Esteribarko hizkera

Esteribarko hizkera (Esteriberrara) hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Esteribar (Esteriber) ibarreko berezko euskara, Artzibarko hizkerarekin. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.

2007ko udazkenean, ez zegoen esteribarko hizkeraz mintzo zen euskaldun gutxienik, eta, beraz, hizkera hilda da.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Esteribarko toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

 Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak Urdaitzetik iparraldera sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Erroibarko hizkera-Esteribarko hizkera azpieuskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 1 300 esteribarrerazko euskaldun inguru egongo ziren Esteribarren.Pedro Irizar. «Los dialectos y variedades de la lengua vasca. Variedades desaparecidas y variedades amenazadas de rápida extinción. Su evolución en el transcurso de un siglo» [Contribución a la Dialectología de la lengua vasca, t. I, pp.241-267. Batez ere: pp.251, 257, 260-261]

1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, Esteribarko hizkera hitz egiten zen Esteribarko herri gehienetan, Iruretik Eugira.

Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan Esteribarko 900 euskaldun izango zirela Esteribarko hizkeraren hiztunak.

1930eko hamarkadan, Esteribarko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.

Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Esteribarko 280 euskaldun Esteribarko hizkeraza mintzo ziren.

1977an Nere Oroimenak liburua argitaratu zuen Perpetua Saragueta (Mezkiritz, 1905) erroibartarrak. Oso datu etnografiko garrantzitsuak eskaini zituen. Azken urteotan, Orreaga Ibarra hizkuntzalariak euskalkia jasotzen duen hainbat lan plazaratu du.

250 urtetik hona jasaten ari zen euskalduntze-ezaren prozesua 2000ko hamarkadan iritsi zen bere punturik kritikoenera, eta Esteribarren Esteribarko hizkera eta euskararen kontserbazio-egoera kritikoa izan zen. 2007an jakin zen euskalki hori erabat desagertu zela, hiztun guztiak hil baitziren.

 Kokapena 
ezkerrera|thumb|Esteribarrerako banaketaGaur egun, ez dago esteribarrera hiztunik. Hala ere, 1870an, hiztunak erregistratu dira ibarreko zati nagusian, honako herri hauek barne:

 Ezaugarriak 

 Ahoskera 

 Gaur egungo euskalki gehienetan bezala, hatxe letrak antzinako euskarako ahoskera hasperenduna galdua du Esteriberran ere, eta ahoskabea da gaur egun.

 Gipuzkera ez denez, gainerako euskalki guztietan bezala, euskara batuko ahoskera sabaikaria du oro har jota letrak, eta ez gaztelaniazko ahoskera belarra.

 Instrumentalari dagokionez, euskara batuko -z atzizkia (eskuz, pilotaz) maiz -s bihurtzen da ipar-esteribarreran (eskus, pillotas). Adibidez: altxaka joanes erdetxi zuen («ezkutuan joanez erdietsi zuen»). Dena dela, eskuz eta halakoak ere aise entzuten dira.

 Morfologia 

 Prolatiborako atzizkia -tako edo -dako da: neretako (niretzat/niretzako), guretako (guretzat/guretzako), haiendako (haientzat/haientzako), eta abar.

 Adjektiboetatik sorturiko adizlagunetan, -ki atzizkia izan ohi dute: ongi, hobeki, ederki eta abar.

 Euskalkiaren arabera -st- ala -r(t)z- aukeratzea dakarten hitzetan, bigarrena erabiltzen da ipar-esteribarreran: ber(t)ze, ortzegun, ortzilere, bortz, ertze...

 Hainbat hiztunek -(r)eki soziatibo erabiltzen dute: zureki, beaiki (behiarekin)...Hala ere, gehienek "-n"dunak darabiltzate.

 I eta U-ren ondorengo "a" ia beti "e" bihurtzeko joera dago. Adibidez: lurre, eztie, makile, igen (euskara batuan: «igan, igo»), maztekie, gatu'et («katu bat»)...

 Aditzak 
 Etorkizuneko adizkiak eratzeko, forma burutuan -tu hartzen duten aditzetan, -ko atzizkia erabiltzen da, eta aditz ohiari -tiko atzizkia eransten zaio: hartiku du, sortiko du, hoztiko du...

 Gainerako aditzetan (Nafarroako eta Iparraldeko beste hainbat euskal hizkeratan bezala) -(r)en atzizkia eransten zaio aditz oinari. Atzizki horren forma, ordea, -in da Esteribarren. Adibidez:
 Euskara batuan: joanen gara herrira?. Esteribarren: joain gara errire?
 Euskara batuan: izanen da?. Esteribarren: izein de?
 Euskara batuan: iganen naiz / igoko naiz. Esteribarren: igein n(e/a)iz.
 Euskara batuan: emanen didak. Esteribarren: main di(r/d)ek.
 Euskara batuan: eramanen didate. Esteribarren: emain di(r/d)ete.
 Hala ere, berez -in bukaera duten aditz oinetan (jakin, egin), euskara batuko forma bera du etorkizuneko adizkiak Esteribarren ere: jakinen du, (e)inen du.

 Ahaleran, aditza trinkoa ez bada, tortzen aal naiz («etortzen ahal nintzen, etor nintekeen») eta ez duzie jaten aal («ez duzue jaten ahal, ez dezakezue jan») sailekoak erabiltzen dira. Lehenaldirako, tortzen aal nizen («etortzen ahal nintzen, etor nintekeen») eta torri aal izen nuen/ni(t)zen («etorri ahal izan nuen»).

 Lehenaldiko aditzaren bukaerako "n"ak batzuek ahoskatzen dituzte eta beste batzuek ez. Hego Esteribarkoa eta hego nafarrerarena da gehiago "n" ez ahoskatzearena.

Adibidez:+Izan (ukan)JakinEgonLehenaldiaOrainaldiaObjektu zuzen singularraObjektu zuzen pluralaOrainaldianik nue(n) / nitue(n)dut/tutnik n(a/e)kie(n)n(a/e)kizkie(n)ni nindego(en)ik/jik (j)ue(n) / (j)itue(n)duk/dun / tuk/tunjik (j)(a/e)kie(n)(j)(a/e)kizkie(n)(j)i (j)indego(en)har(r)ek zue(n)/zitue(n)du/tuarek z(a/e)kie(n)z(a/e)kizkie(n)bera zago(e)n (edo zego, hegoalderago)guk ginue(n) / g(e)intuendugu / tuguguk ginekie(n)ginekizkie(n)gu ginaude(n)zuk zinue(n) / z(e)intuenduzu / tuzuzuk zinekie(n)zinekizkie(n)zu zinaude(n)zuek zinute(n) / zintuztenduzie / tuziezuek zinekite(n)zinekizkite(n)zuek zinaudete(n)haiek zute(n) / zuzte(n)dute / tuzteaiek z(a/e)kite(n)z(a/e)kizkite(n)aiek zauden (edo zeude, hegoalderago)

 Aldaerak 
Esteribarrerak bi aldaera ditu.

 Iparesteribartar aldaera 
Aldaera honek ibarreko iparraldeko herriak hartzen ditu: Eugi, Iragi eta Urtasun. Azpimarratzekoa da Erroibarko Zilbetin hitz egiten den aldaerak Esteribarko hizkeraren iparesteribartar aldaeraren (eta ez Erroibarko hizkeraren iparerroibartar aldaeraren) antz handia duela, horregatik autore batzuek azken hau baztertzen dute. Beste aldaerarekiko aldea iraganeko flexio alokutibo maskulinoen amaieretan datza, aldaera honetan -ken dira eta konjugazio osoan zehar errepikatzen dira.

Kalkuluen arabera, 1870ean 500 hiztun zituen Esteribarko iparesteribartar aldaerak, 1935ean 450 eta 1970ean 210. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.

 Erdiesteribartar aldaera 
Aldaera honek ibarreko erdialdeko herriak hartzen ditu: Irure, Setoain, Errea, Zai, Idoieta, Beltzunegi, Ezkirotz, Ilarratz, Urdaitz, Inbuluzketa, Osteritz, Zubiri, Leranotz, Usetxi, Agorreta eta Saigots. Beste aldaerarekiko aldea iraganeko flexio alokutibo maskulinoen amaieretan datza, aldaera honetan -ta dira eta konjugazio osoan zehar errepikatzen dira.

Kalkuluen arabera, 1870ean 800 hiztun zituen Esteribarko iparesteribartar aldaerak, 1935ean 430 eta 1970ean 70. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.

 Hiztegia 
Orreaga Ibarrak hainbat urtez jaso zituen Esteribarko hizkeraren berezko hitz batzuk:

Gainera, herri gehienek Esteribarko hizkeraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz:

 Eugi: Egui
 Ezkirotz: Eskirotz
 Ilarratz: Ilerratz
 Iragi: Iregi
 Leranotz: Leantz
 Saigots: Saiots
Sairats: Saiats
 Setoain: Setuain
 Urdaitz: Urdeitz
 Urtasun: Urtesun
 Usetxi: Usutxi, Usitxi
 Zubiri: Zubri
Zugarraga: Zuarraga
Adibide gehigarri gisa, urteko hilabeteak sartzen dira jarraian, zehazki Eugiko aldaerakoak: ilbeltza, ortzaila, epaila, lorraila, maetzia, garagartzaria, garila, agostia, agorra, lastaila, azaroa eta abendua."Erroibarko eta Esteribarko Hiztegia" (Orreaga Ibarra, 2007)

 Hiztunak 
Hizkera hori desagertua dago 2007tik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:
+Hiztunak aldaeraren araberaHiztunak guztira • 

 Azken hiztunak 
Euskal Herriko Ahotsak proiektuaren bidez, hizkera honetako azken hiztunetako batzuk elkarrizketatu ahal izan dira, eremu honetako kulturaren eta hizkuntzaren zenbait alderdi zaindu ahal izateko. Hauek dira esteribarrerako azken euskaldun zaharrak:

 Aniceto Azkarate Zalba (Leranotz, 1907-?)
 Domingo Bizkai Santesteban (Ezkirotz, 1909-?)
 Celia Inda Seminario (Eugi, 1909-1995)
 Hipolito Egozkue Paternain (Leranotz, 1913-?)
 Martin (Usetxi, 1922-?)
 Anbrosia Iribarren Ripa (Eugi, 1926-?)
 Emilio Lintzoain (Eugi, 1926-?)
 Francisco (Eugi, 1930?)
 Alicia Villanueva Zandueta (Usetxi, 1930-?)
 Gaspar Lintzoain Lintzoain (Iragi, 1932-?)

 Konparaketa 
Intza Aitak, XX. mendearen hasieran, Esteribarko herri batzuetako euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Horiek bat datoz, alderdi fonetiko txikiren bat izan ezik, Koldo Artolak urte batzuk geroago bildutakoekin. Hemen Artzibarko hizkera eta Erroibarko hizkera pareko euskalkietarekin batera aurkezten dira, bertan auritzera sartu baitzen hasiera batean.Intza Aita. Naparro'ko aditz-laguntzailea. Zuketako esakeran.Euskara batuaEsteribarko hizkeraArtzibarko hizkeraErroibarko hizkeraIparesteribartarErdiesteribartarHegoesteribartarHegoerroibartarnaizzaradagarazaretediranäizzaradegärazätedireneizzeradegerazatedireneizzeradegerazetedireneizzeradegerazetedirenintzenzirenzenginenzinetenzirennitzenzinenzenginenzinetenzirennitzezinezeginezinetezirenintzezinezegintzezinetezirennitzezinezeginezinetezire

 Testigantzak 
Iparesteribartar aldaera Hegoesteribartar aldaera300px300px300pxEugiko FranciscoIragiko Gaspar LintzoainUsetxiko Alicia Villanueva

 Bibliografia 
 "Euskalkiak, Herriaren lekukoak". (Koldo Zuazo, 2003).
 "Lexikoaren hedapena goi-nafarreraren hiru ibarrotan: Erroibar, Esteribar eta Anue" (Orreaga Ibarra, 2006).
 "Erroibarko eta Esteribarko Hiztegia" (Orreaga Ibarra, 2007).

 Erreferentziak 
 Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Esteribarrera.

 Ikus, gainera 
 Esteribar
 Nafarrera
 Hegoaldeko goi-nafarrera
 Sortaldeko nafarrera

 Kanpo estekak 

Kategoria:Sortaldeko nafarrera
Kategoria:Esteribarko kultura