Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa

Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa (Autonome Provinz Bozen-Südtirol alemanez, Provincia Autonoma di Bolzano - Alto Adige italieraz, Provinzia Autonòma Balsan - Südtirol ladineraz) Italiako ipar-ekialdean eta Trentino-Hego Tiroleko estatutu berezidun eskualdean dago. Askotan Hego Tirol izen hutsaz deitua da.

Tirol eskualde alemandunaren hegoaldeko zatia da (Südtirol): hori dela eta, mugimendu autonomistek edo Tirol batuaren aldekoek indar handia dute. Duen autogobernu maila altuagatik, de facto Italia barruko eskualde autonomoa bilakatu da. Bozen-Bolzano da hiri nagusia eta hiriburua.

 Mugakideak 
 Trentino hegoaldean.
 Sondrioko probintzia lombardiarra hego-mendebaldean.
 Grisonia (Suitza) mendebaldean.
 Bellunoko probintzia (Veneto) hego-ekialdean.
 Iparraldean Austriako estatua dago, hiru esparru bereiz daitezkeelarik:
 Tirol estatuko Ipar Tirol (Nordtirol) zatia.
 Salzburg estatuarekin topo egiten du ipar-ekialdeko bazterrean.
 Tirol estatuko Ekialdeko Tirol (Osttirol) ekialdean.

 Banaketa administratiboa 
Hego Tirol Bezirksgemeinschaft edo Compresorio izeneko zortzi barrutitan banatuta dago.

BezirksgemeinschaftHiriburuaAzaleraBiztanleria (2008)Bozen  Bozen  52 km²  101.919Burggrafenamt Meran  1.101 km²  96.291Überetsch-Unterland Neumarkt  424 km² 70.714Salten-Schlern BozenBaina hiria bera ez dago barruti honen barruan.  1.037 km² 47.797Eisacktal Brixen  624 km² 49.404Pustertal Bruneck   2.071 km² 78.391Vinschgau Schlanders  1.442 km² 35.347Wipptal Sterzing  650 km² 18.994

 Udalerriak 

 Historia 
1918 arte lur-eremua Tirol batuaren zatia zen, Austriako probintzia bakar batean. Lehen Mundu Gerran Austria-Hungariako Inperioa desegin zenean, Italiaren esku geratu zen.

Mussoliniren gobernuak Hego Tirol italieradun bihurtzeko hizkuntza-politika bultzatu zuen eta italierazko irakaskuntza elebakarra eratu. Italiako hegoaldeko eskualdeetatik hainbat lagun hara joan ziren. Hitler boterera heldu zenean, aleman hiztuna izanik ere gauzak ez ziren askotxo aldatu, Italia faxista aliatua zuelako; hori zela eta, ez zuen Hego Tirol Hirugarren Reicharen zatitzat aldarrikatu. 1939an bi diktadoreek akordio bat sinatu zuten: aleman hiztunek alde egitea (Optanten, geroago nazitzat jo zituztenak) edo bertan geratzea (Dableiber, "traidoretzat" joak) aukeratu behar zuten. Hala ere, Bigarren Mundu Gerraren garapenak itun horren ondorioak erabat ez betetzea ekarri zuen.

Gerraren ostean aleman hiztunek 1946ko Gruber-De Gasperi ItunarenKarl Gruber eta Alcide de Gasperi Austria eta Italiako Kanpo Harremanetarako ministroak ziren, hurrenez hurren. bitartez eskubide batzuk lortu zituzten. Baina estatutua abian jartzeko orduan italiarrek "Trentino-Adige Garaia" deitzen duten eskualdea eratu zenez, eta bertan italieradunak gehiengoa zirenez, hegotiroldarren autogobernu nahia ezin izan zen bete. Gainera, autonomia martxan jartzeko unea behin baino gehiagotan atzeratu zen eta aldi berean italiar jatorrikoen immigrazioak segitzen zuen.

Horren ondorioz, Italiaren kontra bortizkeria erabili zuten talde independentistak sortu ziren: hasieran, azpiegituren kontrako erasoak izan baziren ere, 1958 eta 1988ren artean 21 lagunen heriotza eragin zuten, tartean 4 ekintzailerena.

Italiako gobernuak bere jarrera birplanteatu eta "Bigarren Estatutu Ordena" deitu zena onartu zuen, Hego Tirolgo gehiengo aleman-hiztunari autonomia handiagoa eskaintzeko. Egun, probintziak autonomia zabala du eta Austriaren menpeko Ipar zein Ekialdeko Tirolekin harreman estuak ditu, are estuagoak iparraldeko auzokide hurkoa Europar Batasunena 1996an sartu zenetik.

Probintziako bizitza politikoan, Südtiroler Volkspartei (SVP, Hego Tirolgo Herritarren Alderdia) nagusi da, 1945ean sortu zenetik.

 Hizkuntza-komunitateak 
Lurralde horretako hizkuntzak bi dira:
 Alemana: beti gehiengo absolutua izan den hizkuntza-taldea.
 Ladinoa: Ladiniako bost haranetatik bi, Gherdëina (Gardena, Gröden) eta Gran Ega (Val Badia) administratiboki Hego Tirolen barruan daude.

Batez ere Mussoliniren garaietatik bultzatutako italiar jatorrikoen komunitate inportante bat dago; oso udalerri gutxitan da gehiengoa baina hala gertatzen da Bozen hiriburuan.

Azken urteetan beste leku batzuetatik (Albania, Alemania, Maroko...) etorritakoak ere ehuneko nabariak osatzen hasi dira.

Hizkuntza-komunitateen bilakaera 1880tik 2001era, ehunekoetan
 Hizkuntza 1880 1890 1900 1910 1921 1961 1971 1981 1991 2001 Alemana 90,6  89,0  88,8  89,0  75,9  62,2  62,9  64,9  65,3  64,0  Italiera 3,4  4,5  4,0  2,9  10,6  34,3  33,3  28,7  26,5  24,5  Ladinera 4,3  4,3  4,0  3,8  3,9  3,4  3,7  4,1  4,2  4,0  Beste batzuk 1,7  2,3  3,2  4,3  9,6  0,1  0,1  2,2  4,0  7,5 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Tirol
 Hego Tiroleko nazionalismo
 Ladinia

 Kanpo estekak 
 Webgune ofiziala.
 Turismoari buruzko webgunea.
 Hego Tirolgo dialektoaz.
 Tirol osoaren historia.
 Hego Tirolgo historiari buruzko dokumentazioa.

Kategoria:Hego Tirolgo geografia