Volapük

Volapüka hizkuntza eraikia da, "auxlang" motakoa, nazioarteko komunikazioa ahalbidetzeko sortua.

 Historia 
Johann Martin Schleyer apaiz alemaniarrak 1879an kultura desberdinetako pertsonen artean komunikatzeko sortutako hizkuntza artifiziala da. Hasiera batean, arrakasta lortu zuen eta garai onenean ehun mila hiztun izan zituela jotzen da; baina gramatika zaila duenez, laster lehiakide handia izan zuen: esperantoa. Volapükaren hiztunen artean, bestetik, eztabaida gogorrak sortu ziren eta horrek hizkuntza maldan behera eraman zuen. Gaur egun ia hiltzat jo daiteke. Dena den, oso hiztun eraginkorrak ditu: adibidez, Wikipedian 34.000 artikulu inguru daude (2023ko ekaineko kopurua da; 2010eko uztailean, 118.00 bat zituen) . Hizkuntzaren lema nagusiak zera dio: Menefe bal, püki bal ("Gizateria bat, hizkuntza bat").

1884an kongresua antolatu zuten Friedrichshafenen, 1887an Munichen eta 1889an Parisen. Urte hartan hiztunen 283 klub zeuden munduan eta 316 testu-liburu.

 Alfabetoa eta ahoskera 
Hona abezedarioa: A-a, Ä-ä, B-b, C-c, D-d, E-e, F-f, G-g, H-h, I-i, J-j, K-k, L-l, M-m, N-n, O-o, Ö-ö, P-p, R-r, S-s, T-t, U-u, Ü-ü, V-v, X-x, Y-y, Z-z.
letraNAFa [a]ä [ɛ]b [b]c [ edo ]d [d]e [e]f [f]letraNAFg [ɡ]h [h]i [i]j [ʃ]/[ʒ]k [k]l [l]m [m]letraNAFn [n]o [o]ö [ø]p [p]r [r] (1931n onartuta)s [s]/[z]t [t]letraNAFu [u]ü [y]v [v]x [ks]/[gz] y [j]z [ts]/[dz]

Ahoskapen bereziak:
 Ä: e irekia bezala
 C: tx bezala
 H: hasperendua, Iparraldeko euskalkietan bezala
 J: euskal x bezala
 Ö: frantsesezko eu bezala
 R: beti leuna, ere hitzean bezala
 Ü: zubererazko ü bezala
 V: frantsesezkoa bezala (venir)
 Z: ts bezala

Bi bokal jarraian badaude, beti silaba banatan doaz. Hitz guztien azentoa azken silaban dago.

 Gramatika 
 Izenak 
Volapüka hizkuntza eranskaria da, hau da, deklinabidea du. Jatorriz lau kasu zituen:

 Nominatiboa
 Akusatiboa, -i bukaerarekin
 Datiboa, -e bukaerarekin
 Genitiboa, -a bukaerarekin
1931n, bosgarrena gehitu zitzaien, bokatiboa; hartarako, nominatiboari aurretik o- aurrizkia jartzen zaio.

Volapüken kasuak Singularra  Plurala Nominatiboavol (mundua)vols (munduak)Genitiboavola (munduaren)volas (munduen)Datiboa  vole (munduari)  voles (munduei)Akusatiboa voli (mundua)  volis (munduak)

 Adjektiboak 
Izenei -ik bukaera gehituz sortzen dira. Horrela, vol hitzaren esanahia mundua bada, volik (munduko, mundutar) eratzen da. Adjektiboa izenaren ondoren doa eta ez du komunztadurarik egiten. Salbuespen bat da adjetiboa izenaren aurrean badoa edo aparte baldin badago.

 Volapükezko testuak 
Hauxe da Aita gurea jatorrizko volapüken:

O Fat obas, kel binol in süls, paisaludomöz nem ola! Kömomöd monargän ola! Jenomöz vil olik, äs in sül, i su tal! Bodi obsik vädeliki govolös obes adelo! E pardolös obes debis obsik, äs id obs aipardobs debeles obas. E no obis nindukolös in tendadi; sod aidalivolös obis de bad. Jenosöd!

Eta hauxe da 1931ko erreforma egin eta gero:

O Fat obas, kel binol in süls! Nem olik pasalüdükonöd! Regän ola kömonöd! Vil olik jenonöd, äsä in sül, i su tal! Givolös obes adelo bodi aldelik obsik! E pardolös obes döbotis obsik, äsä i obs pardobs utanes, kels edöbons kol obs. E no blufodolös obis, ab livükolös obis de bad!
(Ibä dutons lü ol regän, e nämäd e glor jü ün laidüp.) So binosös!

 Beste adibide batzuk 
 Odelo ovisitobs flenis obas ("Bihar gure lagunei bisita egingo diegu").
 Lif ela Schleyer äbinon vemo nitedik ("Schleyer bizitza interesgarria izan zen").
 Givob ole bukis tel ("Bi liburu ematen dizkizut").
 Reidanes valik lüvipobs nulayeli läbik ä benüköli. Dünobsös obs valik in vob kobik dini Volapükatikoda! ("Irakurleei urte berri ona opa diegu. Ea denon artean, elkarrekiko ekintzen bidez, hizkuntza unibertsalaren aldeko kausari laguntzen diogun!").

 Erreferentziak 

 Bibliografía 
 Drummond, Andrew. 2006. A Hand-book of Volapük. Polygon. - Eleberri historiko bat. 
 Robertson, Ed. 1994. An Introduction to Volapük  esperantoz itzulita alemanarrez itzulita
 Robertson, Ed. 1995. Arie de Jong's Revision of Volapük (1931) en Journal of Planned Languages, 21 edición. 
 Sprague, Charles E. 1887. Hand-Book of Volapük. 

 Kanpo estekak 
 Wikisource (volapük)
 Charles E. Sprague-k volapük ikasteko prestatutako gida.
 Ikasteko zenbait testu.
 : Volapük ikasteko oinarrizko ikastaroa.
 : Volapukaren oinarrizko gramatika.
  Flenef bevünetik Volapüka

Kategoria:Hizkuntza eraikiak
Kategoria:Hizkuntza eranskariak