Gaztelu III (Andiako mendia)

Gaztelu III, edo Orarregi, Nafarroako mendi bat da, Orarregi ere deitua, eta Andia mendilerroan dago. Garaiera 1.001 metrokoa du. Gaztelu mendiaren tontorra zorrotza da eta ondo ikus daiteke Irurtzundik, baita inguruko beste toki batzuetatik ere. Tontorrean, gaztelu baten hondakinak daude, eta hortik datorkio izena.

 Gaztelua 
Erdi Aroko Orarregi gazteluak Gaztelu mendiaren gailurra hartzen du, hau da, Satrustegi mendilerroaren ekialdeko ezproia, Arkil ibaiak Oskian parean zizelkatu duen arroilak hautsia. Gailur horren perimetro osoa harresi-hormatal batzuez gotortuta dago, tarteak lotzeko kare-orerik ez duten kareharrizko harlanduz egina, lotua. Silarrixkaren perimetroa eta kareharrizko haitzezko labar harritsuak oso ondo egokitzen dira, eta puntu batzuetan bertikalki ebakiak izan dira haien defentsa indartzeko. Esparruaren erdian, arreta handiz altxatzen da gazteluaren dorrea , oinplano zirkularrekoa dena. Inolako zalantzarik gabe, egitura horiek guztiak Erdi Aroan eraikitako harkaitz-gazteluarenak dira, eta bere perimetroko punturen batean edo gehiagotan protohistoriako egiturei gainjarri zitzaion, baina ezin dira puntu horiek zehaztu arkeologikoki induskatzen e den bitartean.

Kondairak gotorlekua mairuek egin zutela dio, beharbada Sajrat Qays izeneko gotorlekua. Hain zuzen ere, Abderraman III.ak 924. urtean bere erasoetako bat jo zuen Pirinioetako lurraldeen aurka, eta Gazteluko gotorleku honetara iritsi zen Iruñeko erresuman txikizioak eragin ondoren, Iruñea bera suntsituz. 

Kordobako omeiatarrak Euskal Herrira Tuteratik sartu ziren, eta Irunberrira pasa ziren Leireko mendilerrotik: hortik, Iruñea eta Irurtzunera jarraitu zuten. Ebro ibairantz jarraitu zuten, baina ez aurretik Gaztelu mendiko gotorlekua suntsitu gabe, Oskiako pasabidea defendatzen zuena. Hain zuzen, Oskiatik igarotzen zen Iruñerrira sartuz Astorga eta Bordele arteko galtzada nagusia erromatarren garaian.

 Burdin Aroko herri harresitu garaia 
Erdi Aroa baino lehenago ere erabili zian zen mendia bizileku. Brontze Amaierako, Antzinako Burdin Aroko eta, agian, Burdin Aro Amaierakoak izan daitezkeen aztarnak aurkitu dira. Erromatar Behe Inperioan, berriz ere, bizitoki bilakatu zen. gailurreko lautadak 2.400 m2 ditu, 0,24 hektarea, alegia.

Javier Armendariz Martijak, nafar arkeologoak, gainetik ikuskatu zuen bere tesiaren barruan, Nafarroa garaiko Burdin Aroko populamenduari buruzkoa. Ordurako Erdi Aroko gaztelua identifikatua eta aztertuta zegoen.

Aurkitu ziten materialak hauek izan ziren: Brontze Amaiera-Lehen Burdin Aroko zeramika eskuz egindakoak (tornurik gabe), Erromatar garai berantiarreko zeramika zatiak (arruntak eta sigillatak) eta Erdi Aroko baxera puska ugaria. Kontuan izan behar da material protohistoriko gehiena deribatutako posizioan dagoela (mugitu zela bere jatorrizko lekutik) prozesu naturalen ondorioz, mendiaren hegoaldeko hegal aldapatsuan baitago, baita tontorretik ehunka metrora ere. 

Iruñeko arroaren sarrera natural bat menderatzen duen kokapen estrategikoa du, Iruñerriko arroilan zehar irekitzen duena, Oskia Sakanako korridorearekin, Arabako Lautadara daraman bide naturala. Erdi Aroan bezala, Protohistorian ere defentsarako propio dituen ezaugarri  onengatik aukeratuko zuten.

Brontze Aroko eta Burdin Aroko balizko kokagunearen egitura galdu egingo zen, Ardi Aroko gaztelua eraiki zenean, aurreko funts arkeologikoa sakon aldatuko baitzuen. Badirudi materialak, harresiaren harriak barne, mendi hegalean behera mugitu direla.Armendariz (2008), 41-245 or.

 Abiapuntuak 
Iparraldetik, Urritzola edo Errotzetik abiatzen da bidea; hegoaldetik, bidea Iltzarbe haranetik abiatzen da. Azken malda pikoa du.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  euskal-herria.org webgunean

Kategoria:Nafarroa Garaiko mendiak
Kategoria:Andiako mendilerroa
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Antzinaro Berantiarra Euskal Herrian
Kategoria:Euskal Herriko Burdin Aroa