Arrano

Arranoa Accipitriformes ordenako zenbait hegazti harrapariri ematen zaien izen generikoa da.

Nahiz eta hegazti harraparia izateagatik ezaguna izan, sarraskijalea ere bada. Edonon aurki daitezke, Antartidan izan ezik. Tamaina handia, gorpuzkera mardula eta buru eta moko pisutsuak haien ezaugarri nagusiak dira.

 Adierak 
Euskararen estandarizazioak eta hiztegigintzak arrano finkatu eta mugatu egin dute  adiera, erdarazko águila, aigle edo eagle hitzen sinonimo bihurtu arte; baina, berez, izena oso modu generikoan erabiltzen da edo erabili izan da euskaraz, ia eguneko hegazti harrapari guztiak izendatzeko balio dezake. Arrano izen espezifikoa jasotzen dutenei, zein miru edo aztore deitu ditzakegunei ere, ia denei aplika dakieke, hango edo hemengo herri hizkeran.

Harrapari sarraskijaleak ere (putre edo saiak, kasu) arrano izendatzen dira hainbat hizkeratan, bai LapurdinLarrunen, Azkaine Gure Herria, Jean Elizalde Zerbitzari, Elkar 1985 zein Bizkaieraren eremuanSaiak, arranoak eta putreak, Asier Sarasua, Eibartik blogean, Creative Commons by-sa.

 Ezaugarriak 
Hegazti harraparia denez, moko handi, boteretsu eta puntazorrotza dauka, harrapakinen haragia erraz askatzeko. Haien tartso eta atzaparrak ere indartsuak dira. Halaber, oso esanguratsua da haien indarra, izan ere, harrapakin pisutsuagoak eramanez hegan egiteko gai baitira. Gainera, oso ikusmen ona dute, harrapakinak (besteak beste, arratoiak, erbiak, saguak, untxiak, azeri txikiak eta beste ugaztun txiki batzuk) distantzia handietan aurkitzeko ahalmena ematen diena.
Obiparoa da, hau da, arrautzak erruten ditu. Habiak zuhaitz altuetan edo arroketan egiten dituzte eta hiru metrora irits daitezke. Hegazti hain handia denez, bakarrik arrautz bat edo bi aurki daitezke habian, eta gurasoek 45 egunean berotzen dituzte. Jaiotzetik bi hilera hegan egiteko prest daude eta gero eta urrunago joateko gai dira. Hala eta guztiz ere, urte oso bat egon behar dira habia utzi gabe, gurasoen ondoan ehizatzen ikasten, berez kabuz ehizatzeko gai izan arte.

 Hegaztiak 
Munduan zehar dauden arrano espezie gehienak Accipitridae familiakoak dira, baina arrano arrantzalea Pandionidae familiakoa da.  

Aquila spilogasterAccipitriformesAccipitridaearrano afrikarTerathopius ecaudatusAccipitriformesAccipitridaearrano akrobataNisaetus cirrhatusAccipitriformesAccipitridaearrano aldakorSpizaetus ornatusAccipitriformesAccipitridaearrano apainPandion haliaetusAccipitriformesPandionidaearrano arrantzaleAquila chrysaetosAccipitriformesAccipitridaearrano beltzNisaetus lanceolatusAccipitriformesAccipitridaearrano celebestarNisaetus philippensisAccipitriformesAccipitridaearrano filipinarNisaetus florisAccipitriformesAccipitridaearrano florestarHarpyopsis novaeguineaeAccipitriformesAccipitridaearrano gineaberritarPolemaetus bellicosusAccipitriformesAccipitridaearrano gudariHieraaetus morphnoidesAccipitriformesAccipitridaearrano hankazuriClanga hastataAccipitriformesAccipitridaearrano indiarNisaetus bartelsiAccipitriformesAccipitridaearrano javatarStephanoaetus coronatusAccipitriformesAccipitridaearrano koroadunIctinaetus malaiensisAccipitriformesAccipitridaearrano malaiarLophaetus occipitalisAccipitriformesAccipitridaearrano mottodunAquila rapaxAccipitriformesAccipitridaearrano nagiEutriorchis asturAccipitriformesAccipitridaearrano narrastizaleHieraaetus weiskeiAccipitriformesAccipitridaearrano papuarClanga clangaAccipitriformesAccipitridaearrano pikartClanga pomarinaAccipitriformesAccipitridaearrano pomeraniarLophotriorchis kieneriiAccipitriformesAccipitridaearrano sabelgorriMacheiramphus alcinusAccipitriformesAccipitridaearrano saguzarzaleSpizaetus tyrannusAccipitriformesAccipitridaearrano tiranoHieraaetus pennatusAccipitriformesAccipitridaearrano txikiPithecophaga jefferyiAccipitriformesAccipitridaearrano tximinozaleNisaetus kelaartiAccipitriformesAccipitridaearrano zeilandarAquila audaxAccipitriformesAccipitridaearrano ziri-buztanSpizaetus melanoleucusAccipitriformesAccipitridaearrano zuri-beltzHieraaetus ayresiiAccipitriformesAccipitridaeAyres arranoAquila fasciataAccipitriformesAccipitridaeBonelli arranoAquila gurneyiAccipitriformesAccipitridaeGurney arranoSpizaetus isidoriAccipitriformesAccipitridaeIsidoro arranoNisaetus nipalensisAccipitriformesAccipitridaemendi-arranoAquila verreauxiiAccipitriformesAccipitridaeVerreaux arranoHieraaetus wahlbergiAccipitriformesAccipitridaeWahlberg arranoNisaetus nanusAccipitriformesAccipitridaeWallace arrano

Hauetaz gain, eguzki-arrano eta itsas arrano ere izen arruntak dira.

 Erabilpena Euskal Herrian 
Arrano hitza euskaraz arraio hitzaren leungarritzat erabiltzen da. Adibidez:Ortik eta Emendik, Justo Mokoroa, 1990

 Nola arrano hainbeste diru?
 Arranotan!
 Arranopola!
 Hau mundu arrano hau!Juan Bautista Bilbao Batxi; Susa argitaldariak haren esaldi horrekin idazburutu zuen bere idazkien bilduma (1997).

Arrano Beltza euskal abertzaletasunaren ikurretako bat da.

 Ikurrak beste leku batzuetan 
thumb
Arranoak historiako etapa eta leku askotan duen munta esanguratsua da. Izan ere, hainbat zibilizazio eta garaitan, arranoa ikur nagusitzat hartzen zen: esaterako, Erromatar Inperioan, Gurutzaden garaian edota beste inperio batzuen garaietan (Karlomagno, Napoleon, Errege Katolikoak...), arranoa sinboloa izan zen, batez ere, entsena militarrerako.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Accipitriformes