Eguraldi

Eguraldia une batean eguratsak duen egoera daEguraldi Euskaltzaindiaren hiztegian (kontsulta: 2021-2-17), hainbat aldagai meteorologikoz definituaHarluxet hiztegiaren definizioa, hala nola tenperatura, presioa, haizea, eguzki-erradiazioa, hezetasuna eta prezipitazioa. Lurra planetan, eguraldiaren fenomeno gehienak atmosferaren maila beherenean gertatzen dira, alegia, troposferan, estratosferaren azpian. Eguraldia, oro har, eguneko epean-edo adierazten da. Epea luzea bada, batez besteko ezaugarri multzoari, klima deritzogu, eta berau ikertzen duen zientzia klimatologia da.

 Hitza 
Eguraldi da euskara batuan erabili beharrekoa eta termino nagusia, nahiz eta euskalki eta eskualdearen arabera beste hitz batzuk ere erabili, hala nola aroAro] (2. adieran) Euskaltzaindiaren hiztegian (kontsulta: 2021-02-18) eta denboraDenbora] (6. adieran), batez ere Ipar. eta Naf. Euskaltzaindiaren hiztegian (kontsulta: 2021-02-18).

Zergatiak
Ohiko fenomeno meteorologikoen artean daude haizea, hodeiak, euria, elurra, lainoa eta hondar ekaitzak. Gertaera ez hain arrunten artean, berriz, hondamen naturalak daude, hala nola tornadoak, zikloi tropikalak (urakan eta tifoiak) eta bisutsak. Meteorologia da eguraldia aztertzen duen zientzia. Eguraldi fenomeno ezagun ia guztiak troposferan gertatzen dira (atmosferaren beheko aldean). Eguraldia estratosferan gertatzen da, eta troposferaren beheko aldeei eragin diezaieke, baina mekanismo zehatzak ez dira ondo ulertzen.

Eguraldia, batez ere, leku batetik bestera dagoen aire-presioaren, tenperaturaren eta hezetasunaren arteko desberdintasunen ondorioz gertatzen da. Desberdintasun horiek, puntu zehatz batean, eguzkiaren angeluaren ondorioz gerta daitezke, zeina aldatzen den tropikoaren latitudearen arabera. Beste era batera esanda, tropikoetatik zenbat eta urrunago egon, orduan eta txikiagoa da eguzkiaren angelua, eta horrek leku horiek freskoagoak izatea eragiten du eguzki-argia gainazal handiago batean hedatzen delakoNASA. World Book at NASA: Weather. Archived copy at WebCite (10 March 2013). Retrieved on 27 June 2008.. Aire polarraren eta tropikalaren arteko tenperatura-kontraste handiak eskala handiko zirkulazio atmosferikoaren zelulak eta jet korrontea sortzen dituJohn P. Stimac.   Air pressure and wind. Retrieved on 8 May 2008.John P. Stimac. [1] Archived 27 September 2007 at the Wayback Machine Air pressure and wind. Retrieved on 8 May 2008.. Latitude ertainetako eguraldi-sistemak, hala nola zikloi estratropikalak, jet korrontearen fluxuaren ezegonkortasunak eragiten dituCarlyle H. Wash, Stacey H. Heikkinen, Chi-Sann Liou, and Wendell A. Nuss. A Rapid Cyclogenesis Event during GALE IOP 9. Retrieved on 28 June 2008.. Tropikoetako eguraldi-sistemak, hala nola montzoiak edo antolatutako ekaitzen sistemak, prozesu desberdinak eraginda izaten dira.

Lurraren ardatza bere orbita-planoarekiko inklinatuta dagoenez, eguzki-argia angelu desberdinetan iristen da urteko garai desberdinetan. Ekainean, Ipar hemisferioa Eguzkirantz inklinatuta dago, beraz, edozein ipar hemisferioko latitudetan, eguzki-argia zuzenago erortzen da puntu horretan abenduan baino (ikus Eguzki-angeluaren eragina kliman)Windows to the Universe. Earth's Tilt Is the Reason for the Seasons!  Retrieved on 28 June 2008.. Efektu horrek urtaroak eragiten ditu. Milaka eta ehunka mila urtetan, Lurraren orbita-parametroen aldaketek Lurrak jasotzen duen eguzki-energiaren kantitatean eta banaketan eragiten dute, eta epe luzeko kliman eragina duteMilankovitch, Milutin.  Canon of Insolation and the Ice Age Problem.  Zavod za Udz̆benike i Nastavna Sredstva: Belgrade, 1941. ..

Eguzki-berotze irregularra (tenperatura eta hezetasun gradienteen eremuen eraketa edo frontogenesia) eguraldiaren beraren ondorioa ere izan daiteke hodei eta prezipitazio gisaRon W. Przybylinski. The Concept of Frontogenesis and its Application to Winter Weather Forecasting.  Retrieved on 28 June 2008.. Altitude altuagoak, normalean, altitude baxuagoak baino freskoagoak dira, eta hori gainazaleko tenperatura altuagoaren eta erradiazio-berotzearen ondorioa da, eten-tasa adiabatikoa sortzen duena Egoera batzuetan, tenperatura handitzen da altuerarekin. Fenomeno horri inbertsio termiko deitzen zaio, eta mendi-tontorrak beheko haranak baino beroagoak izatea eragin dezake. Inbertsio termikoek lainoa eratzea eragin dezakete, eta, askotan, ekaitzen garapena oztopatzen duen txano gisa jokatzen dute. Eskala lokalean, tenperatura-aldeak gerta daitezke gainazal desberdinek (hala nola ozeanoek, basoek, izotz-geruzek edo gizakiak egindako objektuek) ezaugarri fisiko desberdinak dituztelako, hala nola islagarritasuna, zimurtasuna edo hezetasun-edukia.

Gainazaleko tenperatura-desberdintasunek presio-desberdintasunak eragiten dituzte. Gainazal bero batek gaineko airea berotzen du, hedatzea eta dentsitatea eta ondoriozko gainazaleko aire-presioa jaistea eraginezMichel Moncuquet.  Relation between density and temperature.  Retrieved on 28 June 2008.. Sortzen den presio-gradiente horizontalak airea presio handiko eskualdeetatik txikiagoetara mugitzen du haizea sortuz, eta Lurraren errotazioak aire-fluxu horren desbideratzea eragiten du Coriolis efektuaren ondoriozEncyclopedia of Earth. Wind.  Retrieved on 28 June 2008.. Horrela eratutako sistema sinpleek portaera emergentea erakuts dezakete sistema konplexuagoak eta, beraz, beste fenomeno meteorologiko batzuk sortzeko. Eskala handiko adibideen artean, Hadley zelula dago, eta eskala txikiagoko adibide bat kostaldeko brisak izango lirateke.

Atmosfera sistema kaotikoa da. Ondorioz, sistemaren zati batean izandako aldaketa txikiek metatu eta handitu daitezke sistema osoan eragin handiak eraginezSpencer Weart. The Discovery of Global Warming.  Retrieved on 28 June 2008.. Atmosferaren ezegonkortasun horrek eragiten du eguraldiaren iragarpena tsunamiak edo eklipseak baino gutxiago aurreikus daitezkeela. Eguraldia egun batzuk baino lehenago zehaztasunez iragartzea zaila den arren, eguraldiaren iragarleek etengabe ari dira lanean muga hori zabaltzeko ikerketa meteorologikoen bidez eta eguraldiaren iragarpenaren egungo metodologiak finduz. Hala ere, teorian, ezinezkoa da eguneroko iragarpen erabilgarriak bi aste baino lehenago egitea, eta horrek, iragarpen trebetasuna hobetzeko potentzialari, goiko muga bat ezartzen dio.

 Klima eta eguraldia 

Eguraldia, troposferaren egoeran, haren energia egoera eta egoera horrek sortzen dituen gertaerak zehaztuz, une jakin batean eragiten duten faktoreen ekintzaren emaitza da (Lurraren azaletik gertuen dagoen egurats geruza da troposfera; han gertatzen dira eguraldia eta klima eragiten dituzten gorabehera guztiak). Horren arabera, meteorologia-aro jakin baten egoera jakin bat Lurreko hainbat tokitan gerta daiteke, hartarako behar diren baldintzak gertatzen baldin badira, betiere. Baina, azken batean, eguraldia ez da leku jakin batean (ohi ez bezala agian) gertatzen ari den zerbaiten une-uneko argazkia baizik, eta leku horretako historia naturalaren une hori ezagutaraztea da duen balio bakarra.

Izadia hobeto ezagutu nahian, gertaera jakin hori maiz gertatzen den ala ez (eta, orobat, denboran zehar zer bilakaera izan dezakeen) jakitea da zientzialariei interesatzen zaiena. Epe luzeko eguraldi-seriea da, egoera guztiak kontuan hartzen direla, bai adierazgarriak, bai ez ohikoak.

 Ezaugarriak 

ezkerrera|thumb|240px|Luis urakana 1995ean.

Fenomeno meteorologiko ohikoak, meteoroez izenez ezagunak, (haizea, ekaitzak, euria, elurra eta txingorra) troposferan jazotzen dira, hau da, atmosferaren beheko partean.

Eguraldia, nagusiki, aire presioaren, tenperaturaren eta hezetasun desberdintasunen ondorioz gertatzen da. Desberdintasun horiek eguzkiak igorritako beroak eragindakoak dira batez ere, eguzki-izpien intzidentzia angeluak desberdinak baitira Lurraren puntu desberdinetan. Hau da, tropikoetatik zenbat eta urrunago egon, orduan eta beherago dago eguzki-angelua, eta horrek kokaleku horiek hozten ditu eguzki-izpi gutxiago jasotzen baititu azaleraren arabera NASA. World Book at NASA: Weather. Kopia artxibatua. Kontsulta: 2008-3-10.. Lurburuen eta ekuatorearen arteko tenperatura-kontraste indartsuak zirkulazio atmosferikoko zelulak eta jet korronte haize-lasterrak sortzen ditu John P. Stimac. Air pressure and wind. Kontsulta: 2008-5-8.

Bi faktore mota nagusiren arabera aldatzen da eguraldia denboran zehar. Urtearen iragaitzari lotua dagoen erregulartasun zikliko bat duten eragileek eragile multzo bat osatzen dute, eta, multzo hori osatzen dutenen artean, Eguzkitik datorren energia da eragile nagusia. Erregulartasunik gabeko kausa zorizkoek osatzen dute, berriz, bigarren multzoa. Hodeiak dira multzo horretako adibide bat; troposferara iristen den energia kopuruan eragina duen gertaera maiztasun jakinik gabeko bat dira, alegia.

Bi faktore mota horien elkar eragin bateratutik, konbinazio jakin bat gertatzen da une bakoitzean, eta hori da, hain zuzen, eguraldia deitzen dena. Lehenengo faktorea besterik izango ez balitz, egoera erregularki aldatuko litzateke denboran zehar, eta horrek argi eta garbi aurre ikus daitezkeen gorabehera batzuk mugatuko lituzke, bilakaera grafikoak marrazten eta aldaketa formulak ondorioztatzen lagundu beharko liguketen gorabehera batzuk, hain zuzen. Bigarren faktore taldeak, berriz, zera eragiten du: alegia, une jakin bakoitzari balio bat egokitu ordez egoera multzo bat egokitzen zaiola, eta egoera multzo horretatik bakar bat gauzatzen dela, aldiko. Eta, hala, adibidez, zenbait urtetako irailaren 10eko egunen multzoan energia egoerak, guztietan egoera bera zehaztuko lukeen arren, nekez aurkituko dira bi egoera berdin.

 Energia iturria 
Esan bezala, eguratsaren aldaketa guztiak sortzen dituen energia ia osoa eguzki-erradiaziotik dator; hau da, intsolaziotik. Baina eguzki-izpiek ez dute zuzenean eguratsa berotzen, aireak duen ezaugarri batengatik: diatermantziagatik. Horrek izpiak zeharkatzen uzten ditu ia berotu gabe. Horrela, eguratsaren berotzea zeharkakoa da; eguzki izpiek lehenik litosfera (laster) eta hidrosfera (motelago) berotzen dituzte. Litosfera eta hidrosfera berotu direnean, bero hori eguratsari lagatzen diote hartu moduan, lehenak laster eta bigarrena motelago.

Eguzki-erradiazioaz gain, eguratsa berotu dezaketen energia termikoko hiru iturri txikiago daude:
 Hondo ozeanikoetako puntu beroen energia geotermikoa. Energia hori ur ozeanikora pasatzen da (berotuz edo irakinez), eta, gero, uretatik airera zuzenean edo lurrunaren bidez.
 Sumendi-erupzioek ere eguratsa berotu dezakete zuzenean, eguzkiaren erradiazioak esku hartu gabe.
 Animalia eta landareen transpirazioa eta izaki bizidunen arnasketa energia-iturri handia da landaredi-eremuetako argazki infragorriek erakusten dutenez.
Hala ere, hiru bero iturri horiek hutsalak dira lurrazalean jasotako eguzki energiarekin alderatzen direnean.

 Iragarpena 


Eguraldi iragarpena, zientzia eta teknologia erabiliz leku eta denbora jakin bateko egurats-baldintzak iragartzean (aurreikustean) datza. Gizadia betidanik saiatu izan da eguraldia nolakoa izango zen aurreikusten, milurtekotan modu informalean eta XIX. mendetik modu zientifikoagoanEric D. Craft. An Economic History of Weather Forecasting.. Eguraldi iragarpenak egiten dira leku jakin batean datuak bilduz eta meteorologia erabiliz atmosfera nola aldatuko den iragartzeko.

Eguraldi iragarpenak eskualde-mailan eta, bereziki, toki-mailan egitea oso jarduera garrantzitsua da gaur egun, eta oso hedatuta dago ia mundu osoan eta jarduera askotan. Hegazkintza zibilaren antolaketa (ordutegiak, aurreikuspenak, hegaldien alternatibak, etab.) iragarpen oso zehatzen mende dago, eta gero eta gehiago. Gauza bera gertatzen da beste jarduera-mota batzuekin (nekazaritza, garraioa, merkataritza, mota guztietako zerbitzuak, etab.). Jarduera hori estazio meteorologikoek emandako datuetan oinarritzen da. Estazio meteorologiko horiek estrategikoki kokatuta daude, eta elkarren artean komunikatuta, eta uneoro satelite meteorologiko askotatik lortutako informazioan oinarritzen da, batez ere satelite geoegonkorretatik, droneetatik eta datu atmosferikoak lortzeko beste bitarteko batzuetatik.

Munduko leku batzuetan, eguraldi iragarpena erabiltzen da egun jakin batean nola jantzi erabakitzeko. Kanpoko jarduerak euri, elur eta haize hotzaren eraginpean daudenez, iragarpenak erabilgarriak dira oso ekitaldiak antolatzeko.

Euskal Herrian, Tenporak erabili izan dira epe luzeko iragarpenak egiteko, baina egungo adituek ez diote oinarri zientifikorik ematen.

 Errekorrak 
Lurrean, 40 °C bitarteko tenperatura gora-behera du urtean zehar, baina, klimaren eta kokapenaren arabera, askoz txikiagoa edo handiagoa izan daiteke. Munduko aire tenperaturarik hotzena -89,2 °C izan zen, Vostok estazioan, Antartikan, 1983ko uztailaren 21ean neurtua. Inoiz erregistratu den aire tenperaturarik beroena, berriz, 57,7 °C izan zen Aziziyan, Libian, 1922ko irailaren 13an Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation. National Climatic Data Center. (kontsulta: 2007-6-21). Urteko batez besteko tenperaturarik handiena 34,4 °C da Dallolen, Etiopian Glenn Elert. Hottest Temperature on Earth. (kontsulta: 2008-6-28), eta, hotzena, 55,1 °C Vostok estazioan, Antartikan.

Bizileku iraunkor batean, urteko batez besteko tenperaturarik hotzena Eurekan dago, Nunavut lurraldean, Kanadan, non urteko batez besteko tenperatura 19,7 °C den.

Inoiz neurtu den tokirik haizetsuena Antartikan dago, Commonwealth Bay delakoan. Han, haize-boladak 320 km/h-ra iristen dira. Elurte handiena 12 hilabeteko aldi batean, Rainier mendian (AEB) gertatu zen, non 31.102 mm (31 m) elur egin zuen.

 Eragina gizakiengan 
Eguraldia, ikuspegi antropologikotik, gizaki guztiek zentzumenen bidez etengabe sumatzen duten zerbait da, kanpoan daudenean behintzat, eta zuzeneko eragina du gizakiengan. Hori dela-eta, eguraldia ohiko hizketa gaia da.

Eguraldiak parte handia eta batzuetan zuzena izan du munduko historian. Aldaketa klimatikoak alde batera utzita, zeinak populazioen mugimendu handiak eragin dituzten (adibidez, Ekialde Hurbileko desertifikazioa edo glaziazioetako lur-zubien sorrerak), gertaera meteorologiko larriek populazio mugimendu txikiagoak eragin dituzte, eta zuzenean sartu dira gertaera historikoetan. Horrelako gertaera bat 1281ean izan zen, non Kublai Khanen ontzidiak ezin izan baitzuen Japonia inbaditu kamikaze haizeengatik James P. Delgado. Relics of the Kamikaze. Kontsulta: 2008-6-28..

 Eguraldi estralurtarra 
ezkerrera|thumb|240px|Jupiterren Orban Gorri Handia, 300 urtez dirauen antizikloia.
Beste planeta batzuetan, eguraldiak nola funtzionatzen duen aztertzea lagungarria izan da Lurrean nola funtzionatzen duen ulertzeko. Beste planeta batzuetan, eguraldiak lurreko eguraldiaren printzipio fisiko berberak jarraitzen ditu, baina eskala ezberdinetan eta konposatu kimiko ezberdinak dituzten atmosferetan gertatzen da.
Cassini-Huygens misioak metanozko edo etanozko hodeiak aurkitu zituen Titan satelitean, metano likidoz eta beste konposatu organikozko euria eragiten zutena. Lurrean, sei zirkulazio-eremu latitudinal daude; hiru hemisferio bakoitzean. Aitzitik, Jupiterren itxura bandadunak halako eremu ugari erakusten ditu Anne Minard. Jupiter's "Jet Stream" Heated by Surface, Not Sun. Kontsulta: 2008-6-28. , Titanek jet korronte bakar bat du Ipar-hemisferioko 50° paralelotik gertu ESA: Cassini–Huygens. The jet stream of Titan. Kontsulta: 2008-6-28., eta Artizarrak jet stream bakarra ere bai, baina ekuatoretik gertuGeorgia State University. The Environment of Venus. Kontsulta: 2008-6-28..

Eguzki sistemako mugarri bat da Jupiterreko Orban Gorri Handia, gutxienez 300 urtez dirauen ekaitz antizikloniko bat. Beste gasezko erraldoietan gainazalik ez dagoenez, haizeak izugarrizko abiadura har dezake: adibidez, 600 m/s arteko haize-boladak (2.100 km/h inguru) neurtu dira Neptunon. Horrek asko harritu ditu planetologoak; azken batean, eguzki energiak sortzen du eguraldia, eta Neptunoren energia kopurua Lurrak hartutakoen 1/900 baino ez da, eta, hala ere, Neptunoren fenomeno meteorologikoen intentsitatea Lurrrekoa baino askoz bortitzagoa da. Orain arte aurkitutako haize planetario indartsuenak HD 189733 b exoplanetan daude, ekialdetik 9.600 km/h abiaduran mugitzen diren haizeak dituena.

Eguraldia ez da planetetara mugatzen. Izar guztietan gertatzen den moduan, Eguzkiaren koroa espazioan galtzen ari da etengabe, funtsean, Eguzki-sisteman zehar atmosfera mehe-mehe bat sortuz. Eguzkitik kanporatutako masa mugimendua eguzki haizea deritzo. Haize horren sendotasun ezak eta izar-azaleko gertaera handiagoek, hala nola koroa-masaren eiekzioek, sistema bat osatzen dute, ohiko eguraldiaren antzeko ezaugarriak dituena (hala nola presioa eta haizea), eta, horregatik, espazio-eguraldia deritzo. Koroa-masaren eiekzioak gutxienez Saturnoraino iristen direla neurtu da Bill Christensen. Shock to the (Solar) System: Coronal Mass Ejection Tracked to Saturn. (Kontsulta: 2008-6-28)... Eguzki-haizeak Lurreko eguratsarekin duen elkarrekintzak aurora polar ikusgarriak sor ditzake, eta sistema elektriko sentikorrak nahaspilatu, hala nola elektrizitate-sareak eta irrati-seinaleak.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Estazio meteorologiko
 Klima eta klima aldaketa (berotze globala)

 Kanpo estekak 

  Euskalmeten webgunea

Kategoria:Meteorologia
Kategoria:Eguraldia
Kategoria:Gertakari meteorologikoak