Mediar gerrak

Mediar gerrak Greziako zenbait hiri-estaturen eta Akemenestar Inperioaren gatazka jarraituak izan ziren, K.a. 499an hasita eta K.a. 448an amaituta. Edonola ere, gehienetan Mediar gerrak izenak Grezia kontinentalaren bi inbasio (K.a. 490 eta K.a. 480-479) adierazten ditu. Bietan, greziar aliatuek arrakastaz aurre egin zioten etsaiari. Dena den, greziar guztiek ez zuten bat egin persiarren aurka; persiarren armada itzelak hurbildu ahala, neutral bilakatzen zirelako edo haien alde egiten zutelako.

Greziar hiri-estatuen eta Pertsiar inperioaren arteko talka gertatu zen Ziro II.a Handia enperadore pertsiarrak Joniako greziar hiri-estatuak inbaditu zituenean, K.a 547an. Horren ondoren, tirano bana jarri zuen hirietan, zeinak arazo iturriak izan baitziren greziarrentzat baita pertsiarrentzat ere.

K.a. 499an, Aristagoras Miletokoa tiranoak espedizio bat antolatu zuen Naxos uhartea konkistatzeko Pertsiaren laguntzarekinEHRENBERG, Victor (2011): From Solon to Socrates: Greek History and Civilization During the 6th and 5th Centuries Routledge argitaletxea, Abingdon, England, 99-100 or., ISBN 978-0-41558487-6. Espedizioak porrot egin zuenez eta haren dimisioa aurreikusiz, Aristagorasek Anatoliako heleniarrak zirikatu zituen Pertsiar inperioaren kontra matxinatzeko. Hau izan zen joniar matxinadaren hasiera, K.a. 493 arte iraun zuena eta, eten gabe, Anatoliako gero eta eskualde gehiago sartu ziren gatazkan.

Aristagorasek Atenasen eta Eretriaren laguntza militarrarekin, K.a. 498an, pertsiar eskualdeko Sardes hiriburua konkistatu eta kiskali zuen. Dario I.a Handia errege pertsiarrak zin egin zuen Atenasez eta Eretriaz mendeku hartuko zuela. Matxinadak jarraitu zuen kale-zulo batean K.a. 497-495 urteen artean, baina K.a. 494ean, pertsiarrek indarrak bildu zituzten Mileto erasotzeko, matxinadaren epizentroa. Ladeko guduan, joniarrek behin betiko porrota jasan zuten. Hurrengo urtean, matxinada bukatu zen eta gainontzeko kideak suntsituak izan ziren.

Inperioa babesteko beste matxinadetaz eta lehorreko greziarren interferentzietaz aske egoteko, Dariok erabaki zuen Grezia konkistatzea eta Atenas eta Eretria zigortzea Sardes erretzeagatik. Greziako lehen inbasioa K.a. 492an hasi zen. Mardonio jeneral pertsiarrak Trazia eta Mazedonia menperatu zituen, baina arazo batzuk direla eta kanpainia bertan behera utzi zuenROISMAN, Joseph; WORTHINGTON, Ian (2011). Bidaide bat antzinako Mazedoniara. John Wiley eta seme-alabak. ISBN 978-1-44-435163-7. 2019.06.12an kontsultatuta..

K.a. 490an, beste armada bat bidali zuten Greziara, baina oraingo honetan Egeo itsasoan zehar, Datis eta Artaphernes jeneralen esanetara. Espedizio horrek Zikladeak konkistatu zituen eta, setio baten ostean, Eretria sarraskitu zuen. Hala ere, Atenasen kontra zihoala, pertsiar armada garaitua izan zen Maratongo guduan eta honela amaitu ziren, momentuz, pertsiarren erasoak.

Orduan, Dario hasi zen pentsatzen Grezia osoa konkistatzea, baina K.a. 486an hil zenez, Xerxes I.ak hartu zuen arloaren ardura. Xerxek berak gidatu zuen Greziako bigarren inbasioa inoiz ez ikusitako armada handienetariko batekin. Greziar hiri-estatuak garaitzean Termopiletako guduan, pertsiarrek errazago izan zuten hustutako Atenas sutan jartzeko eta Grezia gehiena kontrolatzeko. Alabaina, pertsiarrek suntsitu nahi zutenean greziar konbinatutako flota, izugarrizko porrota jasan zuten Salaminako guduan. Hurrengo urtean, konfederatutako greziarrek kontraerasoan Plateako guduan pertsiar armada zeharo birrindu zuten eta honela bukatu zen Akemenestar Inperioaren inbasioa Grezian.

Geroago, greziar aliatuek Pertsiako gainontzeko flota Mikalako guduan hondoratu zuten. Ondoren, Sestosko garnizioa (K.a.479) eta Bizantziorena (K.a. 478) kanporatu zituzten. Europatik pertsiar tropen atzera egitea eta Mikalako garaipena direla eta, Mazedoniak eta Greziako hiri-estatuek independentzia berreskuratu zuten. Pausanias jeneralaren ekintzengatik Bizantzioko setioan, greziar estatu askok Espartaren albotik alde egitean, pertsiar kontrako aliantza Atenasen inguruan egin zen, Delosko Liga eratuz.

Delosko Ligak Pertsiaren kontrako kanpainak jarraitu zituen hurrengo 30 urteetan. Hasieran, pertsiar garnizioak Europatik egotzi zituen. Eurimedonteko guduan K.a. 466an, Ligak lortutako garaipen bikoitzak Joniako hirien askatasuna ziurtatu zuen.

Dena dela, Ligaren parte-hartzea Egipton (Inaros II.aren Artaxerxes I.aren kontrako matxinada porrot itzela izan zen), hurrengo kanpainak bertan behera utzi ziren. Ziprera bidalitako ontziteriak, K.a. 451ean, ezer gutxi lortu zuen eta horren atzeratzearen ostean, Mediar gerrak bukatutzat eman ziren. Beste informazio iturriren arabera, borroken amaiera gauzatu zen Atenas eta Pertsiaren arteko itun batekin, hau da, Kaliasen bakearekin.

 Gudu nagusiak 
 Artemisiumgo gudua
 Efesoko gudua (K.a. 498)
 Eretriako setioa
 Eurimedongo gudua
 Ladeko gudua
 Maratongo gudua
 Mikalako gudua
 Naxoseko setioa
 Plateako gudua
 Salaminako gudua
 Sardisko setioa (K.a. 498)
 Termopiletako gudua
 Iturriak 
180px|thumb|<small>Tuzidisek jarraitu zuen Herodotoren gatazkari buruzko narratiba</small>

Gatazkari buruzko informazio gehiena greziarra da; pertsiarrena ez da aurkitzen. Historialaririk garrantzitsuena Herodoto zen. Historiaren aita izenekoaZIZERON: De Legibus I, 5 K.a. 484an, Halikarnason (Anatolia) jaio zen, orduan pertsiar inperioaren zati bat. Honek Ikerketak idatzi zituen, K.a. 440-430. urteen artean, non saiatu baitzen Mediar Gerren hasiera azaltzen, oraindik memoria kolektiboan zegoelakoHOLLAND, XVI.-XVII. or. . Herodotok gertakizunak nobelatzean, Historia disziplina gisa sortu zuen.

Tom Holland historialariak dio: Lehenbiziz, kronikari batek ez du fabulatzen gatazka baten jatorria antzinean bilatzean, ez jainkoen apetan eta nahietan, ezta herri baten gogoan haren patua adierazteko ere. Egilea, berriz, egiaztatu ditzakeen azalpenetan oinarritzen daHOLLAND, XVI.–XVII. or..

Geroagoko beste historialari batzuek, Tuzididesek adibidez, Herodoto eta haren metodoak kritikatu zituenTUZIDIDES: Peloponesoko Gerraren Historia, e.g. I, 22FINLEY: 15 or..
Hale ere, Tuzididesek historia hasi zuen Herodotok utzi zuen tokian (Sestosko setioan) Herodotoren historia egokia eta zehatza zela pentsatzen zuelako, eta ez zela beharrezkoa beste berridazketa bat egitea. Plutarkok Herodoto kritikatu zuen Herodotoren gaiztakeria saioan, esanez Herodoto filobarbaro bat zela (barbaroen laguna) nahiko greziarren aldekoa ez zelako; beraz, horren ustez Herodotok, agian, ez zuen lan inpartziala eginHOLLAND: XXIV. or..

Herodotori buruzko ezezko ikuspegia Europako Errenazimenduan zabaldu zen, nahiz eta irakurria izan. Alabaina, haren ospeak ikerkuntza arkeologikoak birgaitu zituen, gertakizunak egiaztatu zituztelakoHOLLAND: 377 or.. Ikuspegi modernotik Herodotok lan sakona egin zuen Historian, baina zenbait xehetasun eszeptizismoz begiratzen dira (gehienbat tropen kopurua eta datak). Oraindik ere historialari batzuek pentzaten dute Herodotok historia gehiena asmatu zuelaFEHLING, 1–277 or..

Garai hartako antzinako informazio iturriek ez dute ondo azaltzen Greziako historia militarra bigarren Mediar Gerraren eta Peloponesoko Gerraren artean (K.a. 479-431). Periodo horri, antzinako idazleek Pentekontetzia deitu ziotena (πεντηκονταετία, Berrogeita hamar urteak), greziarrentzat bakezko eta garapenezko aldia izan zenFINLEY, 16 or.KAGAN, 77 or..
Tuzididesek ematen du periodo horren iturririk onena eta garaikideena Peloponesoko Gerraren Historian, historialari modernoek, orokorrean, lehen mailako iturri fidagarritzat hartzen dutenaSEALEY, 264 or.FINE, 336 or.FINLEY, 29–30 or.. Tuzididesek bakarrik aipatzen du periodo hori Atenasen goraldia azaltzeko eta honen eragina Peloponesoko Gerran; beraz, aipamena laburra da, agian selektiboa eta datu faltarekinSEALEY, 264 or.FINE, 336 or.FINLEY, 29–30 or.. Dena dela, Tuzididesen informazioa erabiltzen da denboraldiaren kronologia egiteko, baina datu arkeologikoak edo beste egileenak baztertu gabe SEALEY: 248 or..

Plutarkok ematen du zehaztasun gehiago Bizitza paraleloak lanean, Temistokleren, Aristidesen eta, gehienbat, Zimonen biografietan. Plutarkok lana idatzi zuen 600 urte gertakizunen ostean, beraz, harena bigarren mailako iturria da, nahiz eta berak askotan iturriak aipatu, eta horrek baieztatukoaren egiaztatzea baimenten duAdibidez, Temistokleri buruzko 25. kapituluan Tuzidides aipatzen du. I, 137. Haren biografietan, desagertutako antzinako historiak aipaten ditu, periodoren xehetasunak emanez, Herodotok eta Tuzididesek aipatzen ez dituztenak.

Aldi horren informazio-iturririk handiena Biblioteka Historikoa da, Diodoro Sikulok K.a. I. mendean Sizilian idatzitakoa. Honen datu asko oinarritzen dira Efororen Historia unibertsala laneanFINE, 360 or.. Diodororen informazioa bigarren mailakoa da eta, askotan, historialari modernoek berataz barre egiten dute haren estilo eta zehaztasun faltagatik, beste tokitan aurkitu ezin daitezkeen antzinako aldiaren xehetasun asko emten badu ereGREEN, Greek History 480–431 BC, 1–13 or..

Sakabanaturiko xehetasun gehiago Pausanias geografoak ematen du Greziako deskribapena lanean. K.o. X. mendeko bizantziar Suda hiztegiak zenbait anekdota eskeintzen ditu, inon agertzen ez direnak. Garrantzia gutxiagoko beste iturri batzuk dira: Gneo Ponpeio Trogorena (Juniano Justinok azalduta); Kornelio Nepoterena; Ktesias Knidokoarena (Foziok azalduta), jatorrizko moduan ez agertu arren. Dirudienez, testu hauek fidagarriak ez izatean (batez ere Ktesiasena), ez dira oso komenigarriak periodo honen historia berreraikitzekoROEBUCK, 2 or.TRAVER, 115–116 or..

 Gatazkaren jatorria 
Denboraldi klasikoko greziar askok pentsatzen zuten Mizenastar zibilizazioaren osteko Aro Ilunean, anitz greziarrek alde egin edo Anatoliara emigratu zutela, han ezarrizHERODOTO I, 142–151TUZIDIDES I, 12. Historialari modernoek onartzen dute emigrazio hau gertatu zela, baina ez zen greziar Mediterraneoko kolonizazioa izan, hau beranduago gertatu zelakoSNODGRASS, 373–376 or.THOMAS & CONTANT, 72–73 or.. Halere, badaude uste dutenak, greziar klasikoen alderantziz, joniar emigrazioa ez dela erraza azaltzenOSBORNE, 35–37 or.. Kolono horiek, gehienbat hiru taldetakoak ziren eoliarrak, doriarrak eta joniarrak. Joniarrak Lidia eta Kariako kostaldeetan kokatu ziren, hamabi hiri fundatuz, Jonia eskualdeari izena eman ziotenak: Mileto, Mios eta Priene Karian; Efeso, Kolofon, Lebedos, Teos, Klazomene, Fozea eta Eritrae Lidian; gehi Samos eta Kios uharteakHERODOTO I, 142. Nahiz eta joniar hiriak burujabeak izan, jatorrizko kultura onartzen zuten eta, beharbada, tenpluak eta plazak komunak zituzten Panionion izenekoa; beraz kultura-liga bat osatzen zuten, non onartu edo ez onartu zitzaketen beste hiri edo joniar talde batzukHERODOTO I, 143HERODOTO I, 148.

Joniako hiriak burujabeak izan ziren Anatoliaren mendebaldeko lidiarrek menperatu arte. Aliates Lidiako erregeak Mileto eraso ondoren, gatazka amaitu zen Mileto eta Lidiaren arteko itun batekin. Horren arabera, Miletok barneko autonomia izango zuen baina Lidia kanpoko arazoetaz arduratuko zenHERODOTO I, 22.

Bitartean, Lidia gatazkan zegoenez Mediarekin, Miletok armada bat prestatu zuen Lidia laguntzeko. Azkenean, lidiarrak eta mediarrak sinatutako itunak muga finkatu zuen Kizil-Irmak ibaianHERODOTO I, 74–75. Kresok, Aliatesen ondorengoa K.o. 560 inguruan izatean, erabaki zuen Anatoliako gainontzeko greziar hiri-estatuak konkistatzea HERODOTO I, 26.

Ziro II.a Handia pertsiar printzeak matxinada bat zuzendu zuen azken mediar erregearen kontra, Astiages, K.a. 553an. Zirok, Astiagesen bilobak, mediar aristokrata gehienen babesa zuen. K.a. 550. urtearen inguruan, Ziro garaileak Akemenestar Inperioa fundatu zuen, zeinak Mediar inperioren ordezkatu baitzuenHOLLAND, 9–12 or..

Bestalde, Kresok ikustean Media eta Pertsiaren arteko gerrak abagune bat zela haren erresuma hedatzeko, Delfos orakuluari galdetu zion eraso egitearen egokitasunez. Orakuluak ohiko anbiguotasunez erantzun zuen: Kresok Kizil-Irmak ibaia zeharkatuz gero, inperio handia suntsi lezakeHERODOTO I, 53. Profezian oinarriturik, Kresok pertsiarrak eraso zituen, baina gainditua izatean, Zirok Lidia menperatu zuenHOLLAND, 13–14 or.. Kizil-Irmak ibaia zeharkatuz, Kresok inperio handi bat suntsitu zuen, berea.


Lidiarrak borrokan zeudela, Zirok joniarrei mezuak luzatu zizkien Lidiaren kontra matxinatzeko, baina joniarrek ideia baztertu zuten. Behin Zirok Lidiaren konkista bukatu, menpeko joniar hiriei ezarri zien Kresorekin zituzten baldintza berberakHERODOTO I, 141. Zirok ez zien leporatu joniar hiriei aurreko laguntza eza, baina joniarrak defentsarako prestatu zirenean, Zirok Harpagos jenerala bidali zuen haien kontra HERODOTO I, 163. Lehenik, Fozea eraso zuen. Fozearrek, pertsiar menekoak izan baino lehen, hiria utzi zuten eta Siziliarantz itsasoratu ziren, batzuk geroago itzuli baziren ereHERODOTO I, 164.

Hainbat Teosko biztanlek emigratu zuten Harpagos hiria erasotzean, baina gainontzeko joniarrek tokian jarraitzean, poliki-poliki menperatuak izan zirenHERODOTO I, 169.

Ondorengo urteetan, konkista amaitu ondoren, pertsiarrek zaila izan zuten joniarrak gobernatzeko. Ziro saiatu zen bertako handikien laguntza eskuratzen gobernatzeko, adibidez Judeako apaizgoarekin egin zuen moduan. Greziari dagokionez, garai hartako talde nagusia aristokrazia zen, baina oso banaturik zegoen barneko liskarrekin. Orduan, pertsiarrek tirano bana jarri zuten Joniako hirietan, horrek suposatzen bazuen ere Joniako barruko arazoetan sartzea. Are gehiago, zenbait tiranok berezko bide bat hartu zuten. Tiranoen lana zaila zen pertsiarren izenean gobernatzean, hiritarren gorrotoa jasan zutelakoHOLLAND, 147–151 or.. Iraganean, tiranoek greziar hiri-estatuak gobernatu zituzten, baina sistema hori desagertzen ari zen. Antzinako tiranoek saiatzen ziren gogorrak eta buruzagi onak izaten; pertsiarrek jarritakoak, berriz, ordezkoak baino ez ziren eta pertsiarren babes militarra edukitzean haien gobernua absolutista bilakatu zenFINE, 269–277 or.. Mediar Gerren bezperan, again, populazioa nahigabeturik, prest zegoen matxinatzekoHOLLAND, 155–157 or..

 Gerrak antzinako Mediterraneoan 
Mediar Gerretan, bi etsaiek lantzaz hornitutako infanteria eta jaurtitzaile arinak erabili zituzten. Greziarrek nahiago zuten infanteria astuna, pertsiarrek, berriz, tropa arinagoak hobesten zituztenLAZENBY, 23–29 or.LAZENBY, 256 or..

 Pertsia 
250px|thumb|eskuinera|<small>Persia eta Mediako hilezkorrak (Akemenestar Inperioa) zeremoniazko jantziekin, behe-erliebe Persepolis</small>
Pertsiar armada inperioren hainbat naziotako soldaduez osatuta zegoen. Alabaina, Herodotoren arabera, uniformetasuna zegoen armamentuan eta borroka egiteko estiloan. Tropek honako armak hauek zituzten: arkua, lantza laburra, ezpata edo aizkora eta zumezko ezkutuaHOLLAND, 196 or.. Orokorrean, larruzko jipoi bat zeramaten, goi mailako gizakiek metalezko armadura bazuten ere. Dirudienez, pertsiarrek arkuak erabiltzen zituzten etsaiak txikitzeko eta gero azken erasoa ezpatez eta lantzez triskatzeko. Garrantzia handiko pertsiar formazioa sparabara zen. Gerrari horiek ez zuten arkurik, baina haien zumezko ezkutuak eta lantzak handiagoak ziren. Haien helburua zen atzeraguardia babesteaFARROKH, 76 or.. Zalditeriak, beharbada, borroka egiten zuen jaurtitzeko arma arinekinLAZENBY, 232 or..

 Grezia 
Greziarren borrokatzeko modua, gutxienez K.a. 650etik, (Txigi olpean irudikatuta dagoen moduan) hoplita falangean oinarritua zegoen, tropa jaurtitzaileez babesturikHOLLAND, 69–72 or.. Hoplitak oinezko soldaduak ziren, erdi-klasekoak (Atenasen zeugites izenekoak), berezko armamentua eskuratzeko gai zirenakHOLLAND, 217 or.. Armadura astuna papar edo lihotorax batez osatuta zegoen, knemidak, kasko bat eta ezkutu biribil eta ahur bat (aspis edo hoplon)LAZENBY, 256 or.. Hoplitak lantza luzeekin (dory) armatuta zeuden, pertsiarrenak baino askoz luzeagoak, eta ezpata bat (xifos). Armadura astunari eta lantza luzeagoei esker greziarrak hobeak ziren aurrez-aurreko borroketan, babes handiago ematen baitzieten. Borrokatxoak egiten zituztenek (psiloi) garrantzia handia zuten liskarretan, Plateako guduan, adibidez, greziar armadaren erdiak zirenLAZENBY, 227–228 or.. Ez da aipatzen greziarrek Mediar Gerretan zalditeria erabili zutenik.

 Itsas armada 
Gatazkaren hasieran, Mediterraneoaren mendebaldeko itsas armada guztiak trirremetan oinarritzen ziren, hau da, hiru arraun-lerroak zituen itsasontzia. Garai horretako eraso taktikarik usuena zen brankekin oldartzea (itsasontziek branketan brontzezko ariete bat zuten) edo abordatzea, itsasontziek zeramatzaten soldaduekin.
Eskarmentu gehiago zuten potentziek hasi ziren erabiltzen diekplous izeneko maniobra. Ez dago argi zertan zetzan, agian, itsasontzien artean nabigatzea eta alboetatik oldartzeaLAZENBY, 34–37 or..
Pertsiar itsas armada, gehienbat, inperioko itsas-gizonez osatuta zegoen: feniziarrak, egiptoarrak, ziliziarrak eta ziprearrakHERODOTO VII, 89 HERODOTO VI, 9. Pertsiar inperioko beste eskualde batzuek itsasontziak horni litzakete, guduak irauten zuen bitartean.

 Hasierako kontaktuak Pertsia eta Grezia kontinentalaren artean (K.a. 507) 
|250px|thumb|<small>Herodotoren arabera, atenastarrek Espartaz babesteko, lur eta uraren oparia eman zieten pertsiarrei K.a. 507anLacusCurtius • Herodoto — V. liburua: 55-96 kapituluak</small>

|250px|thumb|<small>Antzinako greziar txaponak Kleistenesen garaian. Atenaren irudia, hontzarekin eta ΑΘΕ inizialak Atenas. Circa K.a. 510-500/490</small>

Artafernesek, Dario I.aren anaiak eta Anatoliako satrapak, K.a. 507anSardes hiriburuan Atenasko enbaxada bat jaso zuen, seguruena Klistenesek bidalitakoa, Pertsiaren laguntza eskatuz Espartaren mehatxuen kontraWATERS, Matt: Ancient Persia: A Concise History of the Achaemenid Empire, 550–330 BCE , 2014, Cambridge University Press, 84, 85 or., ISBN 9781107009608.

Herodotoren ustez, Astafernesek atenastarrei buruzko aurretiko albisterik ez zuenez, bere buruari galdutu zion Nor dira hauek?. Astafernesek eskatu zien “lur eta ur” menpekotasun-sinboloaren gisa, akemenestar laguntzaren truke. Antza denez, enbaxadoreek onartu zuten. Honetaz gain, Astafernesek eskatu zien Hipias atenastar tiranoa berriro onartu behar zutela eta hori egin ezean, mehatxu egin zien Atenas erasotzearekin. Pertsiaren arriskua gora behera, atenastarrek nahiago zuten demokraziarekin jarraitzea. Horregatik enbaxadoreak itzultzean gaitzetsiak izan ziren.

Beste interpretazio bat izan zitekeen akemenestar mandatariak atenastarrak menpekotzat hartzea, lur eta ur ematea agindu ziotelako; beraz, atenastarren joniar matxinadan parte-hartzean, akemenestar agintariaren iritziz, hori zinaren apurketa eta matxinada zen.

 Joniar matxinada (K.a. 499-493) 
|250px|thumb|<small>Greziarren eta joniarren Sardesko erreketa Joniar matxinadaren garaian (K.a. 498)</small>
Joniar matxinadarekin lotuta zeuden Eolia, Hexapolis doriarra, Zipre eta Karia erreboltak lotu ziren Pertsiaren kontra, K.a 499tik K.a. 493 arte luzatu zirenak. Arazoaren mamia zen Anatoliako greziar hirien nahigabea Pertsiak inposatutako tiranoekin, gehienbat Miletoko Histieo eta AristagorasHOLLAND, 153–154 or.. Aristagorasek, K.a. 499an, Artafernesekin batera espedizio bat antolotu zuen Naxos konkistatzeko. Miletoko tiranoak azken helburutzat zuen haren finantza- eta entzute-egoerak sendotzeaHERODOTO V, 31. Naxosko setioak (K.a. 499) porrot egin zuenHERODOTO V, 33 eta Aristogaresek kontuan harturik Miletoko boterea galduko zuela, Joniako hiri guztiak zirikatu zituen Pertsiako Dario I.aren kontra matxinatzeko.

Pertsiarrak saiatu ziren Joniako estatu-hiriak kontrolatzen tokiko tiranoen bidez, nahiz eta greziarrentzat eta pertsiarrentzat etengabeko arazoen jatorria izan. K.a. 498an, Atenas eta Eretriako tropek Sardes hartu eta erre egin zutenHERODOTO V, 100–101. Alabaina, Joniarako itzulian pertsiar armadak Efesoko guduan garaitu zituenHERODOTO V, 102. Kanpaina hau izan zen joniarren erasoaldi bakarra, horren ostean, defentsiban jarri ziren.
Pertsiarrek erantzun zuten hiru erasorekin matxinatutako euskualdeen periferia konkistatzekoHERODOTO V, 116, baina matxinada Kariara hedatu zenez, Diariok izugarrizko armada bat antolatu zuenHERODOTO V, 117. Hasieran, kanpaina arrakastatsua izan zen Karian, nahiz eta segada batean Pedasoko guduan garaitua izanHERODOTO V, 121. K.a. 496-495 urteen artean, gatazka kale-itsu batean sartu zenBOARDMAN et al, pp. 481–490..

K.a. 494rako, pertsiarrek armada eta ontziteria sendotu zituzten matxinadaren epizentroa, Mileto, erasotzekoHERODOTO VI, 6. Joniar flota saiatu zen Mileto defendatzen baina Ladeko guduan suntsitua izan zen samostarrak desertatu zutelakoHERODOTO VI, 8–16. Ondoren, Mileto setiatu eta konkistatua izatean, haren populazioa esklabo bihurtu zenHERODOTO VI, 19. Karia amore ematearekin, matxinada bukatu bazen ereHERODOTO VI, 25, pertsiarrek K.a. 493. urte osoa behar zuten mendebaldean kostako hiriak menperatzekoHERODOTO VI, 31–33. Azkenean, joniarrek bake-itun bat ontzat eman zutenHOLLAND, 175–177 or..

Joniar matxinada izan zen Grezia eta Akemenestar inperioren arteko gatazkarik handiena, Mediar Gerren lehen fasea izanik.

Pertsiar inperioak berriro Anatolia kontrolatu zuen, baina Dariok zin egin zuen Atenas eta Eretria zigortuko zituela matxinada laguntzeagatik. Bestalde, ikusirik Greziako egoera politikoak inperioa desegonkortu zezakeela, erabaki zuen Grezia konkistatzea.

 Lehen Mediar gerra (K.a. 492-490) 
Artikulu nagusia  Lehen Mediar Gerra

Jonia konkistatu ondoren, pertsiarrek pentsatu zuten Atenas eta Eretria zigortzea eta Grezia osoa menperatzea pertsiar inperiorako mehatxu bat desagertzeko asmoz. Greziako Pertsiak egindako lehen inbasioa bi kanpaina nagusitan oinarritu zenHOLLAND, 177–178 or..

 Mardonioren kanpaina (K.a. 492) 

Mardonio jeneralak, Darioren suhiak, K.a. 492ko kanpaina zuzendu zuenHERODOTO VI, 43. Honek Trazia berreskuratu zuen, K.a. 513tik Pertsiar inperioaren zati bat zenaHOLLAND, p. 153.. Mardoniok ere, lortu zuen Mazedonia Pertsiar inperioko mendeko bat izatea, nahiz eta burujabetasun handia izanHERODOTO VI, 44ROISMAN & WORTHINGTON (2011), 343 or.. Mardonioren ekinaldia eten egin zen ekaitz batek haren ontziteria suntsitu zuenean Athos mendiko kostan. Mardonio bera zauritua izan eta gero, traziar tribu batek mediarren kanpamentua erasotzean, Pertsiara itzuli zenHERODOTO VI, 45.

Hurrengo urtean, Dariok planak argi utzi ondoren, enbaxadoreak bidali zituen Greziako hiri guztietara, eskatuz men egitea. Hiri gehienek onartu zuten Atenas eta Esparta izan ezik, mezulariak hil zituztenakHERODOTO VI 48. Atenas borrokarako prest eta haren alboan Esparta egonik, Dariok hurrengo urterako kanpainia bat agindu zuenHOLLAND, 181–183 or..

 Datis eta Artafernesen kanpainia (K.a. 490) 
K.a. 490ean, Datisek eta Artafernesek (Artafernes satraparen semea) armada anfibio baten agindua hartu zuten, Ziliziarako itsasoratu zena. Lehenbizi Rodas uhartera abiatu ziren, non Lidiako tenplu baten kronikak baitio Lindos hiria alperrik setiatu zutelaLindosko kronika D 1–59 in Higbie (2003). Ondoren, flota Naxosera abiatu zen biztanle hauek zigortzeko hamar urte lehenago egin zuten erresistentziagatik, baina pertsiar espedizioaren porrotean bukatu zenHOLLAND, 183–186 or.. Hiritar askok mendietara ihes egin zuten eta harrapatutakoak pertsiarrek esklabo bihurtu zituzten. Ondoren, pertsiarrek naxostarren hiria eta tenpluak erre zituztenHERODOTO VI, 96. Gerora, ontziteria, Eretriarako bidean, Egeoko uhartez uharte joan zen gatibuak eta tropak hartzeko.

Armada, Eretria helburu zelarik, Eubeara abiatu zenHERODOTO VI, 100. Eretriarrek ez zioten oztoporik jarri pertsiarren lehorreratze eta aurreratzeari, setio baterako prestatzen ziren bitartean. Pertsiarrek sei egunez harresiak eraso zituzten, bi alboetan galerak eraginez, baina zazpigarrenean, Eretriako bi handikik, traizioa eginez, pertsiarrei ateak zabaldu zizkieten. Ondoren, erasotzaileek hiria birrindu zuten, tenpluak eta aldareak arpilatu eta sutan jarri. Gainera, Darioren aginduak jarraituz, hiritar guztiak esklabo bihurtu zituztenHERODOTO VI, 101.

 Maratongo gudua 
Artikulu nagusia Maratongo gudua

Horren ostean, pertsiar ontziteria Atikako kostaren hegoaldera abiatu zen, Maraton badian lehorreratuz, Atenastik 40 kilometroraHERODOTO VI, 102.

Miltziades Gazteak gidatuta, atenastar armada abiatu zen Maraton lautadaren bi irteerak ixteko. Bost egunetako borrokan ez zenez ezer erabaki, pertsiarrek itsasontzietara itzuli ziren itsasoz Atenas erasoteko asmoz. Behin mediar zalditeria (soldadurik trebeenak) itsasontzietan, 10.000 atenastar muinoetatik lautadara jaitsi ziren. Greziarrek, lehenbizi, oinezko pertsiar hegalak eraso zituzten eta, beranduago, zentroa. Emaitza pertsiar soldaduen txikizio izan zen. Armadaren gainontzekoa, borroka utzirik, itsasontzietara igo zenHOLLAND, 195–197 or.. Herodotoren arabera, pertsiarrek 6.400 hildako izan zituzten; greziarrek, berriz, bakarrik 192HERODOTO VI, 117.

Bizirik irten ziren pertsiarrak itsasoratu orduko, greziarrak ahalik eta azkarren Atenasera abiatu zirenHERODOTO VI, 115. Garaiz heldu ziren ekiditzeko Astafernesen Atenasen lehorreratzea. Aukera galduta zela ikusirik, Astafernesek bukatutzat eman zuen urte horretako kanpaina eta Asiara itzuli zenHERODOTO VI, 116.

Maratongo gudua Mediar Gerren inflexio-puntu bat izan zen, non greziarrak konturatu baitziren pertsiarrak garaituak izan zitezkeela. Honetaz gain, agerian geratu zen greziar hopliten nagusitasuna eta horien indarra, zentzuz erabiltzen zenean.

 Guden arteko urteak (490-480) 
 Akemenestar inperioa 
Lehenengo inbasioak porrot egin eta gero, Dario hasi zen beste armada erraldoi bat antolatzen. Honekin, behingoz, Grezia guztiz menperatuko zuen, baina K.a. 486an, Egiptoko matxinadak atzeratu zuen Greziako espedizioaHOLLAND, 202–203 or.. Dario hiltzean Egiptoko martxa prestatzen zuen bitartean, Pertsiako tronua haren semeari, Xerxes I.ari, egokitu zitzaionHOLLAND, 206–208 or.. Xerxesek Egiptoko matxinada zapaldu bezain pronto, Grezia inbaditzeko prestatu zenHOLLAND, 208–211 or.. Eskala handiko inbasioa izatean, epe luzeko prestaketa behar zuen, biltegiratze eta izen-emate itzelekin. Xerxesek agindu zuen Helesponton zubi bat egitea bere armada Europara zeharkatu ahal izateko, eta kanal bat egitea Athos mendia mozteko, K.a. 492an pertsiar flota suntsitua izan zelako, kostaren bazterretik nabigatzen zen bitartean. Garai hartan ez zegoen beste estatu bat anbizio handiko bi ekimen horiek egiteko gauza zenikHOLLAND, 213–214 or.. Alabaina, Egiptoko eta Babiloniako matxinadek beste urte batez atzeratu zuten ekinaldiaHERODOTO VII, 7. Greziar hiri-estatuen artean bazeuden persiarrei begiko zaienak, adibidez Argos, zeinek agindu baitzuten persiarrak beren mugetara iristean desertatuko zutelaHERODOTO VII, 150.
Aleuadatar familiak, Tesaliako Larisa gobernatzen zuena, inbasioan abagune bat ikusi zuen haren boterea hedatzeko HERODOTO VII,6
Tebasek, nahiz eta esplizituki mediar aldekoa ez izan, susmaten zen inbasio-indarra heltzen zenean persiarrak lagunduko zituelaHOLLAND, 225 or.HOLLAND, 263 or..
K.a. 481ean, prestaketaren, gutxi gorabehera, lau urteren ondoren, Xerxes hasi zen tropak biltzen Europa inbaditzeko. Herodotoren arabera, 46 naziorekin osatu ziren tropakHERODOTO VII, 62–80. Urte horretako udan eta udazkenean, pertsiar armada Anatolian elkartu zen. Ekialdeko satrapietako tropak Kapadoziako Kritalan batu eta gero, Xerxesek Sardesera zuzendu zituen negua igarotzeko HERODOTO VII, 26. Udaberria heldu orduko, Abidosera mugitu zen mendebaldeko satrapien armadekin biltzeko HERODOTO VII, 37. Orduan, armada guztia Europarantz abiatu zen, bi pontoien bidez Helespontoa zeharkatuz HERODOTO VII, 35.

 Pertsiar armadaren tamaina 

Xerxesek bildutako tropen tamaina eztabaidagarria da. Aditu gehienek uste dute Herodotok eta beste antzinako iturriek emandako 2,5 milioi gehiegi zirela; gaur egun pentsatzen da 200.000ren bat izango zirelaDE SOUZA, 41 or.. Pertsiar itsas armadari dagokionez, gutxiago eztabaidatzen da; orokorrean onartzen dira Herodotok eta beste antzinako iturri batzuk proposatutako 1.207 itsasontziak, gaurko ikertzaileen ustez, zenbaki hau Salaminako gudukoa baino txikiago izan beharko bazen ereKÖSTER (1934)HOLLAND, 320 or.LAZENBY, 93–94 or.. Mediar Gerrei buruzko beste lan berri batzuek ez dute zenbaki hori onartzen, pentsatzen dutelako 1.207 izan zirela Iliadan aipaturiko greziarren konbinatutako flotaren itsasontziak. Lan horien arabera, pertsiarren itsasontzien kopurua ez zen 600 baino gehiago izangoGREEN, 61 or.BURN, 331 or..

 Greziako hiri-estatuak 
 Atenas 
Maratonen ostean, Miltiades, Maratongo heroia, Parosko kanpaina militar batean zauritua izan zen. Ezgai zegoelarik, Alkmeonidar familia indartsuak haren kontra joan zen, kanpainaren porrota leporatuz. Izun galanta bat ezarri zioten Miltiadesi atenastar herriari huts egiteagatik, baina zaurien ondorioz hil zen zenbait aste geroagoHOLLAND, 214–217 or..

Temistoklek, behe mailako herrian oinarriturik, Miltiades hutsunea bete zuen, hurrengo hamarkadan Atenasko beso luzeko politikaririk handiena bilkatu zelarik. Garai horretan, Temistoklek itsas armada handitu zuen. Atenastarrak konturatzen ziren Grezia konkistatzeko pertsiar interesa ez zela amaitu; beraz, flotaren indartzea eta Pertsiaren mehatxua lotuta zeuden. Aristides, Temistoklesen aurkari handia eta zeugiten txapelduna (hopliten goi-mailako klasea) politika horren kontra zegoenHOLLAND, 217–219 or..

K.a. 483an, zilar-zainak aurkitu ziren Lauriongo meatzetanPLUTARKO, Temistokles, 4. Temistoklek proposatu zuen zilarra erabiltzea trirreme berriak egiteko, Eginaren kontra gerraren aitxakia erabilizHOLLAND, 219–222 or..

Plutarkok iradokitzen du Temistoklek nahita ekidin zuela Pertsia aipatzea uste zuelako oso urruneko mehatxua zela atenastarrak konbentzitzeko, baina Pertsia haren benetazko kezka zen. Fineren arabera, hainbat atenastarrek onartzen zuten ontziteria handitzea beharrezkoa zelako pertsiarren aurrean eta jakitunak zirelako mediarren prestaketaz. Aristidesen oposizioa gorabehera, Temistokleren proposamena aurrera joan zen, beharbada atenastar txiro askok ontziterian arraunlari moduan lan egin nahi zutelakoFINE, p. 292. Ez dago argi hasieran 100 edo 200 itsasontzi onartu ziren egiteko. Finek eta Hollandek uste dute hasieran 100 itsasontzi egin zirela, baina gerora, gehiago egin zituztela. Aristidesek jarraitu zuen Temistokleri oposizioa egiten, eta bien arteko tentsioa gehiengo mailara K.a. 482ko neguan heltzean, atenasterrek Aristides ostrazismora bidali zuten. Hollanderen ustez hau izan zen historiako lehen erreferenduma, eta horren ostean Temistokleren ekimenek ez zuten oztoporik izan; are gehiago, pertsiar prestaketen oharturik, atenastarrek baimena eman zioten, Temistoklek eskatutako baino itsasontzi gehiago egiteko. Honela, pertsiar inbasiorako prestatzen ari ziren bitartean, Temistokle Atenasko liderra bilakatu zenPLUTARKO, Temistokles, 5.

 Esparta 
200px|thumb|upright=0.8|<small>Ustezko hoplita espartarra (Vixeko kratera, c. K.a. 500).FREEMAN, Charles (2014): Egypt, Greece, and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean, 154. or., Oxford University Press argitaletxea, ISBN 9780199651917</small>

Espartako Demaratos erregea K.a. 491n boteretik kendu zuten eta ordezkoa haren iloba (Leotikidas) izan zen. Demaratos umiliaturik, K.a. 490aren ostean, Darioren gortera exiliatu zen, Susan, Greziari buruzko arazoetan kontseilari izateko. Espartarrak Xerxesi lagundu zion bigarren inbasioanHOLLAND, 223–224 or.. Herodotoren VII. liburuaren amaieran, azaltzen da Demaratosek, bigarren inbasioa baino lehen, argizarizko taula lau bat bidali zuela Espartara. Argizaria kentzean, marraztutako mezu bat agertu zen hondoan, Xerxesen planak ohartarazizHERODOTO VII, 239. Hala ere, beste historialari batzuk uste dute testu hau geroko egile batek sartu zuela, VII. eta VIII. liburuen arteko hutsune bat betetzekoHOW & WELLS, Herodotori egindako oharra VII, 239; beraz, pasadizo honen egiatasuna zalantzan dago.

 Korintoko Liga 
K.a. 481ean, Xerxesek enbaxadoreak bidali zituen Greziako hiri-estatuetara elikagaiak, lurra eta ura eskatuz, Pertsiara sumisio gisa. Enbaxadorek, berariaz ez ziren Atenas eta Espartara joan pentsatuz pertsiar eskakizunak hiri horiei ez zitzaiela interesatzenHERODOTO VII, 32. Pertsiaren kontrako estatuak hasi ziren elkartzen aurreko hiri horiekin. Korinton, K.a. 481ko udazkenean, estatuen kongresu bat egin zen baita hiri-estatuen aliantza bat burutu ere HERODOTO VII, 145. Konfederazio horrek boterea zuen laguntza eskatzeko eta tropak bidaltzeko defendatu behar ziren puntuetara, baina kideekin kontsultatu ostean. Herodotok ez zuen aipatu izen bat aliantzarako, bakarrik deitu zien"οἱ Ἕλληνες (greziarrak) edo aliantza zin egin duten greziarrak (Godleyek itzulita) edo elkarrekin dauden greziarrak (Rawlinsonek itzulita)HERODOTO, VII, 148. Hemendik aurrera aliatuak deituko ditugu. Atenas eta Esparta kongresuko buruzagiak ziren, estatu guztien interesa defentsa izanik HERODOTO VII, 160. Ezer gutxi dakigu kongresuan egindako eztabaidetaz. Bakarrik 700 greziar hiri-estatuetatik 70 ordezkari bidali zituztela. Hala ere, kopurua ezohikoa zen banatutako Greziar hartan, bereziki kongresuan zeuden hiri-estatu batzuk, teknikoki, elkarren aurkako gerran zeudelakoHOLLAND, 226 or..

 Bigarren Mediar gerra (K.a. 480-479) 
Artikulu nagusia Bigarren Mediar gerra
 Trazia, Mazedonia eta Tesalia K.a. 480. urtearen hasieran 
Pertsiarrek Helesponto zeharkatu zuten K.a. 480eko apirilean eta Greziara abiatu ziren. Hiru hilabete behar zuten, oposiziorik gabe, joateko Helespontotik Termaraino. Eten bat egin zuten Doriskon itsas armadarekin elkartzeko. Xerxesek tropa berrantolatu zuen unitate taktikoetan, ordura arte martxarako erabilitako formazioak baztertuz HERODOTO VII, 100.

250px|thumb|eskuinera|<small>Gertaera nagusiak Bigarren Mediar Gerran</small>Aliatuen kongresua K.a. 480eko udaberrian bildu zen eta erabaki zuen Tenpeko haran estua defendatzea, Tesaliako mugan, Xerxesen aurreratzea oztopatzekoHOLLAND, 248–249 or.. Han egonda, Alexander I.a Mazedoniakoak esan zien Xerxesen armadak harana beste partetik zeharka zezakeela, baita pertsiar armadaren tamainaz ere, orduan, greziarrak atzera joan ziren. Gerora, jakin zuten Xerxesek Helespontoa zeharkatu zuela. HERODOTO VII, 173. Gauzak honela, Temistoklek proposatu zuen beste estrategia bat: Greziaren hegoaldera joateko (Beozia, Atika eta Peloponeso) pertsiarrek Termopiletako igarobide estua zeharkatu behar zutelako, zeina greziar hoplitek blokea lezakete pertsiar armadaren tamaina gorabehera. Gainera, pertsiarrek Termopilak itsasoz saihestea eragozteko, atenastar eta aliatu itsas armadek Artemisioneko itsasartea oztopa lezakete. Kongresuak onartu zuen estrategiaHOLLAND 255–257 or. Badaezpada, Peloponesoko hiriek beste plan bat antolatu zuten Korintoko itsmoa defendatzeko, Atenasko emakumeak eta umeak Peloponesoko Trezena hirira eraman zituzten bitartean HERODOTO VIII, 40.

 Termopilak eta Artemisoko guduak (K.a. 480) 
Artikulu nagusiak Termopiletako gudua eta Artemisioneko gudua

Xerxesek kalkulatu zuen Termopiletara helduko zirela Olinpiar Jokoak eta Karneiako jaialdiaren garaian. Espartarrek sakrilegiotzat hartzen zuten egun horietan borroka egitea, baina mehatxua hain serioa zen non Leonidas erregea bidali baitzuten haren 300 bizkarzainekin (hippeis izenekoak). Ohiko hippeis gazteak beteranoekin ordezkatu zituzten, nahiz eta hauek seme-alabak izan. Leonidasek Peloponesoko beste aliatuen kontingenteen laguntza izan zuen, gehi Termopiletarako bidean lotu zirenakHOLLAND, 257–259 or.. Aliatuek igarobidea okupatu zuten, Fozeako harresiak eta igarobidearenak berreraiki eta gero, Xerxes etorrera itxaron zutenHOLLAND, 262–264 or..

250px|ezkerrera|thumb|Termopiletako igarobidea

Pertsiarrak Termopiletara abuztuaren erdira heldu zirenean, Xerxesek hiru egunez itxaron zuen greziarrek ihes egingo zutelako ustean, baina konturatu zenean aliatuak ez zirela mugituko, erasotzea agindu zuenHERODOTO VII, 210.
Alabaina, aliatuen posizioa hopliten gerra-sistemara egokitzen zen; pertsiarren kontingenteek greziarren falangea, armadaren buruan zegoela, eraso egin behar zutelakoHOLLAND, 274 or.. Bi egunetan greziarrek aurre egin zieten pertsiarrei, hilezkorrak barne. Hala ere, bigarren egunaren amaieran, tokiko biztanle batek (Efialtes Trakiskoa) Xerxesi erakutsi zion mendiko zidor bat aliatuak atzeguardiatik harrapatzeko.

Esploratzaileek ohartarazita saihetsetik erasotuak zirela, Leonidasek armada aliatu gehienari alde egiteko esan zion, eta atzeguardia babesteko 2.000 gizonekin geratu zen. Azken egunean, greziarrak harresietatik lur zabalera irten ziren ahalik eta pertsiar gehienak hiltzeko, baina azkenean, pertsiarrek hil edo harrapatu zituztenHERODOTO VII, 223. Termopiletako guduarekin batera, aliatuen itsas armada batek Artemisioneko itsasartea defendatzen zuen, honela Termopiletako greziarren hegala babestuz HERODOTO VIII, 2. Hor, aliatuek hiru egunez pertsiarrak eten zituzten, baina Leonidasen eta greziar tropen porrotaz jabetzean, greziar ontziteria, seriozki kalteturik, eta ikusirik zentzugabekeria zela Termopiletako hegala defendatzea, Salaminako uhartera erretiratu zen HERODOTO VIII, 21.

 Salaminako gudua (K.a. 480ko iraila) 
Artikulu nagusia Atenasen suntsiketa eta Salaminako gudua

Termopiletako garaipenak adierazten zuen Beozia osoa Xerxesen eskuetan erori zela eta Atika zabalik zegoela pertsiarren inbasiorako. Atenasko populazioaren enparaua Salaminara ebakuatu zenHERODOTO VIII, 41. Aliatuak lerro bat hasi ziren prestatzen Korintoko istmoa defendatzeko, horretarako harresi bat eraiki zuten, Megaratirako errepidea moztuz eta Atenas pertsiarrei abandonatuzHOLLAND, 300 or.. Atenas erori zen haren defendatzaile eskasak Akropolian garaituak izan ondoren. Orduan, Xerxesek agindu zuen Atenas suntsitzeaHOLLAND, 305–306 or..


Pertsiarrek ia Grezia osoa konkistatuta zuten, baina Xerxesek ez zuen espero horrenbesteko erresistentziarik. Haren lehentasuna zen ahalik eta lasterren gerra bukatzeaHOLLAND, 327–329 or.. Aliatuen armada birrintzekotan, Greziak amore emango zuenHOLLAND, 308–309 or.. Greziarrek, alderantziz, suntsiketa ekidin nahi zuten edo, Temistoklek nahi zuen bezala, pertsiar flota hondoratu mediar inbasioarekin bukatzekoHOLLAND, 303 or.. Honela, aliatuen itsasontziak Salaminako kostatik kanpo egon ziren irailean, pertsiarren etorrera gertu bazegoen ere. Atenasko suntsiketaren ondoren, aliatuen ontziteria Salaminako kostatik at egon zen pertsiarrak gudura erakartzeko HERODOTO VIII, 63. Temistoklek engainaturik, pertsiar armada Salaminako itsasartean sartu zenHOLLAND, 310–315 or.. Han egonda, pertsiar flotaren tamaina handia oztopo bat zen maniobratzeko, ondorioz desantolatu zenHERODOTO VIII, 89. Abaguneaz baliatuz, aliatuek eraso egin zuten erabateko garaipena lortuz, gutxienez 200 itsasontzi hartu edo hondoratu zituzten. Honela, Peloponesoa ziurtatu zenHOLLAND, 320–326 or..

Herodotoren arabera, Xerxesek nahi zuen itsasartetik errepide bat egitea Salaminako atenastar ebakuatuak erasotzeko, baina egitasmoa azkar laga zen. Pertsiako itsas-nagusitasuna galdurik, Xerxes beldur zen aliatuak Helespontora abiatuko ote ziren pontoiak apurtzeko HERODOTO VIII, 97. Horregatik, Mardonio, borondatez, Grezian geratu zen ondo aukeratutako armada batekin konkista bukatzeko. Bitartean, Xerxes Asiara erretiratu zen armadaren zati handienarekin HERODOTO VIII, 100. Mardoniok negua Beozian eta Tesalian igaro zuen bitartean, atenastarrak kiskalitako hirira itzuli ziren negua pasatzeko.

 Platea eta Mikalako guduak (K.a. 479ko ekaina) 
Artikulu nagusia Platea eta Mikalako guduak
250px|thumb|<small>Espartanoak Plateako guduan pertsiarrekin borroka egiten. XIX. mendeko ilustrazioa.</small>
Neguan, aliatuen arteko tentsioa hasi zen. Atenastarren ezinegona handia zen ez zutelako istmo bat babestuak izateko, baina beren ontziteria ezinbestekoa zen Peloponeso defendateko eta, gainera, uste zutenez haiekin izandako trataera ez zela ona izan, udaberrian erabaki zuten aliatuen ontziterian parte ez hartzeaHOLLAND, 333–335 or..

Mardonio jakitun zenez istmoren kontra eraso bat zentzugabea zela, Tesalian gelditu zen. Bitartean, aliatuek ez zuten nahi Peloponesotik kanpo tropak bidaltzea. Mardoniok kale itsu hortatik ateratzeko, Alexander I.a Mazedoniakoaren bitartez atenastarrei bakea eskaini zien. Atenastarrek ziurtatu zuten Espartako delegazio bat zegoela entzuteko nola Atenasek Pertsiaren proposamena ukatzen zuenHOLLAND, 336–338 or.. Ondorioz, Atenas berriro ebakuatu zen eta pertsiarrak hegoalderantz abiatu ziren hiriaz jabetzeko. Mardoniok berriro bake-proposamena egin zien Salaminan zeuden atenastar errefuxiatuei. Orduan, Atenasek, Megarak eta Platearekin batera mezulariak bidali zituzten Espartara laguntza eske, mehatxatuz ez lortzekotan, Pertsiaren baldintzak onartuko zituztelaHERODOTO IX, 7. Eskaera horri espartarrek erantzun zuten izugarrizko armada bat antolatuz Peloponesoko hiri guztien artean, eta pertsiarren bila abiatu ziren HERODOTO IX, 10. Mardoniok entzun zuenean aliatuak bidean zeudela, Beoziara erretiratu zen, eta Platearen inguruan zegoela, saiatu zen lur zabalean aurkitzen zalditeria erabiltzekoHOLLAND, 339 or.. Aliatuak, Pausaniasek zuzenduta, Plateako gainetan egon ziren pertsiarren taktikak eragozteko. Zenbait egunen ondoren, non maniobrek kale itsu batera eraman zuten, Pausaniasek agindu zuen tropak aliatuen jatorrizko posizioetara atzeratzea. Mugimendu hori ez zen zuzena izan, atenastarrak, espartarrak eta tegeatarrak hainbat muinotan isolaturik utzi zituelako, beste kontingenteek urrun sakabanaturik zeudenean Platearen inguruanHOLLAND, 342–349 or.. Mardoniok egoera ezin hobea zela ikusirik, agindu zuen armada osoarekin oldartzea HERODOTO IX, 59. Hala ere, pertsiar infanteriak ezin zuen ezer lortu haren armamentua ahulagoa zelako greziar hoplitena bainoHERODOTO IX, 62. Orduan, espartarrek Mardonioren bizkarzainak erasotzean haren buruzagia hil zuten HERODOTO IX, 63. Horren ostean, pertsiar armada guztia barreiatu zen; 40.000 soldaduk lortu zuten Tesaliarako bidetik alde egitea HERODOTO IX, 66, baina gainontzekoek pertsiar kanpamentura ihes egin zuten non harrapaturik egotean, greziarrek sarraski bat egin eta erabateko garaipena lortu zuten HERODOTO IX, 65HOLLAND, 350–355 or..

Herodotoren arabera, Plateako guduaren arratsaldean, garaipenaren zurrumurruak aliatuen itsas armadaraino heldu zirela, Mikala (Jonia) kostaldetik kanpo zegoela HERODOTO IX, 100. Adoreak puztuta, aliatuek, egun berean, izugarrizko garaipena lortu zuten Mikalako guduan pertsiar flota suntsituz. Egun horretan, pertsiarren itsas-boterea gainbehera joan zen, greziarena kontrako bidea hartzen zuen bitarteanHOLLAND, 357–358 OR.. Gaur egun, zenbait historialarik dudan jartzen dute Plateako gudua egun berean gertatuko zenik, hala eta guztiz ere, litekeena da gertakizuna aliatuek Greziako garaipenaren berri entzun ondoren izateaDANDAMAEV, 223 or..

 Greziarren kontraerasoa (K.a. 479-478) 
 Mikala eta Jonia 
Mikala zen, nolabait, gatazkaren beste fase berri baten hasiera, non greziarrek pertsiarren kontrako erasora jo baitzutenLAZENBY, 247 or.. Mikalaren garaipenaren berehalako emaitza izan zen Anatoliako greziar hirien bigarren matxinada. Samostarrek eta miletoarrek aktiboki borrokatu zuten pertsiarren kontra Mikalan, hortaz, haren altxamendua argi eta garbi adieraztean, beste hiri batzuek adibidea jarraitu zutenHERODOTO IX, 104TUZIDIDES I, 89.

 Sestos 
Mikalarena gertatu eta gutxira, aliatuen flotak Helespontora jo zuen itsasontzi-pontoiak apurtzeko, baina jadanik kenduta zeuden HERODOTO IX, 114. Peloponesokoak etxera itzuli ziren baina atenastarrek erabaki zuten Traziako Chersonesos eraso egitea, oraindik pertsiarren esku zegoelako. Pertsiarrak eta haien aliatuak ere Sestosera abiatu ziren. Haien artean Oebazo Kardiakoa zegoen, pontoien kableak eta beste ekipamendua zituena. HERODOTO IX, 115. Pertsiar gobernadorea, Artaiktes, aliatuak erasoko ez zutelakoan, ez zen prestatu setio baterako HERODOTO IX, 116, baina atenastarrek Sestosi setio jarri zioten. Setioak hainbat hilabete iraun zuen, tropan nahigabea sortuz HERODOTO IX, 117, baina, azkenean, elikagaiak hirian agortu zirenean, pertsiarrek gutxien zaindutako hiriko toki batetik, gauez alde egin zuten. Atenastarrak hiriaz jabetu ziren hurrengo egunean HERODOTO IX, 118.

Atenastar tropa gehienak berehala joan ziren pertsiar tropak jazartzeko. Oebazusenak Traziako tribu batek harrapatu zituen, buruzagia Plistorus jaikoari sakrifikatuz. Azkenean, atenastarrek Artaiktes iritsi zuten, harekin zeuden pertsiar batzuk hil zituzten eta Artaiktes preso hartu zuten HERODOTO IX, 119. Artaiktes, Eleoko jendeak eskatuta, gurutziltzatu zuten, Eleo hiria Chersonesos gobernadoreak harpilatu zuelako HERODOTO IX, 120. Atenastarrak, eskualdea lasaitu eta gero, Atenasera itzuli ziren pontoietako kableak trofeo gisa harturik HERODOTO IX, 121.

 Zipre 
K.a. 478an, oraindik heleniar aliantza indarrean zegoela, aliatuek flota bat antolatu zuten, Pausaniasen agindu pean, Pelopenesokok 20 itsasotzi eratu zituen, Atenasek beste 30 itsasontzi, baina ez dago jakiterik beste aliatuen kopurua zenbatekoa zen. Tuzididesen arabera, flota hau Ziprerantz abiatu zen uharte gehienak menperatuzTUZIDIDES I, 94. Ez dago argi Tuzididesek esandakoa. Sealeyk iradokitzen zuen hori, funtsean, eraso bat zela Zipreko pertsiar garnizioetatik ahalik eta altxor gehiena lortzekoSEALEY, 242 or.. Ez da azaltzen aliatuek hiria kontrolatu nahi zuten, laster Bizantzioraino abiatu zirelako. Bestalde, Delosko Ligak Zipre behin eta berriz erasotzeak aditzera ematen du aliatuek irlan ez zituztela garniziorik edo hauek azkar bota zituztela.

 Bizantzio 
Horren ondoren, flota Bizantziora abiatu zen hiria setiatzeko eta, azkenean, konkistatzeko. Bizantzio eta Sestosen menperatzeak aliatuei ahalbideratzen zien Asiaren eta Europaren itsasarteak kontrolatzea (aurretiaz pertsiarrek zeharkatutakoak) eta Itsaso Beltzeko merkatuan sartzeaFINE, 331 or..

Setioren ondoren Pausaniasen arazoak hasi ziren. Ez dago argi zer gertatu zen, Tuzididesek xehetasun gutxi ematen dituelako eta ondoko historialarien irudimen izugarriak gehiegi argitzen ez duelako. Haren harrokeria eta bidegabeko ekintzen erruz, (Tuzididesek dio bortizkeria zela), Pausaniasek aliatu askoren begirunea galdu zuen, batez ere persiarren aginteaz askatuta izandakoenaTUZIDIDES I, 95. Joniarrek eta beste batzuk atenastarrei eskatu zieten kanpainaren lidergoa hartzea, eta honela adostu zuten. Espartan, egoeraz jabeturik, Pausanias deitu zuten epaitua izateko, etsaiekin kolaboratu izanaz. Nahiz eta epaileek esan errugabea zela, ez zuen ospea ezta agindua berreskuratu.

Pausanias Bizantziora itzuli zen hiritar arrunt gisa, K.a. 477an, baina agintea berreskuratu ondoren atenastarrek kanporatu zituen. Orduan, Bosforo zeharkatu zuen eta Kolonain, Troade ibaian, finkatu zen, berriro pertsiarrekin kolaboratzeaz salatua izan zen. Espartako prozesuan zegoela epaiketa berria izateko, erabaki zuen gosez bere buruaz beste egiteaFINE, 338–339 or..
Denbora-tartea argi ez bada ere, Pausanias Bizantzioko agintaria izango zen K.a. 470era arte.

Bitartean, espartarrak Dorkis Bizantziora bidali zituzten indar txikiarekin, aliatuen indarraren buruzagia izateko. Hala eta guztiz ere, ohartu zen gainerako aliatuek jada ez zirela espartarren zuzendaritza onartzeko prest eta, ondorioz, etxera itzuli zen.

 Delosko Ligaren guduak (K.a 477-449) 
 Delosko Liga 
Artikulu nagusia Delosko Liga

Bizantzioren ondoren, espartarrak prest zeuden gerran haren parte-hartzea uzteko, haien ustez, Grezia eta Joniako hiriak askatu ondoren, Ligaren hasierako helburua lortu zelako. Hala ere, sentsazioa zen ezinezkoa zela epe luzerako Anatoliako greziar hiriak bermatzea.

Mikalaren ostean, Leotikidas II.a erregeak proposatu zuen Anatoliako greziar guztiak Europara lekualdatzea, pertsiar menpetik askatzeko. Xantipok, Mikalako buruzagi atenastarrak, ideia baztertu zuen; joniar hiriak jatorriz Atenasko koloniak zirelako eta Atenasek, norbait defendatzekotan, joniar koloniak defendatuko zituenHOLLAND, 362 or.. Adierazpen horiek markatu zuten aliantzaren zuzendaritza Atenasera pasatu zen momentua. Atenasen zuzendaritza esplizitua hasi zen Esparta Bizantziora erretiratu zenean. Ordura arte, Xerxesen inbasioaren aurkako borrokaren aliantzaren buruzagiak Esparta eta Peloponesoko Liga izan ziren. Espartak eta beste aliatuek atzera egin zutenean, kongresu bat antolatu zen Delos uharte sakratuan itun berri bat ezartzeko pertsiarren kontra. Aliantza horretan Egeoko uharte asko sartuta zeuden, eta hartutako izena zen Atenasko Lehen Aliantza, usuena Delosko Liga bazen ere. Tuzididesen arabera, Ligaren helburu nagusia zen pertsiarrengandik pairatutakoaz mendekua hartzeaTUZIDIDESI, 96. Xede hori hiru ahaleginetan gauzatu zen: inbasio bat prestatzean; pertsiarren aurkako mendekua bilatzean, eta gerraren harrapakinak banatzeko bide bat antolatzean. Bazkideek konpromezuren bat hartu zuten: armadak biltzea edo zergak altxortegi bateratu bati ordaintzea. Estatu gehienek aukeratu zuten zergak ordaintzea.

 Pertsiaren kontrako kanpainak 
Artikulu nagusia: Delosko Ligaren gerrak
K.a. 470eko hamarkadan zehar, Delosko Ligak Trazian eta Egeon kanpainak egin zituen eskualdeko gainerako pertsiar garnizioak kentzeko, batez ere Zimon politikari atenastarraren agindupeanSEALEY, 250 or.. Hurrengo hamarkadaren hasieran, Zimon Anatoliako kanpaina hasi zen, greziarren posizioa sendotzekoPLUTARKO: Zimon, 12.

Panfiliako Eurimedonteko guduan, atenastarrek eta aliatuen flotak garaipen bikoitz izugarria lortu zuten: itsasoan, flota pertsiarra suntsitu zuten eta, greziar soldaduak lehorretatzean, pertsiar armada eraso eta garaitu zuten. Ondoren, pertsiarrek jarrera pasiboa hartuz, saiatu ziren borroketan parte ez hartzenPLUTARKO: Zimon, 13.

K.a. 460. urtearen amaieran, atenastarrek erabaki handinahia hartu zuten Pertsiar inperioaren Egiptoko satrapiako matxinadari laguntzean. Hasieran, greziarrek garaipenak izan arren, ezin zuten Menfisko Pertsiako garnizioa harrapatu, hiru urteko setio luze baten ondorenTUZIDIDES I, 104. Gerora, pertsiarrek kontraeraso egin zuten, eta Atenasko indarra 18 hilabetetan setiatu zuten, ezabatu baino lehen TUZIDIDES I, 109. Hondamendi horrek, gertatu zena Peloponesoko Lehen Gerraren bitartean, atenastarrei konturarazi zien pertsiarren kontrako gerrak baztertu behar zituztelaSEALEY, 271–273 or.. Hala ere, K.a. 451n, Grezian su-etena adostu zenean, Zimonek Ziprera espedizio bat gidatu zuen. Kition setiatze ari zela, Zimon hil zen eta atenastarrak erretiratu ziren, baina garaipen bikoitza lortu zuten Zipreko Salamina guduan alde egitean TUZIDIDES I, 112.

Kanpaina horrek ez zuen bakarrik adierazi Delosko Ligaren eta Pertsiaren liskarren amaiera baizik eta Mediar Gerren bukaera erePLUTARKO, Zimon, 19.

 Bakea Pertsiarekin 
Zipreko Salaminako guduaren ostean, Tuzididesek ez du gehiago aipatzen pertsiarren gatazka, bakarrik dio greziarrak etxera itzuli zirela. Bestalde, Diodorok dio Salaminaren ostean bake-itun bat sinatu zela pertsiarrekin: Kaliasen bakeaDIODORO XII, 4. Litekeena da Diodorok puntu honetan, Efororen Historia unibertsala jarraitzea, zeinak haren irakaslearen (Isokrates) eragina nabaria baita bake-ituna K.a. 380an gertatu zela esateanFINE, 360 or.. Hala ere, K.a. IV. mendeko Kalistenes eta Teoponpo historialariek dudan jarri zuten tratatu hori gertatu zenikSEALEY, 280 or..

Agian, atenastarrak saiatu ziren aldez aurretik pertsiarrekin negoziatzen. Plutarkoren arabera, Eurimedonteko garaipenaren ostean, Artaxerxesek greziarrekin bakea adosteko, Atenasek Kalias enbaxadorea izendatu zuen. Hala ere, Plutarkok adierazten zuen moduan, Kalistenesek ukatzen zuen bakea K.a. 466. urtearen inguruan gertatu zenik. Herodotok ere aipatzen du Kaliasek zuzendutako enbaxada Susara bidali zela Artaxerxekin negoziatzekoHERODOTO VII, 151. Enbaxada data c. K.a. 461ean zen, Argosen eta Atenasen arteko aliantza egin eta gero, Argosko ordezkariak zeudelako. Enbaxadaren helburua zen nolabaiteko bakea lortzea, baina negoziazioen porrotaren ondorioz, atenastarrek Egiptoko matxinada lagundu zutenKAGAN, 84 or.. Antzinako iturriak ez daude ados bake ofiziala zen ala ez, edo adostutakoa errespetatu zenentz.

Historialari modernoen iritziak banatuta daude; adibidez, Finek Kaliasen bakea onartzen duen bitartean, Sealeyek ukatzen duSEALEY, 281 or.. Hollandek, berriz, onartzen du nolabaiteko akordioa egin zela Atenas eta Pertsiaren artean, baina ez zela benetako itun bat izanHOLLAND, 366 or.. Finen ustez, Kalistenesek ukatzen duenean Eurimedonteren ostean itun bat sinatu zela, ez du baztertzen beste momentu batean bakea sinatu zenik. Gainera, gehitzen du Teoponpo hitz egiten ari zela Pertsiarekin, K.a. 423an, negoziatutako hitzarmen bati buruz. Ikuspuntu hauek zuzenak badira, ozpotorik handiena kentzen da tratatuaren existentzia baieztatzeko. Itunaren existentziari buruzko beste argudio bat da K.a. 449ko atenastarren berehalako atzera-egitea. Horrek, Fineren arabera, zentzua zuen bake-itun bat egin ondorenFine, p. 363.. Bestalde, Tuzididesek ez zuen aipatu akordioren bat sinatu zenik, Pentekontetzia lanaren helburua, atenastar boterearen igoera azaltzea zelako, eta ustezko itun batek, gehi Delosko Ligaren betebeharrek, Atenasen agintaritza azkarrago bultzatuko zutenSEALEY, 282 or.. Aitzitik, Tuzididesen pasarte batzuk hobeto interpretatzen dira bake-itun batez; beraz, historialari modernoak ez daude ados tratatuaren existentziarekin.

Antzinako iturriek xehetasun sendoak ematen dituzte itunari buruz:

 Asiako greziar hiri guztiak berezko legeekin biziko dira edo autonomoak izango dira (itzulpenaren arabera)
 Pertsiako satrapak (eta ustez beren armadak) ez ziren Kizil-Irmak ibaiaren mendebaldera bidaiatuko (Isokratesek), edo ez dira zaldiz joango Egeo Itsasotik eguneko bidaia bat baino gertuago (Kalistenesek), edo oinez ez dira egongo Egeo Itsasotik eguneko bidaia hiru egun baino gertuago (Eforok eta Diodorok)
 Pertsiar itsasontziak ez dira nabigatuko Faselisen mendebaldera (Anatoliako hegoaldeko kostan) ezta Zinear haitzen mendebaldera (seguru asko Bosforoko muturreko ekialdean), iparraldeko kostan.
 Erregeak eta haren jeneralek zehaztapen hauek onartzen badituzte, orduan atenastarrek ez dituzte Pertsiako lurretara tropak bidaliko.

Pertsiar ikuspuntutik, termino hauek ez ziren hain iraingarriak izan, hasieran irudi zezaketen moduan. Persiarrek jadanik Asiako greziako hiriei berezko legeekin gobernatzeko baimena eman zietelako (Artafernesek burutu zuen berrantolaketa, Joniar matxinadaren ondoren). Termino horien arabera, joniarrak oraindik pertsiarren menpekoak ziren. Bestalde, Atenasek itsas-nagusitasuna Zipreko Salaminan eta Euridemonten erakustean, edozein lege-mugak, izatez, errealitate militarra adierazten zuen. Pertsiar tropen mugimendua erresumaren barruan mugatuta egoteak Artaxerxesi ziurtatzen zion atenastarrek ez zutela Pertsia inbadituko.

 Ondorioak eta geroko gatazkak 
Pertsiarekin izandako gatazka amaitu zenean, Atenasko inperioa, Delosko Ligarekin, gauzatu zenHOLLAND, 366–367 or.. Nahiz eta liskarrak desagertu, Atenasen aliatuek jarraitu behar zuten dirua edo itsasontziak ematen. Atenas eta Espartaren arteko gatazka, K.a. 460tik aldizka pizten zen Grezian, baina, azkenean, K.a. 445ean amaitu zen 30 urteko bake-itun batekinKAGAN, 128 or.. Hala ere, Espartaren eta Atenasen arteko etsaitasuna gero eta handiagoa izatean, Bigarren Peloponesoko Gerran bukatu zen 14 urte beranduagoHOLLAND, 371 or.. Gatazka honek, 27 urtez luzatu zena, ez zuen bakarrik ekarri Atenasen boterearen suntsiketa eta atenastar inperioaren zatiketa, baizik eta Espartaren nagusitasuna Grezian ereXENOFONTE, Hellenica II, 2. Hala ere, Atenasek ez zituen bakarrik ondorioak pairatu, gatazkak Grezia osoa ahuldu zuenDANDAMAEV, 256 or..

Guduetan behin eta berriz garaiturik eta barneko matxinadez beterik, K.a. 449 geroztik, pertsiarrak ez ziren gai izan greziarren kontra borrokatzeko. Hori dela eta, Artaxerxesek eta haren ondorengoek banatu eta irabaziko duzu politika ezarri zuten. Greziarrei zuzenean eraso egin beharrean, pertsiarrak, haien helburuak lortzeko, saiatu ziren politikariak erosten Atenas Espartaren kontra jartzeko. Honela, greziarrek, barne gatazketan arduraturik, ez zuten Pertsia erasotuko. Grezia eta pertsiaren arteko gatazka ez zer gertatu K.a. 396 arte, Espartako Agesilao II.a erregeak Anatolia inbaditu zuenean; Plutarkoren iritziz, greziarrak hain lanpetuta zeuden beraien boterea birrinduz non ezin zutela barbaroekin borroka egin.

Delosko Ligaren gerretan, Grezia eta Mediaren arteko boterearen balantza pertsiarren alde mugitu zen. Hala ere, mende erdi baten barneko greziar gatazken ondoren, Pertsia ez zen gai izan boterea berreskuratzeko. Pertsiarrek parte hartu zuten Peloponesoko gerran K.a. 411n, Espartarekin elkarren arteko laguntzako ituna sinatuz. Horren arabera, Pertsiako flota Espartarekin borroka egingo zuen Jonia kontrolatzearen trukeRUNG, 36 or..

K.a. 404an, Ziro Gaztea saiatu zenean Pertsiako tronua lortzen, Grezia osotik 13.000 mertzenario errekrutatu zituen. Espartak, elkarren arteko laguntzeko ituna jarraituz, 700-800 soldadu bidali zituen, benetako helburua jakin gabeXENOFONTE, Hellenica III, 1. Ziroren porrotaren ostean, Pertsia saitu zen Joniar hiriak kontrolatzen, gatazkaren bitartean matxinatu zirelako. Joniarrek, amore eman gabe, Espartari laguntza eskatu zioten, zeinak K.a. 396-395ean eman baitzienXENOFONTE, Hellenica III, 2–4. Atenas, ostera, Pertsiaren alde lerrokatzean, gatazka gogor bat hasi zen Grezian: Korintoko gerra.

Gera bukatzerakoan, K.a. 387an, Espartak Pertsiari laguntza eskatu zion haren posizioa indartzeko. Gerra amaitu zen Antalzidasen Bakea itunarekin eta Artaxerxesek Anatoliako greziar hiriak berreskuratu zituen. Bakea ziurtatzeko, Artaxerxesek Greziako hiri-estutuak mehatxatu zituen bake ituna errespetatzen ez bazutenXENOFONTE, Hellenica V, I. Hitzarmen iraingarriak Joniako greziar hiriak sakrifikatzen zituen Espartaren kontinentean nagusitasunaren trukeDANDAMAEV, 294 or..

Itun horren ondorioz, greziar hizlariak hasi ziren Kaliasen bakeari erreferentzia egiten (fikziozkoa edo ez) eta Erregearen Bakearekin kontrajartzen zuten, antzinako garai onak gogora ekartzen zituelako, Delosko Ligak greziar Egeoa Pertsiako boteretik aske utzi zuenean.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Antzinako iturriak 
 Herodoto, The Histories (Godleyek itzulita, 1920)
 Iruzkina: HOW, W.W.; WELLS, J. (1990):A commentary on Herodotus, Oxford University Press, ISBN 0-19-872139-0
 Tuzidides, History of the Peloponnesian War
 Xenofonte, Anabasia, Hellenica
 Plutarko, Parallel Lives; Themistocles, Aristides, Pericles, Cimon
 Diodoro Sikulo, Biblioteka Historikoa
 Kornelio Nepote, Lives of the Eminent Commanders; Miltiades, Themistocles

 Iturri modernoak 
 BOARDMAN, J.; BURY, J.B.; COOK, S.A.; ADCOCK, F.A.; HAMMOND, N.G.L.; CHARLESWORTH, M.P.; LEWIS, D.M.; BAYNES, N.H.; OSTWALD, M.; SELTMAN, C.T.: (1988) The Cambridge Ancient History, V. liburukia, Cambridge University Press, ISBN 0-521-22804-2
 BURN, A.R.(1985): Persia and the Greeks. The Cambridge History of Iran, II. liburukia: The Median and Achaemenid Periods, The Cambridge Ancient History, V. liburukia, Cambridge University Press, argitaratzaile: Ilya Gershevitch ISBN 0-521-22804-2
 DANDAMAEV, M. A. (1989): A political history of the Achaemenid empire (Willem Vogelsangek itzulita)| , argitaratzaile BRILL,ISBN 90-04-09172-6
 DE SOUZA, Philip (2003): The Greek and Persian Wars, K.a. 499–386 , Osprey Publishing, ISBN 1-84176-358-6
 FARROKH, Keveh (2007): Shadows in the Desert: Ancient Persia at War, argitaratzaile Osprey ISBN 1-84603-108-7
 FINE, John Van Antwerp (1983): The ancient Greeks: a critical history, Harvard University Press, ISBN 0-674-03314-0
 FINLEY, Moses (1972): Thucydides – History of the Peloponnesian War (Rex Warnerrek itzulita), Penguin argitaletxea, ISBN 0-14-044039-9
 GREEN, Peter (2006): Diodorus Siculus – Greek history 480–431 BC: the alternative version (Peter Greenek itzulita), University of Texas Press argitaletxea ISBN 0-292-71277-4
 GREEN, Peter (1996): The Greco-Persian Wars, University of California Press argitaletxea, ISBN 0-520-20573-1
 HALL, Jonathon (2002): Hellenicity: between ethnicity and culture, University of Chicago Press argotaletxea,ISBN 0-226-31329-8
 HIGBIE, Carolyn (2003): The Lindian Chronicle and the Greek Creation of their Past, Oxford University Press argitaletxea, ISBN 0-19-924191-0 
 HOLLAND, Tom (2006): Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West, Abacus argitaratzailea, ISBN 0-385-51311-9 
 KAGAN, Donald (1989): The Outbreak of the Peloponnesian War, Cornell University Press argitaletxea, ISBN 0-8014-9556-3 
 KÖSTER, A.J. (1934): Studien zur Geschichte des Antikes Seewesens, Klio Belheft egunkaria, XXXII. liburukia.
 LAZENBY, J.F.(1993): The Defence of Greece 490–479 BC, Aris & Phillips Ltd argitaletxea, ISBN 0-85668-591-7
 OSBORNE, Robin (1996): Greece in the making, 1200–479 BC, Routledge argitaratzailea, ISBN 0-415-03583-X 
 ROEBUCK, R. (1987): Cornelius Nepos – Three Lives, Bolchazy-Carducci argitaratzaileak, ISBN 0-86516-207-7 
 ROISMAN, Joseph; WORTHINTON, Ian (2011): A Companion to Ancient Macedonia, John Wiley and Sons argitaratzaileak,ISBN 978-1-44-435163-7  2019.06.26an kontsultatuta.
 RUNG, Eduard (2008): kapitulua: Diplomacy in Graeco–Persian relations in War and peace in ancient and medieval history, De Souza, France, J. eta University of California Press argitaratzaileak, ISBN 0-521-81703-X
 SEALEY, Raphael (1976): A history of the Greek city states, ca. 700-338 B.C., University of California Press ISBN 0-520-03177-6 
 SNODGRASS, Anthony (1971): The dark age of Greece: an archaeological survey of the eleventh to the eighth centuries BC, Routledge argitaletxea, ISBN 0-415-93635-7 
 THOMAS, Carol G.; CONANT, Craig (2003): Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200–700 B.C.E., Indiana University Press ISBN 0-253-21602-8
 TRAVER, Andrew: From polis to empire, the ancient world, c. 800 B.C.–A.D. 500: a biographical dictionary, Greenwood Publishing Group ISBN 0-313-30942-6 

 Ikus, gainera 
 Greziako historia
 Irango historia

 Kanpo estekak 
 Persian Wars - Ancient History Encyclopedia 2019.06.26an kontsultatuta
 The Persian Wars at History of Iran on Iran Chamber Society 2019.06.26an kontsultatuta
 Article in Greek about Salamis, includes Marathon and Xerxes's campaign 2019.06.26an kontsultatuta.

Kategoria:Mediar Gerrak
Kategoria:Mediar Gerretako guduak
Kategoria:Itsas guduak
Kategoria:K.a. 490eko hamarkada
Kategoria:K.a. 480ko hamarkada
Kategoria:K.a. 470eko hamarkada
Kategoria:K.a. 460ko hamarkada
Kategoria:K.a. 450eko hamarkada
Kategoria:K.a. 440ko hamarkada