Rosselló

Rosselló (Roussillon, frantsesez) Ipar Kataluniako eskualdea da, eta Frantzian dago. Hiri nagusia eta hiriburua Perpinyà da. Alt Empordà, Vallespir eta Conflent eskualdeekin eta Okzitaniarekin egiten du muga.

Rosselló eta Ipar Kataluniako beste eskualdeak XVII. mendean banandu ziren Kataluniatik, Segadorsen Gudua eta Pirinioetako Itunaren ondorioz. Hala, Katalunia Frantzia eta Espainiaren artean banaturik geratu zen.

 Geografia 
Têt eta Tech ibaien zabaldiak hartzen ditu. Iparraldean, Languedocetik bereizten dute Corbières eta Alberes mendiek; hegoaldean, berriz, ekialdeko Pirinioetara iristen da. Languedoc-Rosselló eskualdea osatzen du, Languedocekin batera. Nekazaritza, merkataritza eta turismoa dira ekonomia-jarduera nagusiak. Harreman estuak ditu Kataluniarekin, hizkuntzaren eta kulturaren bidez, batez ere.

 Historia 
Badirudi Paleolito Aroan jendea bizi zela eskualde horretan, baina, hala ere, aurkitu diren aztarna garbienak Neolito kulturakoak dira, K.a. 3000. urte ingurukoak, alegia. Gero, Brontze Aroan (K.a. VIII. mende inguruan), hainbat herri igaro ziren eskualde horretatik hegoalderantz. Burdin Aroan, zelta herriak hartu zituen haien aziendekin, zeinek burdinazko tresnak ekarri baitzituzten. Aldi berean, K.a. VI. mendean, lehen herriak (oppidum) eraiki ziren itsasertzean. K.a. VI. mendetik aurrera, greziarrekin harremanak izan zituzten herri haiek. K.a. III. mendean, galiarren mende egon zen lurraldea, eta, K.a. 121ean, erromatarrek konkistatu zuten. Erromatarrek hainbat kolonia edo hiri eraiki zituzten. Bisigodoen garaian (V-VII. mendeetan), aristokraziaren eta aitoren semeen artean banatu zituzten lursailak, eta kristautasuna zabaltzen hasi zen. 720an, musulmanek konkistatu zuten lurraldea, eta, 752an, frankoen mende geratu zen.

Karolingiarren garaian, kondeek gobernatu zuten lurraldea, eta Hispaniako Markaren barruan egon zen. Karolingiar inperioa galdu zenean (IX. mendearen bukaeran), konderri burujabe bilakatu zen. 1172an, Gerardo II.a kondea hil zenean, Bartzelonako konde eta Aragoiko errege-erreginek Alfontso II.a Garbiaren esku utzi zuten Rossellóko Konderria. Aragoiko errege-erreginek hiriak indartu eta merkataritza bultzatu zuten; hala, indar handia hartu zuen Perpinyàko hiriak, eta Rossellóko hiriburu egin zuten. Frantzia ere Rosselló eskuratu nahian zebilen, baina Luis IX.ak Corbeilgo Ituna izenpetzean, uko egin zion asmo hari. Jakue I.a hil zenean, Mallorcako Erreinua sortu zen, eta haren barruan geratu zen Rossellóko Konderria. Perpinyàko hiria izan zen erreinu berriko gortearen egoitza eta merkataritzagunerik nagusia. 1344an, ordea, Petri IV.a Zeremoniatsuak Mallorcako Erresuma konkistatu zuen, eta Rossellóko Konderria Kataluniako lurralde bilakatu zen atzera. XII. eta XIII. mendeetan, ekonomiak gorakada handia izan zuen, ehungintzari eta merkataritzari esker. XIII. mendean, ordea, krisialdiak eta izurriteak lur jota utzi zuten Rosselló. 1463an, Kataluniako Gerra Zibila bere probetxurako erabiliz, Frantzia jabetu zen konderriaz. Hala ere, 1493an, Aragoiko Erresumaren mende geratu zen berriro Rosselló, Kataluniako Itunaren bitartez. Harrezkero, ordea, ez zuen berriz lortu garai batean izandako autonomia, ez politikan ez ekonomian. XVI. eta XVII. mendeetan, izurriteen ondorioz, biztanleriak behera egin zuen, eta frantziar asko sartu zen Rossellóra. 1640an, armada frantsesak Kataluniara sartu ziren, Gaztelaren kontrako borrokan kataluniarrei laguntzera. Gerra amaitu zenean, ordea, Rosselló beretu zuten, eta Frantziaren nagusitasuna bermaturik geratu zen Pirinioetako Itunaren bidez (1659). Frantziak Rossellóren burujabetasuna galarazi eta politika zentralista ezarri zuen. 1789ko Iraultzaren ondoren, Rossellóko lurraldea Pyrénées-Orientales departamenduan sartu zuten. Dena dela, katalanen eraginak bizirik iraun du Rossellón. Bigarren Mundu Gerran, Nostra Terra taldea eratu zen, Kataluniako kultura pizteko. 1960tik aurrera, kultura-talde berriak (Germanor eta Grup rossellonés d'estudis catalans, adibidez) eta alderdi politiko kataluniazaleak sortu dira.

 Udalerriak 
 A - C E - R S - V Alenyà
 Argelers
 Bages de Rosselló
 La Bastida
 Baixàs
 Banyuls de la Marenda
 Banyuls dels Aspres
 Bao
 El Barcarès
 Bompàs
 Brullà
 Bula d'Amunt
 Bulaternera
 Cabestany
 Calce
 Calmella
 Cameles
 Canet de Rosselló
 Canoes
 Casafabre
 Les Cases de Pena
 Castellnou dels Aspres
 Cervera de la Marenda
 Claira
 Corbera del Castell
 Corbera de les Cabanes
 Cornellà de la Ribera
 Cornella del Bercol
 Cotlliure Elna
 Espira de l'Agli
 Estagell
 Forques
 Hortafa
 Illa
 Llauro
 Llupia
 Millars
 Montescot
 Montesquiu d'Albera
 Montner
 Montoriol
 Nefiac
 Oms
 Opol
 Paça
 Palau del Vidre
 Parestortes
 Perpinyà
 Pesilla de la Ribera
 Pià
 Pollestres
 Pontella
 Portvendres
 Prunet i Bellpuig
 Queixas
 Ribesaltes
 La Roca d'Albera Salelles
 Salses
 Sant Andreu de Sureda
 Sant Cebria de Rossello
 Sant Esteve del Monestir
 Sant Feliu d'Amunt
 Sant Feliu d'Avall
 Sant Genis de Fontanes
 Sant Hipolit de la Salanca
 Sant Joan la Cella
 Sant Llorenç de la Salanca
 Sant Marçal
 Sant Miquel de Llotes
 Sant Nazari
 Santa Coloma de Tuir
 Santa Maria la Mar
 El Soler
 Sureda
 Talteüll
 Tellet
 Terrats
 Tesa
 Teulis
 Toluges
 Torderes
 La Torre d'Elna
 Torrelles de la Salanca
 Tresserra
 Trullars
 Tuir
 Vilallonga de la Salanca
 Vilallonga dels Monts
 Vilamulaca
 Vilanova de Rao
 Vilanova de la Ribera
 Vingrau
 Vivers
 El Volo

 Ikus, gainera 
 Costa Vermella
 Frantziako eskualde historikoak

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Languedoc-Roussillon
Kategoria:Ipar Katalunia
Kategoria:Kataluniako berezko eskualdeak
Kategoria:Frantziako eskualde historikoak