Zeltiberiera

Zeltiberiera hizkuntza zelta paleohispaniarra zen, Iberiar penintsula erdialdean I. mendera arte gutxienez hitz egin zena. Herri zeltiberiarrek hitz egiten zuten.

Zelta hizkuntza kontinentalen artean zeltiberiera ez dago galikoa bezain ondo lekukotuta, baina bai lepontikoa eta galaziera baino hobeto. Makina bat txanpon dago, baina berreraiketarako eragilerik garrantzitsuenak Botorritako brontzeak dira. Honez gain, lekukotuta daude hamaika teonimo, antroponimo eta toponimo.

Zelta hizkuntzen artean, zeltiberierak nahiko itxura arkaikoa du. Bere multzoko beste hizkuntzetan ez bezala, "ios" erlatibozko izenordaina erabat deklinatuta agertzen da. Era berean, "kue" (eta), "nekue" (ezta), "ve" (edo) agertzen dira. Galeseraz bezala, "s"dun subjuntiboa dago.

 Idazkera 

Inskripzio zeltiberikoetan idazkera iberikoa erabiltzen zen. Sistema hau ez zen bereziki egokia hizkuntza zeltak transkribatzeko honako arrazoiengatik:

 Muta cum liquida (ahoskabea urkariarekin) taldeak (bl, br; pl, pr; kl, kr; gl, gr) ezin dira ondo adierazi.
 Hitz amaierako leherkariak (-b, -p, -d, -t, -k, -g) ezin dira idatzi.
 Idazkera iberikoan ez dago igurzkaririk, s eta ś kenduta, eta beraz zeltiberieraz igurzkariak izanez gero (ez dakiguna) ezin izango zitezkeen adierazi.

Lehen arazo biak idazkera iberikoak leherkari+bokala taldeak idazteko zeinuak bai baina leherkari bakanentzat zeinurik ez izateari zor zaizkio. Honen arrazoia da iberierak eta hizkuntza zeltek egitura silabiko erabat ezberdina daukatela.

Iberierak oso egitura silabiko sinplea zeukan: (C)V(C2), hau da, V, VC2, CV, CVC2 silabak baino ezin ziren gertatu (C: edozein kontsonante, V: edozein bokal, C2: amaierako bokala, l, r, m, n, s edo ś izan behar duena). Hau ondo egokitu zen iberierarako, C2etarako, bokaletarako eta leherkari+bokal taldeentzako zeinuak baitaude.

Honez gain, iberierak txistukari bi zituen, oro har 
 eta <ś> transkribatzen direnak, eta euren balio fonetiko zehatza ezagutzen ez dugularik (beharbada ahostun/ahoskabe edota, aukera gehiagorekin horzkari/hortzobikari). Halaber, dardarkari bi daude, <r> eta <ŕ>. Aho batez onartzen da ŕ dardarkari bakuna dela, baina r zer den ez dago hain argi, baliteke anitza izatea edota bestelako ezberdintasuna izatea beste dardarkariarekin.

 Morfologia 

Izen and adjektiboen deklinabidea

  'parte, zatia' < *parsna < *pr̥s-nh₂. Zeltiko komunean  < *prasna
  'lekukoa' < *weidʰ-yo < *weidʰ- 'sumatu, ikusi' / vamos 'gorago' < *up-m̥os
  'semea, ondorengoa' < *gen-ti. Zeltiko komunean  'familia'
  'zama' < *louttu < *louktu < *leugʰ-tu. Zeltiko komunean  < *louktu < *leugʰ-tu (oir. lucht).
  'alaba' < *dʰugh₂tēr. Zeltiko komunean .

 Kasua Singularra   Plurala ā-erroa o-erroa i-erroa u-erroa r-erroa ā-erroa o-erroa i-erroa u-erroa r-erroa Nominatiboa *arznā *veizos / *vamos (n. *-om) *gentis *loutus duater *arznās / *arznī *veizoi (n *-a) *gentis *loutoves *duateres Akusatiboa *arznām *veizom *gentim *loutum *duaterem *arznās < -*ams *veizus < *-ōs < -*oms *gentīs < -*ims *loutūs < -*ums *duaterēs < -*ems Genitiboa *arznās *veizo *gentesGorrochategui, Joaquín (1991) "Descripción y posición lingiiistica del celtibérico" in In Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum vol I (3-32).  Euskal Herriko Unibertsitatea ? *duateros *arznaum *veizum < *weidʰ-y-ōm *gentizum < *isōm *loutoum < *ewōm ? Datiboa *arznāi *veizūi < *weidʰ-y-ōi  *gentei *loutueiBeltrán Lloris, F.; Jordán Cólera, C.; Marco Simón, F. (2005) "Novedades epigráficas en Peñalba de Villastar (Teruel)".  Palaeohispánica: Revista sobre lenguas y culturas de la Hispania antigua Nº. 5, 911-956:  ENIOROSEI Dat. sg. de un tema en -i. LVGVEI, Dat. sg. de un tema en -u. ERECAIAS, Gen .sg. de un tema en -a, TIASO, Gen. sg. de un tema en -o ? ? *veizubos ? ? ? Ablatiboa *arznazVillar Liébana, F. (1996) "Fonética y Morfología Celtibéricas". La Hispania prerromana : actas del VI Coloquio sobre lenguas y culturas prerromanas de la Península Ibérica (339-378): 1) filiación expresada mediante genitivo y cuya desinencia es -as < (*-ās) y 2) origen que se expresa mediante ablativo, cuya desinencia es -az < (*-ād) *veizuz < *weidʰ-y-ōd / *vamuz < *up-m̥ōd *gentiz *loutuez *duaterez < -*ed ? *veizubos ? ? ? Lokatiboa *arznai  *veizei *gentei ? ? ? ? ? ? ?
Wodtko, Dagmar S. (2003) "An outline of Celtiberian grammar" 

Izenordain erakusleak

 Kasua Singularra   Plurala maskulinoa femeninoa neutroa maskulinoa femeninoa neutroa Nominatiboa *so: so viros 'gizon hau' *sa: sa duater 'alaba hau' *soz: soz bezom < *so-d *bʰedʰ-yom 'nire hau'. *sos < *so-s ? *sas < *sa-s ? *soizos < so-syos < *so-sy-os ? Akusatiboa *som: 'honi' *sam: 'honi' *sozom < *so-sy-om? *sus < *sōs < *so-ms *sās < *sa-ms *soizus < so-syōs < *so-sy-oms ?? Genitiboa ? ? ? soum < *so-ōm 'hauen' saum < *sa-ōm 'hauen' soizum < *so-sy-ōm 'hauen' Datiboa somui < *so-sm-ōi 'honentzat' somai < *so-sm-ai 'honentzat' ? ? ? ? Lokatiboa somei < *so-sm-ei 'honengandik' samei < *sa-sm-ei 'honengandik' ? ? ? ?
Jordán Cólera, Carlos (214) "La forma verbal cabint del bronce celtibérico  de Novallas". In: Emerita, Revista de Lingüística y Filología Clásica, LXXXII 2.  27-343. or.

 Botorritako brontzeak 
Botorritako brontzeak dira orain arte aurkitu diren zelberierazko testurik luzeenak. Horien artean dago "Botorritako I brontzea". Testua ezin izan da osorik itzuli, baina transkribatuta dago eta gaiaren inguruko ideia bat izan dezakegu. Pertsona izen asko dauden merkataritza agiria dela ematen du.

III brontzea izenen zerrenda luzea da, Contrebia Belaiscako 200 biztanleren izenak omen dira.

 Bibliografia 
  Villar, Francisco (1991) Los indoeuropeos y los orígenes de Europa, Madril, .
  Albertos Firmat, María Lourdes (1973) "Lenguas primitivas de la Península Ibérica", Boletín de la institución “Sancho el Sabio“, XVII liburukia, .
  Blázquez, José María; Francisco Presedo; Francisco Javier Lomas; Javier Fernández Nieto (1997) "Protohistoria" Historia de España antigua, I liburukia, .
 Gorrochategui, Joaquín La lengua celtibérica Biblioteca Gonzaño de Berceo.
  Pellón, José R. (2001) Diccionario Espasa Íberos, Madril, .
  (2001) Palaeohispanica (Hispania zaharreko hizkuntza eta kulturen inguruko aldizkaria), 1 liburukia, Zaragoza, ISSN 1578-5386.
  Wolfgang Meid, Celtiberian Inscriptions, Budapest 1994 (Archaeolingua, edd. S. Bökönyi and W. Meid, Series Minor, 5).
  Javier de Hoz, The Botorrita first text. Its epigraphical background; Die größeren altkeltischen Sprachdenkmäler. Akten des Kolloquiums Innsbruck 29. April - 3. Mai 1993, edd. v. W. Meid und P. Anreiter, Innsbruck 1996. 124–145. or.
  J. P. Mallory (1989) In Search of the Indo-Europeans, Thames & Hudson, 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Hizkuntza paleohispaniar
 Zeltiberiarrak

 Kanpo estekak 

 Zeltiberiera
 Zeltiberierarako sarrera bibliografia
 Iberiako erromatarren aurreko herrien mapa
 José Javier Esparza, Zeltiberoak ala besterik gabe zeltak?

Kategoria:Zelta hizkuntzak
Kategoria:Hizkuntza hilak
Kategoria:Espainiako hizkuntzak
Kategoria:Antzinako hizkuntzak
Kategoria:Idazkera paleohispanikoak