Amazigera

Amazigera, tamazight edo berbereraHiztegi Batua, Euskaltzaindia. Eskuratze data: 2011-03-17. (jatorrizko izena: , ) amazig herriek darabiltzaten afro-asiar hizkuntza kamitikoei ematen zaien izena da. Amazigera Marokon eta Aljerian (Kabilia eskualdea) hitz egiten da batik bat, baina Tunisia, Libia, Egipto, Mali, Mauritania, Melilla (Espainia) eta Nigerren ere hizkuntza komunitate txikiagoak ditu. Antzinatean, arabiera Afrika iparraldera iritsi aurretik, kontinenteko iparralde guztian mintzatzen zen, baita Kanarietan ere (guantxera).

 Izena 
Hizkuntza izendatzeko, berberera izan da ohiko forma, baina gero eta gehiagotan erabiltzen da amazigera izena. Arabieraren hiztunek amazigen hizkuntza gutxiesteko erabiltzen zuten berberera izena; izan ere, «ber ber egiten dutenak» («hitz egiten ez dakitenak») da izen horren jatorria. Gaur egun, tamazight izena ere erabiltzen da, amazigek beren hizkuntzari ematen dioten izena. Tamazight amazigh hitzaren femeninoa da (amazigeraz, izenari t-...-t erantsiz, femenino bihurtzen da). Arabieraz bezala, amazigeraz hizkuntzek genero gramatikal femeninoa dute.

 Estatusa 
Marokon eta Aljerian ofiziala da; Malin eta Nigerren, hizkuntza nazionala; eta Libian, eskualdekoa.

Independentziaren ondoren, Magrebeko herrialde guztiek arabiartze politika egin zuten, hein batean frantsesa beren hezkuntza eta alfabetatze hizkuntza nagusi posizio kolonialetik aldentzea helburu zuena. Politika horren menpe, amazigera hizkuntzen erabilera zapaldu edo debekatu egin zen. Marokon eta Aljerian —batez ere Kabilia eskualdean— amazigek horren kontra egin zuten, eta hizkuntza ofizializatzea eta zenbait ikastetxetan sartzea lortu zuten.

2011ko Marokoko konstituzioak amazigera hizkuntza ofizial bihurtu zuen, arabierarekin batera. Marokok hizkuntza aldetik lehian dauden hainbat hizkuntza dituen herrialdea da, besteak beste, frantsesa, arabiera estandar modernoa, marokoar arabiera eta amazigera. Arabiar estandar modernoaren estatusa handitu ahala, gizonezkoen eta hizkuntzaren arteko harremana ere handitu zen, baita emakumezkoen eta amazigeraren arteko harremana ere. Emakumeak amazigera hizkuntzaren eramaile nagusiak bihurtu ziren, herrialdeko estatus baxuko hizkuntza gisaSadiqi, F. (2007). The Role of Moroccan Women in Preserving Amazigh Language and Culture. Museum International,59(4), 26-33. doi:10.1111/j.1468-0033.2007.00620.x .

2011ko ekainaren 17an, Mohammed VI.a erregeak konstituzio erreforma berriaren hitzaldian iragarri zuen amazigera Marokoko hizkuntza ofiziala bihurtu zela, arabierarekin batera, eta etorkizunean administrazio guztietan erabiliko zela."Archived copy". Archived from the original on June 22, 2011. Retrieved June 20, 2011.

2012ko apirilaren 30ean, Fatima Chahou, ezizena Tabaamrant, Marokoko Ordezkarien Ganberako kidea eta kantari ohia, Marokoko Parlamentuan amazigera erabili zuen lehen pertsona izan zen.

Aljeriak 2002an aitortu zuen amazigera hizkuntza nazional gisa(in French) – « Loi n° 02-03 portent révision constitutionnelle », adopted on April 10, 2002, allotting in particular to "Tamazight" the status of national language., baina ez ofizial gisa. Hala ere, 2016ko otsailaren 7an, Aljeriako parlamentuak amazige hizkuntzen ofizialtasuna aitortu zuen. "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2016-05-22. Retrieved 2016-01-06 "Algeria reinstates term limit and recognises Berber language". 7 February 2016 – via www.bbc.co.uk. Libian ez du ofizialtasunik: azkenik, Malin eta Nigerren, partzialki tuareg hizkuntzetan irakasten duten eskola batzuk daude.

 Idazkera 

Egun, bereber hizkuntzetan hiru idazketa sistema daude: neo-tifinagh-a, latindarra eta arabiarra. Hein batean, idazketa sistemaren aukeraketa politikoa da, askotan ideologikoki egiten baita bataren edo bestearen alde.

 Amazigeraren aldaerak 
Amazigera, egun, bata bestetik urrun eta hainbat lurraldetan banaturik dauden zenbait hizkuntz komunitatek erabiltzen dute. Sakabanaketa horren eraginez, lau aldaera nagusiok ditu, hiztun kopuru hauekin (Hayward 2000: 76):

 Iparraldekoa: Marokoko iparmendebaldean, Aljeriako iparraldean, Tunisian eta Libian: xluh edo taxelhit (7.000.000), tamazight aldaera (3.000.000) eta tarifit (2.000.000), hirurok Marokoko; eta kabiliarra edo taqbaylit (3.074.000) eta taxawit edo xawia, Aljerian.
 Ekialdekoa: Libian (awjilah, 2.000) eta Egiptoko Siwa oasian (siwa, 5.000).
 Tuareg: Sahara-Sahel aldeko nomaden dialektoak (Aljeria, Niger, Mali eta Burkina Faso): tamahaqt edo tamajeq, tuaregen mintzaira (25.000-76.000).
 Zenaga (Mauritanian 25.000).

 Ezaugarriak 

 Fonologia 
Berber hizkuntzak silabako nukleorik behar ez duen egitura fonologikoa dute. Kontsonanteen multzoari dagokionez, barietatearen araberakoa da eta ez dago adituen arteko adostasunik. O. Ouakrim-ek inbentario hau proposatu du, soinuen ezaugarri fonetikoen neurri enpirikoetan oinarrituta:
EzpainbikariHortzekoAlbeolarPst. AlbSabaikariBelarUbularFaringekoGlotalInplosibo - / bt / dk / gq / -Koartikulatutˁ / dˁ
.sˁ / zˁ - / ʒˁkʷ / gʷ
xʷ / -qʷ / -
- / ʁʷIgurzkari - / fs / zʃ / ʒx / - - / ʁħ / ʕ - / ɦSudurkarimnHurbilkaril, ɾjw
Kontsonante koartikulatuetan, / ʷ / zeinuak kontsonante ezpainbikarituak adierazten ditu, eta / ˁ / zeinuak laringizatutako kontsonanteak adierazten ditu. Aurreko kontrasteez gain, kontsonante batek artikulazio "tentsoa" eta "lausoa" izan dezake (tradizioz, konsonante bikoitzak edo "geminatuak" gisa idazten dira).

 Morfologia 
amazigerazko erroak, Afroasiako beste hizkuntzetan bezala, "hezurdura" konsonantiko finko batez osatuta daude, eta bertan txertatzen diren bokalei esker forma jokatu desberdinak lor daitezke, izenetan eta aditzetan. Artizkiak gehitzeko prozedura morfologiko hori, beste hizkuntza-familia batzuetan arraroa dena, aurrizki eta atzizki ugari gehituta ere osatzen da. Erro gehienek bizpahiru kontsonante dituzte, baina 1 eta 4 kontsonantedunak ere badira. Morfologikoki ere, ohikoa izaten da kontsonante bat ahultzea edo indartzea, prozedura morfologiko gisa.

Izenean, genero gramatikalak bereizten dira bi balore posiblerekin: maskulinoa eta femeninoa. Izen maskulinoak maiz bokal batekin hasten dira; genero femeninoa -t atzizkiaz edo t- aurrizkiaz markatzen da, edo biekin batera t -...- t ingurizkiaz. Hizkuntza indoeuroparrek ez bezala, aditzek markak dituzte, subjektuaren generoa ere adierazteko.

 Izenen deklinabidea 
Berber hizkuntzek genero gramatikala dute, atzizkiz edo bokal-aldaketez markatzen dena. Antzeko prozedurez markatzen da pluraltasuna. Taula honek generoaren eta pluraltasunaren deklinabidearen ohio formak erakusten ditu:
GLOSAmaskulino
singularmaskulino
pluralfemenino
singularfemenino
plural'hori' (kolorea)awaraɣiwaraɣentawaraɣttiwaraɣin'handi'ameqqranimeqqranentameqqranttimeqqranin'txiki'amezˁyanimezˁyanentamezˁyanttimezˁyanin'luze'azegralizegralentazegralttizegralin'hotz'asˁemmadˁisˁemmadˁentasˁemmadˁttisˁemmadˁin
Taulan hizkuntza afroasiarren ezaugarri tipiko bat ikus dezakegu: t- / -t hizkiak femeninoaren marka dira.

 Aditzak jokatzen 
-k atzizkia bigarren pertsonaren marka gisa erabiltzen da. Halaber, bide asko erabiltzen dira: pluraltasuna aurrizkiaen, atzizkien edota barruko patroi bokalikoen bitartez ere adieraz daiteke.

 Sintaxia 
Berber hizkuntzek VSO moduko osagaiak dituzte, nahiz eta SVO ere aurki daitekeen. Hizkuntzak nukleo markatu baino joera handiagoa du osagarria edo adjuntua markatzeko. Preposizioak ditu. Izan ere, bitxia da hitz bat beste hitz baten menpean dagoela adierazteko partikula bat edo "atxikitze egoeraren" forma morfologiko berezi bat egotea. Hori oso nabaria da, adibidez, subjektua aditzaren atzetik datorrenean:

(1a) War teqqar twessart ca i ḥad (Ez esan atso zerbait norbaiti) 'Atsoak ez dio inori ezer esaten'
(1b) Tawessart war teqqar ca i ḥad (Atso ez esan zerbait norbaiti) 'Atsoak ez dio inori ezer esaten'

Aurreko bi esaldietan, "atso" hitzak forma desberdinak hartzen ditu, aditzaren ondoan dagoen edo ez kontuan hartuta.

 Lexikoaren aldaketak aldaeren artean 
Honela esaten dira zenbakiak aldaera batzuetan:

{|class=wikitable style=text-align:center;
|-
! GLOSA
! Kanarietakoa
! Amazigeraseptent.
! Amazigeraatuareg
! Aamazigera zenaga
! Amazigeraghadam
! PROTO-AMAZIGERA
|-
| '1' || *wən || *iggən || *iyːən || (nʌy)yu n || yuːn || *iwan
|-
| '2' || *ɬin- || *siːn || *əsːin || ʃin(ʌn) || sən || *sin-(<*θin-?)
|-
| '3' || *amiay || *qrɑdˤ || *kɐrɑdˤ || ka a- || kaːrəd || *krad
|-
| '4' || *akod || *kuzˤ || *əkːuzˤ || akku- || aqquz || *ak-kuzˤ
|-
| '5' || *sɨmus- || *səmːus || *səmːus || ʃʌmmuʃ || semːəs || *səmːus
|-
| '6' || *se- || *sdˤis || *sədˤis || ʃuiʃ || suz || *sudˤis
|-
| '7' || *sa- || *sa || *əsːa || iʃʃʌh || saː || *i-sa
|-
| '8' || *tam(a) || *tˤam || *ətːɑm || ittʌm || taːm || *i-tam
|-
| '9' || *aldamɑraw || *tzˤa || *təzˤa || tuah || təsuː || *tuzˤa
|-
| '10' || *mɑraw(a) || *maraw || *mǎrɑw || mʌrʌɡ || maraw || *maraw
|}

 Erreferentziak 
 HAYWARD, R. J. (2000): “Afroasiatic”, in HEINE, B. i D. Nurse (2000): African languages. An introduction, Cambridge: Cambridge University Press, 74-98 orr.

 Ikus, gainera 
 Guantxera

 Kanpo estekak 
 Tawalt
  Etorkinentzako Tamazight-Euskara Hiztegia

Kategoria:Amazig hizkuntzak