Iruñeko eta Tuterako artxidiozesia

Iruñeko eta Tuterako artxidiozesia edo Iruñeko eta Tuterako artxibarrutia —laburturik, Iruñeko artxibarrutia edo Iruñeko artxidiozesia— (latinez eta ofizialki: Archidioecesis Pampilonensis et Tudelensis) Erromatar Eliza Katolikoaren probintzia bat da, Nafarroa Garaiaren lur eremu osoa barne hartzen duena; 1956an artxibarruti bihurtu zenetik beste elizbarruti hauek atxikita ditu: Donostiakoa (Gipuzkoa osoa), Logroñokoa (Errioxa osoa) eta Jakakoa (Huesca eta Zaragoza probintziak, ez osorik). Artxidiozesiaren egoitzak Iruñea eta Tutera dira. Egun, burua Francisco Pérez González da, Iruñeko artzapezpikua eta Tuterako apezpikua.

Euskal Herriko lurrak dituzten beste bi artxidiozesi daude: Bordelekoa (Ipar Euskal Herri osoa eta Euskal Herriaz kanpoko beste lur batzuk hartzen dituena) eta Burgoskoa (Araba, Bizkaia eta Euskal Herriaz kanpoko beste lur batzuk hartzen dituena).

 Historia 
 V. mendean: Iruñeko elizbarrutia sortu zuten.
 1851ko irailaren 5: Iruñea-Tutera elizbarruti bihurtu zen.
 1889ko uztailaren 17: berriro Iruñeko elizbarruti izendatu.
 1955eko irailaren 2: berriro Iruñea-Tutera elizbarruti bihurtu.
 1956ko abuztuaren 11: Iruñea-Tutera artxidiozesi bihurtu.
 1984ko abuztuaren 11: Iruñe eta Tuterako artxidiozesi izendatu.

 Eliza nagusiak 
 Katedrala
 Iruñeko katedrala
 Tuterako Santa Maria katedrala
 Basilika txikiagoak:
 San Fermin eliza (Iruñea)
 Leireko monasterioa (Esa)
 Orreagako kolegiata

 Apezpikuen zerrenda 
 Iruñeko eta Tuterako artzapezpikuak
 Francisco Pérez González artzapezpikua (2007.07.31 - gaur egun)
 Fernando Sebastián Aguilar artzapezpikua (1993.03.26 – 2007.07.31)
 José María Zirarda Latxiondo artzapezpikua (1984.08.11 – 1993.03.26)
 Iruñea-Tutera artzapezpiku metropolitarrak
 José María Zirarda Latxiondo artzapezpikua (1978.01.31 – 1984.08.11)
 José Méndez Asensio artzapezpikua (1971.12.03 – 1978.01.31)
 Arturo Tabera Araoz kardinala (1968.07.23 – 1971.12.04)
 Enrique Delgado y Gómez artzapezpikua (1956.08.11 – 1968.07.23)
 Iruñea-Tutera apezpikuak
 Enrique Delgado y Gómez artzapezpikua (1955.09.02 – 1956.08.11)
 Iruñeko apezpikuak
 Enrique Delgado y Gómez artzapezpikua (1946.10.26 – 1955.09.02)
 Marcelino Olaetxea Loizaga artzapezpikua (1935.08.23 – 1946.02.17)
 Tomás Muñiz Pablos artzapezpikua (1928.03.10 – 1935.08.13)
 Mateo Mujica Urrestarazu apezpikua (1923.10.26 – 1928.03.10)
 José López Mendoza y García apezpikua (1899.12.14 – 1923.01.31)
 Antonio Ruiz-Cabal y Rodríguez apezpikua (1889.07.17 – 1899.12.13)
 Iruñea-Tutera apezpikuak
 Antonio Ruiz-Cabal y Rodríguez apezpikua (1886.06.10 – 1889.07.17)
 José Oliver y Hurtado apezpikua (1875.09.23 – 1886.09.03)
 Pedro Cirilo Uriz Labayru apezpikua (1861.12.23 – 1870.08.07)
 Severo Leonardo Andriani Escofet apezpikua (1851.09.05 – 1861.09.24)
 Iruñeko apezpikuak
 Severo Leonardo Andriani Escofet apezpikua (1829.12.19 – 1851.09.05)
 Joaquín Javier Uriz Lasaga apezpikua (1815.09.04 – 1829.09.17)
 Veremundo Anselmo Arias Teixeiro y Rodríguez artzapezpikua (1804.03.26 – 1814.12.19)
 Lorenzo Igual Soria apezpikua (1795.09.22 – 1803.05.16)
 Esteban Antonio Aguado Rojas apezpikua (1785.04.11 – 1795.02.20)
 Agustín Lezo Palomeque artzapezpikua (1779.12.13 – 1783.12.15)
 Juan Lorenzo Irigoien Dutari apezpikua (1768.06.20 – 1778.03.21)
 Gaspar Miranda Argaiz apezpikua (1742.09.23 – 1767.12.11)
 Francisco Ignacio Añoa Busto artzapezpikua (1735.12.19 – 1742.09.24)
 Melchor Angel Gutiérrez Vallejo apezpikua (1729.03.28 – 1734.12.09)
 Andrés Murillo Velarde apezpikua (1725.03.21 – 1728.11.06)
 Juan Camargo Angulo apezpikua (1716.10.05 – 1725.03.20)
 Pedro Aguado apezpikua (1713.05.22 – 1716.04.19)
 Juan Iñiguez Arnedo apezpikua (1700.05.10 – 1710.02.14)
 Toribio de Mier (1692-?)
 Juan Grande (1683-1692)
 Pedro Roche (?-1683)
 Diego de Tejada y la Guardia apezpikua (1658 – ?)
 Francisco Díaz Alarcón y Covarrubias apezpikua (1648.02.10 – 1657.09.24)
 Juan Queipo de Llano Flores apezpikua (1639.01.10 – 1647.02.18)
 Pedro Fernández Zorrilla apezpikua (1627.06.14 – 1637.08.11)
 José González Díez artzapezpikua (1625.07.28 – 1627.05.17)
 Cristóbal Lobera Torres apezpikua (1623.03.06 – 1625.02.19)
 Francisco Hurtado de Mendoza y Ribera apezpikua (1621.03.17 – 1622.11.14)
 Prudencio Sandoval apezpikua (1612.02.27 – 1620.03.12)
 Antonio Benegas Figueroa apezpikua (1606.01.30 – 1610.10.10)
 Mateo Burgos Moraleja apezpikua (1600.09.25 – 1606.01.16)
 Antonio Zapata y Cisneros kardinala (1596.05.13 – 1600.09.11)
 Bernardo de Sandoval y Rojas kardinala (1588.03.16 – 1596.04.29)
 Pedro de Lafuente apezpikua (1578.05.05 – 1587.08.13)
 Antonio Manrique Valencia apezpikua (1575.02.28 – 1577.12.19)
 Diego Ramírez Sedeño de Fuenleal apezpikua (1561.06.13 – 1573.01.27)
 Alvaro Moscoso apezpikua (1550.06.27 – 1561.06.02)
 Antonio de Fonseca apezpikua (1545.01.09 – 1550.06.27)
 Pedro Pacheco Ladrón de Guevara kardinala (1539.05.21 – 1545.01.09)
 Juan Rena apezpikua (1538.06.05 – 1539.01.18)
 Alessandro Cesarini kardinala (Administratzaile apostolikoak 1520.12.27 – 1538.06.05)
 Giovanni Ruffo de Theodoli artzapezpikua (Administratzaile apostolikoak 1512 – 1517)
 Amaneo Albretekoa kardinala (1510.09.20 - 1520.12.20)
 Fazio Giovanni Santori kardinala (Administratzaile apostolikoak 1507.09.17 – 1510.03.22)
 Antonio Pallavicini Gentili kardinala (Administratzaile apostolikoak 1492 – 1507)
 Cesare Borgia artzapezpikua (1491.09.12 – 1492.08.31)
 Alfonso Carrillo apezpikua (1473-1491)
 Nikolas Etxabarri apezpikua (1462-1469)
 Basilios Bessarion (1458-1462) (Administratzailea)
 Martin Peraltakoa II.a apezpikua (1457-1458)
 Martin Peraltakoa I.a apezpikua (1426-1456)
 Antso Santxitz Oteitzakoa apezpikua (1420-1425)
 Lancelot Nafarroakoa (1408-1420) (Bikario Orokorra)
 Gartzia de Aibar (1408) (Bikario Orokorra)
 Nikolas Lope Orreagakoa (1407-1408) (Bikario)
 Martin Eusa (1406-1407) (Bikario Orokorra)
 Migel Zalba (1404-1406) (Administratzaile)
 Martin Zalba (1377-1390 apezpikua, 1390-1403 Administratzailea)
 Bernardo Folcaut apezpikua (1364-1377)
 Miguel Santxitz Asiaingoa apezpikua (1356-1364)
 Pierre de Monteruc apezpikua (1355-1356)
 Arnaldo Barbazangoa apezpikua (1318-1355)
 Senen Gartzia Asiaingoa apezpikua (1317) (Hautatua)
 Migel Maucondiut apezpikua (1317) (Hautatua)
 Raul Rossellet apezpikua (1317)
 Guillermo Metxin apezpikua (1316-1317)
 Arnalt Puyana (1310-1316)
 Migel Periz Legariakoa apezpikua (1288-1304)
 Migel Santxitz Uncastillokoa apezpikua (1277-1286)
 Armingot apezpikua (1268-1277)
 Petri Ximenitz Gatzolatzekoa apezpikua (1241-1266)
 Petri Ramiritz Piedrolakoa apezpikua (1230-1238)
 Remigio Nafarroakoa apezpikua (1220-1229)
 Gilen Saintongekoa apezpikua (1215-1219)
 Espareg de la Barca apezpikua (1212-1215)
 Joan Tarazonakoa apezpikua (1205-1211)
 Gartzia Fernanditz apezpikua (1194-1205)
 Martin Tafallakoa apezpikua (1193-1194) (Hautatua)
 Petri Pariskoa apezpikua (1167-1193)
 Bibiano apezpikua (1165-1166)
 Raimundo apezpikua (1163)
 Petri Donejakuekoa apezpikua (1162-1164)
 Antso apezpikua (1160-1164)
 Lope Artaxoakoa apezpikua (1143-1159)
 Antso Larrosa apezpikua (1122-1142)
 Gilen apezpikua (1122)
 Petri Rodezkoa apezpikua (1083-1115)
 Gartzia Ramiritz apezpikua (1077-1083)
 Blasko II.a apezpikua (1070-1076)
 Joan II.a apezpikua (1052-1068)
 Antso Txikia apezpikua (1025-1051)
 Antso Handia apezpikua (1015-1024)
 Eximeno apezpikua (1000-1005)
 Sisebuto apezpikua (981-997)
 Julian apezpikua (983-985)
 Bibas apezpikua (979tik aurrera)
 Blasko I.a apezpikua (971 edo 972tik aurrera)
 Balendin apezpikua (928-947)
 Galindo apezpikua (922-928)
 Basilio apezpikua (918-922)
 Ximeno apezpikua (876-914)
 Wilesindo apezpikua (848-860)
 Opilano apezpikua (829tik aurrera)
 Marciano apezpikua (693tik aurrera)
 Atilano apezpikua (683tik aurrera)
 Joan I.a apezpikua (610tik aurrera)
 Liliolo apezpikua (589-592)
 San Fermin

 Elizbarruti sufragiodunak 
 Calahorra eta Calzada elizbarrutia
 Jacako elizbarrutia
 Donostiako elizbarrutia

 Estatitiskak 
urteabiztanleriaapaizakdiakonoakerlijiotarrakparrokiak bataiatutak guztira % zenbakia sekularrak erregularrak apaizekobataiatuak gizonak emakumeak 1950  297.797  297.797  100,0  1.154  892  262  258    968  2.079  563                        1980  489.000  510.050  95,9  1.208  782  426  404    474  3.010  635 1990  512.972  523.977  97,9  1.019  628  391  503    668  2.264  686 1999  529.006  530.819  99,7  977  542  435  541    673  2.542  731 2000  529.786  530.819  99,8  949  536  413  558    571  2.351  738 2001  536.983  538.009  99,8  927  541  386  579    568  2.241  738 2002  538.711  543.757  99,1  973  511  462  553    668  2.268  738 2003  563.932  569.628  99,0  908  496  412  621    536  2.128  738 2004  573.386  578.210  99,2  779  502  277  736    454  2.053  739

 Ikus, gainera 
 Tuterako elizbarrutia

 Kanpo estekak 
  Elizbarrutiaren webgunea
  Catholic Hierarchy