Leioako hizkera

Leioako hizkera (Leyoáko berbeté) Leioan hitz egiten den bizkaieraren ipar-sartaldeko (Uribe Kosta, Txorierri eta Mungialdea) azpieuskalkiaren aldaera da. Leioako hizkera Uribe Kostako eta Txorierri sartaldeko aldaeren tarteko berbeta da, Getxo eta Berangokoenen oso antzekoa.

 Hizkeraren erabilera 

 Herria 

Leioa Bizkaiko udalerri bat da, Bilboko itsasadarraren eskoialdean kokatua. . urtean  biztanle zeuzkan, % 21,8 euskaldunak, baina bertako jatorrizko hizkera erabiltzen dutenak askoz gutxiago dira, belaunaldien arteko hizkuntzaren transmisioak etendura handia eduki baitu.

Izan ere, XX. gizaldian izandako kultura-aldaketek eta Espainiako erdaldunen etorrera gehiegizkoak Leioako hizkera agoniara eroan dute. Edozelan ere, hizkerari baserri-giroan bizirik eutsi zaio, XX. gizaldian gertatutako ekonomia-aldaketen eraginez baserriko jarduerak baztertuta geratu badira ere. Horrez gain, Leioako jatorrizko biztanleen ondorengo batzuk ere jakin dakite herriko berbeta.

Leioako udalak zenbait neurri hartu izan ditu hizkera biltzeko eta zabaltzeko, hari buruzko idaztiak argitaratzen lagunduz.

 Fonologia 

 Bokalak 
-a bokalean amaitzen diren berbak artikuluarekin batzen direnean -a + a > -é egiten da (e. b. neska > neské; alaba > alabé). Osterantzean, artikulua guztiz asimilatzen da, esate baterako etze 'etxe' horrela jokatzen da: absolutiboan etze 'etxea'; ergatiboan etzek 'etxeak'; datiboan etzeri 'etxeari'; genitiboan etzen 'etxearen'; destinatiboan etzéntzako 'etxearentzako'; soziatiboan etzéas 'etxeagaz' etab. Berebat, iturri 'iturria'; baso 'basoa' eta buru 'burua' absolutibo singularreko moldeak dira -i, -o eta -u amaieradun berbetan. Arau horrek, edozelan ere, salbuespen bi dauzka. Alde batetik, artikuluaren asimiliazioa ez da silaba bakarreko berbetan ematez: bea 'behea'; kea 'kea'; loa 'loa'; edo mea 'mehea' esaten da (sube 'sua' [halandaze, subete 'suete']; txube 'txua' silaba bakarreko berbetan -b- sartzen zaie artikuluaren aurretik). Beste aldetik, -ai, -ei eta -oi diptongoetan amaitutako berbetan ere ez da asimilaziorik ematen (e. b. gaztaie 'gaztaia'; burneie 'burnia'; sasoia 'sasoia').

-oa > -o egiten da jon 'joan' (e. b. no 'noa'; o 'hoa'; do 'doa'; gos 'goaz') eta eron 'eroan' (e. b. dárot 'daroat'; dárosu 'daroazu'; dáres 'daroatzate') aditzen orainaldiko adizkietan.

-i galtzeko joera dago partizipioetan, gehienbat silaba bitik gorakoak direnean eta i bokalaren aurrean l, n, r eta s kontsonanteak daudenean ibil san 'ibili zen'; ímingo 'ipiniko'; iger dosu 'igartzen duzu' eta ukus dona 'ikusi dun'.

i eta u bokalen ostean a > e bihurtzea orokortua dago (e. b. bátzuten 'batzuetan'; níes 'nigaz'; nórtzuntzeko 'nortzuentzako'; karidede 'karitate'; ostikeda 'ostikada'; apur bet 'apur bat'; kendúte 'kenduta'). i - a/e > i - i egiteko joerak indar handirik eduki ez arrik, ikisi 'ikasi'; iribitu 'irabiatu'; irikin 'irakin' eta irigi 'ireki' moldeak agertzen dira.

u- dago ondorengo hamaika berbon hasieran: uger 'igeri'; ukutu 'ikutu'; ukusi 'ikusi'; ulle 'ile'; untze 'iltze'; uri 'hiri'; urten 'irten'; urun 'irin'; usen 'izen'; úsen 'izain' eta ugelario 'igel' berbaren aldaera. r dardarkari azkarraren aurrean e > a ematen da honako berbotan: bardin 'berdin'; barri 'berri'; txarri 'txerri'; akar 'aker'; garri 'gerri'; garnu 'gernu'; asarre 'haserre' eta bastar 'bazter'. Berba amaieran -ain diptongoa -an egiten da (e. b. erran 'errain'; espan 'ezpain'; gan 'gain'; laban 'labain'; san 'zain'). Berba amaieran -un -uin eta -in amaikiei nagusitzen zaie (mun 'muin'; lurrun 'lurrin').

Leioan ez daukate ia indarrik -eu- > -au- (e. b. auli 'euli'; áuskera 'euskera'; sauk 'zeuk'; daust (< deust) 'dit') eta -ei- > -ai- (e. b. baye 'behia'; gáyena 'gehiena'; ogai 'hogei'; Layoá 'Leioa') egiteko joerek, baina, Getxon eta Berangon orokorrak dira.

 Kontsonanteak 
[j] ahoskera dago berba euskaldunen hasieran (e. b. yai 'jai'; yainko 'jainko'; yakin 'jakin'; yarámon 'jaramon'; yaube 'jabe'; yáyo 'jaio'; yosi 'josi'), bai eta erdal jatorriko berba batzuetan ere (e. b. yaboi 'xaboi'; yántza 'dantza'; yárre 'pitxer'; yoko 'joko'). Erdaratik hartutako maileguetan [x] ahoskatzen da gehienetan: jénero, jénte, jubilasino. NOR-NORI saileko iraganaldiko eta hitanoko adizkietan ere y- esaten da: yákiten 'zitzaidan'; yákion 'zitzaion'; yákiun 'zitzaigun'; yok 'dik'; yotena 'dinat'.

Lau txistukariak bitara ekarriak daude: s eta z > s (e. b. gaste 'gazte'; asa 'aza') eta ts eta tz > tz (e. b. utz 'huts') egiten dira. Halandaze, asi 'hasi/hazi' eta atzo 'atzo/atso' esaten dira.

Leioan t ez da bustitzen; l eta n bustitzea ez dago orokortua, baina adibide franko topa litezke: bagílle 'bagila'; eskilléra 'eskailera'; ollo 'oilo'; salle 'saila'; arrañe 'arraina'; giñar 'txilar'; giñárrabe 'aitaginarreba'; iños 'inoiz'; iñurri 'inurri'; señe 'seina'; uñe 'oina'.

i + z > x eta i + tz > tx egiten da, esaterako, axe 'haize'; bixer 'bizar'; bixi 'bizi'; dakixu 'dakizu'; elexe (< eleiza) 'eliza'; gixon 'gizon'; gox 'goiz'; ixen 'izan'; ixeko 'izeko'; keríxa (< kereiza) 'gerezi'; aretx (< hareitz) 'haritz'; atx 'haitz'; atxine 'antzina'; eretxi (< ereitzi) 'iritzi'; gatx 'gaitz'; urretx (< urreitz) 'hurritz'. Berba hasierako tx- agertzen den bustidura adierazkorra bakarra izan da (e. b. txérpa 'erpe'; tximeldu 'zimeldu'; tximur 'zimur'; txipristin 'zipristin').

Antzina sudurkaria zen i bokalaren ostean n/ñ kontsonantea garatu da: erdal «-(c)ión» > -zino (e. b. aksino 'akzio'; ilusino 'ilusio'; osesino 'obsesio'; pensino 'pentsio'); *io-ren adizkietan (e. b. dinot 'diot'; dinok 'diok'; dinu 'diogu'; dinosue 'diozue'; dineude 'diote'; dinostesu 'diostazu').

Bere 'ere'; busterri 'uztarri' eta girrintzi 'irrintzi' berbei hasieran herskaria erantsita daukate. Abasuse 'babazuza'; amotz 'kamuts'; odolgi 'goroldio'; okotz 'kokots' eta iko 'piku' berbek ez daroate herskaririk hasieran. Hasieran herskari ahoskabea daukate ondorengo berbok: keríxe 'gerezi'; korotz 'gorotz'; kurtze 'gurutze'; parkatu 'barkatu'; pekatu 'bekatu' eta tórre 'dorre'; hasieran, ostera, herkari ahostuna dago bitz 'bits'; górta 'korta' eta girten 'kirten' berbetan. l eta n ostean t eta p gorde dira erdaratik hartutako hiru mailegu hauetan: altara 'aldare'; dénpora 'denbora' eta jénte 'jende'. Herskarien arteko txandakatzeak ematen dira berba batzuetan (e. b. aista 'ahizpa'; kunpúlle 'tipula'; lebatz 'legatz'; gei 'dei'; dusti 'guzti'). Berebat, berba batzuen hasieran b- eta m- txandakatzen dira, esaterako, makállo 'bakailao' eta berinde 'askari'. -k- ondorengo berbetan galtzen da: sélau 'zelako'; edosélau 'edozelako'; esélau 'ezelako'; ólau 'holako'; álau 'halako'; lau 'lako' (honakoak dira neurria adierazteko berbon kideak: sélaseko 'zelaseko'; edosélaseko 'edozelaseko'; esélaseko 'ezelaseko'; ólaseko 'holaseko'; álaseko 'halaseko'; laseko).

l, n eta r kontsonanteetan amaitzen diren berben ostean z- daukaten adizkiak agertzen direnean, txistukari frikaria (s) ahoskatzen da, ez afrikatua (tz) il siren 'hil ziren' (ez il tziren). Ez partikula hasieran z- daukan adizki batekin elkartzen denean ere frikaria (s) ahoskatzeko joera dago esan 'ez zen' (ez etzan).

l > r egiteko joera dago kontsonante baten aurrean (e. b. aurki 'aulki'; orío 'olio'). -r- -d- eginda agertzen da bedar 'belar'; edur 'elur'; ider 'ilar' eta sider 'zilar' berbetan. n- > l- bihurtzea ematen da narru 'larru' berban.

 Azentua 
Leioan azentua talde fonologikoaren azken silaban egon ohi da (e. b. laguné 'laguna'; lagunerí 'lagunari'; lagun ederrá; gure lagun ederrarí). Ipar Uribeko herrien izenetan azken silaban azentua agertzen da: Barriké 'Barrika'; Berangó; Fiké 'Fika'; Getxó; Larrabetzú; Leioá; Lesamá 'Lezama'; Plentzí 'Plentzia'. Edozelan ere, azentu berezia daukaten berba nahia dago, hiru multzotan bereiz litezkeenak. Lehenik, erdaratik hartutako maileguak: ábi 'habia'; ántzar; dénpora; íngiru 'inguru'; kánpo; kollára 'koilara'; lándare; léku; sékule 'sekula'; sapátu; doméka... Bigarrenik, berba elkartu eta eratorriak: áitite/ámoma 'aitite/amama'; árenegun 'herenegun'; éuskera/érdera 'euskara/erdara'; egústen/éguen 'asteazken/ostegun'; bákarrik; báserri; bátzuk; bérbeta/ólgeta 'hizkuntza/jolas'; béskari; édari/yánari 'edari/janari'; bíllusik/óñutzik 'biluzik/oinutsik'; étzondo/étzalde/étzoste 'etxondo/etxalde/etxoste'; gíau/lélau 'gehiago/lehenago'; índaba 'indaba'; lárregi 'gehiegi'; nónor/nónok/nónon/nónora/nónos 'nor edo nor/nork edo nork/ non edo non/nora edo nora/noiz edo noiz'; okéran 'okaran'; óllar 'oilar'; úñetako 'oinetako'; sálgai; sábalik; sútunik; sélau 'zelako'... Azkenik, azalpen garbirik bako eredu batzuk ere badaude: árruntze 'arrautza'; árte/árteko/ártera/ártetik; ásau 'asago'; átze/áurre; béste; Bílbo; Bískaya 'Bizkaia'; égi 'egia'; egúski 'eguzki'; ínglaterra 'Ingalaterra'; iñúrri 'inurri'; múskerra; órrotz 'orratz'; kókolo; papau 'mozolo'; txístu...

 Azentu bereizgarria 
Azentua singularra eta plurala bereizteko balio du:
+etze 'etxe' berbaren jokabideaSingularraPluralaAbsolutiboa (NOR)
Ergatiboa (NORK)

Datiboa (NORI)

Genitiboa (NOREN)

Destinatiboa (NORENTZAKO)

Soziatiboa (NOREGAZ)etze
etzek

etzeri

etzen

etzéntzako

etzéasétzek
étzek

étzeri

étzen

étzentzako

étzekaz
Erakusleetan ere azentua da bereizgarri (e. b. onek 'honek'; orrek 'horrek'; arek 'hark' ergatibo singularrean; eta ónek 'hauek'; órrek 'horiek'; áik 'haiek' pluralean).

Azentuak esangura banako berbak ere bereizten ditu:
arra 'emea ez dena'
aste 'zapi egun'

onena 'honena'

usena 'izena'vs
vs

vs

vsárra 'neurri unitatea'
áste 'hastea'

ónena 'onena / hauena'

úsena 'izain'
Era berean, azentuak bereizten du ba- baiezkoa eta baldintzazkoa: badatór esnedune (baiezkoa) eta esnedune bádator (baldintzazkoa); eadabíl menditi (baiezkoa) eta menditi bádabil (baldintzazkoa); badao/bádao 'badago'; badaki/bádaki 'badaki'; badeko/bádeko 'badauka'... Salbuespen bakarra jon 'joan'-en adizkiak dira: bádo/bádo 'badoa'; básos/básos 'bazoaz'... Aginterako adizkiek ere azentua daukate: elexéti datórrela ukus dot 'elizatik datorrela ikusi dut' (denborazkoa) eta dátorrela bier goxen! 'datorrela bihar goizean!' (aginterakoa). Iraganaldiko eta erlatiboko adizkien artean aurkakotasun bat ere gertatzen da: atzo ukus gendun geure lagune 'atzo ikusi genuen geure laguna' (iraganaldikoa) eta ukus géndun lagune etzera ekar du 'ikusi genuen laguna etxera ekarri dugu' (erlatibokoa).

 Morfologia 

 Izenaren morfologia 
-gaz (> -az) da soziatiboko morfema da singularrean (e. b. gixonáas 'gizonarekin'; lagunéas 'lagunarekin') eta pluraleaz -kaz (e. b. gixónakas 'gizonekin'; lagúnekas 'lagunekin'). Hurbiltze adlatiboan -rantza morfema erabiltzen da: Galearántza 'Galearantz'; itxosorántza 'itsasorantz'; basorántza 'basorantz'.

Ablatiboan bost gertakari aita litezke: lehenik, Leioako aldaera -ti da (e. b. etzéti 'etxetik'; étzetati 'etxeetatik'); bigarrenik, -rik morfema denbora balioa edukitzen du (e. b. atzórik dao euri bóta ta bóta 'atzorik dago euria bota eta bota'; goxérik dabil bearren 'goizerik dabil beharrean'; nósik ona sabiltzes ólan? 'noizik hona zabiltza horrela?'), denbora baliorik bakoak ez dira horren ohikoak (e. b. etzérik urten barik daos 'etxerik irten barik daude'); hirugarrenik, -rik hara esapidean ('eta segituan, berehala') ere morfema horixe dago (e. b. básu bete ur edaten deu oirik ara 'baso bete ur edaten du oherik hara'; béste itxure bat yekok orrek garbirik ara 'beste itxura bat zaukak horrek garbirik hara'); laugarrenik, -rik morfema mendirik mendi, bastarrik bastar, etzerik etze tankerako espideetan ere erabiltzen da; eta azkenik, -ganik (> -anik) aldaera dago bizidunen ablatiboan (e. b. nóaini[k] tákixu estáola eskondúte? 'norenganik dakizu ez dagoela ezkonduta?').

'Aldi bat barru, aldi baten buruan' adierazteko -garren erabiltzen da: urtégarrenan agertu san 'urte bat barru agertu zen'; iru egúngarrenan átzera etor san 'hiru egun barru atzera etorri zen'.

'-ren bat > -ran bat egiteko joera dago (e. b. Aberri Egunéran bat 'Aberri Egunen bat'; bátaran bat 'baten bat'; étzalderan bat 'etxalderen bat').
+Bizidunen deklinabideaBokalez amaitutaKontsonantez amaitutaMugagabeaSingularraPluralaMugagabeaSingularraPluralaNoridíidíídikgixóngixonágixónakNorkidíkidíkídikgixonákgixonákgixónakNoriidíriidíriídirigixonárigixonárigixónariNorenidínidínídingixonángixonángixónanNogazidíesidíesídikesgixonáasgixonáasgixónakasNorentzatidíntzetidíntzetídintzetgixonántzatgixonántzatgixónatzatNorengatikidíaitarrikidíatarrikídikaitarrikgixonáatiarrikgixonáaitarrikgixónakatarrikNorenganaidíanaidíanaídikanagixonáanagixonáanagixónakana

+Bizigabeen deklinabideaBokalez amaitutaKontsonantez amaitutaMugagabeaSingularraPluralaMugagabeaSingularraPluralaNonetzétanetzénétzetansugátxetansugátxansúgatxetanNoraetzétaraetzéraétzetarasugátxetarasugátxerasúgatxetaraNondiketzétatietzétiétzetatisugátxetatisugátxetisúgatxetatiNongoetzétakoetzékoétzetakosugátxetakosugátxekosúgatxetakoNorantzetzétarantzaetzérantzaétzetarantzasugátxetarantzasugátxerantzasúgatxetarantzaNorainoetzétarañoetzerañoétzetarañosugátxetarañosugátxerañosúgatxetaraño

 Artikulua 
-ok artikulu hurbilak bizirik dirau (e. b. bíok/irúrok/láurok/dánok 'biok/hirurok/laurok/denok'; gúokas 'guokin'; berton bixi 'berton bizi'; ónek ándrok beti bardin 'andre hauek beti berdin'). Silaba bakarreko berbak artikuluarekin esateko joera handia dago: estao kearik 'ez dago kerik'; bea dusti 'behe guzti'; máye bat 'mahai bat'; oya bat 'ohe bat'; ure asko 'ur asko'; matza ugeri 'mahats ugari'; satza naye 'satz nahia'.

 Erakusleak 
a da 3. graduko erakuslea (e. b. itzela ixen san a solon íbilteko 'itzela izan zen hura soroan aritzeko'; se ukusi, a ikisi 'zer ikusi, hura ikasi'). Erro bera daukate singular eta pluraleko erakusleek: onek 'honek' / ónek 'hauek'; orrek 'horrek' / órrek 'horiek'; arek 'hark' / áik 'haiek'.

 Izenordainak 
-i- dago NI-ri dagozkion izenordainetan, ez -e-: niri, nire, níes 'nirekin'; nítzet 'niretzat'; níana 'niregana'; nígaitarrik 'niregatik'. Neu saileko izenordain indartuak daude: neuk (eta néues 'neurekin'; neuana 'neuregana'; néuaitarrik 'neugatik'), euk, geuk, zeuk, zéuek. Pluraleko 3. pertsona indartuan éurek 'berak'; éuren 'beren'; éurekana 'beregana'; éurekas 'berekin'; éurentzat 'berentzat'; éureri 'berei'...

Pluraleko nortzuk, zeintzuk, zertzuk izenordain zehaztugabe galdetzaileak sortu dira (e. b. estáit nórtzukeitarrik esan deun ori 'ez dakit nortzuengatik esan duen hori'; sapátak badekosus naye, baye séintzukes yóngo sara? 'zapatak badauzkazu ugari, baina zeintzuekin joango zara'; sértzuk sosan órrek gixasémek, jitánok ala mórok? 'zertzuk zituan gizaseme horiek, ijitoak ala mairuak?'). Edo + izenordain galdetzailea' sailekoak erabiltzen dira: edonóaitarrik 'edonorengatik'; edonoana 'edonorengana'; edonóas 'edonorekin'; edonok 'edonork'; edonona 'edonorena'; edonóntzat 'edonorentzat'; edonor; edonori; edosélan 'edozelan'. 'Izenordain gaildetzailea + edo + izenordain galdetzailea' saileko izenordainak ere badira: nónoaitarrik 'nor edo norengatik'; nónoana 'nor edo noregana'; nónok 'nork edo nork'; nónon 'non edo non'; nónondi 'non edo nondik'; nónongo 'non edo nongo'; nónontzat 'nor edo norentzat'; nónor 'nor edo nor'; nónora 'nora edo nora'; nónorako 'nora edo norako'; nónorantza 'nora edo norantz'; nónoraño 'nora edo noraino'; nónori 'nor edo nori'; nónoas 'nor edo norekin'. 'Izenordain galdetzailea + gura' egiturako izenordainak erabiltzen dira: nongure 'nonahi'; nosgure 'noiznahi'; sergure 'zernahi'; selangure 'nolanahi'; semekure 'zenbat nahi, ugari'.
 Aditzaren morfologia 
Edun laguntzaile zereginetara (ukus dot 'ikusi dut') baztertzeko joera egon da, haren ordez eduki erabilita (esteko pasentzirik 'ez dauka [du] pazientziarik'). Ez da ari izan erabiltzen; haren ordez ibili, mugimenduzkoetan, (e. b. sulo in ta in dabiltzes, aparkaméntuk íteko sótanuten 'zuloa egin eta egin dabiltza, aparkalekuak egiteko sotoetan') eta egon, mugimendurik bakoetan, (e. b. lo íten gáosela gólpe bateas ixartuten gaitus 'lo egiten gaudela kolpe batekin itzartzen gaitu') erabiltzen dira. NOR-NORK erara jokatzen dira ien 'igo' eta urten 'irten' aditzak: bixirik urten yéunen posik! 'bizirik irten zuenean pozik!'; uñes íetan gendun Ereagáti gora 'oinez igotzen genuen Ereagatik gora'.

 Adizki jokatuak 

 NOR kasua 
IndikatiboaAhaleraSubjuntiboaAginteraOrainaldiaLehenaldiaAlegiazkoaOrainaldiaBaldintzaOndorioaNinas
- nok

- nonanintzen
- nintzon

- nintzenabanentikenentike
- nentikek

- nentikenanentike
- nentikek

- nentikenanaitenHiasintzenbaentikeentikeentikeaitenai
aineHurada
- dok

- donasan
- son

- sonabaletikeletike
- letikek

- letikenaletike
- letikek

- letikenadaitendaitelaGugares
- gosak

- gosenagintze(se)n
- gintzosen

- gintzesenabagintikesgeintikes
- geintikesak

- geintikesenagentikes
- gentikesak

- gentikesenagaitesenZusarasintzenbasintikesseintikessentikessaitesensaitesZueksaresintzesenbasintikeseseintikesesentikesesaitesensaiteseHaiekdires
- dosak

- dosenasiren
- sosan

- sosenabaletikesleitikes
- leitikesak

- leitikesanaletikes
- letikesak

- letikesanadaitesendaitesela

 NOR-NORI kasua 
+Orainaldiko indikatiboaNiHuraHaiekNiridat
- yatek

- yatena dasteas
- yatesak

- yatesanaHiridak
danadasak
dasenaHaridako
- yakok

- yakonadakos
- yakosak

- yakosanaGuridaku
- yakuk

- yakunedakus
- yakusek

- yakusenaZurinatzudatzudatzusZueinatzuedatzuedatzuesHaieidake
- yakek

- yakenadakes
- yakesak

- yakesana
+Lehenaldiko indikatiboaNiHuraHaiekNiriyakiten
- yakiten

- yakitenayakitesen
- yakitesen

- yakitesenaHiriyakian
yakinenyakiasen
yakisenanHariyakion
- yakion

- yakionayakiosen
- yakiosen

- yakiosenaGuriyakiun

- yakiun

- yakiuneyakiusen

- yakiusen

- yakiusenaZurinintzunyakisunyakisusenZueinintzuenyakisuenyakisuesenHaieiyakien
- yakien

- yakienayakiesen
- yakiesen

- yakiesena
+AlegiazkoaOndorioaHuraHaiekNirileskit
- leskitek

- leskitenaleskites
- leskitesak

- leskitesenaHirilekik
lekinelekisek
lekisenaHarilekio
- lekiok

- lekionalekios
- lekiosak

- lekiosenaGurileskigu
- leskiguk

- leskiguneleskigus
- leskigusek

- leskigusenaZurileskisuleskisusZueileskisuesleskisuesHaieileskie
- leskiek

- leskienaleskies
- leskiesek

- leskiesena
+Orainaldiko subjuntiboaHuraHaiekNiridakitendakitesanHiridakian
dakinandakiasan
dakisenanHaridakiondakiosenGuridakiundakiusenZuridakisundakisusenZueidakisuendakisuesenHaieidakiendakiesen

 NOR-NORK kasua 
+Orainaldiko indikatiboaNiHiHuraGuZuZuekHaiekNikautdot
- yotek

- yotenasaitudessaitudesedodas
- yotesek

- yotesenaHiknok
nonadok
donagosak
gosenadosak
dosenaHarkneu
- nayok

- nayonaaudeu
- yok

- yonagaitus
- gayosak

- gayosanasaitussaituesdeitus
- yosak

- yosenaGukaugudu
- yuk

- yunesaitugussaituegusdus
- yusek

- yusenaZuknosudosugosusdosusZueknosuedosuegosuesdosuesHaiekneude
- nayek

- nayenaaudedeude
- yedek

- yedenagaitues
- gayesak

- gayesenasaitusesaituesedeituse
- yedesak

- yedesana
+Lehenaldiko indikatiboaNiHiHuraGuZuZuekHaiekNikengidennendun
- neon

- neonasengidesensengidesennendusen
- neyosan

- neyosenaHiknengian
nenginanendungengiasan
gengisananendusenHarknengin
- nengin

- nengineenginyen
- yon

- yonagengisen
- gengisen

- gengisenasengisensengisenyesen
- yosen

- yosenaGukengigungendun
- geyon

- geyonasengigusensengigusengendusen
- geyosen

- geyosenaZuknengisunsendungengisusensendusenZueknengisuensenduengengisuesensenduesenHaieknengien
- nengien

- nengienaengienyeden
- yeden

- yedenagengiesen
- gengiesen

- gengiesenasengiesensengiesenyedesan
- yedesan

- yedesena
+AlegiazkoaBaldintzaOndorioaHuraHaiekHuraHaiekNikbanekobanekosneko
- nekok

- nekonanekos
- nekosak

- nekosenaHikbaekobaekosekoekosHarkbalekobalekosleko
- lekok

- lekonalekos
- lekosak

- lekosenaGukbagenkobagenkosgenko
- gengok

- gengonagenkos
- gengosak

- gengosenaZukbasenkobasenkossenkosenkosZuekbaseunkebaseunkesseunkeseunkesHaiekbaleukebaleukesleuke
- leukek

- leukenaleukes
- leukesak

- leukesena
+AhaleraHuraHaiekNiknengi
- nengik

- nenginenengis
- nengisek

- nengisenaHikengiengisHarklei
- leik

- leineleis
- leisek

- leisenaGukgengi
- gengik

- genginegengis
- gengisek

- gengisenaZuksengisengisZueksengiesengiesHaiekleye
- leyek

- leyenaleyes
- leyesak

- leyesana
+SubjuntiboaOrainaldiaHuraHaiekNikdeidendeidesenHikdeiyan
deinandeyasan
deisananHarkdeindeixenGukdeiyundeiyusenZukdeisundeisusenZuekdeisuendeisuesenHaiekdeyendeyesen
+AginteraNiHuraGuHaiekHikneik
neineik
inegeixek
geixenaixen
ixenaZukneixuixugeixusixusZuekneixueixuegeixuesixues

 NOR-NORI-NORK kasua 
+Orainaldiko indikatiboaNiriHiriHariGuriZuriZueiHaieiNikdeuet / deudes
deunet / deunedasdotzet / dotzeas
- yotzetek / yotzetesak

- yotzetena / yotzetesanadotzut / dotzutesdotzuet / dotzuetesdotzet / dotzeas
- yotzetek / yotzetesak

- yotzetena / yotzetesanaHikdostek / dostesak
dostena / dostesenadotzek / dotzesak
dotzena / dotzesenadoskuk / doskusek
doskune / doskusenadotzek / dotzesak
dotzena / dotzesenaHarkdeust / deustes
- yostek / yostesak

- yostena / yostesenadeuk / deusek
deune / deusenadotzo / dotzos
- yotzok / yotzesak

- yotzona / yotzesanadosku / doskus
- yoskuk / yoskusek

- yoskune / yoskusenadotzu / dotzusdotzue / dotzuesdotze / dotzes
- yotzek / yotzesak

- yotzena / yotzesanaGukdeuegu / deuegus
deunegu / deunegusdotzu / dotzus
- yotzuk / yotzusek

- yotzune / yotzusenadotzugu / dotzugusdotzuegu / dotzuegusdotzu / dotzus
- yotzuk / yotzusek

- yotzune / yotzusenaZukdostesu / dostesusdotzesu / dotzesusdoskusu / doskususdotzesu / dotzesusZuekdostesue / dostesuesdotzesue / dotzesuesdoskusue / doskusuesdotzesue / dotzesuesHaiekdeuste / deustes
- yostek / yostesak

- yostena / yostesenadeuek / deuesak
deuena / deuesanadeutze / deutzes
- yotzek / yotzesak

- yotzena / yotzesanadoskue / doskues
- yoskuek / yoskuesak

- yoskuena / yoskuesenadotzue / dotzuesdotzue / dotzuesdotze / dotzes
- yotzek / yotzesak

- yotzena / yotzesana
+Lehenaldiko indikatiboaNiriHiriHariGuriZuriZueiHaieiNikneuen / neusean
neunen / neusenanneuntzen / neuntzesen
- neuntzen / neuntzesen

- neuntzena / neuntzesenaneuntzun / neuntzusenneuntzuen / neuntzuesenneuntzen / neuntzesen

- neuntzen / neuntzeean

- neuntzena / neuntzesenaHikeusten / eusteseneutzen / eutzeseneuskun / euskuseneutzen / eutzesenHarkyeusten / yeustesen
- yosten / yostesen

- yostena / yostesenayeuen / yeusean
yeunen / yeusenanyeutzen / yeutzesen
- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesenayeuskun / yeuskusen
- yoskun / yoskusen

- yoskune / yoskusenayotzun / yotzusenyotzuen / yotzuesenyeutzen / yeutzesen
- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesenaGukgeuen / geusean
geunen / geuseangeuntzen / geuntzesen
- geuntzen / geuntzesen

- geuntzena / geuntzesenageuntzun / geuntzusengeuntzun / geuntzusengeuntzen / geuntzesen
- geuntzen / geuntzesen

- geuntzena / geuntzesenaZukseusten / seustesenseuntzen / seuntzesenseuskun / seuskusenseuntzen / seuntzesenZuekseusten / seustesenseuntzen / seuntzesenseuskun / seuskusenseuntzen / seuntzesenHaiekyeusten / yeustesen
- yosten / yostesen

- yostena / yostesenayeuen / yeusean
yeunen / yeusenanyeutzen / yeutzesen
- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesenayeuskun / yeuskusen
- yoskun / yoskusen

- yoskune / yoskusenayotzun / yotzusenyotzuen / yotzuesenyeutzen / yeutzesen
- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesena
+AlegiazkoaOndorioaHariNikneskio / neskiosHikeskio / eskiosHarkleskio / leskiosGukgeskio / geskiosZukseskio / seskiosZuekseskie / seskiesHaiekleskie / leskies
+AhaleraHariZuriZueiNikneyo / neyosneitzuHikeyo / eyosHarkleyo / leyosleitzueGukgengio / gengiosZuksengio / sengiosZueksengie / sengiesHaiekleye / leyes
+Orainaldiko subjuntiboaHariGuriZuriHarkditzondiskundeitzun / deitzusenHaiekditzendiskuendeitzuen / deitzuesen
+Lehenaldiko subjuntiboaHariNikneyonGukgeyon
+AginteraNiriHariGuriHaieiHikeyostek / eyostesak
eyostena / eyostesenaeyotzek / eyotzesak
eyotzena / eyotzesenaeyoskuk / eyoskusek
eyoskune / eyoskusenaeyotzek / eyotzesak
eyotzena / eyotzesenaZukeyostesu / eyostesuseyotzesu / eyotzesuseyoskusu / eyoskususeyotzesu / eyotzesusZuekeyostesue / eyostesueseyotzesue / eyotzesueseyoskusue / eyoskusueseyotzesue / eyotzesues
 Aditz trinkoak 
Iraganaldiko trinkoak oso galduta daude: esan égoten 'ez zen egoten [vs ez zegoen]'; éukiten gendun 'edukitzen genuen [vs geneukan]'; baina, egon aditzaren egon 'zegoen' eta egosen 'zeuden' hirugarren pertsonako moldeek zelan edo zelan bizirik iraun dute. Ostera, orainaldiak bizi-bizi daude NOR-NORI (daoske 'dagozkie'; dóko 'doakio'; dabilk 'dabilkik'; datortzu 'datorkizu'; ) eta NOR-NORI-NORK (dékotzut 'daukakizut'; dakisku; darotzegu 'daroatsegu'; dakartze 'dakarkie'; dabiltzude 'darabilkizute'; dinotzot 'diotsot') saileko trinkoak.
+EGONNinao

- nayok

- nayonaHiaoHuradao

- yaok

- yaonaGugaos

- gayosak

- gayosenaZusaosZueksaoseHaiekdaos

- yaosak

- yaosena
+JOANNino

- noyok

- noyonaHioHurado

- yok

- yonaGugos

- goyesak

- goyesenaZusosZueksoseHaiekdos

- yosak

- yosena
+ETORRINinator

- natorrek

- natorrenaHiator

atorrenaHuradator

- yatorrek

- yatorrenaGugatos

- gatosak

- gatosenaZusatosZueksatoseHaiekdatos

- yatosak

- yatosena
+IBILINinabil

- nabilek

- nabilenaHiabilHuradabil

- yabilek

- yabilenaGugabiltzes

- gabiltzesak

- gabiltzesenaZusabiltzesZueksabiltzeseHaiekdabiltzes

- yabiltzesak

- yabiltzesena
+EDUKIHuraHaiekNikdekot

- yekotek

- yekotenadekoas

- yekoasek

  yekoasenaHikdekok

dekonadekosak

dekosenaHarkdeko

- yekok

- yekonadekos

- yekosak

- yekosenaGukdeku

- yekuk

- yekunedekus

- yekusek

- yekusenaZukdekosudekosusZuekdekosuedekosuesHaiekdeke

- yekek

- yekenadekes

- yekesak

- yekesena
+JAKINHuraHaiekNikdakit

- yakitek

- yakitenadakiteas

- yakies

- yakiesenaHikdakik

dakinedakixek

dakixenaHarkdaki

- yakik

- yakinedakix

- yakixek

- yakixenaGukdakiu

- yakiuk

- yakiunedakius

- yakiusek

- yakiusenaZukdakixudakixusZuekdakixuedakixuesHaiekdakie

- yakiek

- yakienadakies

- yakiesak

- yakisena
+EROANHuraHaiekNikdarot

- yarot

- yarotenadaroas

- yaroas

- yaroasenaHikdarok

daronadarosak

darosenaHarkdaro

- yarok

- yaronadaros

- yarosak

- yarosenaGukdaru

- yaruk

- yarunedarus

- yarusek

- yarusenaZukdarosudarosusZuekdarosuedarosuesHaiekdare

- yarek

- yarenadares

- yaresek

- yaresena
+EKARRIHuraHaiekNikdakart

- yakart

- yakartenadakardeas

- yakardeas

- yakardesenaHikdakarrek

dakarrenadakasak

dakasenaHarkdakar

- yakarrek

- yakarrenadakas

- yakasek

- yakasenaGukdakargu

- yakarduk

- yakardunedakargus

- yakardusek

- yakardusenaZukdakasudakasusZuekdakasuedakasuesHaiekdakarde

- yakarrek

- yakarrenadakardes

- yakardesek

- yakardesena
+ERABILIHuraHaiekNikdabilt

- yabilt

- yabiltenadabildeas

- yabildeas

- yabildeasenaHikdabilek

dabilenadabiltzesak

dabiltzesenaHarkdabil

- yabilek

- yabilenadabiltzes

- yabiltzesak

- yabiltzesenaGukdabildu

- yabilduk

- yabildunedabildus

- yabildusek

- yabildusenaZukdabiltzudabiltzusZuekdabiltzuedabiltzuesHaiekdabilde

- yabildek

- yabildenadabildes

- yabildesak

- yabildesena
+ESANHuraNikdinot

- yinot

- yinotenaHikdinok

dinonaHarkdino

- yinok

- yinonaGukdinu

- yinuk

- yinuneZukdinosuZuekdinosueHaiekdinede

- yinedek

- yinedena
+IRITZIHariNikderetxet

- yeretxetek

- yeretxetenaHikderetxok

deretxonaHarkderetxo

- yeretxek

- yeretxenaGukderetxu

- yeretxuk

- yeretxuneZukderetxesuZuekderetxesueHaiekderetxe

- yeretxek

- yeretxena

 Partizipioa 
-atu > -au > -a bilakaera gertatzen da partizipioetan: allega 'ailegatu'; altza 'altxatu'; amata 'amatatu'; asma 'asmatu'; buelta 'bueltatu'; dibórsia 'dibortziatu'; erresa 'errezatu'; falta 'faltatu'; gasta 'gastatu'; kosta 'kostatu'; para 'paratu'; topa 'topatu'. Dena dela, ez da bilakaera guztiz orokorra: askatu, bedeinketu, beratu, betatu 'bete'; emendatu, erratu, kotxatu 'kokoteraino egon'; parkatu 'barkatu'; senbatu, siketu, tiretu, uxetu, yorratu 'jorratu'; yokatu 'jokatu'. Gainera, -itu > -idu (> -u, Getxon) gertatzen da erdaratik mailegatutako partizipioetan (halandaze, ez da aitu 'aditu'; argitu lako aditzetan ematen): eskribidu (> eskribu) 'eskribitu, idatzi'; mobidu (> mobu) 'mugitu'; segidu (> segu) 'segitu, jarraitu'; legidu (> legu) 'eskribitu, idatzi'; koxu (eremu zabalekoa) 'koiu, hartu'.

'Partizipioa + -ta' egitura nagusitu da: itota esan ohi da; ez itorik edo itoa (e. b. amátata 'amatatuta'; arroñata 'arruinatuta'; ínte 'eginda'; sartúte 'sartuta'). Aditz jakin batzuekin -(r)ik zaharrak ere bizirik dirau: alperrik, bedeinketurik, bixirik 'bizirik'; gaixorik, ilik 'hilik'; ixarrik 'itzarrik'; ixilik, osorik, posik 'pozik'; sábalik 'zabalik'; sútunik 'zutunik'; utzik 'hutsik'. Partizipioa -l eta -n amaierakoa denean ere -ta esaten da; ez -da (e. b. ílte 'hilda'; emónta 'emanda'; ínte 'eginda'; yánta 'janda'; yónta 'joanda'). Euki 'eduki' alde batera utzita, -gi dago gainerako partizipioetan: ebagi edo ebai 'ebaki'; eralgi 'eralki'; eskegi edo eskei 'eseki'; iribagi 'erabaki'; irigi 'ireki'; yagi 'jaiki'; usigi 'ausiki'. Ohikoak dira partizipioan 'txistukari afrikatua + i''' duten hiru aditz: baltzitu 'belztu'; otzitu 'hoztu' eta utzitu 'hustu'. Bete partizipioari -tu gehitzen zaio betatu emanez.

 Aditz izena 
Partizipioa -a, -l, -n, -o, -{g, k, l, n, r}i, -atu > -a, -tu, atu, -itu, -idu eta -u denean, aditz izenean -ten erabiltzen da: atáraten 'ateratzen'; ílten 'hiltzen'; íten 'egiten'; yóten 'joaten'; yó(i)ten 'jotzen'; ebágiten 'ebakitzen'; éukiten 'edukitzen'; íbilten 'ibiltzen'; íminten 'ipintzen'; ékarten 'ekartzen'; amátaten 'amatatzen'; atértuten 'atertzen'; askátuten 'askatzen'; garbítuten 'garbitzen'; mobiduten 'mugitzen'; koxuten 'koitzen'. Partizipioaren azken bokala -e denean aditz izena -tan egiten da: errétan 'erretzen'; gordétan 'gordetzen'; iétan 'igotzen'; igértan 'igartzen'; ixétan 'izaten'; urtétan 'irteten'. Partizipioa -tu/-du daukaten silaba biko aditzen -tzen egiten dute aditz izena (e. b. áitzen 'aditzen'; artzen 'hartzen'; bátzen, lótzen, gáltzen, géitzen 'deitzen'; kéntzen, sártzen).

Aditz izena mugimenduzko aditzen osagarri denean, inesiboan erabili ohi da, adlatiboa erabili beharrean: sólon bear íten yóten nintzen alogéren 'soroan behar egiten (behar egitera) joaten nintzen alogeran'; jénero naye érote gendun plasara sáltzen 'jenero [gauza, gai] ugari eroaten genuen merkatura saltzen (saltzera)'.

 Eratorpena 
Aditzondoak sortzeko -to atzizkia erabilzen da (e. b. ederto 'ederki'; polito 'poliki'; txarto 'gaizki'; ondo 'ongi'; obeto 'hobeki'; satarto 'zatarki'), baina ez da daborduko emankorra. -do/-to atzizkiak balio handigarri eta iraingarria ere dauka: bixerdo 'bizardo'; koipésto 'gizen'; pekásto 'orintsu'; sapásto 'tximatsu'; saskéldo 'zikin'; sorrísto 'zorritsu'; ugérdo 'zikin'. Andrazkoekin -tona aldaera erabiltzen da: anditóna/andratóna 'andre handia'; loditóna 'andre lodia'; moskotóna 'andre mozkotea'; saskeldóna 'andre zikina'.-ginen '-gintzan' atzizkia ere topa daiteke: Pedro ta Jose argiñek, ormaiñen bardinek 'Pedro eta Jose harginak, hormagintzan berdinak'; frákatara txixeiñen on arrik, llébarik es 'praketara piseginen egon arren, garrantzirik ez'; surfiñen daos egunen-egunen 'surfginen daude egunero'. -tzuk atzizkiak indar handia dauka, batzuk, ez eze, bitzuk, hirutzuk eta lautzuk ere agertzen dira (e. b. áonek láutzuk neuk dáros eta áorrek bítzuk seuk éroixus 'lautzuk haauek neuk daroatzat eta bitzuk haoriek zeuk eroan itzazu'; béste irútzu[k] pe yángo nekos 'beste hirutzuk ere jango nituzke'). -lan aldaera erabiltzen da, -la orokorraren ordez: álan 'hala'; ólan 'horrela'; sélan 'zelan, nola' (eta edosélan 'edonola'; esélan 'ezelan, inola'; séoselan 'zelan edo zelan, nola edo hala'). -txu da atzizki txikigarria da (e. b. itxóroixu apútxu beten 'itxaron ezazu apurtxo batean'; mákinetxu bet tálo yáten géndun atxine 'makinatxo bat talo jaten genuen antzina'). -tar atzizki orokorrarekin batera, -ztar ere erabiltzen da: barrikóstar, berangóstar, bílbostar, deríostar, getxóstar, kánpostar, katikóstar 'gatikar'; leioástar, mungíostar, sopélostar. -mendu atzizkiaren ordez -mintu esateko joera dago (e. b. abrosimintu 'abrozimendu, gogaitze'; meresimintu 'merezimendu'; mobimintu 'mugimendu').

 Sintaxia zein eta nahi hautakariak erabili egiten dira (e. b. gúre sein gúre es 'gura zein gura ez' eta ekásu bat nai béste 'ekar ezazu bat nahi bestea'). Gainera, ala eta edo bereizten dira: gúrau dosue emen lotu ala yon? 'gurago duzue hemen geratu ala joan?'; oiñ yákingo du arra ala eme dan 'orain jakingo dugu arra ala emea den'; áuton sos ala uñes? 'autoan zoaz ala oinez?'... Galde perpausen amaieran, bigarren aukera isilik dela agertzen da ala (e. b. gaur ésose bearren ala? 'gaur ez zoazte beharrean ala?'; esta égi ala? 'ez da egia ala?'; ámomaas itxi dosus úmek ala? 'amamarekin utzi dituzu umeak ala?').

Berehalakotasunezko denborazko perpausetan -keran erabilia da: makurtúkeran yáusi datzus gíltzek 'makurtzean jausi zaizkizu giltzak'; sútunik párakeran igertan dot miñe, gero, ibílkeran gitxíau 'zutik jartzean igartzen dut mina, gero, ibiltzean gutxiago'. Perpaus osagarrietan esaten dena guztiz ziurra denean eta galdegaia ez denean -(e)na morfema erabiltzen da: óbun estéitusena úmek éron ónekas éurikes! 'eskerrak ez dituena umeak eroan euri hauekin!'; igértan dake séoser pasa dakena 'igartzen zaie zer edo zer pasatu zaiena'; esta égi bearren egon dana oiñ árten 'ez da egia beharrean egon dena orain artean'. Leioan -(e)lakoan morfemaren -lakon aldaera dago: larri daos, amak sokorru íngo dótzelakon 'larri daude, amak garrasi egingo dielakoan'. Perpaus kontzesiboetan arren baino arrik erabiltzen da (e. b. gíau irebási arrik, fábriketi étzaldera buelta san 'gehiago irabazi arrik, fabriketatik etxaldera bueltatu zen'); era berean, -tarrik kausazko eta helburuzko perpausetan erabiltzen da (e. b. amak eskátzeitarrik, etzeri garbikusi in yotzetek amak eskatzearrik, etxeari garbi-ikuzia egin zioat'; sure ama ukústeitarrik etor natzu 'zure ama ikustearrik etorri natzaizu'). Nabarmentzekoak dira alderdi horietako erakusle eta izenordainak ere: oneitarrik 'honegatik'; orreitarrik 'horregatik'; aitarrik 'hargatik'; áiketarrik 'haiengatik'; sugaitarrik 'zugatik'; séitarrik 'zergatik'; séoseitarrik 'zer edo zergatik'.

Nominalizazioetan ezeztapena aditz lexikoaren ostean doa eta nominalizazio-atzizkia ezeztapenari lotzen zaio, hau da: sélau lástime lélau etor éste! 'zelako tamala lehenago etorri eztea (ez etortzea)!'; sélan ixen letike goserik éuki éste, yan dúnik eta ona! 'zelan izan daiteke goserik eduki eztea (ez edukitzea), jan dugunetik eta hona!'; sáke bótaixu bean gánera, labandu ésteko górtara gosénen 'saka bota ezazu behearen gainera, labaindu ezteko (ez labaintzeko) kortara goazenean'. Ze + sunjuntiboko adizkia' egitura ezaguna da: amorrurik koyu sedeiñ, gordekosu Gauon gaueko ogi sati urten sear 'amorrurik hartu ez dezan, gordeko duzu Gabon gaueko ogi zatia urtean zehar'; gorro belarritaraño sartute daro, axek éron sedeion 'gorroa belarrietaraino sartuta daroa, haizeak eroan ez diezaion'; eskutxutik oratute daro, eskapa sedakion 'eskutxotik oratuta daroa, eskapatu ez dakion'; gáneska in sedeitzun, jagon ixu esne 'gainezka egin ez diezazun, jagon ezazu esnea'; yagi saites, mutille, béskari bere oira éron sedeitzuten 'jaiki zaitez, mutila, bazkaria ere ohera eroan ez diezazudan'.

Zehar galderazko perpausak baldintzazkoekin nahastatzeko joera dago, 'bai/ez' erakoak direnean (e. b. estait utz ein bádeu 'ez dakit huts egin badu'; pregúnta dost ia eméti ondo bádo Sopelarántza 'galdetu dit ia hemendik ondo badoa Sopelarantz'; estait egúno bere etor báda 'ez dakit egundo ere etorri bada').Bi zenbatzailea izen sintagmaren eskoian jartzen da (e. b. urte bi, anaje bíek, txakur bíekaz); bi bider eta bri mile 'bi mila' salbuespenak dira. Erakusleak, ostera, izen sintagmaren ezkerrean jartzen dira (e. b. ori edoi 'hodei hori'; áorrek gautxórik ''gautxori haoriek'; orrek txakurrek 'txakur horrek'). Hala ere, erkusleaz lagundutako izena indartu nahi izanez gero, ezker eta eskoian ipin liteke: ori etzori 'hori etxe hori'; oneri ardauoneri 'honi ardo honi'

'partizipioa + adizki jokatua' egitura baliatzen da aditza indartzeko: euki dekola eser emon éstek emoten dost amorrurik andiena 'eduki daukala ezer ez emateak ematen dit amorrurik handiena'; txikitxu ixen arrik, iñúrrik éron daro bera baño astunau dan karge 'txikitxoa izan arrik, inurriak eroan daroa bera baino astunagoa den karga'; kostaten dana kostaten dala, ekarri dakargu te kitu! 'kostatzen dena kostatzen dela, ekarri dakargu eta kito!'; yon sos ala etorri satos? 'joan zoaz ala etorri zatoz'; erresa bere yakin dakitzu orrek faltzok 'otoitz egiten ere jakin dakitsu faltsu horrek!'.

 Hiztegia 
 abade: apaiz
 abarkéta: espartin
 abazuze: txingor xehea
 abrozidu: gogaitu
 adíkune: begirada
 adore: kemen
 adur: lerde
 afo: arol
 afróntu: haize eta euria aldi berean
aharito: ahari
áhausi: zaunka
áies: nonbait, dirudienez (Getxon eta Berangon)
áiko!: hara! (Getxon)
 aitabítxi: aita besoetakoa
 áitite: aitona
 aitu: begiratu
 albo: aldamen
 albo agin: letagina
 aldats: aldapa
 alderri: alderdi
 alkóndara: alkandora
 alogéra: alokairu, lansari
 altakurre: muino
 altzagarri: legamia
 amabítxi: ama besoetakoa
 amáitu: bukatu
 amáta: itzali
 amiátu: lizundu
 ámoma: amona
 anaje: anaia
 angéru: aingeru
 anpullu: malko
 antoju: nazka
 antojagarri: nazkagarri
 antza: nonbait , dirudienez
 apára: bete-betean jo
 ápatx: abereen azazkala
 apurtu: hautsi
 árdau: ardo
 ardi: ardi / arkakuso
 ardure: erantzukizun
 arério: etsai
 arin: laster
 arraba: arreba
 arrakáda: belarritako
 arrakála: arraildura
 arran: zintzarri
 arrankari: amuarrain
 arrásti: arratsalde
 árruntze: arrautz
 artatxóri: txolarre
 artega: urduri
 artez: zuzen
artézi: guraize
 ártxo: bildots
 ásau: urrun, asago
 aska: sehaska
 astiro: poliki
 astrapála: zalaparta
 atáñoko: handi, itzel
 atáza: zeregin
 aterri: ateri
 áton: berehala, atoan
 atzamar: eskuko hatza
 aube: amaginarreba
 aume: antxume
 áurbera / áurgora: aldapabehera / aldapagora
 autónu: irail (Getxon)
azkordín: ospela
azpel: zohi, lur zatia
aztráka: aztarrika / aztarrikatu
aztul: eztul
azun: arazi
 bagil: ekain
 baie: baina
 baino: baino / besterik, baizik
 baltz: beltz
 baltzitu: belztu
 baragarri: ganoragabe
 barakil: bare
 bárausi: gosaldu / gosari
 barik: gabe
 baríku: ostiral
 bako: gabeko
 basa: lohi
 basárte: lupetza
 basi: saltsa
 basi ein: ogia saltsan busti
 basotxarri: basurde
 batan: menta
 begitxíndor: bekatxo
 behar: lan
 beharrixen: beharrizan
 behargin: langile
 beharléku: lantoki
 behaztun: behazun
beherántzako: beheranzko
 beilegi: kolore horia
 bekóki: kopeta
 belu: berandu
 bénetan: egiazki
 berákatz: baratxuri
 berba: hitz
 berba ein: hitz egin
 berbaldun: hitz jaro handikoa
 berbéta: hizkuntza / hizkera
 berbots: hitz hots
bere: ere
bérna: zangosagar
betérre: begi narritatutakoa / zirikatzaile
bezeri: bezero multzoa
bézkari: bazkaria
bíenke: bai horixe!, beinke!
bihor: bihur
bihorkada: bihurkada
birrindu: zehatu
birríten: bi aldiz
bits: apar
bixien: minbizi
burlezar: txantxetan
burnei: burdina
buzkentz: odolki mota
daborduko: dagoeneko
dándarrez: arrastakaderréon: jarraian
doméka: igande
 edur: elur
 egósari: txerri jana
 eguésten: asteazken
 éguen: ostegun
 egúno: egundo, inoiz
 ei: omen
 élai: enara
 elgorri: gorrin
 emon: eman
 enbeléko: gogaikarri
 énbra: emakume
 énda: arraza
 epelotxo: ahul, odolgabe
 eperdi: ipurdi
 epértargi: ipurtargi
 eperterre: ipurterre
 epertíkera: buztanikara
 epérzulo: ipurtzulo
 épetx: txepetx
 eratzi: jetzi
 érdu! / érduse!: zatoz! / zatozte!
 eretxi: iritzi
 erkoro: erpuru
 éron: eraman
 érontzi: erantzi (Getxon)
 erósta: kexa, txakur negarra
 erratoi: arratoi
 erratu: huts egin
 errakúntza: hutsegite
 errazoi: arrazoi
 erruzio: ihintza
 eskegi: zintzilikatu
 eskoa: eskuin
 eskusudu: komun
 eskutu: haize babesa (socaire)
 eskútur: eskumutur
ezetúko: ezagun
 ezpábere: bestela
 eztok eta badok / eztona eta badona: toka / noka
ezúzen: ezizen
 ete: ote
 etze: etxe
 etzilúme: etzidamu
 fartikera: poltsikoa
 firu: hari
 fráka: galtza
 Gabónzahar: Urtezahar
 Gabon: Eguberri
 galápa: galopan, lasterka
 galazun: galarazi
 galdaraztu: ur irakitan egosi arina eman, galdarraztatu
 galtzúerre: ganoragabe
 gángar: gandor
 gánorabako: ganoragabe
 gaña: bezainbeste, gaina
 gaño: bezain, besteko, gainako
 garagarril: uztail
 garandu: aletu
 garau: alea / pikorta
 garbikuzi: garbitu
 gari: gari / garatxo
 gáriteko: gainerako
 garnu: gernu
 garo: euriak sortutako ihintza
 garriko: gerriko
 garriko bizkaitar: ostadar
 garun: burmuin
 gatx: zail / gaixotasuna
 gatzatu: mami
 gaztai: gazta
 geldo: motel
 geréxpe: gerizpe
 gésu beten: laster, oraintxe bertan
 giñer: txilar / erratz
 gitxi: gutxi
 gitxíenes: gutxienez
 gorpu: hilotz
 górta: ukuilu
 goru: iruteko ardatza
 grokada: korrokada
 guntzurrun: giltzurrun
 gure: nahi
 gurpide: gurdi bidea
 guzur: gezur
hálandaze: beraz
hagin: hagina / hortza
hagínke: hozka
háinen: zorian
hamáka: hamaika
hámen: hemen orokorraren aldarea indartua
hárenegun: herenegun
harrapatári: lapurra
harrapatxíta: egunez dabiltzan hegazti harraparien izen generikoa
harri: harri / harraska
harriko ein: ontziak garbitu
hazpixer: azazkal ondoetako azaltxoak, hazpizar
hazur: hezur
hedoi-montor: hodei-kumuluak
honda: busti-busti egin
horma: pareta
hurren: nonbait, dirudienez
idun: lepo
 iduneko: lepoko
 ien: igo
ijordi: igurtzi
 ilen: astelehen
 illoba: biloba
 imini: ipini
 intxun: etzan
 iñusi: inausi
 íngeru: inguru
 ire: iratze
 irergi: ilargi
 iruntzi: irentsi
 itxulapiko: eltzeitsu
 itxi: utzi
 itzel: oso, egundoko, sekulako
 itzelézko: egundoko
 ixeko: izeba
 ixéra: maindireixetu: piztu, isiotu
ixi: itxi
jagon: zaindu
jakan: jatun txarra
jakitsu: jakitun
jántza: dantza
jarámon: arreta, kasu
jas: itxura, molde ona , ganora ona
jaube: jabe
jaurti: bota
jáusi: erori
jesarri: eseri
jolas: erromeria, dantza
jon: joan
joskile: jostun
jústuri: tximista
 kakanárru: txiki
 kakarráldo: kakalardo
 kámara: ganbara
 karra: lasterka egin
 karradera: lasterketa
 karraju: korridore
 kaski: sarraski
 katamixér: urtxintxa
 katrineri: jendemodua
 kázkargar: txingor
 kíketz: zotin
 kíñe: hegabera
 kikírolatza: triku
 kodáñe: sega
 kokólo: ergel
 kópu: mokadu
 kotxeta ein: ase
 kotxo: harra
 koxu: hartu
 kuzkur: ezkur
 kunpulle: tipula
 laban: labain, irristakor
 lau: bezalako
 laseko: bezalako (neurria adierazteko)
 lánda: belardi
 lántzar: landu gabeko belardia
 lantzen (bein), lantzen lantzen: noizean behin
 lapíko: eltze
 lapíkoko: eltzekari
 lar: -egi / gehiegi
 larrosa: arrosa
 laski: pertsona zikina eta janzkera txarrekoa (iraina)
 látzin: belar luzea dagoen landa
 legar: mami / harrixkola
léhengusina: lehengusu andrazko
 lei: izotza
lélako: lehenengo
lélau: lehenago
lepo: sorbalda
 lez: bezala
 liki: urtsu
 lléba: garrantzi
 lloba: loba
 lotu: estekatu / geratu
 lúki: azeri
 lúki-buzten: azeri-buztan
 lukurreru: xuhur
 lupu: arrabio / gaiztoa (iraina)
 lur-jáusi: luizi
 mallúki: marrubi
 makar: txiki
 mamarru: zizare / umeak ikaratzeko pertsonaia
 mamurtu: murtxikatu
mangurríno: pertsona zikina
 marigorri: marigorringo
 marítxu telletáko: umeen haginak eroaten dituen marigorringoa
 marti: martxo
 martítzen: astearte
 mehatz: bakan
 mehaztu: bakandu
 menda: mendatu, txertatu
 mendu: mentu, txerto
 míko: mizkin
 milikota: mertxika
 mingel: mehe, ahul
 mingotz: mikatz
 mirri ein: huts egin
 mixer: urtxintxa / txiki eta argala / mokofina
 mokil: zokor
 morroi: zerbitzari / pertsona (lagunartean)
 motxor: txiki eta argala
 motz: labur / itsusi
 mozollo: mozolo / galdakaoztar (ezizena)
 mun: begirunezko musua
 munarri: mugarri
 mune: muino (ribazo)
 murko: pitxer / pertsona desatsegina
 murrus: marru, orro
 muskil: mutxikin
 mustur: mutur
 mustur-bior: harroa, izaera txarrekoa, gogaikarria
 mutik (bere ez): tutik (ere ez)
 mutil zorri: mutil bihurri
 múxilo: muskuilu
 nahi: nahiz
 nahie: asko, ugari
 óbun: gaitzerdi, eskerrak
 odóloste: odolki
 ogigaztai: erbinude
 óhidalau: neurri onekoa, egokia
 óllasko: oilasko
 okéran: aran
 okela: haragi
 ólga: jolas egin
 ólgeta: jolas
 óndikarren: oraindik
 opetsi: eskaini
 oratu: heldu
 orbísta: berpiztu
 ordu bátak: ordu bata
 orri: hostoórrotz: orratz
orroztu: orraztu
ortu: baratze
ortuari: barazki
ortusántu: hilerri
osatu: oso egin / sendatu
ostántzen: bestela / gainerakoan
ostántzeko: bestelako
óste - inesiboan ostáyen: atzeko alde / ondoren / jatorduaren ondorengo nagia
ostéra: aldiz, ordea
ostábere: berriro ere
ostondu: ezkutatu
ozála: txerri jana
ostu: lapurretan egin
 ostu-ostuke: ezkutaketa
 otzára: saski
 pápao: ergel, mozolo
 paraje: hurbil
 para: paratu, jarri
 patin: ura ateratzeko putzu artifiziala
 pernil: urdaiazpiko
 pitinke: gutxinaka
 pízte: makarra
 plaza: azoka
 podazuz: poderioz
 posture: apostu
 pospolin: galeper
pozárren: pozik
puxíke: maskuria
 sagárdau: sagardo
 sakadiz: oinetakoak orpoan sartu barik erabiltzea
 saltamatxíno: matxinsalto
 sama: eztarri
 sáno: ozen, sendo / oso, asko
 sapa: ile luzea
 sapazto: tximaluze
 sarraztu: urratu
 sarri / sarríten: maiz
 sasi eskola: piper egin
 saskel: zikin
 saskelóntzi: pertsona saskela
 satarreru: txorimalo (Getxon)
 sats: simaur
 satsetan ein: larrua jo
 sein: ume
sékule bedar: sekula belar, hirusta
serúke: leka, estalki
solo: soro
 sórki: eskutrapu
 subéte: sukalde
 sunde: kirats
tómaki: txakurrak uxatzeko erabiltzen den hitza
 troka: amildegi, sakonune
 tróñu: korapilo
 txákotan egon: eguzkitan gustura egon
 txantéla: diru
 txapiskóla: umeei esaten zaien berba
 txapiskolína: neskatoei esaten zaie
 txarto: gaizki
 txérpa: erpea
 txerpekáda: atzaparkada
 txétxe: ume txikiei deitzeko erabiltzen da
 txibiskéri: litxarreria
 txíbu: zabu
 txiker: txiki
 txikon: sorbaldan, bizkarrean
 txíndor: txantxangorri
 txiréne: txantxazale
 txirlora: txirbila
 txirpilota: tximeleta
 txirpilotera: pinpirin
 txix: pixa
 txónbo: uretan murgildu
 txorijagóle: txorimalo
 txóto: txano
 txube: tu
 txurkáda: zurrutada
 txutxu: gutizia
 udégoien: udazkena
 ugélario: igel
 uger: herdoil / zikin / gorrina / igeri
 ulle: ile
 untze: iltze / aje, biharamun
 uriko ume: ume adoptatu
 uriola: uholde
 urriéta: urri
 urrumeda: erremuskada, marmar
 urúbio: liztor
 usigi: haginka egin, ausiki
úzaba: jabe, nagusi
 úzandre: ugazaba andrazkoa
zal: zail, pertsona nahi haragi gogorra adierazteko erabiltzen da
záldar: erlakizten
zántzo: algara
zapabúru: txalburu
zapátu: larunbata
 zaran: saski handia
 zarata: hots, oihu
zéan: zenbatean
zeken: xuhur
zélan: nola
 zélaseko: nolako (neurria adierazteko)
 zemekure: zenbat gura, asko
zémet: zenbat
zentzun: zentzu
zezail: otsail
zil: zilbor
zilbot: tripa handia
ziri-ziri: euri xehea baina atertu barik denean
zizini: gutizia
zoldu: zornatu / zoritu, heldu
zoli: zalu
zozpel: zuhaitz azala
zuhur: argi, erne
zuhur egon/ibili: Erne egon/ibili

 Bibliografia 
 Iñaki Gaminde Terraza. Leioako Udala: Leioa berbarik berba. 2001. 
 Iñaki Gaminde Terraza: Leioako azentuaz. 2002, ISBN 0046-435X https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=263568
 Iñaki Gaminde Terraza. Leioako Udala: Leioako euskararen gramatikaz. 1989. https://archive.org/details/leioako-euskararen-gramatikaz
 Koldo Zuazo eta Urtzi Goiti. Euskal Herriko Unibertsitatea: Uribe Kosta, Txorierri eta Mungialdeko euskara. 2016. 
 Pedro Irizar. Morfología del verbo auxiliar vasco, Variedad de Plencia''. http://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/irizar/1926_04.pdf
 Euskaltzaindia: Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA). 2008-2018. http://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=565&Itemid=466&lang=eu

 Kanpo estekak 
 Ahotsak.eus - Leioa
 Leioako Hiztegia (Leioa Berbarik Berba liburukoa)

Kategoria:Mendebaleko euskararen azpieuzkalkiak
Kategoria:Leioako kultura