Buster Keaton

Joseph Francis Buster Keaton (Piqua, Kansas, AEB, 1895eko urriaren 4a - Woodland Hills, Kalifornia, AEB, 1966ko otsailaren 1a) zinema mutu komikoaren zuzendari eta aktore estatubatuar garrantzitsuenetarikoa izan zen. Bere ezaugarri garrantzitsuenetarikoa bere aurpegi adierazgabea izan zen, bere akrobaziekin batera. Buster (suntsitzaile) izenordea, bere babeslea izan zen Harry Houdinik ezarri zion, hiru urte zituela eskailera batetik erori eta ezer gertatu ez zitzaiola ikusi zuenean.

 Hastapenak 
Zinema asmatu zen urte berdinean jaio zen Keaton, vaudevillen hezia, eta hiru urte zituenetik bere gurasoekin ("Hiru Keatondarrak") antzezten hasi zen. Bere gurasoek Mohawk Medicine Companykoak ziren, Houdini bezala, eta kasualidadea medio, Kansasen zeuden Buster jaio zenean. Bere aita kazetari izan zen Mendebaldean, eta Myra bere emaztearekin batera, akrobazien ikuskizun bat gauzatzen zuen. Hau, nahiko harrigarria omen zen, non Keaton txikia eszenatokiko alde batetik bestera jaurtia izan ondoren zapaldua izaten zelako. Esketxaren izena "Giza-Espartzua" zen, eta honen ondorioz Buster zauritugabea izaten zela ziurtatzeko, orduko autoritateengatik galdekatuak izan ziren bere gurasoak.

 Zinema 

Antzerkigintzan izen pixka bat hartzen ari zela, Keaton, orduan hasiberria zen Zinemarengatik interesa erakusten hasi zen. Probatzea erabaki, eta Fatty Arbuckleren taldera gehitu zen. Arbuckleri, Busterrek zuen fisikoari esker egiten zituen akrobazia komikoek atentzioa deitu, eta bere pelikuletako bigarren aktore bezala jarri zuen.

Busterrek, Winter Garden Theatretik asteko 250 dolar ordaintzeko proposamen bati uko egin zion, 40 dolarretako pelikulak egiteko. Orduan, Keaton eta Fatty lagun bikainak egin ziren, eta 1917an hauen lehen filma etorri zen: The Butcher Boy, 1917. Ordutik, Keaton zinemaren teknika aztertzen hasi zen: pelikula motak, objetiboak, eta beste zenbait aspektu.

Fattyrekin beste bost pelikula egin eta gero, talde guztia Kaliforniara joan zen eta bertan ezagutu zuen Natalia Talmadge ezaguna. Nataliarekin ezkondu ostean, beste bi alditan ezkondu zen, Mae Scribbensekin 1933an eta Eleanor Harrisekin 1940an.

 Film luzeak 
1918an Lehen Mundu Gerrarako deitua izan zen, eta Frantzian zazpi hilabete eman zituen bertako tropentzako ikuskizunak egiten. Infekzio baten ondorioz, erdi gor itzuli zen Estatu Batuetara. Fatty bere lehen film luzea prestatzen ari zen, eta Joseph Schenckek bere produkzio-etxea eskaini zion bere pelikulak egin ahal izateko. Kasualitatez, garai hartan justuan Fattyk zinema oso gutxi egiten zuen, besteak beste Virginia Rappe aktorearen heriotz eta bortxaketaz leporatua izan zelako.

 Arrakasta 
1921 eta 1923 urteen artean, The Saphead film luzea eta 19 film labur grabatu zituen Busterrek. Ekoizlez aldatu zuenean, 1923 eta 1928 urteen artean, beste 10 film luze grabatu zituen. Urte hauetan, bere pelikulen gaineko kontrol osoa izan zuen, eta nahiz eta produkzio-etxeko akzio bat bera ere ez izan, Busterrek lokomotora zaharrak, edo trasatlantikoak eska zitzakeen. Honen guztiaren ondoren, bere pelikulen sormenaren kontrola galdu zuen.

Hainbat komedia serietan parte hartzeak ospea eta arrakasta ekarri zion, eta goia 20. hamarkadan heldu zuen. Bere hasierako arrakastak mundu osotik zabaldu zion ospea, soilik Charlie Chaplin eta Harold Lloyd bezalakoen atzetik, nahiz eta hauekin harreman estua izan, hala nola, beste hainbat artista ezagunekin, Douglas Fairbanks eta Rodolfo Valentinorekin adibidez.

 Film ezagunenak 

Buster Keatonen pelikula ezagunen artean, Our Hospitality (1923), Sherlock Jr. (1924), The Navigator (1924), Seven Chances (1925), The General (1926), Steamboat Bill Jr. (1928) eta The Cameraman (1928) daude.

 The General 

The General filmari buruz, Estatu Batuetako Gerra Zibila, Gone with the Wind pelikulak baino hobeto islatzen zuela esan zioten. "Batzuk nobeletara jotzen duten bitartean, beste batzuk Historiara jotzen dute argumentu bila" erantzun zuen Keatonek.

Pelikula, William Pittenger idazlearen benetako gertaera batean oinarritzen zen: Batasunaren soldaduen Tren konfederatu baten bahiketa. Hollywoodetik hegoaldeko soldadu protagonista txartzat har zezaketelakoan, Keatonek ikuspegia aldatu zion istorioari. Pelikula osoan zehar, gagentzako lekurik ez da ageri azalean, garaiko film guztietan bezala, gidoia ongi josia zegoelako. Oregongo basoetan grabatu zen, eta lokomotoraren suarengatik, suteak piztu ziren bertako basoetan. Efektu espezialen aldetik, film harrigarria izan zen, lokomotora amildegi batetik erortzerakoan adibidez.

Pelikulan, gizon mehe, bakarti, txiki eta hauskorra bere lokomotora eta maite duen neskaren bila ageri da. Gaur egun, zinemaren artelan handienetarikoen artean dagoen film honek izugarrizko porrot komertziala izan zuen orduan.

 Amaiera 

Keatonen zoritxarrerako, honen produkzio unitate MGMk 1928an hartu zuen, eta ondorioz Jimmy Duranterekin egindako hainbat film arrakastatsu -penagarri, Busterren iritziz - egin zituzten. Soinua irudiarekin ezkondu zenean, Keatonek alkoholari ekin zion gainditu ezina zitzaion egoerari aurre egiteko. Egindako guztia galdu eta 1930eko hamarkada ezkutatuta eman zuen MGMren hainbat filmentzako gagak idazten - tartean Marx anaien ezagunetariko batzuk -.

Billy Wilderren Sunset Boulevarden (1950), eta Limelight (1952) pelikulan, bere azken agerraldiak egin zituen, zinemaren gloria zahar bat eta Chaplin bezala hain zuzen ere. Orduan, jendeak arreta gehiago eskaini zion bere lan harrigarriari, eta telebistarako iragarkiak eta zuzeneko emankizunekin hasi zen. Beste agerraldi interesgarri bat, Around the World in Eighty Days (1956) pelikulakoa izan zen, Cantinflasekin batera. Bertan tren bateko gidari bezala agertzen da (The General pelikularen omenez).

Bere azken agerraldia, 1965eko Veneziako Mostran izan zen, bere azken lana aurkezten: Film (Alan Schneider). Bertan, estraineko aldiz drama bat antzeztu zuen, eta publikoaren aldetik goraipatua izan zen. Bost hilabete beranduago, 70 urte zituela, Los Angeleseko bere etxean hil zen.

 Filmografia 
 Roscoe "Fatty" Arbucklerekin egindako film laburrak 
 The Butcher Boy (1917)
 The Rough House (1917)
 His Wedding Night (1917)
 Oh Doctor! (1917)
 Coney Island (1917)
 A Country Hero (1917)
 Out West (1918)
 The Bell Boy (1918)
 Moonshine (1918)
 Good Night, Nurse! (1918)
 The Cook (1918)
 Back Stage (1919)
 The Hayseed (1919)
 The Garage (1919)

 Lehen film luzea 
 The Saphead (1920) Herbert Blanché

 Zuzendari gisa 
 Film Laburrak 

 One Week (1920)
 Convict 13 (1920)
 The Scarecrow (1920)
 Neighbors (1920)
 The Haunted House (1921)
 Hard Luck (1921)
 The 'High Sign' (1921 benetako bere lehen zuzendari lana)
 The Goat (1921)
 The Playhouse (1921)
 The Boat (1921)
 The Paleface (1922)
 Cops (1922)
 My wife's Relations (1922)
 The Blacksmith (1922)
 The Frozen North (1922)
 The Electric House(1922)
 Daydreams (1922)
 The Balloonatic (1923)
 The Love Nest (1923)

 Film luzeak 
 The Three Ages (1923)
 Our Hospitality (1923)
 Sherlock Jr. (1924)
 The Navigator (1924)
 Seven Chances (1925)
 Go West (1925)
 Bathling Buttler (1926)
 The General (1926)
 College (1927)
 Steamboat Bill Jr. (1928)
 The Cameraman (1928)

 Filmen zuzendaria eta izenburuak 
Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:
UrteaFilmaZuzendariaBeste izenburu batzuk 1917Coney IslandRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: Fatty en la feria frantsesez: Fatty à la fête foraine katalanez: Coney Island (pel·lícula de 1917) 1917The Butcher BoyRoscoe Arbuckle frantsesez: Fatty boucher 1917Oh Doctor!Roscoe Arbuckle frantsesez: Fatty docteur 1917His Wedding NightRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: Noche de bodas frantsesez: La Noce de Fatty 1917The Rough HouseRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: Tres pies al gato frantsesez: Fatty chez lui 1917A Country HeroRoscoe Arbuckle frantsesez: Fatty m'assiste 1917A Reckless RomeoRoscoe Arbuckle frantsesez: Fatty en bombe 1918Out WestRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: El sheriff frantsesez: Fatty bistro 1918The Bell BoyRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: El botones frantsesez: Fatty groom 1918The CookRoscoe Arbuckle frantsesez: Fatty cuisinier katalanez: The cook (pel·lícula de 1918) 1918Good Night, Nurse!Roscoe Arbuckle gaztelaniaz: Buenas noches, enfermera frantsesez: Fatty à la clinique 1918MoonshineRoscoe Arbuckle frantsesez: La Mission de Fatty 1919Back StageRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: Keaton entre bastidores frantsesez: Fatty cabotin 1919The HayseedRoscoe Arbuckle gaztelaniaz: Fatty cartero frantsesez: Un garçon séduisant 1920NeighborsEdward F. Cline frantsesez: La Voisine de Malec katalanez: Neighbors (pel·lícula de 1920) 1920One WeekEdward F. Cline gaztelaniaz: Una semana frantsesez: La Maison démontable katalanez: Una setmana 1920The GarageRoscoe Arbuckle frantsesez: Le Garage infernal 1920Convict 13Edward F. Cline gaztelaniaz: Convicto 13 frantsesez: Malec champion de golf 1920The Round-UpGeorge Melford katalanez: The Round-Up (pel·lícula de 1920) 1920The SapheadHerbert Blaché frantsesez: Ce crétin de Malec katalanez: Ingenu i afortunat 1920The ScarecrowEdward F. Cline gaztelaniaz: The Scarecrow (película de 1920) frantsesez: L'Épouvantail 1921The PlayhouseBuster Keaton frantsesez: Frigo fregoli 1921The BoatBuster Keaton frantsesez: Frigo capitaine au long cours katalanez: The Boat (pel·lícula de 1921) 1921Hard LuckEdward F. Cline gaztelaniaz: Pamplinas nació el día 13 frantsesez: La Guigne de Malec katalanez: Hard Luck (pel·lícula de 1921) 1921The GoatBuster Keaton frantsesez: Malec l'insaisissable katalanez: The Goat (pel·lícula de 1921) 1921The Haunted HouseEdward F. Cline frantsesez: Malec chez les fantômes katalanez: The Haunted House (pel·lícula de 1921) 1921The High SignBuster Keaton frantsesez: Malec champion de tir 1922The Frozen NorthBuster Keaton frantsesez: Frigo l'esquimau 1922Seeing Stars1922The BlacksmithBuster Keaton frantsesez: Malec forgeron 1922The Electric HouseBuster Keaton gaztelaniaz: La casa eléctrica frantsesez: Frigo à l'Electric Hotel 1922My Wife's RelationsBuster Keaton frantsesez: Le Neuvième mari d'Eléonore 1922Day DreamsBuster Keaton gaztelaniaz: Sueños imposibles frantsesez: Grandeur et Décadence katalanez: Day Dreams (pel·lícula de 1922) 1922CopsEdward F. Cline frantsesez: Frigo déménageur katalanez: Cops (pel·lícula) 1922The PalefaceBuster Keaton frantsesez: Malec chez les Indiens katalanez: The Paleface (pel·lícula de 1922) 1923Three AgesBuster Keaton gaztelaniaz: Las Tres Edades frantsesez: Les Trois Âges katalanez: Les tres edats 1923Our HospitalityBuster Keaton gaztelaniaz: La ley de la hospitalidad frantsesez: Les Lois de l'hospitalité katalanez: La nostra hospitalitat 1923The Love NestEdward F. Cline frantsesez: Frigo et la Baleine 1923The BalloonaticBuster Keaton frantsesez: Malec aéronaute 1924The NavigatorDonald Crisp gaztelaniaz: El navegante frantsesez: La Croisière du Navigator 1924Sherlock, Jr.Buster Keaton gaztelaniaz: El moderno Sherlock Holmes frantsesez: Sherlock Junior katalanez: Sherlock Jr. 1925Go WestBuster Keaton gaztelaniaz: El rey de los cowboys frantsesez: Ma vache et moi katalanez: Go West (pel·lícula de 1925) 1925Seven ChancesBuster Keaton frantsesez: Les Fiancées en folie 1926The GeneralBuster Keaton gaztelaniaz: El maquinista de La General frantsesez: Le Mécano de la « General » katalanez: El maquinista de la General 1926Battling ButlerBuster Keaton gaztelaniaz: El boxeador frantsesez: Le Dernier Round 1927CollegeJames W. Horne gaztelaniaz: El colegial frantsesez: Sportif par amour katalanez: College (pel·lícula de 1927) 1928The CameramanEdward Sedgwick frantsesez: L'Opérateur 1928Steamboat Bill Jr.Charles Reisner frantsesez: Cadet d'eau douce 1929The Hollywood Revue of 1929Charles Reisner frantsesez: Hollywood chante et danse 1929Spite MarriageEdward Sedgwick gaztelaniaz: El comparsa frantsesez: Le Figurant 1930DoughboysEdward Sedgwick gaztelaniaz: Reclutas frantsesez: Buster s'en va-t-en guerre 1930De frente, marchenEdward Sedgwick 1930Free and EasyEdward Sedgwick gaztelaniaz: Easy Go frantsesez: Le Metteur en scène 1931Parlor, Bedroom and BathEdward Sedgwick gaztelaniaz: Pobre Tenorio frantsesez: Buster se marie 1931Wir schalten um auf HollywoodFrank Reicher 1931Buster se marieClaude Autant-Lara 1931The Stolen JoolsWilliam C. McGann frantsesez: Les Bijoux volés 1931Sidewalks of New YorkJules White gaztelaniaz: Calles de Nueva York frantsesez: Buster millionnaire 1932Speak EasilyEdward Sedgwick frantsesez: Le Professeur 1932The Passionate PlumberEdward Sedgwick gaztelaniaz: El amante improvisado frantsesez: Le Plombier amoureux 1933What! No Beer?Edward Sedgwick gaztelaniaz: Queremos cerveza frantsesez: Le Roi de la bière 1934The Gold GhostBuster Keaton frantsesez: Shérif malgré lui 1934Le Roi des Champs-ÉlyséesMax Nosseck gaztelaniaz: El rey de los Campos Elíseos 1934Allez OopBuster Keaton gaztelaniaz: Más dificil todavía frantsesez: L'Horloger amoureux 1935The Timid Young ManMack Sennett 1935Tars and StripesBuster Keaton frantsesez: Héros de la marine 1935La Fiesta de Santa BarbaraLouis Lewyn 1935Palooka from PaducahCharles Lamont 1935The E-Flat ManCharles Lamont 1935The InvaderAdrian Brunel gaztelaniaz: Un joven tímido frantsesez: Un baiser SVP 1935One Run ElmerBuster Keaton frantsesez: Les Rivaux de la pompe 1935Hayseed RomanceCharles Lamont frantsesez: Romance dans le foin 1936Mixed MagicBuster Keaton frantsesez: Le Magicien 1936Three on a LimbCharles Lamont frantsesez: Trois prétendants 1936Blue BlazesBuster Keaton frantsesez: L'As du feu 1936Grand Slam OperaBuster Keaton frantsesez: Chef d'orchestre malgré lui 1936The ChemistAl Christie frantsesez: Le Chimiste 1937Love Nest on WheelsBuster Keaton frantsesez: La Roulotte d'amour 1937DittoCharles Lamont frantsesez: Dito 1937Jail BaitCharles Lamont gaztelaniaz: Me voy a la cárcel frantsesez: Candidat à la prison 1939Mooching Through GeorgiaJules White 1939Pest from the WestDel Lord 1939Hollywood CavalcadeIrving Cummings gaztelaniaz: La cabalgata de Hollywood 1940Li'l AbnerAlbert S. Rogell gaztelaniaz: El pequeño Abner 1940The Villain Still Pursued HerEdward F. Cline frantsesez: Boire et Déboires 1940His Ex Marks the SpotJules White 1940Screen Snapshots Series 19, No. 6Ralph Staub 1940New MoonRobert Z. Leonard gaztelaniaz: Luna llena frantsesez: L'Île des amours 1940The Spook SpeaksJules White 1940Nothing But PleasureJules White 1940Pardon My Berth MarksJules White 1940The Taming of the SnoodJules White gaztelaniaz: Four-Thirds Off 1941So You Won't SquawkDel Lord 1941General NuisanceJules White gaztelaniaz: The Private General 1941So You Won't Squawk!Jules White 1943Forever and a DayRené Clair gaztelaniaz: Siempre y un día frantsesez: Et la vie recommence 1944San Diego, I Love YouReginald Le Borg gaztelaniaz: Linda y tenaz frantsesez: San Diego I Love You 1945That Night with YouWilliam A. Seiter 1945She Went to the RacesWillis Goldbeck 19451945That's the SpiritCharles Lamont gaztelaniaz: ¡Ahí va el espíritu! frantsesez: L'esprit fait du swing 1946Boom in the MoonJaimec gaztelaniaz: El moderno Barba Azul frantsesez: Pan dans la lune 1949In the Good Old SummertimeRobert Z. Leonard gaztelaniaz: En aquel viejo verano frantsesez: Amour poste restante 1949The Lovable CheatRichard Oswald frantsesez: Le Faiseur 1950Some of the Best: Twenty-Five Years of Motion Picture Leadership1950Wonderful TimesErik Ode 1950Sunset BoulevardBilly Wilder frantsesez: Boulevard du crépuscule 1951¡Qué tiempos aquellos!1952Tutto il mondo rideIgnazio Ferronetti 1952LimelightCharlie Chaplin gaztelaniaz: Candilejas frantsesez: Les Feux de la rampe 1952Paradise for BusterDel Lord 1953L'incantevole nemicaClaudio Gora gaztelaniaz: La encantadora enemiga frantsesez: Pattes de velours 1954Jail BaitEd Wood gaztelaniaz: La cara oculta 1954The AwakeningMichael McCarthy 1956Around the World in 80 DaysMichael Anderson gaztelaniaz: La vuelta al mundo en ochenta días frantsesez: Le Tour du monde en quatre-vingts jours euskaraz: « Around the World in Eighty Days » katalanez: La volta al món en vuitanta dies galizieraz: A volta ao mundo en oitenta días 1958Ça c'est du cinémaMack Sennett 1960The Adventures of Huckleberry FinnMichael Curtiz gaztelaniaz: Las aventuras de Huckleberry Finn frantsesez: Les Aventuriers du fleuve 1960When Comedy Was KingRobert Youngson 1962Nickelodeon Days1963The Triumph of Lester SnapwellJames Calhoun 1963It's a Mad, Mad, Mad, Mad WorldStanley Kramer gaztelaniaz: El mundo está loco, loco, loco frantsesez: Un monde fou, fou, fou, fou euskaraz: « It's a Mad » katalanez: El món és boig, boig, boig 196330 Years of FunRobert Youngson 1964MGM's Big Parade of ComedyRobert Youngson gaztelaniaz: The Big Parade of Comedy 1964Pajama PartyDon Weis gaztelaniaz: El Club del Pijama 1964FilmAlan Schneider 1965Sergeant DeadheadNorman Taurog gaztelaniaz: El Sargento Calamidad frantsesez: Deux Cinglés à l'armée 1965Due Marines e un GeneraleLuigi Scattini gaztelaniaz: Guerra a la italiana frantsesez: Deux Bidasses et le Général katalanez: Guerra a la italiana 1965Beach Blanket BingoWilliam Asher gaztelaniaz: Diversión en la playa 1965The RailrodderGerald Potterton gaztelaniaz: El ferroviario katalanez: El ferroviari 1965How to Stuff a Wild BikiniWilliam Asher gaztelaniaz: Como rellenar un bikini 1966A Funny Thing Happened on the Way to the ForumRichard Lester frantsesez: Le Forum en folie katalanez: Golfus de Roma 19704 ClownsRobert Youngson 1976That's Entertainment, Part IIGene Kelly gaztelaniaz: Hollywood, Hollywood frantsesez: Hollywood, Hollywood katalanez: Això és l'espectacle 1990Buster's BedroomRebecca Horn frantsesez: La Chambre de Buster 2004Come inguaiammo il cinema italiano - La vera storia di Franco e CiccioDaniele Ciprì gaztelaniaz: How We Got the Italian Movie Business Into Trouble: The True Story of Franco and Ciccio frantsesez: Come inguaiammo il cinema italiano 2015Eisenstein in GuanajuatoPeter Greenaway gaztelaniaz: Eisenstein en Guanajuato frantsesez: Que viva Eisenstein! 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kansastarrak
Kategoria:Zinema mutuko aktoreak
Kategoria:Mimoak
Kategoria:Zinema mutuko zuzendariak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako aktoreak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendariak
Kategoria:Alemaniar estatubatuarrak
Kategoria:Herbeherear estatubatuarrak
Kategoria:Ohorezko Oscar sariaren irabazleak
Kategoria:Birikako minbiziaren ondorioz hildakoak
Kategoria:Los Angelesen hildakoak