Asiako geografia

Asiako geografia munduko kontinenterik handienaren geografia da. Asiak 44 milioi km² azalera baino gehiago du, 44.936.000 km² hain zuzen. Kontinentearen mugak ez dira oso zehatzak, adibidez, Sinai penintsula, Afrikarekin duen muga, kontinente bietako zatia izan liteke. Era berean, Europarekin dituen mugak ere ezberdinak dira adituen arabera: batzuetan Ural mendiak, bestetan Ural ibaia bera. Kaukasoan ere eztabaidatsua da Georgia, Armenia edo Azerbaijan europarrak edo asiarrak diren ala ez.

Hala ere, Asiako muturrak honako hauek dira:
 Iparraldetik: Txeliuskin lurmuturra (Errusia).
 Hegoaldetik: Roti uhartea (Indonesia).
 Mendebaldetik: Baba lurmuturra (Turkia).
 Ekialdetik: Dezhniov lurmuturra (Errusia).

 Eskualdeak 
+ Eskualde geografikoak <small>Erdialdeko Asia  <small>Ekialdeko Asia <small>Iparraldeko Asia <small>Hegoaldeko Asia <small>Hego-ekialdeko Asia <small>Hego-mendebaldeko AsiaKaukasoKaspiar ItsasoaEstepa errusiarraJaponiaKoreako penintsulaTxinako ibai handiak eta basamortuakMongoliaMantxuriaSiberiaUral mendiakErrusiako ibai handiakHimalaiaIndiako penintsulaIndiako ozeanoko uharteakIndo-gangear ordokiaDekan goi-ordokiaMalasiar penintsulaIndotxinaIndiako eta Ozeano Bareko uhartediakAnatoliaZipreMashreqArabiar penintsulaIrango goi-ordokia130px130px130px130px130px130px

 Kostaldea 
 Itsasoak 
Asia munduko kontinenterik handiena izanda hiru ozeanotan ditu kostaldeak:
 Ozeano Barean.
 Indiako ozeanoan.
 Ozeano Artikoan.

Asiako kostaldea malkartsua da oso, barneko itsaso asko edukita (Arabiako itsasoa, Hegoaldeko Txinako Itsasoa, Javako itsasoa, Ekialdeko Txinako Itsasoa, Japoniako itsasoa, Okhotskeko itsasoa, Bering itsasoa, Karako itsasoa, Barentseko itsasoa, eta abar) eta baita golkoak ere (Persiako golkoa, Omango golkoa, Bengalako golkoa, Siamgo golkoa, Tonkingo golkoa, Akabako golkoa, eta abar).

 Penintsulak 
Asiak penintsula ugari ditu:
 Anatolia,
 Arabia,
 India,
 Malasiarra,
 Indotxina,
 Korea,
 Kamtxatka,
 Qatar,
 Zamboanga, eta abar.

 Uharte eta uhartediak 
Kontinentetik aparte, Asiak baditu uharte ugari, tartean munduko handienetariko batzuk, Borneo edo Sumatra adibidez, edo munduko populatuenetarikoak, Java edo Honshu adibidez.

Beste uharte famatuak honako hauek dira:
 Indonesiako Bali, Madura eta Sulawesi;
 Japoniako Hokkaido, Shikoku, Kyushu eta Okinawa;
 Indiako Andaman eta Nicobar;
 Filipinetako Luzon, Visayas eta Mindanao;
 Thailandiako Ko Pha Ngan eta Ko Samui;
 Sri Lanka;
 Singapur;
 Hong Kong;
 Taiwan;
 Sakhalin;
 Zipre.

Bestetik munduko uhartedi nagusi batzuk Asian daude: Maldivak, Indonesiar uhartedia, Japonia, Siberia Berriko uharteak, Zembla Berria, eta abar.

 Hidrografia 
 Ibaiak 
Asian ibai nagusi asko daude:
 Ozeano Artikoan: Obi, Jenisei edo Lena;
 Ozeano Barean: Amur, Huang He, Yangtze eta Mekong;
 Indiako ozeanoan: Brahmaputra, Irawadi, Ganges eta Indus;
 Persiako golkoan: Tigris eta Eufrates; eta,
 Barneko endorreikar arroan: Amu Daria eta Sir Daria

Hauexek dira Asiako hogei ibairik luzeenak:

 Zb. Izena Luzera1Yangtze6.300 km2Huang He5.464 km3Lena4.400 km4Mekong4.350 km5Irtish4.248 km6Jenisei4.090 km7Ob3.650 km8Behe Tunguska2.989 km9Indus2.900 km10Brahmaputra2.900 km11Amur2.824 km12Eufrates2.800 km13Viliouï2.650 km14Amu Daria2.540 km15Ganges2.510 km16Ishim2.450 km17Ural ibaia2.428 km18Salween2.400 km19Oleniok2.292 km20Aldan2.273 km

 Aintzirak 
Asiak baditu hainbat aintzira tamaina handikoak:
 Ur gazikoak:
 Kaspiar Itsasoa (386.400 km²): Munduko ur masa itxirik handiena da
 Issik-Kul (6.236 km²): Munduko bigarren mendi-lakurik handiena da, Titicaca (Andeak) eta gero. Tian Shan mendilerroan dago kokatuta.
 Itsaso Hila (810 km²): Munduko lakurik baxuena da, -428 metrotan baitago kokatuta.
 Aral eta Urmia: Desagertzeko bidean.

 Ur gezakoak:
 Baikal: 31.722 km².
 Balkash: 18.200 km².
 Dongting: 4.350 km².
 Khanka: 4.190 km².
 Tonle Sap: 2.700 km².

 Orografia 
Asia munduko kontinenterik menditsuena da eta bertan aurkitu ditzakegu munduko mendirik altuenak, adibidez, Everest, K2 edo Annapurna famatuak, guztiak Himalaia mendilerroan. Hala ere baditu ordoki handiak ere Siberia bezalakoa, goi-ordokiak, goi-ordoki tibetarra adibidez, eta basamortuak Gobi eta Arabiakoak bezalakoak.

 Mendiak 
Munduko zenbait mendilerro nagusienak Asian daude, adibidez:

 Altai mendiak
 Kaukaso mendilerroa
 Himalaia
 Hindu Kush
 Karakorum
 Pamir mendiak
 Alpe japoniarrak
 Kunlun mendiak
 Saian mendiak
 Ural mendiak

Munduko mendirik altuenak ere Asian aurkitu ditzazkegu:

#IzenaAltuera (m)MendilerroaEskualdea1Everest/SagarMatha /Chomolungma8.848Mahalangur HimalaiaNepal / Tibet2K2/Godwin Austen8.611Baltoro KarakorumKaxmir (Pakistan / Xinjiang)3Kangchenjunga8.586Kangchenjunga HimalaiaNepal / India4Lhotse8.516Mahalangur HimalaiaNepal / Tibet5Makalu8.485Mahalangur HimalaiaNepal / Tibet6Cho Oyu8.188Mahalangur HimalaiaNepal / Tibet7Dhaulagiri8.167Dhaulagiri HimalaiaNepal8Manaslu8.163Manaslu HimalaiaNepal9Nanga Parbat8.126Nanga Parbat  HimalaiaKaxmir (Pakistan)10Annapurna I8.091Annapurna HimalaiaNepal11Gasherbrum I8.080Baltoro KarakorumKaxmir (Pakistan / Xinjiang)12Broad Peak8.051Baltoro KarakorumKaxmir (Pakistan / Xinjiang)13Gasherbrum II8.034Baltoro KarakorumKaxmir (Pakistan / Xinjiang)14Shishapangma8.027Langtang HimalaiaTibet15Gyachung Kang7.952Mahalangur HimalaiaNepal / TibetGasherbrum III7.946Baltoro KarakorumKaxmir (Pakistan)16Annapurna II7.937Annapurna HimalaiaNepal17Gasherbrum IV7.932Baltoro KarakorumKaxmir (Pakistan)18Himalchuli7.893Manaslu HimalaiaNepal19Distaghil Sar7.884Hispar KarakorumKaxmir (Pakistan)20Ngadi Chuli7.871Manaslu HimalaiaNepalNuptse7.864Mahalangur HimalaiaNepal

 Basamortuak 
Asian daude munduko basamortu nagusietako hainbat, besteak beste Gobi (Mongolian), Taklamakan (Txinan), Karakum (Turkmenistanen), Arabiar basamortua (Arabian), Dasht-e Kavir (Iranen), Siriar basamortua (Siria, Irak, Jordania eta Saudi Arabiako lurretan) edo Negev (Israelgo hegoaldean).

 Kanpo estekak 
 "The soil maps of Asia".

Kategoria:Asiako geografia