Galiera

Galiera edo Galiako zelta antzinako hizkuntza zelta izan zen, latina gailendu baino lehen Galian hitz egiten zena. VI. mendean galdu bazen ere, haren aztarna batzuek iraun dute Europako zenbait hizkuntzatan eta toponimian. Lepontiera eta galaziera ahaide hurbilak zituen.
Hutsune handiak daude galieraren gaineko ezagueran. 800 idazkun inguru ezagutzen dira: eskaintzak, epitafioak, jabetza-akordioak, eta baita lege eta erlijio agiriak ere. Larzac-eko eta Chamalièresko berunak, Lezouxeko platera eta Colignyko Egutegia luzeenak dira.

 Idazkera 
Hiru alfabeto erabili ziren galiera idazteko:
 Luganoko alfabetoa
K.a. VII-V. mendeen artean, Luganoko alfabetoa erabili zen Galia Zisalpinoan lepontiera idazteko. Hauxe zen:



Luganoko alfabetoak ez zituen ezberdintzen herskari ahostun eta ahoskabeak; beraz, 𐌓 /b/ edo /p/ izan daiteke; 𐌕, /t/ edo /d/; eta 𐌊, /g/ edo /k/.  𐌖 /u/ eta 𐌅 /w/ ezberdintzen ziren. 𐌈, ziur aski, /t/-rako erabiltzen zen, eta 𐌗  /g/-rako.

 Alfabeto grekoa
K.a. III. mendetik aitzina, ekialdeko alfabeto grekoa erabili zen Galia Narbonensisen:

χ [χ]-rako zen, θ ts-rako, ου /u/, /ū/ eta /w/-erako; ε /e/  labur eta /ē/ luzerako; eta ο /o/ labur eta /ō/ luzerako. Azpimarratu behar da sigma ϲ dela (lunate sigma) ekialdeko alfabeto grekoan.

 Latindar alfabetoa
K.a. 58-50ean Erromak Galia beretu ostean, galiarrak latindar alfabetoa erabiltzen hasi ziren:
A B C D Ð E F G H I K L M N O P Q R S T V X Z
a b c d ð e f g h i k l m n o p q r s t v x z

G eta K irizpide zehatzik gabe erabili ohi ziren. Ð/ð, ds eta s  /ts/ edota /dz/ adierazteko erabil zitezkeen. X/x [χ] edo /ks/ zen. Q gutxitan erabiltzen zen (Sequanni, Equos), eta baliteke arkaismoa izatea. Ð eta ð baliatzen ziren Tau Gallicum hizkia irudikatzeko.

 Fonologia 
 Bokalak 
Bost bokal labur eta beste bost luze zituen:
{| class="wikitable"
! rowspan="2" | Mota
! colspan="2" | Aitzinekoak
! colspan="2" | Erdikoak
! colspan="2" | Atzekoak
|- style="text-align:center;"
!  luzea 
!  motza 
!  luzea 
!  motza 
!  luzea 
!  motza 
|- style="text-align:center;"
! Itxiak
| 
| 
| colspan="2" |  
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! Erdi-itxiak
| 
| 
| colspan="2"| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! Irekiak
| colspan="2" |  
| 
| 
| colspan="2" |  
|}
 Diptongoak: ai, ei, oi, au, eu, ou

 Kontsonanteak 
{| class="wikitable"
|-
! Mota
! Biezpainkariak 
! Hobikariak 
! Sabaikaria 
! Belarrak 
|-align=center
!Sudurkariak
| 
| 
|
|
|-align=center
!Herskariak
| 
| 
|
| 
|-align=center
!Afrikatua
|
| 
| 
| 
|-align=center
!Igurzkariak
|
| 
| 
| 1
|-align=center
!Hurbilkariak
|
|
| 
| 
|-align=center
!Likidoak
|
| 
| 
|
|}

 [x] /k/-ren alofonoa zen /t/-ren aurrean.

 Gramatika 
 Deklinabideak zazpi kasu zituen: nominatiboa, bokatiboa, akusatiboa, datiboa, genitiboa, leku-denborazkoa eta instrumentala.
 Aditza sistemak lau modu (indikatiboa, agintera, subjuntiboa, desirazkoa), lau denbora (orainaldia, geroaldia, burutua, burutugabea) eta hiru boz (aktiboa, pasiboa) zituen.   
 Subjektua - aditza - osagarria da perpausaren eredurik ohikoena.  

 Lexikoa 
 Zenbakiak 
La Graufesenque graffitiko ordinalak:
 1. cintus, cintuxos (galesera cyntaf, irlandera zaharra cétnae)
 2. allos (galesera ail, irlandera zaharraaile = beste bat)
 3. tritios (galesera trydydd, irlandera zaharra treide)
 4. pentuar[ios (galesera pedwerydd, irlandera zaharra cethramad)
 5. pinpetos (Ml galesera pymhet (egun, pumed), irlandera zaharra cóiced)
 6. suexos (beharbada suextos-ekin nahastuta, galesera chweched, irlandera zaharra seissed)
 7. sextametos (galesera seithfed, irlandera zaharra sechtmad)
 8. oxtumeto[s (galesera wythfed, irlandera zaharra ochtmad)
 9. namet[os (galesera nawfed, irlandera zaharra nómad)
 10. decametos, decometos (galesera degfed, irlandera zaharra dechmad, zeltiberiera dekametam)

 Hilak
Colignyko Egutegiaren arabera, urtea 12 hilabetetan banaturik zegoen, eta beste bi hilabete tartekaturik zeuden bost urteko zikloan:
 X.., lehenbiziko urtean tartekatutako hilabetea
 Samonios, azaroa
 Dumannios, abendua
 Rivros, urtarrila
 Anagantio, otsaila
 Ogronnios, martxoa
 Cutios, apirila
 Ciallos, hirugarren urtean tartekatutako hilabetea
 Giamonios, maiatza
 Simivisonnios, ekaina
 Equos, uztaila
 Elembivios, abuztua
 Edrinios, iraila
 Cantlos, urria

 Bibliografia 
 Delamarre, X. (2003). Dictionaire de la Langue Gauloise (2. arg.). Paris: Editions Errance. -6
 Lambert, Pierre-Yves (2003) La language gauloise (2. arg.) Paris: Editions Errance. 
 Meid, Wolfgang (1994) Gaulish Inscriptions. Budapest: Archaeolingua. ISBN 963-846-06-6
 Sims-Williams, Patrick (2003) The Celtic Inscriptions of Britain: phonology and chronology, c.400-1200 Oxford: Blackwell. 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 L.A. Curchin, "Gaulish language" Encyclopædia Orbis Latini
 Gaulish language on TIED.Indo-European Language Groups
 The Coligny Calendar. Colignyko egutegia
 Gaulish Inscriptions: Vaisonen inskripzioa ((RIG I, S. 206, Nr. 172) ) TITUS (Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien) datubasea
 Recueil informatisé des inscriptions gauloises (RIIG). Recueil des inscriptions gauloises (RIG) -  Galierazko idazkunen bilduma- katalogoetako inskripzioak barneratzen ditu.

Kategoria:Zelta hizkuntzak
Kategoria:Hizkuntza hilak
Kategoria:Galia
Kategoria:Frantziako hizkuntzak
Kategoria:Antzinako hizkuntzak