Extremadurera

Extremadurera edo extremeñoa (estremeñu, artuestremeñu) Extremadurako ipar-mendebaldean eta Salamanca hegoaldeko herri batzuetan mintzatzen den hizkera da. Extremadurako hizkuntzen artean, bertakoa kontsideratu daitezkeen bien artean bat da hau, bestea fala delakoa delarik.

Extremadurera astur-leoneraren dialektoetako bat da, montañesarekin, mirandesarekin, asturierarekin eta leonerarekin batera. Gaztelaniarekin hainbat ezaugarri partekatzen ditu, hala ere; zentzu honetan, montañesa bezala, astur-leoneraren eta gaztelaniaren arteko trantsiziozko hizkeratzat jo ohi da extremadurera.

Ez du inolako ofizialtasunik edo onarpenik, nazioarteko erakunde batzuek hizkuntzatzat jotzen duten arren (SIL zeinua badu, adibidez). Hala ere, badirudi extremadurera ez dela belaunaldi berrietara transmititzen ari eta, beraz, galtzeko arrisku larrian dagoela.

Extremadurera ez dugu castuoarekin nahastu behar, Extremadurako gaztelaniaren dialektoarekin, alegia.

 Aldaerak 
Inoiz arautu edo idatzi gabeko mintzaira da. Horrekin batera, extremadurera hainbat dialekto desberdinetan banaturik dago. Aldaera nagusiak ondoko hauek dira:

 Rebollarreko hizkera, Salamancako hego-mendebaldean.
 Mendebaldeko goi-extremadurera.
 Hurdesetako goi-extremadurera.
 Sierra de Gatako Goi-extremadurera.
 Garrovillas eta Serradillako hizkerak.
 Ekialdeko goi-extremadurera.
 Chinatoa (Malpartida de Plasencia herriko aldaera berezia, gaur egun desagertua edo desagertzear dagoena).
 Hegoaldeko goi-extremadurera (Berzocana eta Madroñerako hizkerak).

 Arautzea eta literatura 
Extremadurerak ez du idaztarau zehazturik. 1995ean Pablo Gonzálvez González idazleak Primera Gramática Ehtremeña kaleratu zuen, extremadurera idatzia arautzeko lehen saiakera. 2006 eta 2007 urteetan, Ortografía del Extremeño liburua argitaratu zuen, gaztelaniaz, Ismael Carmona Garcia filologo eta idazle extremadurarrak. Bertan, extremadurerarentzako ortografia bat proposatzen zen, hizkuntza honen barneko aldaera desberdinak batzeko asmoaz. Extremadurera, hala ere, apenas idazten da.

Halaber, extremadurerak ez du historikoki literaturarik garatu. 2000ko hamarkadan batez ere, hala ere, idazle gazte batzuek extremadureraz idazteari ekin diote. 1999an Printze txikiaren extremadurerazko itzulpena kaleratu zuen Antonio Garrido Correas idazleak El Prencipinu izenarekin.

 Alderaketa 
El úrtimu ombriren zatia asturieraz

 Extremadureraz 

Un estrumpiu hizu rehilal el hayeu. El mielru voló largu. L'ardilla esapaició nel ñiu. Ubu otru estumpiu, i alogu algotru. El ombri, altonci, mentris caiba colas manus abiertas, los ohus nel enfinitu i el su cuelpu cayendu pol tolos laus albonda sangri, gañitó una parabra, una parabra namás, que resonó i anguañu acontina resonandu nel bosqui i en toa Astúrias: «Libertá!».

 Gaztelaniaz 

Un estallido hizo temblar el hayedo. El mirlo voló lejos. La ardilla desapareció en el nido. Hubo otro estallido, y luego otro. El hombre, entonces, mientras caía con las manos abiertas, los ojos en el infinito y su cuerpo vertiendo por todas partes mucha sangre, gritó una palabra, sólo una palabra, que resonó y hoy sigue resonando en el bosque y en toda Asturias: «¡Libertad!».

 Euskaraz 
Eztanda batek pagadia dardarazi zuen. Zozoak urrunera hegan egin zuen. Katagorriak habiara ihes egin zuen. Beste eztanda bat gertatu zen, eta gero beste bat. Gizonak, orduan, eskuak irekita zituela erortzen zela, eta begiak infinitura begira eta bere gorputzari leku guztietatik odola zeriola, hitz bat oihukatu zuen, burrunbatu zuen hitz bakarra, eta gaur basoan eta Asturias osoan burrunban jarraitzen duen hitza: «Askatasuna!».

 Ikus, gainera 
 Astur-leonera
 Castuoa
 Dialektoen continuuma
 Extremadurako fala
 Espainiako hizkuntzak
 Europako eremu urriko hizkuntzen zerrenda

 Kanpo estekak 

 Extremadureraren mapa
 (extremadureraz) Cántabru-Estremeñu
Aníbal Martín idazlea.

Kategoria:Astur-leonera
Kategoria:Extremadurako hizkerak
Kategoria:Cáceresko probintziako kultura
Kategoria:Salamancako probintzia