Arteaga

Arteaga«Udalerri osoa hartzen duen izena Arteaga da: Arteagako plaza, Artea doa... Izen historikoak agertzea beharrezkoa denean, soilik: Gaztelu-Elexabeitia edo gaur egungo izenaren atzean jarrita erabil daitezke: Artea (Gaztelu-Elexabeitia), historia alorreko testu, heraldika eta antzekoetan. Halaber, gomendatzen da antzinako elizateen izenak: Gaztelu eta Elexabeitia (-a), eremu horiek izendatzeko gordetzea eta erabiltzea: Elexabeitiko eliza; hilerria Gaztelun dago.»Iturria: Euskaltzaindia, 145. araua: Bizkaiko herri izendegia (izen ofiziala: Artea; izen historikoa: Gaztelu-Elexabeitia) Bizkaiko hegoaldeko udalerri bat da, Arratia eskualdekoa. Herriaren historia eta arkitektura zaharra direla eta, ondasun interesgarriak ditu.  biztanle zituen . urtean.

 Izena 
Historikoki bi elizatek osatzen zuten udalerri hau, Gazteluk eta Elexabeitiak, parrokia banarekin. Done Mikelen izenekoa zen Elexabeitiakoa baina Gaztelukoa sute batean erre zen, eta udalerria osatzeko unean, beste parrokia bat egin behar zela erabaki omen zen, eta Arteaga izeneko parajea erabaki zen horretarako, hortik udalerriaren izena.

Ahoskeraren aldetik, Artea forma zabaldu zen herria izendatzeko, eta 20. mendeko azken laurdenean forma hori erabaki zuen ofizialtzat Udalak.

Zenbait urtez Euskal Abertzaletasunaren Museoa herrian kokatuta egon zelarik, Museo honi estuki lotutako Euzko Alderdi Jeltzaleak eta Sabino Arana Fundazioak ere Artea eta Artea-Arratia formak erabili izan zituzten, eta horrek Artea forma indartu zuen. Hala ere, Sabin Arana Goirik idatziriko Lecciones de ortografía del euskera bizkaíno liburuan Artea esan arren Arteaga idatzi behar zela zehaztu zuen.

Izenik ez nahasteko, kontuan hartu behar da Gautegiz Arteaga izeneko beste udalerri bat dela Bizkaian, Busturialdean; eta Busturialdeko Arteaga horretan dagoela Arteagako Gaztelua, ez duela eraikin horrekin zerikusirik Arratiako Arteako Gaztelu elizatearekin.

 Geografia 
 Udalerri mugakideak 
Arteak udalerri hauek ditu mugakide:
 Ekialdean: Dima.
 Mendebaldean: Zeberio. 
 Hego-mendebaldean: Orozko.
 Iparraldean: Arantzazu.
 Hegoaldean: Areatza.

 Auzoak 
Datu estatistikoak jasotzeko orduan, Arteagan honako auzoak ditu:
 Bildosola
 Elexabeitia
 Esparta
 Herriko Plaza
 Sarasola
 Ugarte
Horrez gain, beste auzo hauek ere baditu:
 Astui  (Herriko Plazan integratuta dago)
 Errotabarri
 Garai
 Gaztelu
 Larrazabal
 San Martin

 Ingurune naturala 
Artea, Arratia ibaiaren haranean kokatzen den beste bizkaitar udalerrietako bat da. Nerbioiaren ibaiadarra den Arratiak udalerria zeharkatu egiten du eta bertaraino heltzen dira Errekagaigerra eta Laurreta errekak. herri honetako bizimodu ekonomikoak 2 oinarri zituen: bata, pasabideen zaingoa eta bestea, ibaiaren ustiapena. Horretaz gain, nekazal eta abel iharduerak ere berebiziko garrantzia zuen.

Arratia ibaiaren arroan kokatutako herri honek mendi ugari ditu, Murga (608 metro) eta Bikotzgane (614 metro) besteak beste.

 Demografia 

 Politika 
2023eko maiatzaren 28ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Alberto Intxaurraga Goti (EAJ-PNV) da Arteako alkatea.
+1979tik aurrera egon diren alkateakPeriodoNombrePartido2019-act.Alberto Intxaurraga GotiEuzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)2015-2019Igor Etxaniz UrrutiaEuskal Herria Bildu (EH Bildu)2007-2015Alberto Etxebarria GurtubayEuzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)1991-2007Javier Beitia ZuluagaEuzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)1987-1991Josu Uriarte YurrebasoEusko Alkartasuna (EA)1983-1987Josu Uriarte YurrebasoEuzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)1979-1983Ignacio Urigoitia DuñabeitiaEuzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)1979Juan Espinosa SagarduyEuzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)
Partido político202320192015201120072003199919951991198719831979Botoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakBotoak %ZinegotziakEuzko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV)56,48%448,68%446,05%336,85%340,07%357,18%542,55%451,44%446,65%433,41%272,99%565,41%5Euskal Herria Bildu (EH Bildu)39,34%332,18%227,63%229,94%2 - - - - - - - - - - - - - - - -Aldatuz Herri Plataforma(AHP) - -15,68%125,21%229,56%231,88%2 - - - - - - - - - - - - - -Eusko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE/PSOE)0,88%00,20%00,44%01,73%0 - -0,27%0 - - - - - - - - - - - -Partido Popular (PP)0,66%00,61%0 - -1,34%02,79%09,31%07,02%0 - - - - - - - - - -Eusko Alkartasuna (EA) - - - - - - - -23,49%230,59%218,94%119,73%128,87%238,15%3 - - - -Euskal Herritarrok (EH) - - - - - - - - - - - -30,21%2 - - - - - - - - - -Herri Batasuna (HB) - - - - - - - - - - - - - -25,28%221,76%125,28%227,01%234,59%2

 Kultura 
 Euskara 
UEMAko kidea da herria, biztanleen % 84,4 baitira euskaldunak.

Mendebaleko euskararen aldaera bat dute tokiko euskalkia: Arratiako hizkera, hain zuzen ere.

 Jaiak 
 Herriko jaiak irailaren 9an ospatzen dira.
 Migel deuna, irailaren 29an.
 Janarien eta Eskulanen Euskal Azoka, iraileko hirugarren larunbatean.

 Ondasun nabarmenak 
 San Migel eliza, XVI.mendekoa, oso eraikin ikusgarria da, bai kanpoaldean duen herri arkitekturaren kalitateagatik, bai osatzen duten eraikinen bolumen mailakatuagatik; baina harrigarriena zurgintzaren arteak lortzen du (elizaren kanpoaldea zurez egina baitago). Oin errektangeluarra du, bolumen mailakatua. Zurezko XVI.mendeko eskulturak ditu atarian eta hainbat elementu interesgarri. 1990ean izan zen berritua.
 Santiago ermita. Done Jakue Apostoluari eskainia, oinplano errektangeluarra eta atsedenleku bat ditu.
 Galiano dorretxea Artea eta Zeberio arteko bidean dago, eta XVI. mendekoa omen da.
 Torrea dorretxea gurutzearen gaineko gailurrean kokatuta dagoena, Andra Mari elizarekin eta Errotazaharrako errota burdinolarekin bat egiten zuen. Gaur egun, eliza zegoen tokian hilerria dago. 
 Ugarte dorretxeak, aurrekoaren antzeko ezaugarriak dituen arren, kutsu errenazentista nabarmenagoa du, eta eragin militarrak ez ditu hain nabarmen.
 Euskal Baserriaren Ekomuseoa. 
 Euskal Abertzaletasunaren Museoa.

 Artear ospetsuak 
 Benantzio Bernaola, "Karakol" (1903 – 1978), trikitilaria.
 Leon Bilbao (1916 – 1990), albokaria.
 Maritxu Bilbao Lapatza (1924-2022), mendizale eta eskalatzaile aitzindaria
 Imanol Agirre (1974), esku huskako pilotaria.
 Igor Estankona (1977), poeta.

 Hiri senidetuak 




 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Arteako udalaren webgunea
 Arteako bildu-ren webgunea