Tibalt I.a Nafarroakoa

Tibalt I.aEIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak (Troyes,  - Iruñea, ), izengoitiz Trobalaria, Nafarroako errege (1234-1253) eta Xanpainako kondea izan zen (1201-1253). Ez zen izan, dena den, familiako lehenbizikoa errege titulua izaten. Aurretik Jerusalemgo errege izan zen bere osaba Henrike (1192-1197), eta lehenago Ingalaterrakoa birrosaba Eztebe (1135-1154).

 Frantziako noble handia 
Tibalt 1201eko maiatzaren 30ean jaio zen Xanpainako hiriburua zen Troyes hirian. Aita, Xanpainako Tibalt III.a, egun batzuk lehenago hil zen eta, beraz, jaio eta berehala Tibaltek Xanpainako konde tituluaz jabetu izan zen. Hori zela eta, batzuetan hilondokoa ezizena izan zuen. Aitabitxia Filipe Augusto erregea zuenez, Gortean hazi zen. Amak, Nafarroako Antso VII.a Azkarra erregearen arreba zen Zuriak, ardura hartu zuen seme jaioberriaren ondasunak kudeatzeko. Gainera, Henrike II.a Xanpainakoa bere osabak zorra asko utzi zituen, gehienak aita hil zitzaionean ordaintzeke zeudenak.

1216tik 1222ra gerra piztu zen konderriko jabetzari buruz. Lur Santutik itzulitako Tibalt IV.aren alaba zen Filipa lehengusinak (Henrike II.aren alaba) eta Erard Brienne-Rameruptekoa bere senarrak konderriaren jabetza aldarrikatzen zuten eta gerra pizten. Gerra Xanpainako Ondorengotza Gerra izan zuen izena eta ez zen amaitu 1222an Tibalt adin nagusi bilakatu zen arte. Horretarako Tibaltek dirutza gastatu zuen bere eskubideak ziurtatzeko. Horrela onartu zuten senar-emazteak Tibalten boterea. 1234an Zipreko erregina eta Filiparen ahizpa nagusia zen Alizia Xanpainakoak ere bere eskubideak aldarrikatu eta, berriro, Tibaltek diruaren bitartez mantendu zuen bere agintea.

1221n, alegia, 20 urte beteta zituela, ama Zuriak kudeaketa lana utzi zuen eta Tibaltek bere agintaldi pertsonala hasi zuen. Tibaltek gatazka bat izan zuen Luis VIII.a erregearekin (1223–26) juduekiko erregeak zuen politika zela eta. 1223ko azaroaren 8an, erregeak Etablissement sur les Juifs izeneko legea ezarri zuen zorren interesak kitatuz (nahiz eta, era berean, kapitala hiru urteko epean itzuli behar ziela ezarriz). Zor guztiak jaunen eskuetan geratzen ziren, komisio baten truke, noski. Hogeita sei baroik Luis VIII.arekin bat egin zuten baina Tibaltek, jada juduekin akordio bat baitzuen, ez zuen legea onartu. Kontuan izan behar dugu Troyesen Rashiren egoitza izan zela mende bat aurrerago, eta orduko judu komunitatea herrialde osoko inportanteenetariko bat zela.

1224an, Frantziako Luis VIII.aren ondoan Ingalaterrako Henrike III.aren lurraldeen aurkako gerran parte hartu zuen eta, zehazki, Arroxelako setioan. Gurutzada Albitarren garaian, aldiz, berriro ez zen giroa errege eta kondearen artean. 1226ko Avignongo setioan Tibaltek 40 eguneko gutxieneko zerbitzua bete eta etxera itzuli zen. Eskerrak erregea laster hil zen disenteriaz, noble batzuk Tibalten jarrera saldukeriatzat hartu baitzuten. Gainera, hauek Tibaltek erregea pozoitu zuelako zurrumurrua zabaldu zuten.

Edonola ere, Luis VIII.a hil zenean, Luis IX.a semea eta oinordekoa oso gaztea zen. Aipatutako zurrumurruak zirela eta, Tibalt ez zen koroatzera joan eta amak ordezkatu zuen zeremonian. Zuria Gaztelakoak, Luis VIII.aren alargunak, semearen izenean agintaldia hasi zuen. Nobleak Zuriaren aurka jarri zirelarik gerra piztu zen. Hugo X.a Lusignangoa La Marcheko kondeak eta Petri Mauclerc Bretainiako dukeak matxinada burutu zuten eta, Tibaltek hasieran alde egin arren, erregeordeari leial egon zitzaion. Portaera honen ondorioz, Tibaltek eta Blankak amodiozko harremana zuten zurrumurrua zabaldu zen. Zurrumurrua zabaldu zuen lehenengo kronikaria Roger Wendoverrekoa ingelesa izan zen. Wendoverrekoak Avignongo pozoitzearen istorioa zabaldu zuen Tibalt maitemindurik zegoela esanez. Mateo Pariskoa kronikariak frantziar nobleek errege berria duelu bat egitera bultzatu ziotela idatzi zuen, erreginak berak geldiarazi zuena. Egungo historialarien ustetan, zurrumurru hauek ez zuten oinarri handirik. Izan ere, garai hartan horrelako istorio ilunak ohikoak ziren, eta Tibaltek Gortean zuen botera asko handitu zenez arerioek ez zuten begi onez ikusi.

1229an Raimundo VII.a Tolosakoarekin Gurutzada Albitarrari amaiera eman zion Parisko itunean lan egin zuen.

Egia izan ala ez, beste baroiek 1229-1230. urteetan Xanpaina inbaditu zuten. Ironikoa bada ere, aliantzak Ondorengotzaren Gerraren alderantzizkoak izan ziren: Henrike II.a Barrekoak ekialdetik eraso eta Tibaltek Lorrenako jaunekin bat egin zuen Barreko dukerria hartzeko. Simon Joinvillekoak, Ondorengotza Gerran bere aurkaria izandakoak, Tibaltekin bat egin zuen Bar-le-Duc hiriburua zuen dukerria erasotzeko. Barrekoek Borgoinako dukerriaren laguntza eskatu eta Hugo IV.a Borgoinakoak hegoaldetik eraso zuen Champagne. Erasoak Blanka Gaztelakoa mugiarazi zuen eta erregeordeak gatazka bertan bera uzteko agindua eman zuen. Tibalt erasotzaileak egozteko gai izan zen baina gatazkak eskualdeko ekonomia hondoraturik utzi zuen. Gainera, aitaren eta osabaren Gurutzadetako zergak oraindik ordaintzeke zeuden eta Tibaltek  Parisko mendebaldetik zituen eremuak saldu behar izan zituen; Blois, Sancerre eta Châteaudun hain zuzen ere.

1229an bere ama Argensollesko zistertar abadian zegoela hil zen, eta hurrengo urtean baita bere izeba Berengaria ere. Ordutik, osaba Antso VII.aren lehen senide bihurtu zen. Garai hartan hasi zen osabaren eta ilobaren arteko harremana.

 Nafarroako erregea 
1234ko apirilaren 7an Antso VII.a Azkarra, Nafarroako erregea Tuteran hil zen. Berria jakinik, Tibalt berehala Xanpainatik Nafarroara joan zen eta 1234ko maiatzen 2an, Iruñeko katedralean Nafarroako errege tituluaz jabetu zen, foruen zina eginez eta osabaren ondorengotza hartuz. Nafarrek ez zuten aurreko erregearen azken-nahia bete, Antsok Jakue II.a Aragoikoa nahiago zuelako. Horrela, Nafarroan Frantzian jaiotako lehendabiziko erregea ezarri zen eta baita Xanpaina leinuaren lehendabizikoa ere.

Bere agintea berresteko itunak sinatu zituen Aragoi, Gaztela eta Ingalaterrarekin. 1234ko urriaren 13an, Burgin, ituna izenpetu zuen Aragoiko erregea zen Jakue II.arekin. Gauza bera egin zen ondoko urriaren 31an, Logroñon, Gaztelako erregea zen Fernando III.arekin. Laster, Nafarroako arauak arrotz zituela ohartuta, Nafarroako Foruak idatzirik biltzea agindu zuen. Hemendik aurrera, Tibalt erregeak bere denbora Xanpaina eta Nafarroa artean banatuko zuen. Gobernuan Xanpainatik etorritako nobleak jarri zituen, jaraunspenezkoak ez ziren karguak (tenentziak) gutxitu zituen eta Erresuma merindadetan banatu zuen (hasieran lau baino ez).

Gaztelaren babesa izateko asmotan, Zuria alabak ezkon-hitza eman zion Alfontso gaztelar ondorengoari. Itunaren bitartez, Fernando III.ak Gipuzkoa eskaini zion Tibalt bizi zen bitartean, baina ez nafar erregeek aspalditik aldarrikaturiko Araba. Gipuzkoa eskuratu balu itsasorako bidea zabalik izango zukeen, baina ituna ez zuten inoiz bete eta hurrengo urtean alabak Joan I.a Bretainiakoa ezkondu zuen.
Gregorio IX.a aita santuak hala eskatuta, 1238tik aurrera Tibaltek Lur Santua askatzeko gurutzada antolatu zuen. Nafarroako, Xanpainako eta Frantziako nobleek osatutako 1500 zaldunen gudarostea Palestinara iritsi zen 1239ko irailaren 1ean, Akrera hain zuzen ere. Axkelonera mugitu eta Tibaltek bertan gaztelu bat eraikitzeko agindua eman zuen. Bi gudu txiki izan zituen hurrengo asteetan. Lehenengoan garaipena lortu zuen, baina musulmanen aurkako bigarren guduan, Gazan, urriaren 13an, gurutzatuek porrot handia jasan zuten. Hala eta guztiz ere, Tibaltek Damasko eta Egiptoko aiubtarrekin negoziatu zuen. Horrela siriarrekin akordioa lortu zuen egiptoarren aurka. Akordioaren ondorioz, Jerusalemgo Erresumak Jerusalem bera, Betleem, Nazaret, Galilea gehiena eta hainbat tenplarioen gaztelu, tartean Belfort eta Safed, irabazi zituen. Egiptoarrekin tregoa bat ere negoziatu zuen.Richard. The Crusades. p. 325. Orduko iturri batzuen arabera, Jordan ibaia eta Mediterraneo arteko lur guztiak gurutzatuen eskuetan geratu ziren.

Lehenengo Gurutzadaren ondoren arrakastatsuena zen Gurutzada honen arrakastaren zein zati zen Tibaltena zaila da esatea. 1240ko irailean Palestinatik itzuli zen, Rikardo Cornwallekoa baino lehen, hasierako indarra pixkanaka gurutzatuen arteko eztabaidetan galdu zelako. Bertatik Damaskoko rosa gallica espezieko arrosa, gurutze santuaren zati bat eta, agian, chardonnay motako mahatsa ekarri zituen.

Bizitzako azken urteak Nafarroa eta Xanpaina artean pasa zituen, bere lurraldeak ongi kudeatuz, bai pertsonalki bai laguntzaileen bitartez. Garai hartan Elizarekin arazoak izan zituen. Iruñeko gotzaina zen Petri Ximenez Gatzolatzekoak 1244an Agoitzen zeuden onibar batzuk aitzakiatzat hartuz, erregeak Elizaren askatasuna urratzen zuela salatu zuen. Harrezkero ez zen giro izan haien artean, eta gotzaina erregea eskumikatzekotan egon zen 1250ean. Gotzainak horretarako kontzilioa deitu zue,n baina Inozentzio IV.a aita santuak erregearen alde egin zuen eta erregeen pribilegioa gogoratu zuen; Aulki Santuak bakarrik eskumikatu ditzake erregeak.

1253ko uztailaren 18an hil zen Iruñean, 52 urte zituelarik. Katedralean hilobiratu zuten.

Oso olerki eta musikazalea zen, eta berak ere koplak egiten zituen. Zaletasun honek eman zion goitizena. 71 konposizio lirikoen (horietatik 37 amodiozko kantuak) egilea izan zen, non birtuosismo tekniko handia erakutsi zuen (hitz-jokoak, metaforak eta alegoriak erabili zituen) eta baita trebezia ironikoa ere. Bere garaietako trobalari ezagunena izan zen eta mende bat pasa zenean Dantek aurrekaritzat hartu zuen (De Vulgari Eloquentia).

 Familia 
 Arbasoak 
 Aitona 35px Henrike I.a Xanpainiako konde Amona 35px Maria Frantziakoa Aitona 35px Antso VI.a Nafarroako errege Amona 35px Antsa Gaztelakoa Aita  35px Tibalt III.a Xanpainiako konde Ama 35px Zuria  Nafarroakoa 35px Tibalt I.aNafarroako errege

 Ezkontzak eta seme-alabak 
1220an Gertrudis Dagsburgekoarekin ezkondu zen Tibalt. Lorrenako dukearen alarguna zenez, Tibaltek uste zuen Lorrena kontrolpean izanen zuela ezkontzaren bidez. Baina, bere asmoak betetzen ez zirela-eta, bi urte geroago harengandik bereizi zen. 1223an, Beaujeuko jaunaren Ines alabarekin ezkondu zen. Ines 1231n hil zen. Alaba bakarra izan zuten:

 Zuria (1226-1283), Joan I.a Bretainiakoa dukearekin ezkondu zena 1236an, eta Joan II.a Bretainiakoa dukearen ama

1232an, Artxibald VIII.a Borboikoaren alaba Margaritarekin ezkondu zen. Margarita 1256an hil zen. Zazpi seme-alaba izan zituzten:
 Tibalt (1239-1270), Nafarroako erregea
 Piarres (1241-1261), Muruzabalgo jauna
 Leonor (1242-?), haurtzaroan hila
 Margarita (1244-1307), Federiko III.a Lorrenakoa dukearekin ezkondu zena 1255ean, eta Tibalt II.a Lorrenakoa dukearen ama
 Beatriz (1246-1295), Oto IV.a Borgoinakoa dukearekin ezkondu zena (1258)
 Henrike (1249-1274), Nafarroako erregea
 Gilen (1250-1267), erlijioan sartua

Ezkontzatik kanpo ere izan zituen haur batzuk, besteak beste:
 Aines (1231-?), Alvaro Perez de Azagra, Albarracingo jaunarekin ezkondu zena (1242)
 Markesa (1251-?), Pedro Fernandez de Hijar jaunarekin ezkondu zena (1262)

 Monumentuak 
 Tibalt I.a Nafarroakoaren monumentua, Larraina parkea, Iruñea

 Kaleak 
 Teobaldoen kalea, Iruñeko Bigarren Zabalgunea

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Aurrekoa:
Antso VII.a
50pxTibalt I.aNafarroako errege(1234-1253)
<td width="30%" align="center">Ondorengoa:
Tibalt II.a
Aurrekoa:
Tibalt III.a
50pxTibalt IV.aXanpainiako konde(1201-1253)
<td width="30%" align="center">Ondorengoa:
Tibalt V.a

Kategoria:Nafarroako errege-erreginak
Kategoria:Xanpainako kondeak
Kategoria:Xanpaina leinua
Kategoria:Troyestarrak
Kategoria:Iruñean hildakoak