Amerindiar

Amerindiarrak Amerikako jatorrizko biztanleak edo herriak dira, Kristobal Kolon hara iritsi baino lehen lurralde hartan (Alaskatik Patagoniaraino) bizi zirenen ondorengoak. Amerindiar herrien jatorrizko hizkuntzei amerindiar hizkuntzak deritze.

Gaur egun, asko aldatzen da biztanleon proportzioa herrialde batetik bestera: Paraguaiko % 98tik (mestizoak barne) AEBko % 1 edo 2raino.

Inuitak AEBn, Kanadan, Groenlandian eta Errusian bizi dira, eta egoera geografiko oso berezia dutenez, ez dira horrela soilik sailkatzen. Adibidez, Quebecen honela deitzen zaie: «hamar nazio indigenak dira, eta nazio inuita». Secrétariat aux affaires autochtones

 Historia 
Orain arteko teoriarik zabalduenaren arabera, herri horiek Asiatik iritsi ziren gaur egungo Alaskara Bering itsasartea zeharkatuz, duela 9.000-50.000 urte. Garai hartan, antza, igarobidea izoztuta topatu zuten eta horri esker Amerikara iritsi ahal izan ziren. Badirudi Bluefish koban gizakien aztarnak aurkitu direla, orain dela 20.000 urte ingurukoak.

Azken urteetan, Clovis Kultura garrantzitsua asko ikertu da: itxuraz, K.a. 11.000 urtearen inguruan sortu zela. 

Las Vegas Kulturak zibilizazio bat eraiki zuen, gaur egungo Ekuadorreko kostaldean, K.a. 10.000 eta 4.600 urteen inguruetan. Hego Amerikako ingurune berberean, Valdivia Kultura garatu zen gero baina, nonbait, biztanleria txikia zen, 2.000 biztanle inguru: Amerikako lehen zeramika egin zuten. Egungo Perun, Caral Zibilizazioa garatu zen, K.a. 3.000 urtearen inguruan. Gero, lehen amerikar kultura handia sortu zen: Olmeka, K.a. 1500 urtearen inguruan. Antza denez, 5.000 nukleo zituen eta La Venta hiri handiena zen (18.000 bat biztanle).

K.a. 600. urtearen inguruan, La Tolita Kultura garatu zen.

1.000 urtearen inguruan, Norvegiako talde txiki batek Atlantikoa gurutzatu zuen eta Islandia pasa ostean, Amerikako iparraldera iritsi.

1492an, Kolon Karibeko zenbait uhartetara iritsi zen. Horren ondoren, europarrak Amerika konkistatzera abiatu ziren.

1876an, AEBko Gobernuak erreserbetan bizitzea agindu zieten.

 Hizkuntzak 
Amerindiar hizkuntza familien zenbatasuna oso handia da. Horietako hizkuntza asko oso txarto ikertuta daude gaur egun ere eta horiek ikertzea zaila edo ezinezkoa da hiztun guztiak edo ia guztiak dagoeneko hila daudelako.

Gaur egun hiztun zenbatasunik handiena duen navajoa da (170.000 gutxi-gorabehera), Estatu Batuetan hitz egiten dena. Bigarren lekuan cree hizkuntzak daude (117.410)Statistics Canada: 2006 Census: Various Languages Spoken  eta hirugarrenean, berriz, ojibwa (55.000).

Paraguai amerindiar hizkuntzetako bat nagusia den gaur egungo herrialdea bakarra da – guaraniera eta gaztelania maila berdinean erabiltzen dira bertan. 

Izan ere, gaur egungo Amerikako toki-izen askok beren jatorria amerindiar hizkuntzetako hitzetan dute: adibidez, «Kanada» izenak, irokes hizkuntza batetik eratorri dena eta «herrixka» edo «lurraldea» esan nahi duena.

Amerindiar hizkuntza familia handi eta garrantzitsu batzuk hurrengoak dira:

 na-dene hizkuntzak
 algonkin hizkuntzak
 irokes hizkunzak
 siouar hizkuntzak
 kitxua
 uto-azteka hizkuntzak
 tupi hizkuntzak

Hizkuntza bakartuak ere idoro daitezke: adibidez, haida eta maputxea.

Hizkuntza horiek alfabeto latindarraren bidez idazten dira edo ez dute idazkera egonkorrik gaur egun ere. Hala ere, horietako batzuk idazkera berezien bidez idatz daitezke: txerokiera eta blackfoota (siksika), besteak beste. Kanadiar silabarioa ere erabiltzen da – adibidez, cree eta ojibwa idazteko.

 Herriak 
 Ipar Amerika 
 Algonkin herriak
 Creeak
 Naskapiak
 Innuak (lehen, montagnaisak)
 Attikamekwak
 James badiako creeak
 Mooseko creeak
 Zingiretako creeak
 Basoetako creeak
 Ordokietako creeak
 Ojibwak
 Algonkinak
 Chippewaak
 Ottawak
 Oinbeltzak
 Ekialdeko Algonkinak
 Mikmak
 Abenakiak
 Munseeak
 Maleciteak
 Apatxeak
 Arapahoak
 Creekak
 Crowak
 Hopiak
 Huroiak
 Irokesak
 Kiowak
 Komantxeak
 Lakotak
 Lenapeak edo delawareak
 Meskaleroak
 Metisak
 Mohawk
 Mohikanoak
 Navajoak
 Nez perceak
 Pawneeak
 Puebloak
 Seminolak
 Shawneeak
 Siuxak
 Txeieneak
 Txerokiak
 Txirikahuak
 Uteak
 Xoxoneak

 Erdialdeko Amerika eta Hego Amerika 
 Aimarak
 Alakalufeak edo kawesqarrak
 Aztekak
 Diagitak
 Fueginoak
 Guaraniak
 Garifunak
 Inkak
 Jaganak
 Jibaroak
 Kaltxakiak
 Ketxuak
 Maiak
 Maputxeak
 Mexikak
 Miskitoak
 Mistekak
 Muiskak edo txibtxak
 Nahuak
 Olmekak
 Onak edo selknamak
 Pehuentxeak
 Pueltxeak
 Rapanuiak
 Shuarrak
 Tehueltxeak (lehen, Patagoiak)
 Tepanekak
 Toltekak
 Tupiak
 Txarruak
 Txitximekak
 Txonoak
 Tzotzilak
 Zapotekak

 Kultura 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Ordezkapenik Gabeko Nazio eta Herrien Erakundea

 Kanpo estekak 

Kategoria:Amerindiarrak