Iruñeko historia

Iruñeko historia abiatzen da baskoien herrixka batetik, eta hortik PompeloNerea ALEJOS: «Francisco Pina Polo: "Pamplona se fundó como un castigo a los vascones"», Diario de Navarra, 2010-09-28. Eskuratze data: 2011-05-03. edo Pompaelo erromatarrera igaro zen. Musulmanen okupazioaren ondoren, lehenik Iruñeko Erresuma eta gero Nafarroako Erresuma etorri ziren. Azken hori erortzean, XVI. mendean Espainiako erregeen menpe gelditu zen Iruñea. XX. mendean hiria biziki hasi zen zabaltzen. Azken hamarkadetan mundu mailan ospe handia hartu du hiriak San Fermin jaiak direla-eta, bereziki Ernest Hemingway idazleak hauei egindako oihartzunagatik.

 Historiaurrea 

 Antzinaroa 
 Baskoien hiria 

 Antzinako Erroma 
Hiriaren jatorria baskoien herrixka da. Haren kokaleku babestua dela eta, haren gainean egin zuten erromatarren beren hiria. Mende askoan iraun duen hipotesiak dioenez, Ponpeiok hor neguko kanpalekua jarri zuen, K. a. 75. urtean, Sertorioren kontra borrokatzen ari zela, eta Pompaelo, latinezko izena, Ponpeioren hiria izango litzateke, fundatzailearen omenez.

Zaragozako Unibertsitateko Antzinako Historiako katedradun Francisco Pina Polok dioenez, ordea, Pompelo zen erromatarren hiriaren izena, eta baskoiak menderatu ondoren baskoiak zigortzeko sortu zen hiria, K. a. 72. edo 71. urtean. Hipotesi horren aldeko arrazoiak:
 Hispanian erromatarrek hainbat hiriri jarri zioten jeneral baten izena, hala nola Graccurris (Grakoren hiria) eta Brutobriga (Brutoren hiria) hiriei. Hiri horiek guztiak, erromatarrek bertako etnien aurka lortutako garaipen baten ondoren sortu ziren. Konkistaturiko lur horretan orain agintea Erromak zuela adierazteko modu bat zen.
 Erromatarren legeetan, Iruñea erromatar zuzenbidetik kanpoko hiri bat zen.

Nolanahi ere den, Pompelo edo Pompaelo latinezko izenetik sortuko ziren  eta  izenak.

Erromatar Inperioa desegin ostean, urte ilunak etorri ziren historiari dagokionez, dokumentu gutxi guregana iritsi direlako. Baskoiek etengabe egiten zieten aurre godoei, baina Iruñeko apezpikuren bat Toledoko kontzilioetara joana zen.

 Erdi Aroa 
V. mendean, erromatar boterea, bisigodoak ordezkatzen du, baina hauek, erromatarrek ez bezala, ez zuten baskoiekin harreman onik lortu. Hiria, eliza bisigodoaren gotzain egoitza izan zen, eta bertan, aurkitu diren garaiko nekropoliek bisigodoak bizi izan zituzten. Baskoien eta bisigodoen arteko harreman txarrak polemika sortu du hirian duten presentziari buruz.

Musulmanak Penintsula hegoaldera iritsi zirenean, 711n, Roderiko erregea baskoien aurka borrokatzen ari zen Iruñean, eta, bost urte baino gutxiagoan, arabiar eta berbereek hiria hartu zuten, Omeiatar Kalifa-herriko komandanteen eta hiriko ordezkarien artean hartutako konpromisoaren bidez hiria menderatuz. Kordobako nagusitasuna 806 arte luzatu zen aldizka, une horretan, frankoen eraginpean erori zelarik, handik gutxira, Eneko Enekoitz buru zuten euskal indar autoktonoek (814 inguru) eta Tuterako Banukasitarren ezinbesteko babesak ordezkatu zutelarik.

 Iruñeko Erresuma 

VIII. mendean, Iruñea eta inguruko baskoiek harreman gazi-gozoak izan dituzten Kordobako andalustarrekin, eta franko karolingiarren kontra borrokatu ziren Baskoniako Dukerriaren baitan. IX. mendearen hasieratik, kronika karolingioak nafarrak (navarri) hasi ziren aipatzen Iruñea inguruko baskoiei deitzeko. Karolingio arrotzek Iruñea kiskali ondotik, baskoiek karolingioei eraso egin zieten Errozabalen (Orreagan) 778an, baita espedizio inbaditzailea txikitu ere. 824ko Bigarren Errozabalgo Guduaren ondotik, nafarrek Eneko Enekoitz Arista altxa zuten jaun (edo errege).

IX. mendean, Iruñea azaleratzen ari zen gune kristau baten barnean finkatu zen, banukasitarrekin lotura dinastiko eta erregional estuak zituena, Iruñeko Erresuma sortzea eragin zuena. Arista etxea izan zuen lehen dinastia (816-851 inguruan), 905 urtean Semeno etxeak jarraitu zion. 924an, Abd ar-Rahman III.a kordobatarrak eraso egin zion Iruñeari, baita hiria txikitu ere.

X. mendearen amaieran biztanle berriak ezarri ziren hirian, batez ere Pirinioez iparraldetik heldutako erromes okzitaniarrak, franko deituak. XI-XII. mendeetan ohikoa zen hiria izendatzeko Iruña toponimoa erabiltzea, bai euskaraz bai Nafarroako erromantzez, idatzizkoan ere, erresumatik bereizteko. Bereziki kleroa izan zen erresuma eta hiria izendatzeko modu hau bultzatu zuena, hiriaren jabe zen eliza izan baitzen, eta ez erregea 1318ra arte.

 Burguen hiria 
 Nabarreria 

IX. mende hasieran, Iruñea populazio txikiko hiri gotortua zen. Aldiz, XI. mendearen hondarrean, hiriko bizitza berritzeko eta indartzeko, Iruñeko Erregeak iparraldeko jendeari etortzera dei egin zien, eta haiei pribilegioak aitortu. Franko direlakoak (gehienean Tolosa Okzitaniako inguruko herritarrak) merkatari eta artisauak ziren batez ere eta Done Saturdi burguan (Burguan) bildu ziren. Gero, berriz, San Nikolas burgua sortu zen. Bada, jatorrizko herritarrek (bertako euskaldunak, nafarrak) Iruñeko hirigune zaharrean bizitzen jarraitu zuten, eta harrezkero Nabarreria izena izan zuen. Zuzenbidez, Nabarreria hiri bat zen, Baskonian Antzinako Erromaren garaitik eta Erdi Aro gehienean titulu hori atxiki zuen bakarra.thumb|249x249px|Milutze zubia, batzarretako buruzagien exekuzioen lekuko
Kultura-desberdintasunak ez ezik, nafarren ofizioak xumeak ziren gehienean: etxeko laguntzaileak, abeltzainak, nekazariak... Errege-aginduz, debekatua zuten frankoen ofiziorik ikastea (artisautza eta merkataritza-trebetasunak). Bada, XII. mendearen hondarrean, zerga-biltzaileen abusuen ondorioz, Nabarreria husten joan zen. Antso Jakituna erregeak, orduan, Done Saturdi burguaren forua aitortu zion Nabarreriari, burgua birpopulatu zuen, eta hari babes osoa eman. Are, Jakitunak Nabarreria eta Done Saturdi arteko eremua jendeztatzea baimendu zuen, gatazka etorkizunen haziak erein zituena. 

Antso Azkarra erregea hilda (1234), burgu arteko tentsioak piztu ziren Tibalt I.a eta izen bereko ondorengoaren agintaldian. Iruñean, Nabarreriak uko egin zion bere harresiak eraisteari, eta Eustache de Beaumarchais gobernariak haren kontra jo zuen frantses espedizio baten laguntzaz. Nabarreriako Gerran (1276), Nabarreria burguari eraso egin zioten. Gogor borrokatu ziren, baina Nabarreria babesten zuen buruzagiak, Gartzia Almoravitek, ihes egin zuen. Etsaiak inolako erresistentziarik gabe sartu ziren, baina arpilatze eta hilketa metodiko bati ekin zioten nekagaitz Nabarreriako bazter guztietan, eta erabat suntsituak izan ziren ere San Migel burgua eta Iruñeko judutegia. 

Ia berrogeita hamar urte igaro behar izan ziren Nabarreria burgua berreraiki eta berriz bizitzeko: 1323an, banaturik eta tasaturik zeuden Nabarreria berriaren orube guztiak, eta 1350erako, jada, Nabarreriak 263 su (etxebizitza) zituen. 1330ean, Felipe III.a zebilen Nafarroako errege, eta Erresumako erakunde publikoak berrantolatu egin ziren, ikuspegi paktista batez (lehen foru hobekuntza). Aldiz, ez ziren guztiz itzali batzarretan (juntetan) elkartu nahi ziren erresumako indar aktiboekin (infantzoiak, laborari libreak) zeuden gatazkak: Karlos II.a Gaiztoa (edo Adoretsua, iturriaren arabera) erregeak laborari libreen zortzi kapitain atzemateko agindu zuen, baita hilarazi ere, urkatuta, Milutze zubian eta Iruñeko plazan, herritar guztien zentzagarri.


 Done Saturdi burgua (Burgua) 

Burgua edo Done Saturdi (Jaun Done Satordi) burgua Nabarreria burgutik kanpo sortu zen udal barruti bat da, hasiera batean Petri Rodezkoa gotzainaren babespean 1100. eta 1115 urteen artean. Belaunaldi bakar baten ondoren, Alfontso Borrokalariak, burgu berriaren erregimena agindu zuen, bere bizilagunei Jakako forua hedatuz 1129n, gotzainaren prerrogatibei kalterik egin gabe. Izan ere, gotzaina (apezpikua) zen tokiko jauna. 

Hauxe dio Alfontso I.a erregeak erromantzez haiei esleitu gutunean: "...avos totz les francx qui poblaretz en aquella plana de Sent Cernin de Iruyna". Debekatu egin zen barruti horren barruan infantzoiak, elizgizonak eta nafarrak instalatzea. Hermetismo hori gero berretsi zen, behar ziren ñabardurekin eta, gainera, lanbide eta ekonomia jarduera jakin batzuentzako udal barrutia zen. Burgua ere deitu ohi zitzaion, huts-hutsean. 

Nabarreriaren parez pare kokatzen zen. Bere hiri-eskemak, formatu hexagonal eta simetrikoan, bi kale perpendikularrek gurutzatua, hirigintza-planteamendu global batean pentsarazten du. Gainera, harresiz kanpo handitu zen, Merkatuko Herri Berriarekin (gaur egungo Takonera parkea) eta Frantziskotar eta Mesedeetako komentuarekin (gaur egungo Basotxoa).

Ildo beretik, pixkanaka areagotu zen haien arteko lehia, baita hiri zaharreko bizilagun nafarrekin ere, batez ere haiek juridikoki haiekin parekatu zituztenetik, eta San Nikolasekin. Etsaitasunaren ondorioz, liskar bortitzak izan ziren, baita gerra bat ere, zeinetatik, Antso VII.a Azkarraren laguntzarekin, burtsa irabazi zuen 1222n.

 San Nikolas burgua 

Poblazioa ere deitzen zitzaion (erdaraz gorde izan denez, La Poblacion). San Nikolasek jatorri iluna du eta, horregatik, ez dago argi zein ordena juridikotan kokatzen den: burgua ala poblazioa. Poblazio udal antolamendua irekiagoa zen burgua baino, eta bertako herritar gehiago bizi ziren haietan. San Nikolas 1177an aipatzen zen lehen aldiz, novi Burgi izendapenaz, eta ez poblazio. Gainera, orube bakoitzak urteko bi sos pagatu behar zizkion bertako jaunari. 1213ko konkordian, burgua zela aipatzen zen, eta ez poblazio, sailkapen horren arteko bereizketa desegiten ari zen seinale. 

Done Saturdi burguaren hegoaldean sortu zen XII. mendearen bigarren erdian Antso VI.a Jakituna, oinplano angeluzuzenera egokituz, San Nikolaseko kale nagusian (egungo Zapateria kalea) eta Burdinola kalean (egungo San Anton kalea), ekialdetik mendebaldera egindako bastidak bezala. 1222an, Done Saturdi burguak (Burgua) Nabarreriaren (Hiria) eta San Nikolas burguaren kontra izan zuen gerraren ondorioz, kiskalia izan zen, bere San Nikolas eliza bezala, eta zibil ugari ere barnean.thumb|upright|Compañia kalea, San Migel burguan

 San Migel burgua 

Antso III.a Gartzeitzek babesa eman zion Nabarreria burguari eta, ondorioz, biztanleria nabarmen handi zen. Gainera, auzo berri bat sortzeko baimena eman zuen, haren hegoaldean: San Migel burgua. Erromesen aterpetxe batean eta Iruñeko Andre Maria Erreginaren katedralaren menpeko ospitale batean sortu zen, eta nortasun propioa izatera iritsi ziren.

Antso VI.a Jakitunaren erregealdian, 150 urte geroago (1154) auzo hau burgu bihurtu zen. Nabarreriako Gerran (1276) San Migel burgua ez zen inoiz bere hondakinetatik berpiztu, eta, horregatik, bere lurrak Nabarreria burguari eman zitzaizkion. 

 Judutegia edo Auzo Berria 

1154an, San Migelen mendebaldean eta Nabarreriaren hegoaldean, judutegi bat eratu zen: Iruñeko judutegia. Nafarroako Artxibo Nagusiko Nafarroako Kontuen Ganberaren dokumentuei esker, judutegia non zegoen identifikatu ahal izan da: Xabierko jaitsieran, Mesede kalean, Joanes Albretekoa kalean, Barbatza ingurubidearen zati batean, Santa Maria Erregina enparantzan eta Dormitaleria kalean.

Zenbait agirik, gainera, judutegia harresi batez inguraturik zegoela baieztatzen dute. Karlos II.a Burusoilaren garaian altxa zen, ez hainbeste juduak bakartzeko, nola kristauen gorrototik babesteko. Jakina da XV. mendean judu batzuek banaketa-hesia gainditu zutela eta kristauen artean bizi zirela.

Juduek kristauek ez bezalako merkatua zuten, eta Alkatetzaren inguruan zegoen, nahiz eta ez den ezagutzen non zehazki. Jakina da salmenta astelehenetan, asteartetan eta asteazkenetan egiten zutela. Alkatetzaren ondoan, okinak eta azokako postuak zeuden. Ez da batere dudarik sinagoga non zegoen: egungo apaiz erretiroaren orubean eta Santa Maria Erregina enparantzaren zati batean.

1063an, jada judutegi bat existitzen zen. Antso VI.a Jakituna erregeak, 1154an, pribilegio bat eman zion Elizari, Iruñean eta beste toki batzuetan juduak onar zitzan baimenduz, eta bere mesedetan gelditu ziren bizileku berriek sortzen zituzten diru-sarrerak. 1276ko Nabarreriako Gerra odoltsuan, judutegia Nabarreriarekin batera suntsitua izan zen, 1320tik aurrera berreraiki zen arte. Karlos II.a Burusoilak 1324an emandako Nabarreria Birpopulatzeko Gutunean, erregeak beretzat gordetako eskubideen artean, bertan judutegi bat izatea zegoen. 

Juduak Nafarroatik kanporatzea 1498an dekretatu zuten Joanes III.a Nafarroakoa eta Katalina I. Nafarroakoa erregeek, eta berehala Judutegia auzoaren izena aldatu eta Auzo Berria jarri zioten. XVI. mendearen erdialdean, izen hori eta Judutegiko errua txandakatu ziren, egungo Merced kalea zena. Antzinako Judutegiak bi atari zituen kanpoalderantz: Ibaiko Atea, artzapezpiku jauregiko izkinan, Barbazanaren errondara irekia eta Garci-Marra errotara zeraman bidearen hasieran, gaur egun Caparrosoko errota bezala ezagutzen dena, baita Juduen hilerria ere, hiriko kanpoko harresietatik kanpo kokatua, baratzeetarantz. Beste ataria, Iturri Zaharrekoa deitua, egungo Merced kalearen edo Judutegiko antzinako erruaren amaieran zegoen. Izena Labrit pilotalekutik gertu zegoen iturri batetik zetorkion.


 Batasun Pribilegioa (1423) 

Kalkulatu da 1366an 4.595 pertsona inguru bizi zirela Iruñeko burgu guztien multzoan: 918 su edo etxe. Ia erdia Done Saturdi burgukoak ziren, eta bosten bat Nabarreriakoak. Nabarreriak gorputza hartu zuen berriz ere eta, XV. mendean, aldameneko burguak beren esklusibotasuna eta hizkuntza erromantzeak berak galduz joan ziren. Hala ere, euskaldunak presente zeuden oso goizetik haietan. 1423an, Batasun Pribilegioa eman zen eta, haren bidez, hiru burguek bat egin zuten, Iruñeko udal bakarra eratuz. Orduan, Jakako foruak utzi egin zion indarrean egoteari, Nafarroako Foru Nagusiaren alde. 

Elkartzearen ondorioen artean, Nabarreria, Done Saturdi eta San Nikolas burguak banatzen zituzten harresiak bota egin ziren. Gainera, Mercaderes kalea, Merkatu kalea edo Xabier kalea sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. San Nikolas eta Nabarreria artean Gazteluko enparantza eraiki zen, Done Saturdi eta Nabarreria artean Udal plaza eta San Nikolas eta Done Saturdi artean San Frantzisko enparantza. 

 Aro Modernoa 
Nafarroako Gerra Zibilak Iruñea astindu zuen, hainbat txikizio eta hilketa eraginez. 1480 aldera, Luis Beaumontekoak, Erresumako kondestableak, kontrolatzen zuen Iruñea, eta ez zien utzi errege-erreginei Nafarroako hiri aitzindarira hurbiltzen. Akordio batera helduta, 1494an, Katalina Foixkoa eta Joanes Labritekoa errege-erreginen koroatzea egin ahal izan zen hirian eta, horregatik, bertan poza nagusitu, ospakizunen artean. Arnaut Gilen Brocarkoaren eskutik, inprenta Iruñean finkatu zen, lehen aldiz Euskal Herri osoan. 

Erresuma barnera bakea heldu zela zirudienean (1509), 1512an, Fernando II.a Aragoikoaren espainiar tropek Erresuma inbaditu zuten. Frantses Beaumontekoa kondeak ostatu eman zien Burundatik sartu gaztelar tropei: Arazuriko gazteluan gelditu ziren, Iruñearen atarian. Bertatik, inbaditzaileen buruzagiak, Albako dukeak, nafar hiriburua errenditzeko mehatxuak igorri zizkien hiriko agintariei. Iruñeak, orduan, 7.000 biztanle inguru zituen, tropa inbaditzaileak baino gutxiago, eta errenditu egin zen, kalte handiagoak saihesteko.

Egoera baretzen saiatzeko, okupatzaileek Nafarroako Gorteak deitu zituzten (1513), Fernando II.ari errege zin ziezaioten. Deialdi horretan, bertaratuek Fernando errege aitortu zuten, baina soilik beaumontarrek parte hartu zuten, Erresumaren zati handi bat jazarria edo deserrian baitzegoen, nabarmenki agaramontar bandokoak. Espainiarrek agindu zuten nafarren lan behartua baliatuz Iruñean beste gaztelu bat eraikitzea, bertakoak kontrolpean atxikitzeko eta Bortuz iparraldetik zetozen espedizio militarrei aurre egiteko. 1521ean, frantses-nafar espedizioa Nafarroara sartu zenean, iruindarrak, nafarrak bezala, okupatzaileen kontra altxa ziren. Gaztelutik, Iñigo Loiolakoa gerlari gazteak haien kontra jo zuen. 

1525ean, sorgin ehizak Iruñea ere astindu zuen, exekuzioak, bahimenduak eta kartzelatzeak manatu ziren. Era horretan, Erresuman bizi zen errebolta eta disidentzia giroa eta desordena zapaldu nahi ziren, eta espainiar errege agintea finkatu. Errepresio horren lorratzean, familia kolaboratzaile batzuk gailendu ziren, hala nola Kruzat leinua. Garaitsu honetan, lehen aldiz, San Ferminen aldeko prozesioen albisteak ditugu. Karlos V.ak Iruñeko apezpikuak hautatu ahal izateko pribilegioa eskuratu zuen Adrian Utretchekoarengnadik, eta orduz geroztik Iruñeak ez zuen apezpiku nafarrik izan bi mendez eta gehiago, Iruñeko katedral kapituluak hala eskatu bazuen ere.  

XVI. mendearen hondarretik, inprenta iraunkorki finkatu zen Iruñean, Adrian Anbereskoak Lizarratik ekarria (1568) eta, iraunkorki, Tomas Porralis Savoiakoak finkatua. XVI. mendearen bigarren erdian, nafar lanesku gatibua baliatuz berriz ere, Filipe II.ak gotorlekua eraiki zuen hiriaren ondoan, Zitadela izenekoa, Europako gotorrenetako bat, "tokikoak mendean edukitzeko". Frantziaren kontrako fronteko gotorleku ere bilakatu zen, aurrez aurre Donibane Garaziko eta Nabarrengoseko gotorlekuekin. 

Jada XIV. mendean, izurri beltzak Iruñean astindu zuen. Bada, 1559. urtean, Iruñea Marseillako izurriteak erasan zuen. Erregimentuak (udalbatzak) agindu zuen San Sebastian eta San Fermin egunen bezperetan baraualdia egingo zutela ataka gaizto hori onbideratzeko. Apezpikuak gaineratu zuen komeni zela iruindarrek paparrean Kristoren bost zaurien irudi bat jartzea. Bada, orduan, izurria desagertzen hasi zen, eta mugarri horrek sinbolismo handia hartu zuen. Hurrengo mendean, boto (edo promesa erlijioso) hori berritu egin zen, Ostegun Santuz urtero udalbatzak zuzendua.

Iruindarren banaketa ekonomikoa, XVII. mendearen hasieran, garai hartako hiri baten ohiko banaketa zen: biztanleen laurden bat nekazaritza eta abeltzaintzan aritzen zen, heren bat artisauak ziren eta beste zati handi bat aristokrazia eta kleroarenak ziren. Oihal fabrika bat, paperezko beste bat eta beste industria batzuen artean bolbora errota bat zeuden. 1750etik aurrera, hiria modernizatu egin zen, udaletxe berri bat eta edateko uraren eta saneamenduaren zerbitzuak eraiki ziren, baita katedralerako fatxada berri bat ere, oraingo honetan neoklasiko estilokoa.

Konbentzioaren Gerran, 1794an, hiriak frantziar armadaren setioa jasan zuen, baina ezin izan zen bertan sartu. Martin Alvarez de Sotomayor jeneralak zuzendu zuen defentsa. 1808an, Napoleonen tropek, otsailetik, hiria kontrolatu zuten, eta hiria, bere plaza nagusietako bat bihurtu zuten, 1813ko urriaren 31ra arte bere esku mantenduz. 1814an Francisco Espoz Mina buru zuen lehen "adierazpen" liberala gertatu zen, baina porrot egin zuen. 1823an, San Luisen Ehun Mil Semeen armadaren bonbardaketak ere jasan zituen.

 Aro Garaikidea 
Iberiar Penintsulako Gerrak Estatua aldatzen duen garai liberal bati bide ematen dio, antzinako tradizio eta pribilegioak alde batera utziz. Ideia berri horien aurkako oposizioa liberalen eta tradizionalisten arteko borrokan gauzatzen da. Nafarroan, non foru errotzea oso indartsua eta zentzuzkoa den, karlisten alde egiten da gehienbat, absolutismoaren eta foru erregimenaren alde. Hala ere, Iruñean liberala da nagusi. Karlisten porrota, Karlistaldi ezberdinetan, 1841ean, foruen erreformarekin foru erregimenaren murrizketa eraginkorrean islatzen da, non, Iruñeko burgesiak eta funtzionario-burokraziak, euren ideientzako tarteren bat lortzen duten.

Espainiar Estatutik Hego Euskal Herriko autonomia fiskalaren murrizketa bilatzen da, 1893an foruen defentsan matxinada herrikoi bat gertatu zelarik, Gamazada deitua, beste ekintza batzuen artean Iruñean manifestazio handi bat eginez. Foru defentsarako mugimendu honen omenez, 1903an, herriaren harpidetzaz, Nafarroako Jauregiaren aurrean, hiriaren erdigunean, Foruen Monumentua eraiki zen, gaur egun oraindik inauguratu gabe dagoena.
XIX. mendearen amaieran, 1888an, hiriaren hedapen urbanoa hasi zen Lehen Zabalgunearen diseinuarekin, hiriaren eta Zitadelaren artean egiten dena, bere bi gotorlekuren eraispenarekin, non tokiko arkitekto garrantzitsuenek parte hartzen duten. Zabalgune honek ez zuen harresien setioa apurtzea lortu, 1915 arte tente mantendu zirenak, hiria, Espainiar Estatuak "plaza indartsutzat" hartzen baitzuen. Hormak hain luzaro zutik egoteak, hiria bertikalean haztea ekarri zuen, eta, beraz, antzinako eraikin askok altuera erlatiboki altua dute, garai bereko eta beste hiri batzuetako eraikinekin alderatuta. Ondorioz, hiriko eraikin batzuk garaiko balentriatzat har daitezke, gaur egungo etxe-orratzak bezala.

Militarrekin luzaroan negoziatu ondoren eta gerra modernoan harresien erabilgarritasunik eza zela eta, 1901ean, Errege Agindu baten bidez, hiriaren hegoaldeko harresien eraistea eta ondorengo urbanizazioa ezarri ziren. 1915ean harresiak eraisten hasi ziren, hegoalderantz ireki zen Bigarren Zabalgunea eraikitzea ahalbidetuko zutenak, eskema zorrotz batekin planteatutako kale berriekin, Ildefons Cerdàk aurreko mendean Bartzelonako Eixamplen aplikatu zuen bezala.

 Espainiako Gerra Zibila 
1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan, hirian Koalizio katoliko-foruzalea gailendu zen, 17 zinegotzirekin, hautagai errepublikano-sozialisten aurrean, 12rekin. Hala ere, maiatzaren 31n errepikatu ziren, errepublikano-sozialista inpugnazioaren ondoren, eta horiek 15 zinegotzi lortu zituzten, eskuineko 14 zinegotziren aurrean.

Alkatetza, lehenik, Nafarroako Alderdi Errepublikano Autonomoko Mariano Ansók izan zuen, eta ondoren, Acción Republicanako Nicasio Garbaiok. 1934ko abuztutik aurrera Tomás Mata karlista izan zen bertan, Espainiako Gerra Zibilan eta 1940ra arte iraun baitzuen.

1936ko otsaileko hauteskunde orokorretan Fronte Popularrak garaipena lortu ondoren, Emilio Mola jenerala gobernadore militar gisa ezarri zuten hirian. Gobernu errepublikarrarekiko leialtasun eskasaren susmoak zituzten agintari militar batzuk banantzeko saiakera gisa gertatu zen lekualdaketa hori. Iruñeko otsaileko hauteskundeen emaitzak eskuineko indarren aldekoak izan ziren. Karlistek parte hartzen zuten eskuineko blokeak 11 963 boto jaso zituen, eta ezkerreko blokeak 2 416, euskal nazionalistek lortutakoen kopuru bera.
Francisco Francok Espainian garaipen militarra lortu ondoren, matxinatuek euren ordena ezarri zuten hirian, aldez aurretik Diario de Navarrako errotatibetan inprimatu zen bando bat publiko eginez, eta altxamenduaren aurkako alderdi eta talde politikoen jabetzak konfiskatzera eta, fusilamendu bidez, altxamenduen aurrean fidagarriak ez ziren pertsonak exekutatzera pasatuz, zitadelaren atzeko aldean egin zirenak. Hirian 303 pertsona fusilatu zituzten, errepublikanoak eta eusko abertzaleak, tartean zinegotzi izandako sei: Florencio Alfaro Zabalegi, Gregorio Angulo Martinena, Corpus Dorronsoro Arteta, Victorino García Enciso, Mariano Sáez Morilla eta Ignacio Sampedro.

San Kristobal gotorlekua, Ezkaba mendiaren tontorrean eta hiritik gertu dagoena, kartzela bihurtu zuten. 1938ko maiatzaren 22an, munduko historiako ihesaldirik handienetako bat gertatu zen gotorlekuan: San Kristobal gotorlekuko ihesa. 795 presok ihes egin zuten, guztira 2 487 espetxeratuetatik. Horietatik hiruk bakarrik lortu zuten ihes egitea eta Iparralderekiko muga zeharkatzea, 211 frankisten balen azpian erori ziren bitartean, eta gainontzekoak birrinduak izan ziren. Atxilotuetatik 14 hiltzera kondenatu zituzten eta 1938ko irailaren 8an fusilatu zituzten Iruñeko Zitadelaren ondoan.

 Francoren diktadura 
Frankisten okupazioaren ondoren, hiriko kale nagusiak garaileen "heroien" omenez izendatzen dira, Franco Jeneralaren etorbidea (egungo Bexe Nafarroako etorbidea), Aberriaren Martirien kalea (egungo Amaiurko Gazteluko kalea), Mola Jeneralaren enparantza (egungo Merindadeen enparantza)... deitzera pasatuz. Gainera, Eroritakoen Monumentua altxatzen da, Jose Iharnotz eta Victor Eusa arkitektoek diseinatua eta ofizialki "Nafarroa bere hildakoei gurutzadan" deitua, non Emilio Mola eta Jose Sanjurjo jeneral kolpistak lurperatuak egon ziren 2016ko azarora arte, eta matxinatutako tropen hildakoei omenaldia egiten zaie.Diario de Noticias, (2007ko urtarrilaren 25a). «UPN y CDN rechazan suprimir los Caídos y las calles 'franquistas' de la Chantrea».

Eliza Katolikoarekiko harreman onek, oraindik erregimenaren fase horretan, erraztu egiten dute Udalak erabat doan eta trukean baldintzarik gabe lagatzea Nafarroako Unibertsitatea eta Nafarroako Unibertsitatea Klinika eraikitzeko behar diren lurrak, eta horrek eragin handia izan zuen hiriko ekonomian eta eragin soziala izan zuen bertako biztanleengan. Gainera, Francisco Francok Nafarroako foru-erregimena onartu zuenean, hiria "alkate sozial" batzuek kudeatu zuten (Miguel Javier Urmeneta nabarmendu zen), eta herritarren parte-hartzea sustatu zuten, batzuetan erregimenari aurre eginez. Aldi berean, hirian greba garrantzitsuak egin ziren, 1951n hasi zirenak, eta 1960ko eta 1970eko hamarkadetan Iberiar Penintsulako gatazkarik handiena izatera iritsi zirenak.

Denbora gutxian, hiria bikoiztu egin zen, 1950ean 72 000 biztanle izatetik 1970ean 147 000 izatera pasa zen. Garapen-aldian, Landabengo industrialdea bultzatu eta eraiki zen Iruñean, 1964an Nafarroako Foru Aldundiaren Industria Sustatzeko Planean jaso zena. Industrialdeak hiriaren harreman ekonomikoak aldatzea ekarri zuen, ordura arte merkataritza-, landa- eta zerbitzu-jardueretan oinarrituta egon baitziren, artisau-jarduera hutsez.

 Trantsizioa eta Foru Hobekuntza erregimena 
Trantsizio demokratikoa hasi ondoren, Iruñeko Udalak herritarren partaidetzaren bultzada areagotu zuen. Horren ondorioz, Javier Erice alkatea kargutik kendu zuten, 1977an ikurrina altxatu zuelako balkoian, eta hainbat zinegotzik dimisioa eman zuten.La Transición política en Navarra (1975-1979) La democratización de la instituciones forales en la constitución

Garai hartan, hirian maiz gertatzen ziren istiluak kaleetan, eta atentatuak eta eskuin muturraren indarkeriazko ekintzak, Espainiako Estatuak babestuta, Gipuzkoan, Araban eta Bizkaian bezala, eta, neurri txikiagoan, Iparraldean ere bai. Iruñean 1977ko maiatzeko amnistiaren aldeko astearen birulentzia nabarmentzen da, Hegoaldean izandako zazpi hildakoetatik bi, eta, bereziki, 1978ko Sanferminak.Juan Gautier y José Ángel Jiménez, "Sanfermines 78"

Hirian egindako atentatuen artean, 1998an Tomás Caballero hil zuten, trantsizioaren hasieran hiriko alkate izan zena eta une horretan Nafar Herriaren Batasuna alderdiko zinegotzia zena. XXI. mendean, Udalak Bakegintza eta Bizikidetzarako Zuzendaritza Nagusia sortu zuen, eta hiriko 27 biktimen oroimena ohoratzeko ekintzak garatu zituen.

Gaur egun, gizarte industrialerako trantsizioa gaindituta, bere jarduera industriaren eta zerbitzuen artean banatzen duen tamaina ertaineko hiri bat bezala aurkezten du bere burua, Volkswagen enpresako fabrikaren inguruan automobil-sektorearekiko mendekotasun handiegia nabarmenduz.

Mendearen hasieran 200 000 biztanle inguru zituen eta 360 000 biztanleko eragin-eremuaren erdian kokatzen da. Hiriaren erdigunean zeuden gune militar zaharrak parke publiko eta berdegune bihurtu dira, eta aisialdirako espazioak kanpoaldera egokitu dira. Ondorioz, Iruñea da biztanle bakoitzeko berdegune gehien dituen Iberiar Penintsulako hiria, eta Europako seigarrena.http://www.diariodenoticias.com/ediciones/2007/03/12/vecinos/pamplona/d12pam24.837707.php

Hirian gertatzen den hiri-, teknologia-, ekonomia-, gizarte- eta kultura-hazkundearen ondorioz, hiriak tasa handia du gizarte-zerbitzuetan, hezkuntza- eta osasun-eskaintzan, aisialdirako espazioetan, industria- edo komunikazio-jardueretarako poloetan.

Modernizazio-prozesuak mugarri ugari izan ditu, hala nola 2003an Nafarroako Biltzar Jauregia eta Auditorioa, Baluarte bezala ere ezagutzen da, inauguratu izana, hiriko hainbat auzotan Civivox kultur zentro batzuk martxan jarri izana, 2007ko azaroaren 9an autobus geltoki berriarekin hasi zen komunikazioen bultzada garrantzitsua, Noaingo aireportua handitzeko planak eta etorkizunean abiadura handiko trenbideen sarera konektatzea, Euskal Y-arekin eta Ebroko ardatzarekin lotura eginez: Zaragoza — Iruñea — Euskal Y abiadura handiko burdinbidea, gaur egun 2024rako dago aurreikusita, hainbat urtez atzeratu ondoren. «Comptosen arabera, AHTaren eta Estatuaren arteko hitzarmena "osatu gabea eta zaharkitua" da», Naiz, 2016-11-22. 2012 gertaeraz betetako urtea izan zen. 

XXI. mendea hasi zenean Mendillorri auzoa amaitzen ari ziren bitartean etorkizunerako hirigintzaren plangintza hasi zen. Horrela, etorkizunerako etxebizitza beharra ezarri zen, guztira 70 000 etxebizitza inguru eraikiko zirela erabaki zen. Plangintza hartako helburuak pixkanaka bete egin dira azken urteetan, eta 2020. urtean plangintzan zeuden auzoetariko batzuk eraiki dira eta eraikitzen ari dira dagoeneko:

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Euskal Herriko historia
 Nafarroako historia
 Iruñeko burguak
 Iruñeko harresiak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Euskal Herriko historia
Kategoria:Nafarroako historia
*