Sardako balea

Ipar Atlantikoko sardako balea (Eubalaena glacialis) edo euskal balea (oraindik ere Balæna biscayensis izen sinonimoa ez da ahaztu)  Balænidæ familiako zetazeo mistizetoa da. Balea-bizarrez hornituta dago eta Eubalaena generoko hiru espezieetako bat da. Ipar Atlantikoan 300-450ren bat euskal balea bizi dira.

 Ezaugarriak 
Beste sardako balea biak legez, euskal balea ere, erraz bereizten da beste baleetatik, buruan dituen maskurrengatik, bizkar-hegats bako bizkar zabalagatik eta begien gainean hasten den aho luze makotuagatik. Balea hauen gorputza gris oso iluna edo beltza izaten da, batzuetan gune zuri batzuekin sabelean. Sardako baleen maskurrek zuriak dirudite, ez azala zuria izateagatik, baizik eta haietan bizi diren balea zorri-kolonia handiengatik.

Sardako balea helduak 11-17 metro luze eta 64.500 kilogramo izatera hel daitezke. Neurtutako handienak 18 metroko luzera eta 106.000 kilogramoko pisua zuen. Emeak arrak baino handiagoak dira eta 9 edo 10 urte izan arte ez dira hasten kumeak izaten. Ernaldiak urtebete luze irauten du. Azken urteotan jaiotzen arteko tartea handitu dela dirudi eta orain, batez beste, hiru eta sei urte artekoa da. Jaiotzen direnean kumeak 4-4,5 metro luze dira. Euren bizitzaren iraupenari buruz ez dago datu askorik, baina, gutxienez, 50 urtekoa izan daitekeela uste da. Gehienez 67 urte bizirik irauteko gaitasuna kalkulatu zaio. Espezie hurbil batzuena, berriz, 100 urte baino luzeagoa izaten da. Eta uste da balea espezie batzuk 200 urte baino luzeago bizi daitezkeela.

Espezieak zenbait izen taxonomiko jaso ditu sailkatzaileen artetik, adibidez Balæna biscayensis Daniel Frederik Eschricht biologoaren eskutik 1860an, baina Eubalaena glacialis izena finkatu zen 20. mendean.

 Balea arrantza 

Sardako baleak ingelesez right whales (hau da, balea egokiak) izendatzen dituzte, behinola balea arrantzaleek harrapatzeko egokienak hauek zirela uste zutelako. Izan ere, sardako balearen gorputzaren %40 dentsitate gutxiko gantza da eta, beraz, beste mota askotako baleak ez bezala, hil eta gero ur gainean geratzen da. Horri sardako balea uretan astiro mugitzen dela gaineratuz, balea hauek harrapakin egokiak ziren zurezko ontzi txiki eta eskuzko arpoiekin bakarrik baliatzen ziren bale arrantzaleentzat.

Euskal Herriko baleazaleak lehenengoak izan ziren sardako balea harrapatzen salerosketan aritzeko. XI. mendean hasi ziren jarduera ekonomiko hori industrialki burutzen Bizkaiko golkoan. Baleak hasieran olioa lortzeko harrapatzen zituzten baina, okela kontserbatzeko teknologia hobetu zenean, elikagai legez ere erabili zituzten. Balea arrantzale euskaldunak 1530erako heldu ziren Kanadako sortaldera eta 1602rako Todos os Santos Badiaren itsasertzeraino (Bahia, Brasil). Zazpi Urteko Gerra (1756-1763) hasi baino lehen egin zituzten euskaldunek baleak harrapatzeko euren azken bidaiak. Jarduera berpizteko arrakastarik gabeko saiakera gutxi batzuk egin ziren, baina huts egin zuten denek. Euskaldunek jarraitu zuten noizbehinka balea batzuk harrapatzen euren itsasaldearen inguruan, baita XIX. mendean ere.

Donostiako Aquariumeko balearen eskeletoa, 1878. urtean Gipuzkoako kostaldean,  Zarautz eta Getaria artean,  ehizatu zen sardako balea batena da. Euskal kostaldean ehizatu zen azkenetariko balea izan zen (handik urte gutxitara beste bat ehizatu zuten Donostian, eta handik urte batzuetara, 1901. urtean, Orion ehizatu zuten azkena).

Amerikako kolonia berrietako balea arrantzaleek ordezkatu zituzten euskaldunak: Yankee whalersek. Nantucket eta Long Islandetik abiatuta, amerikarrak urte batzuetan 100 sardako balea harrapatzeko gai ere izan ziren. 1750 inguruan Ipar Atlantikoko sardako balea ia desagertuta zegoenez, ehiza horrek ez zuen errentagarritasun handirik eta balea arrantzale amerikarrak Hego Atlantikora mugitu ziren, XVIII. mendearen amaiera baino lehen.

1937an, argi geratu zenean sardako balea ia desagertzear zegoela, mundu osoan haren arrantza erabat debekatzea onartu zen. Debekua nahiko arrakastatsua izan zen, hamarkada batzuez, debekua urratuz, haien arrantzak jarraitu bazuen ere. Madeirak 1968an harrapatu zituen bere azken bi sardako baleak.

 Urtea Non Nola antzeman zen Oharrak 1805 Hondarribia Harrapatuta 1854 Donostia Harrapatuta 1878 Getaria eta Zarautz artean, Gipuzkoako kostaldean Harrapatuta Donostiako Aquariumean gorde da eskeletoa, animaliaren haragia eta gantza usteldu zitzaien getariatarrak eta zarauztarrek auzitan zebiltzan bitartean 1893 Donostia Harrapatuta 1901 Orio Harrapatuta Orioko balearen bertso ezagunak inspiratu zuen Euskal Herrian harrapatu zuten azken balea 1914 Azoreak Harrapatzen saiatu ziren baina ezin  1930 baino lehen Porto ondoan Harrapatuta  1939 eta 1949 artean Capelinhos, Faial Uhartea Behaketa  1954 eta 1957 artea Mediterraneoan Behaketak  Urtarrilean 1959 Madeira Harrapatuta (haurdun)  1959–1966 Cléire lurmuturra, Irlanda 5 behaketa independente  1964  Cork, Irlanda Behaketa(agian goiko behaketekin batera multzokatu behar, baina hau Irlandatik hegoaldera)  North Atlantic right whale: recent summer records outside main grounds – Morse Project Otsailean 1967 Madeira 3 ale, bi harrapatuta* Maul and Sergeant, 1977. Abuztuan 1970 Cléire lurmuturra, Irlanda Behaketa  1977 edo 1978 (irailean) Finisterre lurmuturra, Galizia  Behaketa  Ekainean, 1980 Bizkaiko golkoan Behaketa (2 balea elkarrekin)  Uztailetik urrira, 1980  Harris eta St Kilda artean Eskozian Behaketak  XX. mendearen bigarren erdialdean Herbeheretako kostaldean Hezurrak topatu zituzten  Uztailean, 1987 Atlantikoan, Islandiatik urruti Behaketa  1987 Atlantikoan, Iberiar penintsulatik urruti Behaketa  1993 A Coruñatik hurbil, Estaca de Bares, Galizia Kostaldetik ikusia   1995 San Vincenteko lurmuturraren aurrean, Portugalen Behaketa, ama bat eta kume bat. Kume bat bizirik ikusi zen azken aldia.  XX. mendearen azken hamarkadan Tenerife and Gomera artean Behaketa  XX. mendearen azken hamarkadan Gomera Bi Behaketa Benderlau, s.a. XX. mendearen azken hamarkadan Tenerife eta Kanaria Handia artean Behaketa XX. mendearen azken hamarkadan Punta de Teno eta Punta Scratch aldean Behaketa Aguilar, 1999. 1998ko ekaina eta 1999ko urtarrilaren inguruan Gomera Behaketa  1990 - 2000 zehaztu gabe Donegalen, Irlandaren, parean Behaketa pare bat Northern Right Whale – Irish Whale and Dolphin Group: IWDG Maiatzean 2000 Hatton Arroa, Irlanda eta Britainia Handiaren parean Behaketa  Uztailean 2000  Shetland uharteak Behaketa (agian aurreko balea berbera) Photo cards 2 – Sea Watch Foundation 2012 Lizard Point, Kornualles Behaketa posible bat 
 * Ar bat, ama bat eta kume bat behatu zituzten. Arrak bakarrik lortu zuen ihes egitea.

 Nabigazioa 
Txosten berri batzuen arabera, Ipar Atlantikoko sardako balearentzat arriskurik handiena Ipar Amerikaren ondoko nabigazioari lotuta dago. Itsasontziekin izandako talken eraginez izaten diren heriotzak sardako baleak desagertzeko zorian jartzen ari direlako susmoa zabalduz doaBBC News: Shipping threat to endangered whale. Estatu Batuetako gobernuak Boston inguruko itsas ibilbide batzuk aldatu ditu 2007 urtean baleekiko talkak gutxitzearren, batez ere (Ipar atlantikoko) sardako baleekin izandako talkakNorth Atlantic Right Whale Ship Strike Reduction: NOAA Fisheries.

 Kopurua eta banaketa 
400 (Ipar Atlantikoko) sardako balea inguru daude, ia guztiak Atlantikoaren Ipar-sartaldean. Udaberrian, udan eta udagoienean, Kanadako eta Estatu Batuen ipar-sortaldeko itsas bazterretan elikatzen dira New Yorketik Eskozia Berriaraino dauden guneetan. Fundy badiako eta Cape Cod badia lurmuturreko (bakailaoaren badia lurmuturra) elikaguneak oso erabiliak dira. Neguan, Georgia eta Floridarantz abiatzen dira, erditzeko.

Joan diren azken hamarkadetan ale gutxi batzuk ikusi dira sortalderantzago; batzuk Islandia ondoan, 2003an. Baliteke geratzen diren ia desagertuta dagoen lehengo sortaldeko populazioaren ale bakanak izatea, baina lehengo bale arrantzaleen testigantzen arabera, gertagarriagoa da sartaldetik harantz urreratutako aleak izatea. Hala ere, Norvegia, Irlanda, Espainia, Portugal, Kanariar uharteak eta baita Sizilia ondoan ere ikusten dira normalean baten batzuk eta Norvegiakoak gutxienez sortalde ingurukoak dira.

2020an, North Atlantic Right Whale Consortium elkarteak ohartarazi duenez bale mota honen desagertzea oso denbora laburrean gerta liteke, 10-12 urteko epean.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Bontigui Eskisabel, Joseba A. (2002): Baleekin jolasean: Sardako balea edo euskal balea = Jugando con ballenas: la ballena franca o ballena de los vascos. Eusko jaurlaritza, Ingurumena eta lurralde politika. 

 Ikus, gainera 
 Euskal Herriko baleazaleak.
 Groenlandiar balea.

 Kanpo estekak 
 "Whale and Dolphin Conservation Society"
 "Giants in the Balance: The Race to Save the North Atlantic Right Whale"
 Hear right whale audio (U. of R.I., Office of Marine Programs)
 Watch video of northern right whales
 Research showing the need for speed restrictions to save the North Atlantic Right Whale
 American Cetacean Society
 NOAA
 Right Whale Listening Network
 North Atlantic Right Whale Consortium (NARWC)

Kategoria:Balaenidae
Kategoria:Euskal Herriko itsas ugaztunak
Kategoria:Euskal Herriko baleazaleak
Kategoria:1776. urtean deskribatutako taxoiak