Hamabi Taula

Hamabi Taulen legea (latinez: lex duodecim tabularum edo duodecim tabularum leges) zuzenbide erromataren hasieran zegoen legea izan zen. Erromatar Errepublikaren konstituzioaren eta mos maiorumen (arbasoen ohitura) nukleoa sortu zuten.

Elezaharraren arabera, Erromako decenviri edo hamar epaile nagusiek idatzi zituzten lege haiek brontzezko hamabi tauletan, K.a. 451-K.a. 449 bitartean. Ordu arte ahoz aho igaro eta jaso zituzten erromatarrek beren legeak, baina plebe edo herri xeheak eskatuta idatzi zituzten epaile nagusiek, epaile askoren gehiegikerietatik begiratzeko. Hamabi Tauletako legeak erlijio mailako betebeharrak eta nekazaritza eta familia mailako harremanak arautu zituen nagusiki, eta berrikuntza nabariak ekarri zituen Erromako lege araudira.

 Pasarteak 
Hona hemen taulak nola ziren ezagutzeko pasarte batzukIturriak: *Latinezko testuak * Euskarazko testuak: Euskal Legezalea (gehienak) eta Euskarazko Wikipedia (batzuk):
 I. Taula (zuzenbide prozesala) 
Lehenengo taulak zuzenbide prozesalarena zen. Hona hemen pasarte batzuk:

Inor deitua bada zuzenbidez, bihoa. Ez balihoa, fede eman bedi eta atxilot bezate.

Eri, adindurik ala ezindurik balego, eman bekio zamaria. Nahi ezean, ez bekio ibilgailurik eman.

Jabearen berme, jabea. Gabearena, herritar adiskidea.

Itundu ezean, auzia biltzarrera ala forora beramate eguerdi aurretik. Azalpen garaian, biek bertan beude.

 II. Taula (zuzenbide zibila) 
II.a I. taularen jarraipena da, hau da zuzenbide prozesala arautzen du. Hona hemen pasarte bat:

Hiru egunez lekukorik ez duenak, ate aurrean galdatu bekio.

 III. Taula (zorrak) 
III. Taulan zorrak epaitzeko arauak ematen zituzten. Hona hemen pasarte batzuk:

Diru-zorra aitortu eta auzia zuzenbidez epaitu ondoren, hogeita hamar eguneko epea bego.

Ondoren, atxilotu bedi. Auzitegira eraman bezate. Epaia bete ez badu eta auzitegiaren aurrean inork berme ez bademaio, hartzekodunak berama, sokaz ala katez lotu beza, gehienez hamabost liberakoa, ala gutxiagokoa, hala nahi badu. Hala nahi badu, bereaz bizi bedi. Bestela, kateguan duenak egunean libera bat garau bemaio. Nahi badu, gehiago bemaio.

Hirugarren azoka-egunean azken zigorrak bete edo Tiber ibaiaren bestaldera eramaten zuten, atzerritar gisa saltzeko.

 IV. Taula (aitak eta semeak) 
IV. Taulak familiaren zuzenbideaz arduratzen zen, hau da, familiaren barneko harremanei buruz, non aita (paterfamilias) jaun eta jabea izan zen. Hona hemen pasarte batzuk:

Aitak itxuragabeko seme-alabak hil egiteko eskubidea zuen.

2. Aitak semea hirutan saldu badu, aitagandik aske gera bedi.

 V. Taula (jaraunspena) 
Taula honek Ondorengotza arautzen zuen, bai testamendu bidezkoa bai testamendu gabekoa. Hona hemen pasarte batzuk:

Testamendu gabe hil zirenek bere semeak zituzten oinordekoak. Semerik izan ezean, bere odolekoak.
Gaius legelariakGaius XII taulei buruzko iruzkina I.155 hau berretsi zuen.

Inor zoro balitz eta zaintzarik ez balu, odolekoek eta leinukoek bezate ahala haren gain eta haren ondasunen gain.

 VI. Taula (jabetza) 
VI. eta VII. taulek obligazioen zuzenbidea arautzen dute: nexum finkatuz. Gero Lex Poeteliae-Papiliaek nexum indargabetu zuen. Hona hemen pasarte bat:

Inork ezin ditu ordezkatu eraikin eta mahastiak.

 VIII. Taula (zuzenbide penala) 
Taula honek zuzenbide penalaren oinarriak finkatzen ditu. Hona hemen pasarte nagusia:

Norbaitek kalte egiten badu, auzitara eraman daiteke epaiak konpon dezan.

 IX Taula (zuzenbide penala) 
IX. taulan aurrekoan hasitako bideari ekiten diote, legeen aurrean abantailak kenduz. Hona hemen gero konstituzio modernoetan agertuko den ideia bat:

Lege berezirik ez bedi ezarri.

 X. Taula (zuzenbide administratiboa) 
X. Taulan hiria gobernatzeko arauak ezartzen dituzte: suteen aurrean zer egin edota nola mantendu osasun publikoa. Hona hemen adibide bat:

Hirian ez bedi gorpurik lurperatu ez erre.

 XI. Taula (ezkontza) 
ZizeronekZizeron: De re publica, II. 36-37 hamar gizonek hamar taula zuzentasunez eta zuhurtziaz idatzi ondoren, hurrengo urtean beste hamar gizonek ordezkatu zituzten eta horiek bi taula gehitu zituztela esan zuen. Lege honen bidez, aitoren semeen (patrizioak) eta herritar xeheen (plebeioak) arteko ezkontzak debekatu zituzten.

Honela zioen legeak:

 XII. Taula 
Azken legea saski-naski bilakatu zen, beste tauletan zegoena mantentzeko. Hona hemen adibide bat:

Norbaitek delitu bat hiru epaien aurrean gezurretan leporatu, zigor bikoitza jasan edo heriotza zigorra izango du.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Zuzenbide erromatarra

 Kanpo estekak 
 Euskal Legezalea: XII Taulen Legea 
 Jatorrizko testua 

Kategoria:Zuzenbide erromatarra
Kategoria:Hamabi