Sistema

Sistema bat da elkarri eragiten dioten edo elkarri lotuta dauden elementuen multzoa, arau bilduma baten arabera jokatzen dutenak osotasun bateratu bat eratzeko. Sistema bat, bere inguruneak baldintzatuta eta eraginda, deskribatzen dute bere mugek, egiturak eta helburuak, eta bere funtzionamenduan adierazten da. Sistemen teoriak eta beste sistemen zientzien aztertzen dituzte sistemak.

Sistemek zenbait propietate eta ezaugarri izan ohi dituzte, besteak beste, egitura, funtzioak, portaera eta interkonektibitatea.

 Etimologia 
Sistema terminoa latinezko systēma hitzetik dator, bera grezierazko  (systēma) hitzetik hartua: «zenbait zati edo kidez egindako kontzeptu osoa», hitzen hitz «konposizioa».

 Historia 
XIX. mendean, Nicolas Léonard Sadi Carnot frantses fisikaria, termodinamikaren aztertzaile gisa, aitzindaria izan zen sistema baten kontzeptua garatzen natura zientzietan. 1824an, lurrun makinen sistema aztertu zuen, berak «lan substantzia» deitu zuena (ur lurrunezko gorputz bat), beroa aplikatzen zaionean sistemak lana egiteko duen gaitasunari dagokionez. «Lan substantzia» hori harremanetan jar liteke edo galdara batekin, edo hotz depositu batekin (ur hotzezko korronte batekin), edo pistoi batekin (lan gorputzak lana egin lezake gainean bultzatuz). 1850ean, Rudolf Clausius alemaniar fisikariak irudipen hura orokortu zuen ingurumenaren kontzeptua aintzat hartuta, eta «lan gorputz» terminoa erabiltzen hasi zen sistema aipatzeko.

Ludwig von Bertalanffy biologoa sistema orokorren teoriaren aitzindarietako bat izan zen. 1945ean, sistema orokortuei edo haien azpiklaseei aplikatzen zaizkien ereduak, printzipioak eta legeak azaldu zituen, alde batera utzita sistema bakoitzaren izaera, osagaien izaera eta haien arteko erlazioa edo indarrak.

1940ko eta 1950eko hamarkadatan, Norbert Wiener eta William Ross Ashby aitzindari izan ziren matematika erabiltzen kontrol eta komunikazio sistemak aztertzeko, zibernetika deitzen den diziplinaren bitartez.

1960ko hamarkadan, Marshall McLuhan filosofoak sistema orokorren teoria aplikatu zuen  ikuspegi berezi batez, berak deitzen zuen eremu ikuspegia eta figura/lurraren analisia, komunikabideen zientziak aztertzeko.

1980ko hamarkadan, John Henry Holland ingeniaria, Murray Gell-Mann fisikaria eta beste ikertzaile batzuek «egokitze sistema konplexu» kontzeptua sortu zuten Santa Feko Institutuan.

 Kontzeptuak 

 Ingurunea eta mugak 
Sistemen teoriak mundua elkarri lotutako zatien sistema konplexu gisa ikusten du. Sistema bat ulertzen da haren muga definituz; horrek esan nahi du aukeratu behar dela zein entitate dauden sistemaren barruan —hori da, ingurunea— eta zein kanpoan. Sistemaren irudikapen sinplifikatuak (ereduak) egin daitezke, hura ulertzeko eta haren etorkizuneko portaera aurreikusteko edo eragiteko. Eredu horiek sistemaren egitura eta portaera defini dezakete.

 Sistema naturalak eta gizakiak sortutakoak 
Sistema naturalak eta gizakiak sortutakoak edo diseinatutakoak bereiz daitezke. Baliteke sistema naturalek itxurazko helbururik ez izatea, baina, hala ere, behaketa hurbilago batek xede edo jomuga batzuk antzeman ditzake. Gizakiak sortutako sistemak zenbait helbururekin egiten dira, ekintza jakin bat bilatzen dute sistemak berak egitea edo haren bitartez gauzatzea. Sistema baten zatiek erlazionatuta egon behar dute, entitate koherente gisa funtzionatzeko diseinatuta egon behar dute, bestela bi sistema ezberdin edo gehiago izango lirateke.

 Marko teorikoa 
Sistema gehienak sistema irekiak dira, esate baterako termodinamika arloan, materia eta energia trukatzen baitute inguruarekin; auto bat, kafe makina bat edo Lurra dira horren adibide. Sistema itxi batek energia trukatzen du, baina ez materia, bere ingurunearekin; ordenagailu batek edo Biosphere 2 proiektuak dira horren erakusle. Azkenik, sistema isolatu batek ez du ez materiarik ez energiarik trukatzen bere ingurunearekin. Horrelako sistema baten adibide teorikoa Unibertsoa da.

 Prozesua eta eraldatzea 
Sistema ireki bat eraldaketa prozesu mugatu bat bezala ere ikus daiteke, hau da, kutxa beltz bat, sarrerak irteera bihurtzen dituen prozesu bat edo prozesu multzo bat dena. Sarrerak kontsumitzen diren heinean, irteerak sortzen dira. Sarreraren eta irteeraren kontzeptuak oso zabalak dira hemen. Adibidez, bidaiari ontzi baten irteera da bidaiariak jatorritik helmugara mugitzea.

 Sistemaren eredua 
Sistemen arkitektura bat, zenbait ikuspegi deskribatzeko eredu integratu bakarra erabiliz, sistema eredu mota bat da.

 Azpisistemak 
Azpisistema bat elementu multzo bat da, sistema bera dena, eta sistema handiago baten osagaia. IBM Mainframe Job Entry Subsystem familia (JES1, JES2, JES3, eta bere aurreko HASP/ASP) horren dira. Partekatzen dituzten elementu nagusiak dira sarrera, programazioa, spoolinga eta irteera maneiatzen dituzten osagaiak; badute gaitasuna ere tokiko eta urruneko operadoreekin elkar eragiteko.

Azpisistemaren deskribapena da sistemak kontrolatutako ingurune operatibo baten ezaugarriak definitzen dituen informazioa duen objektua. Datu probak egiten dira azpisistemaren banakako konfigurazio datuen zuzentasuna egiaztatzeko, eta azpisistema bakar batekin erlazionatzen dira, beren aplikazio espezifikoa (SA) probatzeko.

 Analisia 
Kuantitatiboki zein kualitatiboki azter daitezkeen sistema mota asko daude. Adibidez, hiri sistemen dinamikaren azterketa batean, A. W. Steiss ikertzaile sozialak bost sistema gurutzatu definitu zituen, azpisistema fisikoa eta jokabide sistema barne. Sistemen teoriak eragindako eredu soziologikoetarako, Kenneth D. Bailey soziologoak sistema kontzeptual, zehatz eta abstraktu terminoetan definitu zituen sistemak, bai isolatuak, itxiak edo irekiak. Walter F. Buckley soziologoak sistemak definitu zituen eredu mekaniko, organiko eta prozesual gisa. Bela H. Banathy hizkuntzalaria ohartu zen sistema bat ikertzeko haren mota ulertzea funtsezkoa dela; horrela, sistema naturalak eta diseinatuak  edo artifizialak definitu zituen. Adibidez, sistema naturalen barne dira sistema subatomikoak, sistema biziak, Eguzki sistema, galaxiak eta Unibertsoa; sistema artifizialetan daude, berriz, gizakiak sortutako egitura fisikoak, sistema natural eta artifizialen hibridoak eta jakintza kontzeptuala. Antolaketaren eta funtzioen giza elementuak azpimarratzen dira, sistema eta irudikapen abstraktu garrantzitsuekin.

Sistema artifizialek, berez, akats nagusi bat dute: oinarrizko hipotesi batean edo batzuetan oinarritu behar dira jakintza osagarriak eraikitzeko. Hori Gödelen ez-osotasunaren teoremekin bat dator hertsiki. Sistema artifiziala «oinarrizko aritmetika duen sistema formalizatu sendo» gisa defini daiteke. Funtsezko suposizio horiek ez dira berez baztergarriak, baizik definizioz egiazkotzat hartu behar dira, eta benetan faltsuak badira orduan sistema ez da suposatzen den bezain estrukturalki integrala; hau da, agerikoa da hasierako adierazpena faltsua bada, orduan sistema artifiziala ez da «sistema formalizatu tinkoa». Adibidez, geometrian hori oso nabarmena da teoremen postulazioan eta haietatik frogak estrapolatzean.

George J. Klir informatikariak esan zuen ez dagoela sistemen «sailkapen osorik eta perfekturik ondorio guztietarako», eta sistemak honela definitu zituen: sistema fisiko abstraktuak, errealak eta kontzeptualak, sistema mugatuak eta mugatu gabeak, diskretuak edo jarraituak, sistema hibridoak edo soilak, eta abar. Sistemen eta inguruneen arteko elkarrekintzak sistema itxi eta ireki gisa sailkatzen dira. Era berean, bereizketa garrantzitsuak egin dira sistema «gogorren» —jatorriz teknikoak eta bateragarriak sistemen ingeniaritza, eragiketen ikerketa eta sistema kuantitatiboen analisia metodoekin— eta sistema «bigunen» artean, pertsonak eta erakundeak inplikatzen dituztenak, Peter Checkland eta Brian Wilson zientzialariek garatutako kontzeptuekin lotuta daudenak sistema bigunen metodologiaren bidez (SSM). Sistema «gogorrak» zientifikoagotzat jo daitezkeen arren, haien arteko bereizketa labaingarria izaten da.

 Sistema ekonomikoak 
Sistema ekonomiko bat erakunde sozial bat da, arduratzen dena ondasun eta zerbitzu ekoizpenaz, banaketaz eta kontsumoaz gizarte jakin batean. Sistema ekonomikoa osatzen dute pertsonek, erakundeek eta baliabideekin dituzten harremanek, hala nola jabetzaren arauek. Ekonomiaren arazoei heltzen die, hala nola baliabideen esleipenari eta eskasiari.

Elkar eragiten dauden estatuen nazioarteko esparrua sistemen terminoetan deskribatu eta aztertzen dute nazioarteko harremanetako zenbait adituk, aipagarriena eskola neorrealista. Hala ere, nazioarteko analisi sistemen modu hau zalantzan jarri dute nazioarteko harremanen beste pentsamendu eskola batzuek, batez ere eskola konstruktibistak, argudiatzen baitu sistema eta egituretan gehiegi zentratzeak ilundu egin dezakeela banakako agentzien papera elkarrekintza sozialetan. Sistematan oinarritutako nazioarteko harremanen ereduak dira pentsamendu eskola liberal instituzionalistak duen nazioarteko esparruaren ikuspegiaren oinarri, garrantzi handiagoa ematen baitie arauek eta elkarrekintzaren gobernantzak sortutako sistemei, bereziki gobernantza ekonomikoari.

 Informazio eta konputazio zientziak 
Informatikan eta informazioaren zientzian, informazio sistema bat da hardware sistema bat, software sistema bat edo bien konbinazio bat, osagaiak dituena egitura gisa, eta prozesuen arteko komunikazio behagarriak portaera gisa.

Zenbatzeko sistema desberdinak daude, hala nola erromatar zenbakera, eta artikuluak aldizkarietan aurkezteko hainbat sistema, edo liburutegien katalogazio sistema ugari, adibidez Sailkapen Hamartar Unibertsala. Kasu horietan guztietan, elkarrekin konektatuta dauden osagaiak dira sistema, informazio fluxua errazteko.

Sistema baita ere izan daiteke azpiegitura edo plataforma bat, izan softwarea edo hardwarea, software programak exekutatu ahal izateko diseinatutakoa. Osagai edo sistema baten akats batek osagaiak berak edo sistema oso batek eskatutako funtzioa ez betetzea eragin dezake, adibidez, enuntziatu edo datuen definizio oker bat badago.

 Ingeniaritza eta fisika 
Ingeniaritzan eta fisikan, sistema fisiko bat da aztergai den unibertsoaren zatia; horren adibide dira sistema termodinamikok. Ingeniaritzan, baita ere, sistema definitzen da  proiektu konplexu baten atal eta zatien arteko elkarrekintza guztien multzo gisa. Halako sistemak nola planifikatu, diseinatu, gauzatu, eraiki eta mantendu aztertzen duen ingeniaritzaren adarra da sistemen ingeniaritza.

 Soziologia, zientzia kognitiboa eta kudeaketa ikerketa 
Zientzia kognitiboek eta sozialek sistemak definitu izan dituzte gizaki indibidualen ereduetan eta gizarteetan. Sistema horien artean daude giza garunaren funtzioak eta prozesu mentalak, etika normatiboko sistemak eta portaera sozial edo kulturaleko ereduak.

Kudeaketa zientzian, ikerketa operatiboan eta antolaketa garapenean, giza erakundeak kudeaketa sistematzat hartzen dira, elkarri eragiten dioten osagaiak dituztenak, hala nola azpisistemak edo sistema agregatuak, atzetik negozio prozesu konplexuak eta antolaketa egitura ugari dituztelarik. Peter Senge antolaketa garapenaren teorialariak erakundeen nozioa sistema gisa garatu zuen.

Antolaketa teorialari batzuek testuinguru metaforiko berrietan ere aztertu izan dituzte antolaketa sistemen funtzionamendua, hala nola mekanika kuantikoan, kaosaren teorian eta sistemen autoantolaketan.

 Logika hutsa 
Sistema logiko baten barruan ere badago horrelako zerbait. Adibide nabaria da Leibnizek eta Isaac Newtonek aldi berean garatutako kalkulua. Beste adibide bat dira George Booleren operadore boolearrak dira. Badira adibideak, baita ere, filosofian, biologian edo zientzia kognitiboetan. Maslowren beharren hierarkiak psikologia aplikatzen du biologian logika hutsa erabiliz. Psikologo ugarik, besteak beste Carl Jungek eta Sigmund Freudek, domeinu psikologikoak logikoki antolatzen dituzten sistemak garatu zituzten, hala nola nortasuna, motibazioa, intelektoa edo desira.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 














 Ikus, gainera 
 Multzo teoria
 Sistema politikoa
 Sistema ekonomikoa

 Kanpo estekak 
 System hitza daramaten argitalpenak (1600-2008)

Kategoria:Filosofia