Kirk Douglas

Kirk Douglas (Amsterdam, New York, 1916ko abenduaren 9a - Beverly Hills, Kalifornia, 2020ko otsailaren 5a), Issur Danielovitch Demsky jaioa, estatubatuar zinema aktore, ekoizle eta zuzendaria izan zen. Michael Douglas aktore eta ekoizlearen aita zen.

Antzerki antzezle gisa hasi zen, baina 1946an zinemarako bere lehen lana egin zuen, eta Hollywood klasikoko aktore ezagunenetakoa bilakatu zen. Ekoizle gisa ere nabarmendu zen. Besteak beste, Stanley Kubricken Paths of Glory eta Spartacus antzeztu eta ekoitzi zituen, eta sorgin ehizaren garai beltza amaitzeko alea jarri zuen, Dalton Trumbo gidoilariaren lana aintzat hartuz. 

 Bizitza 
Kirk Douglas New Yorken jaio zen, Issur Danielovitch Demsky izenarekin, 1916ko abenduaren 9a, Errusiako migrante juduen familia batean, eta miseria gorrian pasatu zuen haurtzaroa. "Gosea pasatzen genuen", esan zuen urte batzuk geroago bere bizitzako lehen urte haiek gogoratzean. 13 urterekin jaso zituen publikoaren lehen txaloak, parke batean poema bat errezitatu zuenean. "Emanaldiaren ostean, aitak izozki bat eman zidan. Ez dut inoiz ahaztuko". Arte dramatikoa ikasi nahi zuen, eta, ikasketak ordaindu ahal izateko, egunkariak banatzen lan egin behar izan zuen. Azkenean, American Academy of Dramatic Arts eskolan sartu ahal izan zen, eta han ezagutu zuen Betty Joan Perske, gerora izena aldatu eta Lauren Bacall gisa izar handia bilakatu zen aktorea.

Hain zuzen ere, Bacallen eskutik iritsi zitzaion lehenengo lana Hollywooden, hark gomendatu baitzuen The Strange Love of Martha Ivers (Lewis Milestone, 1946) drama kriminalean parte hartzeko. Lan hark kritika onak ekarri zizkion, eta batez ere bere ibilbideko lehen urteetan antzeztu zituen pertsonaia anbiguo, bihurri eta askotan makurrak aurreratu zituen. Hurrengo urtean, esaterako, Out of the Past Jacques Tourneurren maisulan beltzean gangster baten azalean jarri zen, Robert Mitchum eta Jane Greerrekin batera.

1940ko hamarkadaren amaieran, zinema beltza bere gorenean zegoen, eta Douglas berehala bihurtu zen generoko aurpegi ezagun, nahiz eta bestelako lanak ere egin zituen. I Walk Alone noir-ak (Byron Haskin, 1947), gainera, aurrenekoz elkartu zuen Douglas Burt Lancasterrekin, gerora lagun eta film askotan lankide izan zuen aktorearekin. Besteak beste, Gunfight at the O.K. Corral westernean (John Sturges, 1957), The Devil's Disciple drama historikoan (Guy Hamilton, 1959) eta Seven Days in May thriller politikoan (John Frankenheimer, 1964) egin zuten elkarrekin lan bi aktoreek.

1949. urtean, lehenbiziko aldiz izendatu zuten Oscarretarako, Mark Robsonen Champion filmarekin; boxeolari bat antzeztu zuen hartan. Gerora, beste bi alditan izendatu zuten aktore onenaren atalean. The Bad and the Beautiful filmean (Vincente Minnelli, 1952), Hollywoodeko ekoizle arranditsu bezain gorrotatu baten rolean jarri zen, eta Lust for Life-n, berriz —berriro ere Minelliren aginduetara—, Vincent van Gogh margolaria bilakatu zen. Oscarrik, ordea, ez zuen inoiz irabazi, ez 1979an Ohorezko Oscarra eman zioten arte behintzat.

Nortasun handiko aktore eta pertsona izan zen Douglas, eta ez zuen inoiz Hollywoodeko produktoreen mende egon nahi izan. Izarra zen, baina produktore handiek sustatzen zuten star systema txiki gelditzen zitzaion. Horregatik, eta bere aktore ibilbidea bideratua zuela, 1955ean Bryna Productions ekoiztetxea sortu zuen. Hain zuzen ere, aktorearen ekimenez, Stanley Kubrick zinemagile gaztea —artean, batez ere, zinema beltzari lotutako filmak zituen eginak— jarri zuten Paths of Glory film antimilitaristaren zuzendari. Humphrey Cobb idazlearen eleberri baten moldaketa hura Lehen Mundu Gerran zegoen girotua, eta berehala ekarri zizkion zenbait herrialderen kritikak. Frantziak, esaterako, presio egin zuen estreinatu ez zezaten, eta Espainian —eta, ondorioz, Hego Euskal Herrian— debekatuta egon zen 1980ko hamarkada arte.

Kubrickek zuzendu zuen, halaber, Douglasen lan ezagunenetakoa, Spartacus (1960), nahiz eta Anthony Mann beteranoa zen, hasieran, hura zuzentzeko aukeratutako zinemagilea. Douglas, baina, ez zegoen gustura Mannek egindako lanarekin, eta filmaketa hasi eta astebetera, Kubrickek ordezkatu zuen. Filma Howard Fasten eleberri batean zegoen oinarrituta, eta idazleak berak idatzi behar zuen hasieran gidoia, baina ez zen moldatzen zinemarako idazketarekin, eta Dalton Trumbori eskatu zioten esklaboak askatzen dituen buruzagi karismatikoari buruzko gidoia idatz zezan. Trumbo urte batzuk lehenago Joseph McCarthy senatari antikomunistaren zerrenda beltzean egona zen, eta, orduz geroztik, ezizenarekin sinatzen zituen bere gidoiak. Spartacus-en ere ez zuen nahi bere izena kredituetan agertzea —Sam Jackson ezizenarekin sinatu behar zuen—, baina Douglasek indar egin zuen haren izena filmean ager zedin, eta askok ekintza hori hartu zuten zerrenda beltzaren garaiaren amaieratzat. "Eskerrik asko, Kirk, nire izena itzultzeagatik", esan zuen Trumbok, esker modura. Horri lotuta, Steven Spielbergek nabarmendu zuen Douglasek eginkizun erabakigarria izan zuela sorgin ehiza gelditzeko borrokan.

Genero ugari landu zituen, baina akzioa eskatzen zuten filmetan nabarmendu zen, batik bat. Esate baterako, ondo gogoratuak dira 1950eko hamarkadan Richard Fleischer zuzendariarekin egindako abenturazko bi film: 20.000 Leagues Under the Sea (1954), Jules Verneren nobela ezagunaren egokitzapena, eta The Vikings (1958). 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, lanean segitu zuen, eta, besteak beste, westernak (The War Wagon, 1967; There Was a Crooked Man..., 1970), drama belikoak (The Heroes of Telemark, 1965) eta dramak (The Arrangement, 1970) egin zituen. Gainera, zuzendari lanetan ere hasi zen, nahiz eta bi film zuzentzera mugatu zen: Scalawag (1973) eta Posse (1975).

Izar handia bilakatu bazen ere, aktore eta ekoizleak ez zuen inoiz ahaztu nondik zetorren, eta horren gaineko txantxak ere egiten zituen: "Beti esan diet seme-alabei beraiek ez dutela izan pobrezia handi batean jaiotzeko zortea". Eta bazekien belaunaldi askorentzat bere seme Michael ezagunagoa zela ere, 90 urte bete zituenean umorez adierazi zuenez. "Kirk Douglas deitzen naiz. Baliteke ni ezagutzea. Bestela, bilatu Googlen... Zinema izarra izan nintzen, Michael Douglasen aita naiz, Catherine Zeta-Jonesen aitaginarreba, eta bi haurren aitona. Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera nintzen, eta, gero, helikoptero istripu bati, garuneko isuri bati eta bi belaun berriri egin diet aurre".

2020ko otsailaren 5ean hil zen, Kaliforniako Beverly Hills hirian, 103 urte zituela.

 Filmografia 
 Aktore 
 Urtea Izenburua Rola Oharrak 1946 The Strange Love of Martha Ivers Walter O'Neil 1947 Out of the Past Whit Sterling Mourning Becomes Electra Peter Niles 1948 I Walk Alone Noll "Dink" Turner The Walls of Jericho Tucker Wedge My Dear Secretary Owen Waterbury 1949 A Letter to Three Wives George Phipps Champion Michael "Midge" Kelly Izendatua - Gizonezko aktore onenaren Oscar saria1950 Young Man with a Horn Rick Martin The Glass Menagerie Jim O'Connor1951 Along the Great Divide Marshal Len Merrick Ace in the Hole  Chuck Tatum Detective Story Detective Jim McLeod1952 The Big Trees Jim Fallon The Big Sky Jim Deakins  The Bad and the Beautiful Jonathan Shields Izendatua - Gizonezko aktore onenaren Oscar saria1953 The Story of Three Loves Pierre Narval ("Equilibrium" atala) The Juggler Hans Muller Act of Love Robert Teller 1954  20,000 Leagues Under the Sea Ned Land1955 The Racers Gino Borgesa Ulysses Ulises  Man Without a Star Dempsey Rae The Indian Fighter Johnny Hawks 1956 Lust for Life Vincent van Gogh Izendatua - Gizonezko aktore onenaren Oscar saria 1957 Top Secret Affair Melville A. Goodwin Gunfight at the OK Corral Doc Holliday Paths of Glory Dax koronela 1958 The Vikings Einar1959 Last Train from Gun Hill Matt Morgan The Devil's Disciple Richard "Dick" Dudgeon Operation Petticoat Welding Seaman kredituetan agertu gabe 1960 Strangers When We Meet Larry Coe Spartacus Espartako 1961 Town Without Pity Major Garrett The Last Sunset Brendan "Bren" O'Malley1962 Lonely Are the Brave John W. "Jack" Burns Two Weeks in Another Town Jack Andrus1963 The Hook P.J. Briscoe The List of Adrian Messenger George Brougham, Vicar Atlee, Mr. Pythian, Arthur Henderson For Love or Money Donald Kenneth "Deke" Gentry 1964 Seven Days in May Jiggs Casey koronela1965 In Harm's Way Paul Eddington komandantea The Heroes of Telemark Dr Rolf Pedersen 1966 Cast a Giant Shadow Mickey Marcus koronela Is Paris Burning? George Patton jenerala1967 The Way West William J. Tadlock The War Wagon Lomax 1968 A Lovely Way to Die Jim Schuyler The Brotherhood Frank Ginetta The Legend of Silent Night Ahotsa Telefilma 1969 The Arrangement Eddie Anderson 1970 There Was a Crooked Man... Paris Pitman Jr.1971 To Catch a Spy Andrej The Light at the Edge of the World Will Denton A Gunfight Will Tenneray1972 The Master Touch Steve Wallace The Special London Bridge Special  Telefilma1973 Scalawag Peg Zuzendaria ere Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde Dr. Jekyll eta Mr. Hyde Telefilma 1974 Mousey George Anderson Telefilma1975 Posse Howard Nightingale Zuzendaria, ekoizlea eta gidoilari kidea ere Once Is Not Enough Mike Wayne1976 Victory at Entebbe Hershel Vilnofsky Telefilma Arthur Hailey's the Moneychangers Alex Vandervoort Telesaila (4 atal) 1977 Holocaust 2000 Robert Caine  1978 The Fury Peter Sandza 1979 The Villain Cactus Jack1980 Saturn 3 Adam  Home Movies Dr. Tuttle "The Maestro" The Final Countdown Matthew Yelland kapitaina 1982 The Man from Snowy River Harrison/Spur Remembrance of Love Joe Rabin Telefilma 1983 Eddie Macon's Run Marzack 1984 Draw! Harry H. Holland Telefilma 1985Amos Amos Lasher Telefilma 1986Tough Guys Archie Long1987Queenie David Konig Telefilma 1988Inherit the Wind Matthew Harrison Brady Telefilma1991Oscar Eduardo ProvoloneVeraz/Welcome to Veraz QuentinTales from the Crypt Kalthrob jenerala Telesaila: "Yellow" atala 1992The Secret Mike Dunmore Telefilma 1994Greedy Joe McTeagueTake Me Home Again Ed Reece Telefilma 1996The Simpsons Chester J. Lampwick Ahotsa "The Day the Violence Died" atalean 1999Diamonds Harry Agensky 2000Touched by an Angel Ross Burger Telesaila: "Bar Mitzvah" atala 2003It Runs in the Family Mitchell Gromberg Michael Douglas eta Cameron Douglas ere agertzen dira filmean  2004 Illusion Donald Baines 2008 Empire State Building MurdersJim Kovalski Telefilma

 Ekoizle 
UrteaFilmaEkoiztetxeaBanatzailea1955The Indian FighterBryna ProductionsUnited Artists1956Spring ReunionBryna ProductionsUnited Artists1957LizzieBryna ProductionsMetro-Goldwyn-Mayer1957The Careless YearsBryna Productions / Michael ProductionsUnited Artists1957Ride Out for RevengeBryna ProductionsUnited Artists1957Paths of GloryBryna Productions / Harris-Kubrick Pictures CorporationUnited Artists1958The VikingsBrynaprod / Curtleigh ProductionsUnited Artists1959Tales of the VikingsBrynaprodUnited Artists Television1959The Devil's DiscipleBrynaprod / Hecht-Hill-Lancaster FilmsUnited Artists1959Last Train from Gun HillBryna Productions / Wallis-Hazen ProductionsParamount Pictures1960SpartacusBryna ProductionsUniversal-International Pictures1960Strangers When We MeetBryna Productions / Quine ProductionsColumbia Pictures1961The Last SunsetBrynaprodUniversal-International Pictures1962Lonely Are the BraveJoel ProductionsUniversal-International Pictures1963The List of Adrian MessengerJoel ProductionsUniversal-International Pictures1964Seven Days in MayJoel Productions / John Frankenheimer Productions / Seven Arts ProductionsParamount Pictures1966SecondsDouglas and Lewis Productions / Joel Productions / John Frankenheimer Productions / Gibraltar ProductionsParamount Pictures1966Grand PrixDouglas and Lewis Productions / Joel Productions / John Frankenheimer Productions / Cherokee ProductionsMetro-Goldwyn-Mayer1968The BrotherhoodBryna Productions / Martin Ritt Productions / The Brotherhood CompanyParamount Pictures1971To Catch a SpyLudgate Films / Les Films de la Pléiade / Capitole Films1971A GunfightThe Bryna Company / Joel Productions / Harvest Productions / Thoroughbred ProductionsParamount Pictures1971The Light at the Edge of the World The Bryna Company / Bryna Productions / Jet Films / Triumfilm1971SummertreeThe Bryna Company / Bryna ProductionsColumbia Pictures1973ScalawagThe Bryna CompanyParamount Pictures1975PosseThe Bryna Company / Zeeuwse MaatschappijParamount Pictures1980The Final CountdownThe Bryna Company / Film Finance GroupUnited Artists1983Something Wicked This Way ComesThe Bryna Company / Walt Disney ProductionsBuena Vista1984Draw!The Bryna Company / Astral Film ProductionsHome Box Office1985AmosThe Bryna Company / Vincent PicturesColumbia Broadcasting System1986Tough GuysThe Bryna Company / Touchstone Pictures / Silver Screen Partners IIBuena Vista

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kennedy Sarien irabazleak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako aktoreak
Kategoria:Ohorezko Oscar sariaren irabazleak
Kategoria:Gizonezko Aktore Onenaren Zilarrezko Maskorra
Kategoria:New Yorkeko estatuko jendea
Kategoria:Estatubatuar juduak
Kategoria:Askenaziak
Kategoria:Drama gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo saridunak (zinea)
Kategoria:Ohorezko Legioko zaldunak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako Artearen dominadunak
Kategoria:Yiddish hiztunak
Kategoria:Bigarren Mundu Gerrako Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadako pertsonala