Gipuzkoako armarria

Gipuzkoako armarria Gipuzkoa irudikatzen duen ikur heraldikoa da. Ikur instituzional gisa, Gipuzkoako Foru Aldundiak erabiltzen du, eta Batzar Nagusiek arautzen dute. Lurralde historikoa irudikatzeko erabiltzen denez, beste hainbat ikurretan ere erabiltzen da, hala nola Zazpiak Bat armarrian edo Euskal Autonomia Erkidegokoan (Eusko Jaurlaritzarena).

Lehen aldiz 1466an agertu zen, Azkoitian elkartutako Batzar Nagusien agiri batean, zigilu itxurarekin. Harrezkero, zigilu izateko armarri izatera igaro eta, beste askok bezala, bilakaera luzea izan du.

 Egungo armarria 
Gaur egungo armarria 1990eko martxoaren 27ko 6/1990 Foru Arauak onartu zuen. 1979an aldatu zuten azken aldiz, eta geroztik hurrengo deskribapen ofiziala du:

Latinezko azken esaldi horrek «Gipuzkoa txit leiala, inoiz ez garaitua» esan nahi du, Antzinateko barduliarrak gogoraraziz. Bertan agertzen diren hiru zuhaitzak hagin arruntak dira (Taxus baccata). Kondairek diotenez, barduliarrek, Erromatar Inperioaren aurrean ez errenditzeko, euren burua pozoitu zuten hagin arruntaren haziekin. Bada beste armarri bat, sinplifikatuagoa, Gipuzkoako Foru Aldundiak bere iruditzat erabiltzen duena.

1513-1979 bitartean, armarriak errege baten eta kanoien irudiak zituen. Kanoiek Belateko guduarekin zerikusia zuten. Nafarroako Erresumaren subiranotasunaren aurkako ikurra zenez eta nafar-gipuzkoar adiskidantzaren seinale, Gipuzkoako Batzar Nagusiek, 1979ko eta 1985eko foru erabakietan, deliberatu zuten kanoiak eta erregea kentzea, aditzera emanez euskal herritarren arteko edo aurkako gatazka sinboloak zirela. Erregearen irudiari buruz, ez zen azalpen zehatzik eman. Erregea eta kanoiak kentzeko, 1936ko Eusko Jaurlaritzaren armarri laurdenkatua hartu zuten oinarritzat, jada bakarrik zuhaitzak eta itsasoa erakusten zituena.   

 Bilakaera 

Gipuzkoako probintziaren edo anaiartearen armarriak ia 600 urteko iraupena izan du, XV. mendearen bigarren erdialdean sortu zenetik harik eta 1990ean argitaraturiko azken aldaketetara arte. Hauek dira bilakaeraren mugarri nagusiak, Aierbe Iribarren arabera:

 1466. Lehen agerpena, zigilu itxurarekin. Biribila, koroarik gabea eta bitan zatitua: goian errege eseria eta behean hiru zuhaitzak itsasertzean. Inguruan idazkuna latinez: NOBILIS AC FIDELIS PROVINCIAE GUIPUZCOAE (Gipuzkoako probintzia noble eta leiala)

 1513-1524. Ezkutu itxura hartu eta goiko laurdenean 12 kanoi gehitu ziren, Belateko guduan gipuzkoarrek nafar eta frantses armadari ebatsitakoak. Idazkuna aldatu zen, Donostiarenetik desberdintzeko: NOBILISSIMAE AC FIDELISSIMAE PROVINCIAE GVYPVSCOAE (Gipuzkoako probintzia txit noble eta txit leialarena)
 1595-1599. Errege koroa eta basagizonak alde banatan gehitu zitzaizkion. Eta legenda gehitu: FIDELLISSIMA VARDVLIA NVNQUAM SVPERATA. Lehen aldiz armarri itxura hartu zuen, Tolosako Andre Maria elizan, Jeronimo Larrea Goizuetak zizelkatua.
 1895. Aldundiaren eraikin berriaren harira, Madrilgo Arma Erregeak armarri ofizialaren deskribapena igorri zuen, armarri tradizionalarekin guztiz bat ez zetorrena, batez ere kolore kontuetan.
 1931-1936. Erregea eta kanoiak kentzeko proposamena aurkeztu zen Lizarrako udal biltzarrean, eta horrela adostu Eusko Jaurlaritzaren armarrian. Baina Gipuzkoako Aldundiak ez zuen proposamena bereganatu.
 1979-1990. Erregea eta 12 kanoiak kendu ziren, Batzar Nagusiak horrela ebatzita 1985ean. Araua 1990an argitaratu zen. Idazkuneko VARDULIA ere aldatu zen eta BARDULIA idatzi.

 Armarriko elementuen interpretazioa 
Aierbe Iribarrek 1466an identifikatu du armarriaren lehen aipamena. Aldiz, 1463ko ordenantzetako baieztapenetan oinarriturik, Olazabal Irizarrek (2024) lehenagokotzat jo du haren sorrera. Horrez gain, hasieran bitan zatitzen zen Gipuzkoaren zigilua: goian, erregea zegoen eta behean, berriz, zuhaitzak (erregea sostengatzen bezala) eta itsasoa. Erregeaz, Garibaik (1533-1599) zalantzak agertu zituen haren identifikazioaz, bi koroaren artean: Aragoikoa edo Nafarroakoa ote zen. Halaber, gaineratu zuen gehienek bere garaian uste zutela Nafarroakoa zela. Bitxia da adierazi zuela erregeak bakarrik zetro bat heltzen zuela, ordu arteko azterketek ezpata bat zuela aipatzen zutenean.

Gipuzkoako Ermandadea 1397an sortu zen, eta urte horretan bertan Compendio de crónica de reyes argitaratu zen. Bertan, errege eta enperadore ugariren irudiak ematen ziren, eta Ermandadeko kideek bilduma eredutzat hartzea erabaki omen zuten. Bildumako irudiak eta Gipuzkoako Ermandadearen lehen zigiluetako erregea konparatuz, Olazabal Irizarrek Gipuzkoako armarriko erregea identifikatu du, esertzeko moduagatik, koroaren formagatik eta tronuagatik: Eneko Enekoitz Iruñeko lehen agintari edo erregea. 

Asko idatzi da ere zuhaitzei buruz. Martinez Zaldibiak jatorri epiko bat egotzi zien, erromatarren garaian. Haren esanetan (1564), haginak ziren, gipuzkoarrek haien hosto pozoitsuak baliatzen omen zituztelako beren buruaz beste egiteko, erromatarrek harrapatu baino lehen, Martinez Zaldibiak berak asmaturiko kontakizunean. Argi dago, bederen, 1566ko zuhaitzei begira, ez zirela haginak, eta hostozabalak zirela. Kanoiak agertu aurreko eta geroko zuhaitzen balorazioa eginez, Jakoba Errekondo agronomo eta paisajistaren ustez, zuhaitz irudi zaharrenak oso figuratiboak dira, baina ezkurtarren familiakotzat jo ditu (haritz, ametz, arte, artelatz, abaritz, erkametz...); kanoiak agertu ondokoei erreparatuz, oso argi ikusi du: haritzak. 

Zuhaitzen sinbolismoaz, hainbat teoria eman dira XVI. mendetik. Haranetako eta udalerrietako batzarrak sagastietan elkartzen bide ziren Erdi Aroan, Jose Luis Orellak azaldu duenez. Nolanahi ere, garai hartan batzarrak zuhaitzen ondoan edo azpian egiten ziren, beharbada haginen azpian ere. Zuhaitzen kopuruaz, hainbat teoria azaldu dira: Gipuzkoan hiru bailara naturaletan bereizia omen izatea, eta zuhaitzek haiek adierazten dituztela, edo hiru elizbarrutiren bidegurutzean egotea, edo antzinateko hiru herrirena (barduliar, karistiar eta baskoi). Azkenik, Gipuzkoak jatorria Nafarroako Erresuman izanik, Beñi Agirreren hipotesiaren arabera, armarriak hiru tenentzia emango lituzke aditzera: Aitzorrotz, Ipuzkoa eta Hernani.

 Irudiak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 


 Kanpo estekak 
 Gipuzkoako armarriaren historia, Gipuzkoako Foru Aldundiaren webgunean.

Kategoria:Gipuzkoako ikurrak
Kategoria:Euskal Herriko armarriak