Ipar Irlandako gatazka

Ipar Irlandako gatazka (; , «Arazoak») 1969. urtetik aurrera Ipar Irlandan izandako gatazka etniko eta nazionalista bat izan zen. Batzuetan, «gerrillazko gerra» bat edo «intentsitate apaleko gerra» bat izan zela esaten da. Indarkeriazko azken aroa 1960ko hamarkadaren bukaeran hasi zen, eta 1998an Belfasten sinatutako Ostiral Santuko Hitzarmenarekin amaitu zela jotzen da. «The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.»Jack Holland: Hope against History: The Course of Conflict in Northern Ireland. Henry Holt & Company, 1999, p. 221; Arthur Aughey. The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement, p. 7; .Gordon Gillespie. Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict p. 250; Marianne Elliot. The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University. University of Liverpool Institute of Irish Studies, Liverpool University Press, 2007, pp. 2, 188; .Michael Goodspeed. When reason fails: Portraits of armies at war: America, Britain, Israel, and the future. Greenwood Publishing Group, 2002, pp. 44, 61;  Gatazka gehienbat Ipar Irlandan gertatu zen arren, indarkeria zenbaitetan iritsi zen Irlandako Errepublikara, Ingalaterrara eta Europa kontinentalera ere. Gatazka nagusiki politikoa zen —funtsean, lurraldea Erresuma Batuan mantentzearen aldekoen eta Irlandako Errepublikarekin batzearen aldekoen artean—, gertaera historikoek auspotua.

Erresuma Batuan mantentzearen aldekoen multzoan, Ipar Irlandako unionistak edo leialistak zeuden. Politikarien artean, aipatzekoa da Ian Paisley, DUP alderdikoa. Ideologia bereko indarkeriazko ekintzaileen artean, Michael Stone paramilitarra dugu.

Bigarren multzoan (errepublikarrak), IRA (Provisional Irish Republican Army) talde armatuak 1969an ekin zion borroka armatuari edo ekintza terroristei. Taldekideen artean, Bobby Sands (1954-1981) nabarmendu zen gose-greba eginez hil baitzen kartzelan, sinbolo bihurtuz. 2005etik su-etenean dago IRA. Sinn Féin alderdi politikoa ere errepublikarra da. Hala politikan nola indarkeriazko ekintzetan, buruzagi aipagarrietakoa da Gerry Adams.

Kronologia
1960ko hamarkada
 1967–1972: Ipar Irlandako eskubide zibilen aldeko mugimendua 
 1969: 
 1969ko Ipar Irlandako istiluak
 [Bogsideko gudua]].

1970eko hamarkada
 1970: 
Armen krisia
 Fallsko etxeratze-agindua.

 1971: 
Demetrius operazioa
Ballymurphyko sarraskia
McGurk's Barko atentatua
Balmoral Altzari Konpainiako atentatua. 

 1972: 
Igande Odoltsua
 Abercorn jatetxeko atentatua
 Donegall Streeteko atentatua
 Zuzeneko Agintearen hasiera
 Springmartingo gudua, Ostiral Odoltsua
 Motorman operazioa. 

 1973:
 Old Baileyko atentatua
 Sunningdaleko Akordioa
 Mountjoy espetxeko ihesa helikopteroz.

 1974: 
 M62ko autokarraren atentatua 
 Ulsterko Langile Batzordearen greba 
 Dublin eta Monaghango atentatuak 
 Guilfordeko tabernetako atentatua 
 Birminghamgo tabernetako atentatua.

 1975: 
 Miami Showband hilketak 
 Bayardo Barreko erasoa 
 Tullyvallengo sarraskia 
 Balcombe Streeteko segada.

 1976: 
 Burusien protesta
 Reavey eta O'Dowdarren hilketak 
 Kingsmillgo sarraskia.

 1978: 
 Protesta zikina
 La Mon jatetxeko atentatua 
 Gazelle helikopteroaren lurreratzea. 

 1979: 
 Warrenpointeko segada 
 Lord Mountbattenen hilketa. 

1980ko hamarkada
 1981: Preso Errepublikarren gose greba. 
 1982: Droppin Wellgo atentatua.
 1983: Maze espetxeko ihesa.
 1984: Brightongo Grand Hoteleko atentatua.
 1985: 
 Newryko mortero erasoa 
 Anglo-Irlandar Akordioa.

 1987: 
 Loughgallgo segada 
 Oroimenaren Eguneko atentatua.

 1988:
 1988–1994 Britainiar hedabideetako ahots zentsura
 Ipar Irlandako bake prozesuaren hasiera 
 Flavius operazioa 
 Milltown hilerriko erasoa 
 Britainiar kaporalen hilketak 
 IRAren atentatuak Herbehereetan 
 Aughanduffeko Lynx helikopteroaren lurrartzea
 Ballygawleyko autobus atentatua.

 1989: 
 Dealgo kuartelaren atentatua 
 Derryardeko kontrol-gunearen erasoa.   

1990eko hamarkada
 1990:
 Hego Armagheko frankotiratzaileen kanpainia (1990–1997)
 Augherreko Lynx helikopteroaren lurreratzea
 1990eko bonba-eramale derrigortuak.

 1991:
 Downing Streeteko mortero erasoa 
 Cappagheko hilketak.

 1992:
 Teebaneko atentatua 
 Sinn Féinen egoitzako tiroketa
 Sean Graham apustuetxeko tiroketa 
 Baltic Exchangeko atentatua.

 1993:
 Warringtongo atentatuak 
 Bishopsgateko atentatua
 Shankill Roadeko atentatua 
 Greysteelgo sarraskia 
 Downing Streeteko Adierazpena.

 1994:
 Crossmaglengo Lynx helikopteroaren lurreratzea
 Loughinislandgo sarraskia 
 Behin-behineko IRAren, UVFren, UDAren eta RHCren su-etena. 

 1996: 
 Docklandseko atentatua
 Manchesterko atentatua.

 1997: 
 1997ko Ipar Irlandako istiluak 
 IRAren bigarren su-etena.

 1998:
 Ostiral Santuko Hitzarmena
 Omagheko atentatua.

 Pertsona nabarmenak
Errepublikarrak
 Seán Lemass (1899–1971), Irlandako Errepublikako Taoiseacha (1959-1966).
 Jack Lynch (1917–1999), Taoiseach (1966-1973 eta 1977-1979).
 Liam Cosgrave (1920–2017), Taoiseach (1973-1977).
 Charles Haughey (1925–2006), Taoiseach (1979-1981, 1982 eta 1987-1992).
 Garret FitzGerald (1926–2011), Taoiseach (1981-1982 eta 1982-1987).
 Albert Reynolds (1932–2014), Taoiseach (1992-1994).
 John Hume (1937-2020), SDLP alderdiaren sortzailea eta Bakearen Nobel sariduna.
 John Bruton (1947–2024), Taoiseach (1994-1997).
 Bernadette Devlin (1947–), Irlandar Alderdi Errepublikar Sozialistaren sortzailea.
 Gerry Adams (1948-), Sinn Féin alderdiaren burua.
 Brendan Hughes (1948-2008), Behin-Behineko IRAko kidea.
 Dolours Price (1950-2013), IRAko kidea.
 Bertie Ahern (1951-), Taoiseach (1997-2008).
 Bobby Sands (1954-1981), IRAko kidea.

Unionistak
 James Callaghan (1912-2005), Erresuma Batuko Lehen Ministroa (1976-1979).
 Harold Wilson (1916-1995), EBko Lehen Ministroa (1964-1970) eta 1974-1976. 
 Edward Heath (1916-2005), EBko Lehen Ministroa (1970-1974). 
 Margaret Thatcher (1925-2013), EBko Lehen Ministroa (1979-1990).
 Ian Paisley (1926-2014), DUP alderdiaren burua.
 John Major (1943-), EBko Lehen Ministroa (1990-1997).
 David Trimble (1944-2022), UUP alderdiaren presidentea eta Bakearen Nobel sariduna.
 Mo Mowlam (1949-2005), politikari laborista britainiarra.
 Lenny Murphy (1952-1982): "Shankill Butchers" paramilitarren buruzagia.
 Tony Blair (1953-), EBko Lehen Ministroa (1997-2007).
 Michael Stone (1955-), paramilitar loialista.
 Billy Wright (1960-1997), Loialista Boluntarioen Indarra (UVF) taldearen buruzagia. 

Bestelakoak
 Alec Reid (1931-2013), apaiz bakezalea.
 George J. Mitchell (1933-), estatubatuar senataria.
 Harold Good (1937-), apaiz bakezalea.
 Mairead Corrigan (1944-), ekintzaile bakezalea.

 Gatazka bukatu ondorengo gorabeherak 

2007ko hauteskundeen ondoren Ian Paisleyren DUP eta Gerry Adamsen Sinn Féin indarturik atera ziren, eta gobernua elkarrekin eratu behar izan zuten, autonomia berreskuratzeko.

2014ko urriaren 29an, Belfasteko bigarren saialdia hasi zen. AEBetako Gobernuak beste ordezkari bat igorri zuen Ipar Irlandara, negoziazioak sustatzeko. Ipar Irlandako gatazka politikoaren hainbat ondorioren inguruko akordioak sustatzea izango zen haren lana; besteak beste, banderen auzia eta manifestazioen arautzea argitzeko.Samara Velte, «Belfasteko bigarren saialdia», Berria, 2014-10-30 Abenduaren 23an, «akordio garrantzitsua» lortu zuen Irlanda Iparraldeko alderdiek arlo ekonomiko eta politikoan.«"Akordio garrantzitsua" egin dute Irlanda Iparraldeko alderdiek», Berria, 2014-12-23 Egonkortasunari atea zabaltzen zion akordioak eta hurrengo hamar urteetarako finantza plana hitzartu zuten gobernua osatzen duten alderdiek. Banderei eta desfileen inguruan ez zuten adostasunik lortu, eta hurrengo bileretan landuko zuten auzia.Oihan Vitoria, «Egonkortasunari atea zabaltzeko akordioa lortu dute Ipar Irlandan», Berria, 2014-12-24

 Zineman 
 "Harry's Game" (1982)
 "Hidden Agenda" (1990)
 "In the Name of the Father" (1993)
 "The Boxer" (1997)
 "Bloody Sunday" (2002)
 "Omagh" (2004)
 "'71" (2014)

 Literaturan 
"Proxopera" (Benedict Kiely, 1977), "Lies of Silence" (Brian Moore, 1990), "Divorcing Jack" (Colin Bateman, 1995), "Eureka Street" (Robert MacLiam Wilson, 1996), "Reading in the Dark" (Seamus Deane, 1996) eta "The International" (Glenn Patterson, 1999) dira ingelesezko literaturan Ulsterreko gatazkari buruz idatzita dauden liburu batzuk. "Beldurra kaleen jabe egin zen eguna" (Berria)

Musikan

 Go on home British soldiers (Éire Óg)
 Kevin Barry
 Little Armalite
 Sunday Bloody Sunday (U2)
 The Foggy Dew (The Dubliners, The Clancy Brothers, The Chieftains, Shane McGowan...)
 The Town I Loved So Well (The Dubliners)
 Theme from Harry's Game (Clannad)
 Zombie (The Cranberries)

 Ikus, gainera 
 Ipar Irlandako talde armatuak
 Ipar Irlandako muralak

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ipar Irlandako gatazka