Windhoek

Windhoek (ingelesez  ahoskatua; alemanez: Windhuk) Namibiako hiriburua eta hiri handiena da. Namibiako Khomas Highland goi ordokian dago kokatua, itsas mailatik 1.650 metrotara, herrialdearen erdigune geografiko inguruan. Hiriko biztanle kopurua modu jarraian hazten ari da, Namibia osotik datorren jendeari esker. 2020ean 431.000 biztanle zituen.

XIX. mendean sortu zen gaur egun Windhoek den hiria, Nama etniako buruzagi batek bertan kokatu zuenean bere bizitokia. Alemaniar inperioak eskukaldea okupatu zuen 1885ean eta 1892an gobernu okupatzailearen egoitza bertan kokatu zen, Alemaniar Hego-mendebaldeko Afrikako (Deutsch-Südwestafrika) hiriburua bilakatuz. Lehen mundu gerran Hegoafrikar batasuneko armadak hiria hartu zuen eta britaniar eskuetara igaro zen. Namibiak 1990ean independentzia lortu zuenean bilakatu zen Windhoek bere hiriburua.

Windhoek herrialdearen hiriburu sozial, politiko, kultural eta ekonomikoa da.

 Historia 

 Etimologia 
Windhoek izenaren jatorriaren inguruan iritzi ezberdinak daude. Onartuena Afrikaans hizkuntzako Wind-hoek hitzetik (haize kantoia edo izkina) eratorria dela da. Beste teoria Jonker Afrikaner kapitainak Winterhoek mendien omenez jarri izana da. Windhoek izenaren lehen aipamena, Jonker Afrikanerrek Joseph Tindalleri idatziriko eskutitz batean izan zen, 1844eko abuztuaren 12an.thumb|19an amaieran Windhoek CenturyWindhoek hiria, tradizionalki beste bi izen zituen, Nama herriak Ai-Gams izena jarri zion (bertan zeuden ur termalei erreferentzia eginez) eta herero herriak Otjomuise izena jarri zion ("lurrun lekua" esan nahi duena.

 Kolonia-aurreko aroa 
1840an Jonker Afrikanerrek Orlam kokaleku bat ezarri zuen Windhoeken. Bera eta bere jarraitzaileak gaur egungo Klein Windhoek auzoan kokatutako iturri termal nagusietako baten ondoan ezarri ziren.  500 lagun bildu ahal zituen harrizko eliza bat eraiki zuen; eskola gisa ere erabiltzen zena. 1842. urte amaiera, Carl Hugo Hahn eta Franz Heinrich Kleinschmidt misiolariak bertan hasi ziren lanean. Bi urte geroago Richard Haddy eta Joseph Tindall metodistek, misiolariak kanporatu zituzten .  Lorategiak jarri ziren eta denbora batez Windhoek aurrera egin zuen. Nama eta herero herrien arteko gerrek, azkenean, kokalekua suntsitu zuten. Luzaroan kanpoan egon eta gero, Hahn misiolariak Windhoek bisitatu zuen berriro 1873an eta atsekabetu egin zen herriko antzinako oparotasunetik ezer ez zela geratzen ikustean. 1885eko ekainean, Suitzako a botanikari batek soilik txakalak eta gosez hiltzen ari ziren pintada hegazti batzuk besterik ez zituen topatu bertan, utzitako fruta-arbol batzuen artean. 

 Kolonia aroa 
Lüderitzbaai-eko merkatariek egindako eskaerari esker, egun Namibia den lurraldea Alemaniar Hego-mendebaldeko Afrika deitu zenaren gaineko protektoratu alemaniarra bilakatu zen 1884an. Alemaniako koloniaren mugak 1890ean zehaztu ziren eta Alemaniak talde militar bat bidali zuen (Schutztruppe deituak) Curt von François nagusiaren agindupean, ordena mantentzeko. Roman Adrian Cybriwsky, Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture, ABC-CLIO, USA, 2013, p. 338 Von François-k Windhoeken kokatu zuen bere soldadu-taldea, estrategikoki kokatuta zegoena Nama eta Herero herrien arteko liskarrak baretze aldera. Bertan kokaturiko iturburuek laborantzarako aukera ematen zuten.

Windhoek hiri koloniala 1890eko urriaren 18an sortu zen, von François-ek gotorlekuaren lehen harria jarri zuenean, gaur egun Alte Feste (gotorleku zaharra) izenarekin ezagutzen dena.  1907. urtetik aurrera, hiriaren garapena bizkortu egin zen indigenak landa eremutik hirira joaten hasi baitziren lan bila. Alemaniatik eta Hegoafrikatik Europako kolono gehiago iritsi ziren. Negozioak Kaiser kalean (gaur egun Independentzia Etorbidea ) eta hiriaren alboko mendi inguruetan zehar sortu ziren. Garai hartan, Windhoek-en hiru gaztelu eraiki ziren, Heinitzburg, Sanderburg eta Schwerinsburg.

 Hegoafrikako administrazioa 
Alemaniako aro koloniala Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren bukatu zen, baina Windhoek, Hego-mendebaldeko Afrika bezala, jada eroria zen 1915erako. Britannica, Windhoek, britannica.com, USA, accessed on July 7, 2019 Gerra amaitu arte hiria Hegoafrikako gobernu militar batek administratzen zuen, eta ez zen inolako garapenik gauzatu hiri azpiegiturei zegokienez.  1920an, Versaillesko Itunaren ondoren, lurraldea Nazioen Ligako C motako agindu baten pean jarri zen eta berriro Hegoafrikak administratu zuen. Ieuan Griffiths,Walvis Bay: exclave no more Geography, Vol. 79, No. 4 (October 1994), page 354

Bigarren Mundu Gerraren ondoren kapital gehiago zegoen eskuragarri zonaldeko ekonomia hobetzeko. 1955. urtearen ondoren, proiektu publiko handiak egin ziren, hala nola eskola eta ospitale berriak eraikitzea, hiriko errepideen asfaltatzea (1928an Kaiser kalearekin hasitako proiektua) eta ur hornidura egonkortzeko presak eta hodiak eraikitzea.  Munduko lehen berrerabilpen edangarriko planta eraiki zen bertan 1958an, birziklatutako saneamenduko urak tratatu eta herriko ur hornidura sartzen zituena. "Surviving in an arid land: Direct reclamation of potable water at Windhoek's Goreangab Reclamation Plant" by Petrus Du Pisani

 Namibiako independentzia 
1990ean independentziaz geroztik, Windhoek nazioko hiriburua izan da, baita Khomas eskualdeko probintziako hiriburua ere. Independentzia eta gerra amaitu zenetik, hiriko hazkundea eta garapena bizkortu egin da.

 Geografia 
Orange ibaiaren eta Lurmutur Hiriaren iparraldean dago, 1.654 m-ko garaieran.

 Auzoak 
 Academia
 Auasblick
 Avis
 Cimbebasia
 Dorado Park
 Eros
 Eros Park
 Greenwell Matongo Goreangab
 Hakahana
 Havanna
 Hochland Park
 Katutura
 Khomasdal
 Kleine Kuppe
 Klein-Windhoek Lafrenz Industrial Area
 Ludwigsdorf
 Luxury Hill
 Northern Industrial
 Olympia
 Otjomuise
 Pioneers Park
 Prosperita Rocky Crest
 Southern Industrial
 Suiderhof
 Wanaheda
 Windhoek Central
 Windhoek North
 Windhoek West

 Klima 
Windhoek-ek urtean 300 egun eguzkitsu baino gehiago ditu. Köppen klima sailkapenaren arabera Estepako klima bero du ( BSh ), urteko batez besteko tenperatura 18 °C-tik gorakoa izanik. Urtean zehar tenperatura epela du, altitudearen eraginez. Tenperatura altu eta baxuen urteko batez bestekoa 13.4 °C da . Hilabeterik hotzena uztaila da, batez beste 13.1 °C tenperaturarekin, hilabeterik beroena abendua da, batez besteko tenperatura 23.5 °C izanik . Kalahari basamortutik gertu kokatuta dagoenez, hiriak 3.605 ordu eguzki jasotzen ditu urtean. Uda sasoian prezipitazioak ugariak dira, eta neguan urriak. Urteko batez besteko prezipitazioa 367.4 mm da, erregistraturiko gutxiengoak 2018/19 euri denboraldiko 106.7 mm-ak eta 1929/30eko 97 mm-ak izanda.

 Ekonomia 
Errepide eta burdinbide gune garrantzitsua da Windhoek. Nazioarteko aireportua du. Nekazaritza gaien merkataritza eta industria (janari industria, ehungintza) dira ekonomia jarduera nagusiak.

Hiria Namibiako gune administratiboa, komertziala eta industriala da. 1992/93eko azterketa baten arabera, Windhoek-ek Namibiako nekazaritzaz kanpoko enpleguaren erdia baino gehiago eskaintzen du, zerbitzu publikoetan enplegu-kuota nazionalare % 96a, garraio eta komunikazioetan % 94a, finantzak eta enpresa zerbitzuetan % 82koa. Windhoek herrialdeko zentro sozial, ekonomiko eta kulturala da, eta bere tamaina erlatiboa dela eta (herrialdeko bigarren hiri handiena 8 aldiz txikiagoa da), beste hiriburu askotan baino are nabariago da zentralitate hau. Ia enpresa nazional guztiek Windhoeken dute egoitza nagusia. Namibiako Unibertsitatea, herrialdeko antzoki bakarra, ministerioko egoitza guztiak eta komunikabide eta finantza entitate nagusi guztiak hiriburuan daude. Windhoek hiriko gobernuaren aurrekontua, Namibiako beste tokiko agintari guztienen beste da.

 Demografia 

 Talde etnikoak 
1971n, gutxi gorabehera 26.000 zuri bizi ziren Windhoeken, biztanle beltzak 24.000 ziren bitartean. Garai hartan zuri egoiliarren herena, gutxienez 9.000 pertsona, alemaniar hitztunak ziren. 2011ean Windhoek-en biztanleriaren % 65 beltza zen, % 17 zuria eta % 18 bestelakoa.

 Hizkuntzak 
Bizitza publikoan, afrikaansa eta neurri txikiago batean alemana lingua franca gisa erabiltzen dira gaur egun ere, gobernuak ingelesa bakarrik erabiltzen duen arren. 

 Irudi galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  whatsonwindhoek.com webgunea

Kategoria:Namibiako hiriak
Kategoria:Herrialdeetako hiriburuak
Kategoria:Afrikako hiriburuak