hauetan agertu dira:

La Garçonne (1936) Jean de Limur
Montmartre-sur-Seine (1941) Georges Lacombe
 Étoile sans lumière (1945) Marcel Blistène
 Neuf garçons, un cœur (1947) Georges Freedland
 Al diavolo la celebrità (1949) Mario Monicelli Steno
 Paris chante toujours (1951) Pierre Montazel
 Boum sur Paris (1953) Maurice de Canonge
 Si Versailles m'était conté (1954) Sacha Guitry
 French cancan (1954) Jean Renoir
 Les Amants de demain (1959) Marcel Blistène
 Édith et Marcel (1983) Claude Lelouch
 La Môme (La Vie En Rose) (2007), Olivier Dahan

 Antzerki lanetan 

 1996: Piaf Je t'aime, bere bizitzari buruzko komedia musikala, Claude Lemeslen gidoai eta Charles Dumonten musika. Aktoreak Jacques Darcy eta Nathalie Cerda Édith Piaf-en rolean
 1997: Piaf Je t'aime, komedia musikala. Nathalie Lhermitte Édith Piaf-en rolean  Teatre Comedia antzokian eta gero Teatre du Gymnase Marie Bell.
 2006: "Rechercher Édith Piaf" Ksenia Prohaskaren errezitala Kroaziako  Theatre National antzokiak produzitua
 2007: Piaf Je t'aime, komedia musikala Marie Orlandi Édith Piaf-en rolean, Parisko Olympia antzokian
 2008: Piaf une vie en rose et noir, bere bizitzari buruzko komedia musikala, Rubia Matignonek eszenaratua. Aktoreak : Jacques Pessis, Aurélien Noël eta Nathalie Lhermitte Édith Piaf-en rolean
 2009: L'emPIAFée, one-woman-show, Christelle Chollet-en musikala

 Abesti ezagunak 

 Irudi galeria 

 Ikus, gainera 
 Paristar ezagunen zerrenda

 Edith Piafen abestiak

 Erreferentziak 

Kategoria:Paristarrak
Kategoria:Frantsesezko abeslariak
Kategoria:Frantziako abeslariak
Kategoria:Frantziako emakume aktoreak
Kategoria:1930eko hamarkadako abeslariak
Kategoria:1940ko hamarkadako abeslariak
Kategoria:1950eko hamarkadako abeslariak
Kategoria:1960ko hamarkadako abeslariak
Kategoria:Grammy saridunak
Kategoria:Emakume abeslariak
Kategoria:Gibeleko minbiziaren ondorioz hildakoak
Kategoria:Bigarren Mundu Gerrako erresistentziaren emakumeak