Umandi

Andoni Karmelo Urrestarazu Landazabal, izengoitiz Umandi (Araia, Araba, 1902ko uztailaren 16a – Gasteiz, Araba, 1993ko azaroaren 21a) euskal idazlea izan zen. Euskaltzain urgazlea izan zen, eta Euzko-gogoa, Euzko Deya, Egi Billa, Alderdi, Herria, Euzko Gaztedi eta Azkatasuna agerkarietan eman zituen argitara lan aipagarrienak. Bere lan nagusia euskara irakastea izan zen, eta hartarako metodoak argitaratu zituen. Euskarazko eskolak ematea izan zen Andoni Urrestarazu Umandi-k Gasteizko San Antonio kaleko bizitokian gauzatu zuen erresistentzia ekintza. 1942. urtean Gasteizera itzuli zen eta bertatik hasi  bere bizitzako lana izango zena: euskararen irakaskuntza. Euskaltzaindiak 1961eko abuztuaren 25ean euskaltzain urgazle izendatu zuen.

 Bizitza 
1919an hasi zen euskara ikasten. Espainiako Gerra Zibilean gudari talde batekin ibili zen, harik eta Santoñan atxilotu zuten arte. Hiru urte pasatu zituen kartzelan. Euskaraz irakasteko gerra ondorengo lehen ahaleginak Andoni Urrestarazu "Umandi" araiarra izan zen. Arabatik kanpo ibili ondoren Gasteizera bueltatu zen 1942an. Kontrako giroa aurkitu arren, A. Urrestarazu euskaldun berriak berehala ekin zion euskarazko eskolak emateari era erdi klandestinoan, San Antonio kaleko bere pisuan irakasten zien bertara hurreratzen zirenei. Makinaz idatzitako orri batzuk testuliburutzat erabiliz, Peli Presak ere Umandi izan zuen ere euskara-maisu etxebizitza hartan, pertsianak jaitsita badaezpada ere.

Urrestarazu 1953an Parisa joan zen erbesteratuta; han, Eusko Jaurlaritzan aritu zen lanean. Parisko Euskal Kulturaren Alde erakundeko idazkaria izan zen 1962. urteaz geroztik. Irazkintza ikastoletarako aldizkaria sortu zuen Baionan, 1966an; urtebete iraun zuen. Hil aurretik Euskal Gogo Iztegia izeneko hiztegi ideologiko batean ari zen lanean.

 Lanak 
 Gramatika Vasca  (1955) 
Bizian zear benetan maite izan naun nere arreba kutunari  eskeintzen dio Umandik  hitzaurrean. Beraz, euskaldun guztien eginbear nagusia, euskeraz egin, ikasi , goratu ta zabaltzea da.
 Gramática Vasca (1955), gerra ostean argitaratu zen lehen euskal gramatika. 1936ko gerraz gero argitaratu ahal izan zen euskararen lehen gramatika. Umandi-ren ikasleen artean osatu genuen, hark emandako oharrak kopiatu eta gure artean banatzen genuen Umandik egun bakoitzeko agintzen zigun ikasgaia. (Peli Martin Latorre (Gasteiz), 1923-2013)

 Gramatica vasca, Modismos-Vocabulario-Claves de Temas liburuxka (1959) 
 Guztira 186 Ikasgai jorratzen du Umandik bi liburutan.

 Euzkal-Betekizunak (1977) 

 Goi-yakintza´runtz urbiltzeko nayean, euzkeraz egindako urats txikiak (1993) 

 Eleberria. Gentza-bearrean (1985) 
Aitzin-solasean horrela dio bosgarren paragrafoan Umandik: "Nire lerroak josteko darabildan euskarak herrikoia izan nahi du, edo jatorra izan diteken arren (h)urbil bederik ibiltzea, gure euskalki guztien jokaeraetan dantzatzen, guztiak nireak eta ororenak direlarik; eta orrengatik hain zuzen, egokia izan diteken batasunerako, guziak ere aintzakotzat (h)artu ta erabili be(h)ar dirala ustean". 

 Asmo hiztegia 
Umandi 1983.urtean hasi zen hiztegia prestatzen. Hala aitortzen digu Urrestarazuk berak: "Ene baitan gogo-iztegiaren asmoa Olabide ´tar  Erraimundaren lan sakon bat irakurtzean sortu eta mamitu zan. Ain zuzen 1918ko urtean Oñatin egin ziran Eusko Ikaskuntza arek eman zuan ikasketa ederrean".   

Hiztegiak 385000 fitxaren edukia gordetzen du, Umandi-k 10 urte behar izan zituen eta ez zuen lana bukatu, 1993ko azaroaren 21ean hil zen. Andoni Gaspar Erkizia eta Andoni Perez Cuadradok lagundu zuen lana burutzen. UZEIren lan taldeak hartu zuen Umandi hil ondoren. Hiztegiak hiru atal ditu:

 Hitzak familiaka biltzen dira ( landareak, abereak ...)
 Bigarrenean  aurreko atalen esanahiak biltzen ditu.
 Hirugarrenean, euskal atsotitzak aurki daitezke.

 Euzkadi'ren ebazkizuna burubidezko oñarriak (1985, Eset) 

 IKASTOLAK 
Araia ikastolaren hastapenak eta bilakaera: Euskara berreskuratzeko proiektu kolektiboa. Araiako ikastolarentzat Andoni Umandiren izenari dagokionez, istorioa honako hau da: bere arreba Teresa Urrestarazuk nirekin (José Mari Rekarte) harremanetan jarri zen proiektua moldatzen ari ginela, eta bere anaia nor zen esan zidan, azaldu zidan bere anaiak gramatika bat garatu zuela euskaraz eta hortik abiatuta pentsatu genuen ikastolari bere izena jartzea. Araian 1975. urtean, Franco hil eta hurrengo hilabetean, abenduan, sortu zen Andoni Umandi Ikastola guraso ausart batzuk tematu zirelako beraien seme-alabentzat hezkuntza elebiduna eta pedagogia aurrerakoiaren autua egin zutelako.

 Ikastolaren sorreraren lekukoak 
Parrokiek arretaz erregistratzen zituzten jaiotzak. Horri esker jakin genezakeen zenbat haur jaiotzen ziren eta nortzuk ziren gurasoak. Juanito Celaya funtsezko euskarri izan zen ikastola ekonomikoki sostenganatzeko. Hezkuntza ordezkaritza fusioa planteatzen hasi zeneko, gu jada ikastola zabaltzeko bidean ginen. Garai hartan nork pentsatu behar zuen gaur egun irakaskuntza eredu nagusia osorik euskarazkoa izango zela? Hori ez zegoen gure buruan. (Jose Mari Rekarte).

Maite Aierdi Astigarraga (Azkoitia,1955) Araian egin zen irakasle, Felisa Zabaletagandik Araiako ikastolan lan egiteko eskaintza jaso zuen 1975eko udazkenean. Horrela, 1976ko San Sebastian bezperan zabaldu zituen ateak Araiako ikastolak...ordura arte, Grupo escolar-a zegoen, ikastolarik ez. Gurasoekin oso harreman estua genuen. Ez genuen bilera formalik egiten, baina beti ari ginen hizketan ikastolako atarian. Herriko gurasoak ere akordatu ziren eskolan ez bezalako dinamika bat zegoela ikastolan:goxoago, berria.

 Irakasleak 
"Hogei urteko gazte txoroa nintzen, eta hortxe ikusten dut oraindik neure burua, hainbat gurasoen aurrean,haien galderak erantzuten.  Zorionez, Araian hartu ninduten, hemen izan zen nire lehen lanpostua". " Beti kanpoan ikusten gintuztenez, laster hasi ziren batzuk eta besteak herrian esaten. Ez dute ezer egiten!  Ez dute ezer ikasiko! Desastre hutsa izango da!" (Mikel Beorlegi Ereña). "Maite zen ikastolaren alma mater-a. Gu Maite, Mikel, Elena (Apilanez ) eta laurok izan ginen". "Ikastolako sortzaileek elebitasuna jartzen zuten ikur, metodologia berritzailea,baina irakasleon eta gurasoen kezka hortxe zegoen beti". "Herriko gazteek bat egin zuten ikastolako gurasoekin euskararen alde". "Euskararen olatua ikaragarri zetorren! Gau-eskola ere sortu zen! Ikastolako irakasleok gau-eskolako irakasle ere baginen"! (Iñaki Jauregialtzo).  "Baliabideak urri genituen eta gure artean moldatzen ginen,elkarrekin lan eginez eta bata besteari lagunduz". "Araian hasitako ideiak (ostiral arratsaldeko jaialdia) bizirik irauten du Gasteizko Santa Luzia auzoko eskolan " (Nines Carcedo). "(Fusioa) Ez zen giro zikinik ez ustelik. Agian, urduritasuna edo beldurra, etor zitekeenaren aurrean. Kezka, hitz batean". (Santos Izagirre). "Eztabaida ez da txarra, eta eztabaida eta gero, beti, hezkuntza sendotu behar da, herri proiektu baten oinarririk inportanteenetakoa da-eta". (Iñaki Agirre)

 Gurasoak 
Emakumeak ere bazeuden bileran, nahiz eta gizonak bakarrik agertu paper eta dokumentuetan. (Fernando Ruiz de Egino).Denek parte hartu zuten, bai kudeaketan, bai dirua biltzeko jarduerak aurrera eramaten.( Fernando Mendixur). Ikastolari esker, D eredua ezarri zen Araiako eskolan. (Angelines Bizuete) Euskera gurea den zerbait da, zergatik kenduko digute? (Luis Uriarte) Sinesten genuelako egin genuen. (Mari Carmen Alkorta Ruiz de Azua) Ikastola osotasun bat zen: bizitza-proiektu bat. (Javier Marquínez) 

 Ikasleak 
" Bi urte abuztuan bete, eta udazkenean ikastolan hasi nintzen. 1997. urtea zen, eta ordurako ikastola hasita zegoen. Maria-eta,Elena-eta... horiek izan lehen promoziokoak. Gero, Jaione, Maider eta gainerakoak" (Kristina Mendixur Lopez de Munain, Albeiz, 1975). "Pribilegioa izan da euskaraz txikitatik ikastea. Orduko eskolara joan izan bagina, ez genukeen txikitatik ikasiko. Gurasoei eskerrak emateko modua da. Haiek ikaragarri maite zuten euskara. Guretzat, berriz, oso inportantea izan da ikastola".(Estefania Lekuona Ruiz de Luzuriaga, Araia, 1976). "Gogoan dut lehenengo gauza da negar batean joaten nintzela ikastolara. Amazulo hutsa nintzen, eta Andoindik Araiara etortzea gogorra egiten zitzaidan. Baina laster pasatu zitzaidan. Gogoan dut Maite (Aierdi) bila etortzen zitzaigula, autoa hartuta". (Begoña Garcia de Garaio Balda, Andoin, 1974). Batzuetan adfin ezberdineko umeak bildu eta elkarrekin egiten genuen lan. Isma Madinabeitia, Aitor Arenaza, Xabi Ruiz de Egino, Bego Garcia de Garaio... Asko, koadrila berekoak gara. Irakasleetan gogon dut Santos, Iñaki, Maite, Lurdes, Elena, Mikel ..." (Jaione Mendixur Lopez de Munain, Albeiz, 1974). "Gogoan dut ikastolako lehen eguna: ni andereño Lurdesekin gelan, marrazki bat egiten. Kanpoan, hotz. Egun iluna, eta ikasgelan argi guztiak piztuta. Nire marrazkian, etxe bat, eta paisaia. Eta gogoratzen dut ez nuela negarrik egin, naiz eta oso negartia izan ni! Kar, Kar! "( Elena Madinabeitia Amezkoa, Araia, 1973). " Gure amaren aldeko aitona alargundu eta bigarrenez ezkondu zen amona Modestarekin, Eziolaza zen, Zegamako euskalduna. Eskola garaiko kontuak esaten zizkigun,nola eskolan ere euskaraz hitz egitea ateratzen zitzaion, eta inork ez zezan maistraren aurrean salatu, sagarrak- eta eramaten zituela, iñoren isiltasuna erosteko, maistrari ez esateko. Bestela, maistrak jo egiten zuela". (Maria Arenaza Mendia, Araia,1973). "Ama Zegamakoa dut, euskalduna eta aita Luzuriagakoa, Galarretan bizi dena. Ikastolaren berri izan zutenean, bertara eraman ninduten. Amak euskaraz egin izan digu beti. Aita gau-eskolara joan zen, saiatu zen, baina ez zuen ikasi". (Maider Ruiz de Egino Berasategi, Galarreta, 1975). "Iruditzen zait gure aita bisionario samara izan zela. Euskarazko irakaskuntzaren alde egin zuen, bestelako hezkuntza baten alde". (Aitor Arenaza Mendia, Araia, 1974). " Ikastolari buruz dakidanez, pertsona talde bat, -gure gurasoak tartean-, bestelako hezkuntza baten alde egitera arriskatu ziren. Gizartearen korrontearen aurkako lan handiarekin atera zuten ikastola aurrera". (Julen Martinez Alkorta, Araia, 1972). "Aita Arrasaten jaioa zen. Euskaraz bazekien zer edo zer, askorik ez, baina guk euskara ikastea nahi zuen, eta ni ikastolara eraman ninduten. Lau urte nituen, lehen promozio horretakoa naiz". (Mari Paz Orabengoa Mingo, Araia, 1972)

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 «Andoni Urrestarazu», Literaturaren Zubitegia.

Kategoria:Arabako idazleak
Kategoria:Asparrendarrak
Kategoria:Eusko Gudarosteko gudariak
Kategoria:Euskal Herriko frankismoaren erbesteratuak
Kategoria:Euskerazaintza
Kategoria:Arabako irakasleak
Kategoria:Gasteizen hildakoak
Kategoria:Euskararen sustatzaileak