Zoonosi

Zoonosi (grezieratik ζῷον, zoon, animalia, + νόσος, nosos, gaitza) animalietatik (batez ere ornodunetatik) pertsonetara transmititzen diren gaixotasunei deitzen zaie. Hainbat gaixotasun, hala nola ebola, salmonelosia edo gripea, zoonosiak dira. Zoonosien eragileak bakterioak, birusak eta bizkarroiak dira, animaliak kutsatzen dituztenak. Munduan ezagutzen diren 1415 giza patogenoetatik %61 zoonotikoak dira eta %70 baino gehiagoren jatorria animalia basatietan du. Horrela, lotura zuzena dute albaitaritzarekin.
Zentzu hertsian, malaria edo dengea bezalako gaixotasunak ez lirateke zoonosiak izango irizpide mugatua erabiltzen bada (animalia ornodunetik gizakiengana transmititzen den gaixotasuna), baina, oro har, zoonositzat jotzen dira, animalia ez-gizakiek transmititzen dituzten patologiak baitira.

Animaliek gizakia kutsatzen dute bi bide hauen bitartez:
 Kontaktu zuzenaren bidez: horrela transmititzen dira bruzelosia, amorrua edo errabia, karbunkoa, toxoplasmosia eta leptospirosia bezalako gaixotasunak.
 Janarien bitartez: kutsatutako animaliak jaterakoan harrapatzen dira salmonelosia, listeriosia, trikinosia, anisakiasia eta behi eroen gaitza, besteak beste.

 Historia 

Historiaurreko ehiztari-biltzaile taldeak seguruenik oso txikiak ziren gehienetan. Horrelako taldeek seguraski oso gutxitan izaten zituzten harremanak beste taldeekin. Isolamendu horrek mugatu egiten zuen gaixotasun epidemikoen hedapena, izan ere, epidemien zabalkuntza eta hedapena beste pertsona batzuekin maiz egoteko harreman kopuruan datza, batez ere pertsona horiek erantzun immunologiko egokia oraindik garatu ez dutenean. Talde batean irauteko, patogenoak infekzio kronikoa izan behar zuen, kutsatutako ostalarian mantenduz eta kutsakor izanez luzaroan, edo bestela beste espezie batean mantendu giza-ostalariak kutsatu arte. Egia esan, gaixotasun askotan, gizakia hobeto ulertzen da halabeharrezko biktima gisa, ostalari finala baino. Horren adibide dira amorrua, antraxa, tularemia eta Niloko sukarra. Beraz, gaixotasun infekziosoekiko esposizioaren zati handi bat zoonotikoa izan da.

Gaixotasun moderno asko, gaixotasun epidemikoak barne, zoonosi bezala hasi ziren. Zaila da ziurtasunez zehaztea zer gaixotasun jauzi egin zuten animalietatik gizakietara, baina gero-eta froga gehiago daude DNA eta RNA sekuentziazioan adibidez elgorria, baztanga, gripea, GIB eta difteria horrela iritsi zirela. Hotzeri arrunta eta tuberkulosia ere animalia-jatorriko egokitzapenak dira.

Gizakien eta basabizitzaren arteko kontaktua areagotzea da patogeno zoonotiko berriak agertzen laguntzen duen faktore garrantzitsu bat. Egoera hori giza jarduerak naturgune basatiak inbaditzean suertatzen da, edo animalia basatiak giza bizilekuetara lekualdatzean.

 Zoonosi nagusiak 
Zoonosiak patogenoen arabera sailkatu daitezke:
 Prioiak
 Birusak
 Eubakterioak
 Onddoak
 Bizkarroiak : akaroak, protozooak, helmintoak (zestodoak eta trematodoak).

 Prionikoak 
Prioiek eraginak:
 Behien entzefalopatia espongiforme (edo Behi eroen gaitza)

 Birikoak 
Birusek eraginak:
 HIESa
 COVID-19
 Japoniako entzefalitisa
 Sukar horia
 Niloko sukarra
 Lassako sukarra
 Hegazti gripea (SARS)
 Hantabirusak
 Argentinako sukar hemorragikoa
 Amorrua
 Ebola
 Zika

 Bakterianoak 
Bakterioek eraginak:
 Borreliosia
 Bruzelosia
 Kanpilobakteriosia
 Lupu beltza
 Katu atzamarkada gaixotasuna
 Mediterraneoko sukar exantematikoa (edo Mediterraneoko botoi-sukarra)
 Mendi Harritsuetako sukarra
 Q sukarra
 Leptospirosia
 Mukia
 Izurri pneumonikoa
 Psitakosia
 Salmonelosia
 Sindrome hemolitiko-uremikoa
 Tuberkulosia
 Tularemia

 Fungikoak 
Onddoek eraginak:
 Kriptokokosia
 Histoplasmosia
 Ezkabia (dermatofitosia)

 Parasitarioak 
Bizkarroiek eraginak:
 Amebiasia
 Ankilostomiasia
 Angiostrongiliasia
 Anisakiasia
 Babesiosia
 Balantidiosia
 Difilobotriasia
 Dipilidiasia
 Drakunkuliasia
 Eskistosomiasia
 Estrongiloidiasia
 Faszioliasia
 Gasterofilosia
 Giardiasia
 Hazteria Hidatidosia
 Hipodermosia
 Kapilariosia
 Kriptosporidiosia
 Leishmaniasia
 Oestrosia
 Pedikulosia (zorriak)
 Pulikosia (arkakusoak)
 Sarkozistiosia
 Teniasia
 Toxokariasia
 Toxoplasmosia
 Tripanosomiasia
 Trikinosia
 Zistizerkosia

 Hainbat zoonosi eta haien transmisioa 

Ondoko taulan zoonosi batzuk, haien eragileak, haien gordailu naturalak eta haien transmisio-bideak ikus daitezke  Ingraham, J., Ingraham, C.: Introducción a la microbiología Vol. II, Ed. Reverté (1998), 354 orr. ISBN: 84-291-1871-3 .  Madigan M.T., Martinko J.M., Parker J. Brock Mikroorganismoen biologia (2007) E.H.U-ak euskaratua:896-897 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1.:

 Gaixotasuna  Mikrobio patogenoa  Gordailua  Gaitzaren transmisioa gizakiei Izurri bubonikoa  Yersinia pestis  Karraskariak  Arkakusoen ziztada Amorrua  Birusa  Otsoak, azeriak, zakurrak....  Animalien haginkada Karbunkoa  Bacillus anthracis  Animalia belarjaleak  Inhalazioa Bruzelosia  Brucella  Behiak, ardiak, txerriak...  Animalien esnea Leptospirosia  Leptospira  Animalia ugaztunak  Animalien gernuaren bidez Tularemia  Francisella tularensis  Untxiak eta erbiak  Intsektuen ziztada Psitakosia  Chlamydia psittaci  Txori asko  Inhalazioa Lyme gaitza  Borrelia burgdorferi  Ugaztunak  Akainen ziztada Hidatidosia  Echinococcus granulosus (zestodoa)  Zakurrak  Zakurren gorozkien bidez Q sukarra  Coxiella burnetii  Animalia belarjaleak  Esnea hartzean Toxoplasmosia  Toxoplasma gondii (protozooa)  Katuak  Katuen gorozkien bidez Sukar horia  Birusa  Tximinoak  Etxoen ziztada Trikinosia  Trichinella spiralis  Txerriak  Txerrien haragia jatean Mendi Harritsuetako sukarra  Rickettsia rickettsii  Untxiak, saguak...  Akainen ziztada

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Mikrobiologia
Kategoria:Zoonosiak
Kategoria:Gaixotasun infekziosoak