Euskara-islandiera pidgina

Euskara-islandiera pidgina (Islandiera-euskara pidgina, halaber) XVII. mendean Islandiako Vestfirðir eskualdean erabilitako pidgin hizkuntza izan zenKnörr, Henrike (2007). "Basque Fishermen in Iceland Bilingual vocabularies in the 17th and 18th centuries", Islandiara joandako arrantzale eta merkatari euskaldunek sorturikoa bertako biztanleekin.Deen, Nicolaas Gerard Hendrik (1937). "Glossaria duo vasco-islandica"Bakker, Peter (1991). Basque Pidgins in Iceland and Canada, Gipuzkoako Foru Aldundia. Ingelesaren eta frantsesaren eragina zuen, eta Ipar Atlantikoan hainbat herrialdetako arrantzaleek izandako hartu-emanetan oinarritzen zen.

 Historia 
Bizimodua atera nahian, euskaldunak lehenak izan ziren Bizkaiko golkoan baleak harrapatzenChasse à la baleine: le spectre de Moby Dick hante l'humanité. Jarduera horren idatzizko lehen agiria 670. urtekoa da. Agiri horren arabera, Lapurdiko arrantzaleek  40 poto lumera (balea-olio) saldu zituzten Frantzia iparraldean.

Ipar Atlantikoan Euskal Herriko arrantzaleei egindako lehen aipamena, berriz, 1412. urtekoa da.  Islandiarrek diote Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera Euskal Herriko hogei baleontzi inguru zebiltzala urte hartan.Mark Kurlansky (1999). "The Basque History of the World", 

Ziurrenik euskaldunek hamarkada batzuk bazeramatzen ordurako ur haietan, balea-ehizan eta merkataritza-jardueretan. Balea-ehizak irabazi handiak ematen zituen, eta sekula agortzen ez zen baliabidea zirudien. XIII. mendean baleak harrapatzeko hainbat portu eraiki ziren, horien artean 1204an Getariakoa edo Lekeitiokoa. Hala ere, 1334. urterako balearen gainbehera hain zen nabaria Bizkaiko golkoan, ezen Alfontso XI.a Gaztelakoak arrantzarako behin-behineko debekua ezarri baitzuen, animalien kopurua handitzeko asmoz. Horrek arrantzaleak beste itsaso batzuetara bultzatu zituen.

XV. mendean, euskaldunak Kanadan zebiltzan, balea eta bakailao arrantzan. Hara iristeko, Islandiatik eta Groenlandiatik igaro behar zuten. Gutxienez bederatzi arrantza-gune ezarri zituzten horretarako Labradorren eta Ternuan: handienak 900 lagunentzako lekua zuen eta Red Bayn zegoen.

Islandiarren eta Euskal Herriko baleazaleen arteko harremanak ez ziren beti baketsuak izan. Hain zuzen ere, haien arteko liskarrak zirela-eta gertatu zen Islandiako historian izandako sarraskirik latzena, Spánverjavígin ("Espainiarren sarraskia") izenez ezaguna. 1615 eta 1616 artean, hiru baleontzi hondoratu ziren Vestfirðirren edo mendebalderagoko fiordoetan, eta Piarres Agirre, Esteban Telleria eta Martin Villafrancakoaren esanetara zihoazen 50 marinel hil zituzten islandiarrekSnjafjallasetur Heritage Centre: Slaying of Spaniards in the West fjords in 1615.

 Aurkikuntza 
1905 aldera, Jón Helgason filologo eta poeta islandiarrak Kopenhageko Unibertsitateko Arnamagnaeana liburutegian bi hiztegiEuskara-islandieraren hiztegiaren irudia aurkitu zituen, pidgin hauek jasotzen zituztenak:  ("Frantsesezko hiztegia") eta  ("Bizkaierako hiztegia").Auñamendi Entziklopedia: Islandés XVII. mendearen bukaerakoak edo XVIII. mendearen hasierakoak diraArgia Astekaria: Henrike Knörr: XVII. mende hasierako euskara Islandian.  Lehendabizikoak hamasei orrialde ditu eta 517 hitz, eta bigarrenak, hamar orrialde eta 228 hitz. Hau da, 745 hitz guztira.

Eskuizkribuan, eguneroko hitzak ez ezik, balea ehizarekin eta haren ingurumariarekin lotutakoak ere badaude. Nork eginak diren ez dakigu, baina ikertzaileen ustetan, jarduera horretan aritzen ziren idazle bi izan bide ziren, Euskal Herriko arrantzaleak, bertako biztanleekin lotura estua zutenak. Hiztegiak lapurterazko hitzak dakartza gehienbat, baina beste hizkuntza batzuetakoak ere baditu, tartean frantsesezkoak, gaztelaniazkoak eta ingelesezkoak.

Helgason Christianus Cornelius Uhlenbeck-ekin harremanetan jarri zen, Leidengo Unibertsitateko euskal gaietarako adituarekin. 1927an, Nicolaas Gerardus Hendricus Deen hizkuntzalari herbeheretarrak (Uhlenbeck euskalariaren ikaslea) Euskal Herrira bidaiatu zuen Julio de Urquijorekin elkarlanean aritzeko. 1937an, Deenek gai horri buruzko doktore-tesia aurkeztu zuen Leidengo Unibertsitatean. "Glossaria duo vasco-islandica" izenburua zuen, 125 orrialde zituen eta latinez idatzita zegoenDeen, Nicolaas Gerardus Hendricus (1937) "Glossaria duo Vasco-Islandica".

F. Mullerrek zuzendutako tesia 135 orrialdeko liburutxo bat da. Haren onarpen zientifikoa, ordea, Espainiako Gerra Zibilak (1936-1939) eta Bigarren Mundu Gerrak (1939-1945) eklipsatu zuten. Gainera, Nicolaas Gerardus Hendricus Deenen tesia ezagunagoa izango zatekeen latinaren ordez beste hizkuntza moderno batean argitaratu izan balu.

Tesian ikerketa ortografikoa eta fonetikoa egin zituen eta bukaeran, eranskin moduan, hiztegi biak kopiatu zituen. Hitzaurrean, Urquijori eskerrak eman ondoren, Deenek honela diolanguagehat.com: September 2007 Archives: 
Deenek lau zutabetan argitaratu zituen hiztegiak: euskara / islandiera / alemana / gaztelania.

Lana ez da Julio de Urquijoren liburutegian aurkitu, baina Angel Irigaraik berreskuratu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiaren liburutegian.

Eskuizkribuak 1986an itzuli zituzten Islandiara, baina horietako bat galdu egin zen.

 Adibideak 
eskuinera|thumb|300px|Bolungarvíkeko arrantza-postu bateko museoa
Euskara-islandiera
(Basco-islandais)EuskaraIslandaisFrançaisGessurtiaGezurtiaSträkurMenteurSattoZatozKom puViensNescagastiaNeska gazteaÖgift konaJeune filleEz tacitEz dakitEg veit echiJe ne sais pasSuas camporatZoaz kanporaFardu frä mierVa-t'enGekiseiteJaiki zaitezFardu ä faeturDebout
Basco-islandaisBasqueEspagnolFrançaissuasuafuegole feuharriaharriapiedrapierreeskoraaizkoraachahachekanavitaganibetacuchillocouteauschularuaeskularruaguantegantunathunat!ven aqui!venez icilingvamihilengualanguetruckatrukatutrocartroquer

 Pidgin-esaldiak 
Vocabula Biscaica eskuizkribuak pidgin elementu bat duten esaldi hauek ditu:
Euskal glosarioaEuskara modernoaIslandierazko glosarioaIslandierazko ortografia estandarraIngelesera itzulitaHitzaren zenbakiaPresenta for miEmadazuGiefdu mierGefðu mérGive me193 & 225Bocata for mi attoraGarbi iezadazu atorraÞvodu fyrer mig skyrtuÞvoðu fyrir mig skyrtuWash a shirt for me196Fenicha for juIzorra hadi!Liggia þigLiggja þigFuck you!209Presenta for mi locariaEmaizkidazu lokarriakGiefdu mier socka bondGefðu mér sokkaböndGive me garters216Ser ju presenta for miZer emango didazu?Hvad gefur þu mierHvað gefur þú mér?What do you give me?217For mi presenta for ju biskusa eta sagardunaBizkotxoa eta sagardoa emango dizkizutEg skal gefa þier braudkoku og SyrdryckÉg skal gefa þér brauðköku og súrdrykkI will give you a biscuit and a sour drink218Trucka cammisolaJertse bat erosiKaufftu peisuKauptu peysuBuy a sweater219Sumbatt galsardia forZenbat galtzerdiagatik?Fyrer hvad marga sockaFyrir hvað marga sokka?For how many socks?220Cavinit trucka for miEz dut ezer erosikoEckert kaupe egEkkert kaupi égI buy nothing223Christ Maria presenta for mi Balia, for mi, presenta for ju bustanaKristok eta Mariak balea ematen badidate, buztana emango dizutGefe Christur og Maria mier hval, skal jeg gefa þier spordennGefi Kristur og María mér hval, skal ég gefa þér sporðinnIf Christ and Mary give me a whale, I will give you the tail224For ju mala gissunaGizon gaiztoa zaraÞu ert vondur madurÞú ert vondur maðurYou are an evil man226Presenta for mi berrua usnia eta berria buraEmadazu esne beroa eta gurin berriaGefdu mier heita miölk og nyt smiorGefðu mér heita mjólk og nýtt smjörGive me hot milk and new butter227Ser travala for juZer lan egiten duzu?Hvað gjörir þú?What do you do?228

Hitz horietako gehienak euskal jatorrikoak dira:

 biskusa, lapurterazko hitza. '' hitz mailegatua da (frantsesez, biscuit). Gaur egunean, etxeko bixkotxa (gâteau basque).
 bocata, Iparraldeko euskalkietan, 'lixiba'. 'Lixiba egitea': arropa garbitzea.
 bustana, buztana.
 eta
 galsardia, galtzerdia.
 gissuna, gizona.
 lokaria, lokarria.
 zer?
 travala, euskara zaharrean, 'trabaillatu', frantsesezko travailler, gaskoizko trabalhar eta gaztelaniazko trabajar aditzekin lotua. 'Lan egin'.
 usnia, esnea.
 bura, gurina. Lapurdin 'burra', hitz mailegatua: beurre frantsesez, eta burro italieraz eta okzitanieraz.

Hitz batzuk germaniar jatorrikoak dira:

 for mi, ingelesezko 'for me'.
 for ju, ingelesezko 'for you'.

Eta beste batzuk hizkuntza erromanikoetatik datoz:

 cammisola, atorra, gaztelaniazko camisola; frantsesez, camisole.
 fenicha, larrutan egin, gaztelaniazko fornicar.
 mala, gaiztoa, frantsesez mal, gaztelaniaz malo.
 trucka, trukatu, gaztelaniaz 

Pidgineko izen eta adjektibo guztiak euskal -a artikuluarekin markatuta daude, baita atzizkia euskaraz antigramatikala denean ere. Izen eta adjektiboen ordena ere alderantzikatu egiten da. Adibidez, "esne beroa"  > berrua usnia.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Algonkin-euskara pidgina

 Kanpo estekak 

 Eskuizkribua: Vocabula Gallica (frantsesezko hitzak) – 16 orrialdeko hiztegitxoa, XVII. mendeko bukaeran idatzita. Jón Ólafsson-en "AM 987 4to" eskuizkribu osoaren zati bat da.
 Eskuizkribua: Vocabula_Biscaica (euskarazko hitzak) – 10 orrialdeko hiztegitxoa, XVIII. mendean idatzita. Jón Ólafsson-en "AM 987 4to" eskuizkribu osoaren zati bat da..
 Harvardeko eskuizbribua– 2 orrialde bakarrik, 145 orrialde dituen "MS Icelandic 3" eskuizkribuaren zati bat.

Kategoria:Euskararen jatorria eta ahaideak
Kategoria:Islandiera
Kategoria:Euskal Herriko baleazaleak
Kategoria:Euskal kultura Islandian
Kategoria:Islandiako hizkuntzak
Kategoria:Euskararen hizkerak