Akitaniera

Akitaniera edo eusko-akitanieraGorrochategui Churruca, Joaquín. 2007. “Onomástica de origen vasco-aquitano en Hispania y el Imperio Romano”, in: M. Mayer; G. Baratta; A. Guzmán (ed.), Acta XII Congressus Internationalis Epigraphiae Graecae et Latinae, Barcelona, 629-634 or.Akitaniera, eusko-akitaniera, baskonikoa... terminoekin egon daitekeen nahasmendua hobeto ulertzeko, ikusi Euskararen historia#Izendapenaren arazoa., Akitanian mintzatu zen hizkuntza hil eta ezezagun bat da. Antzinako euskaldunek edo agian, akitaniarrek bakarrik hitz egiten zuten hizkuntza izan zela uste izan da. Aztarna arkeologiko, toponimiko eta historikoek erakusten dute euskal hizkuntza bat edo batzuk izan zirela edo, zuzenean, euskararen aurrekaria izan daitekeelaTrask, L. The History of Basque Routledge: 1997 .

Geratu diren arrasto nagusiak Antzinako Erromako garaiko hilarrietan, esteletan zein jainko-jainkosei eskainitako inskripzioetan daude. Hor, latinez idatzitako testuen baitan, 400 bat pertsona-izen eta jainko eta jainkosen 70 bat izen ageri dira. Hala ere, izen haietaz gain ez da akitanierazko testurik aurkitu.

Erromatarren konkistaren aurretik hitz egiten zen eta Goi Erdi Arora arte iraun zuen.

Izendapenaren esanahi zehatzari dagokionez ez dago adostasunik, eta antzinako euskara, antzineuskara, eta baskonikoa hitzekin nahastuta ager daitekeIkusi, izen bereko atala "Euskararen historia#Izendapenaren_arazoa" artikuluan..

 Pertsonen eta jainko-jainkosen izenak 
Akitanierazko izenak dituzten aztarnak Pirinioen iparraldean zein hegoaldean aurkitu dira.

Iparraldean, Novempopulania (Akitania) erromatar probintzian 400 antroponimo (pertsona izen) eta 40 teonimo (jainko- eta jainkosa-izen) aurkitu dira:
 Antroponimoak: Belexeia, Lavrco, Borsei, Andereseni, Nescato, Cissonbonnis, Sembecconi, Gerexo, Bihossi, Talsconis, Halscotarris...
 Teonimoak: Andosto, Baigorixo, Ilunno, Arixoni, Artahe, Ilurberrixo, AstoilunnoKoldo Mitxelena. Textos arcaicos vascos. § 1.2. , Haravsoni, Leherenno, Herauscorritsehe, Itsacurrinne, Erditse, Erge ...

Hegoaldean, egungo Nafarroa, Gipuzkoan, Bizkaian, Araban, Errioxan, Aragoin (ikus El Forau de la Tuta) eta SorianIkus Akitaniera Sorian artikulua.:
 Antroponimoak: Sesenco, Ummesahar, Ederetta, Serhuhoris, Dusanharis, Abisunhar, Belsco, Beltesonis, Onse, Onso, Iluna, Tticia, Lutbelscottio...
 Teonimoak: Larrahe, Loxa / Losa, Lacubegi, Selatse / Stelaitse, Helasse, Errensa, Urde, IviliaIzen hau eztabaidan dago.
Eremu hauetatik urrun, agertu dira izenak beste leku hauetan:

 Hagenbachen (Renania-Palatinatuan) erromatar garaiko piezak zituen altxor bat aurkitu zen, eta tartean, jainko-jainkosei eskainitako zilarrezko xaflak, eskaintzailearen izendunak gehienak. Horietako izen asko akitaniarrak ziren: Andossus, Xembe, Xembesus.
 Ascoliko brontzea Erroman agertu zen K.a.-tik II. mendeko dokumentua da. Bertan Turma Salvitana-ko zaldunen izenak agertzen dira. Soldadu mertzenario horiek Ebro bailarako hainbat herritakoak izanik, iberierazko izenak dituzte batez ere, baina izen batzuek euskal ezaugarriak dituzte: Enneges, Arranes eta Arbiscar.
Sardiniako Ardara herrian. [B]ihonis [gen.], [O]rgoeta [nom.] .

Kataluniako Guissonatik hurbil dagoen Florejachs herrian agertu zen idazkun batean Laurbeles izena irakur daiteke.

 Hedadura geografikoa 
eskuinera|thumb|350px|Akitanierazko izenak aurkitu diren tokiak, eta horietako batzuk.
Akitanieratzat jotzen diren idazkun gehienak Garona Garaia inguruan topatu ziren hasieran, —hortik akitaniera deitzea antzinako hizkuntza hari—, baina ez denak. Esate baterako, honako herri hauetakoak ziren topatu ziren lehen akitanierazko idazkunak, Mitxelenak 1964an argitaratutako Textos arcaicos vascos liburuan aipatuak: Escunhau (Arango harana)Koldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.1. , Saint-BéatKoldo Mitxelena   Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.2. , EupKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.3. , Arguenòs Koldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.4. , Sauvaterrerre-de-Nébouzan (Poursiugues-Boucoue ondoan)Koldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.5. , GourdanKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.6. , ArdièjaKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.7. , Saint-AventinKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.8. , LuishonKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.9. , Bordèras de LoronKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.10. , AtharratzeKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.11. , LergaKoldo Mitxelena  Textos arcaicos vascos. (1964). § 1.12. ... Erromatarrek Galia konkistatu zutenean, Akitania izan zen Garona ibaiaren eta Pirinioen artean zegoen lurraldea. Julio Zesarren arabera, Galiako zelten desberdinak ziren akitaniarrak, bai ohituretan bai hizkuntzari dagokionez.Julio Zesar. Commentarii de bello Gallico, I, 1. 

Akitanieraren eremua ekialderantz gutxienez Arango haraneraino eta iparralderantz gutxienez Biscarrosseraino iristen zela erakusten duten aztarna toponimikoak daude. Atzizkitzat ‑os, ‑osse, ‑ons, ‑ost eta ‑oz dituzten leku-izenak (Biscarrosse, Biscarrués, Bardoze, Beskoitze...) jatorri akitaniarrekoak direla uste da. Elementu horri Pirinioen bi aldeetan sendo eutsi zaio toponimian, eta hizkuntzaren jarraitutasuna adierazten du. Akitanierazko onomastika topatu egin da Pirinioetako mendebaldeko bi aldeetan, gaur egun Aragoi, Euskal Herria, Errioxa, Soria eta Gaskoiniakoak diren lurraldeetan.

Hegoalderago garai hartako euskararen aitzindaria izan litekeen hizkuntzaren aztarnak topatu dira Soriako iparraldean, Tierras Altas eskualdean, Nafarroa Garaian, Errioxan. Lurralde horiek ez ziren akitaniarrak, baina hala ere, "akitaniera" edo "eusko-akitaniera" izendapenak erabili zian dira denek multzo bat osatzen dutelako, euskararen aitzindaria den edo diren hizkuntza edo hizkuntz taldea.

Joakin Gorrotxategik eta Fernando Fernández Palaciosek, Madrilgo Complutense Unibertsitateko irakasleak, Renania-Palatinatuko,  Hagenbach herriaJoakin Gorrotxategi, 2003:  “Las placas votivas de plata de origen aquitano halladas en Hagenbach (Renania-Palatinado, Alemania)”, Aquitania 19, 2003, 25-47 or. eta Sardiniako Ardara herria gehitu zituzten zerrendara.Fernando Fernández Palacios "Actualización en onomástica vasco-aquitana".

 Euskararen eta akitanieraren arteko antzekotasunak 
alt=|thumb|Akitanierazko izenak grabatuta dituzten zilarrezko Hagenbach-eko xaflak. Spirako Palatinadoko Historia museoa.
Akitanieraren izen asko erraz ulertzen dira egungo euskaratik abiatuta.

 Akitaniera Aitzineuskara Euskara adin *adiN adin andere, er(h)e *andere andre/andra/andere andos(s), andox *andoś     arix *aris aritz artahe, artehe *artehe arte atta *aTa aita/atta belex ?*beLe bele bels *bels beltz bihox, bihos *bihos bihotz bon, -pon *boN on bors *bors bortz cis(s)on, gison *gisoN gizon -c(c)o *-Ko -ko corri, gorri *goRi gorri hals- *hals haltza han(n)a ?*aNane anaia har-, -ar *aR ar hars- *hars hartz heraus- *herauś herauts il(l)un, ilur *iLun il(h)un leher *leheR leher nescato *neśka neska, neskato ombe, umme *unbe ume oxson, osson *otso otso sahar *sahaR zahar sembe *senbe seme seni *śeni sein sesen  zezen -ten *-teN -ten -t(t)o *-To -t(t)o -x(s)o *-tso -txo,-txu

 Iruditegia 
Akitanierazko pertsona zein janko-jainkosa izenak dituzten idazkunen irudi gero eta gehiago topa daitezke Interneten:

 Ikertzaileak 
Hainbat historialari eta hizkuntzalarik ikertu dituzte akitanieraren arrastoak. XIX. mende amaieran, Achille Luchairek 1877an eta 1879an publikatu zituen bi liburutan euskara, gaskoia eta akitanieraren arteko lotura egiten du. 1892. urtean Julien Sacaze frantziarrak Inscriptions antiques des Pyrénées liburuan katalogatu zituen idazkun horiek. Gero, 1931. urtean, Raymond Lizop frantsesak bere tesia aurkeztu zuen Tolosako unibertsitatean: Le Comminges et le Couserans avant la domination romaine, eta bertan Saint-Bertrand de Cominges-en aurkitutako inskripzioak aztertu zituen. Hain zuzen ere, herri horretan aurkitu da orain arte akitanierazko izenak dituen inskripzioen multzo handiena. 

Koldo Mitxelenak bere obra zabalean hainbat idazlanetan berraztertu edo aipatu zituen aurreko ikerketak. 1984. urtean, Joakin Gorrotxategik bere doktore tesia aurkeztu zuen: Estudio sobre la onomástica indígena de Aquitania, orain arte lan garrantzitsuena. Gaur egun, akitanieraren edota aitzin-euskararen inguruko ikerketei jarraitzen zaie, adibidez, Joseba A. Lakarra, Mikel Martínez Aretaren  eta Fernando Fernández Palaciosen lanenFernando Fernández Palacios "Actualización en onomástica vasco-aquitana" bidez.

 Oharrak 


 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Akitaniarrak
 Aitzineuskara
 Euskararen historia
 Euskararen jatorria
 Akitaniera Sorian
 Baskoien hizkuntza
 Commons-eko kategoria: Kategoria:Aquitanian language
 Commons-eko kategoria: Kategoria:Inscriptions with Aquitanian names
 Eusko-akitanierazko izendun idazkunen zerrenda: Zerrenda, mapak eta taulak

 Bibliografia 
 Astrain Nuñez, Luis. 2004.  El euskera arcaico. Extensión y parentescos. Tafalla: Txalaparta. 
Gorrotxategi Txurruka, Joakin; Igartua, Ivan; eta Lakarra, Joseba A. (arg.). 2018. Euskararen historia. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. (Aleak, euskaraz, 860 orrialde ditu: koloretako mapak eta grafikoak. Liburuaren gaztelaniazko bertsioa ere badago. (Bibliografia: 801-847 orrialdeetan) ISBN: 978-84-457-3433-9.
 Beltrán 1986: F. Beltrán Lloris,  “Epigrafía y onomástica de las Cinco Villas”, in: Actas de las I Jornadas de Estudio sobre las Cinco Villas, Zaragoza, 1986, 53-93.
 Espinosa y Usero 1988: U. Espinosa y L. M. Usero,  “Eine Hirtenkultur im Umbruch; Untersuchungen zu einer Gruppe von Inschriften aus dem conventus Caesaragustanus (Hispania Citerior)”, Chiron 18, 1988, 477-504.
 Fernando Fernández Palacios.  "Actualización en onomástica vasco-aquitana".
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 1984:  Estudio sobre la Onomástica Indígena de Aquitania, Bilbao 1984.
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 1993:  “Onomástica Indígena de Aquitania: adiciones y correcciones I (OIA Add. I)”, in Festschrift für Jürgen Untermann zum 65. Geburstag, Innsbruck 1993, 145-55.
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2003:  “Las placas votivas de plata de origen aquitano halladas en Hagenbach (Renania-Palatinado, Alemania)”, Aquitania 19, 2003, 25-47.
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2004:  “Las raíces lingüísticas de Navarra”, in: R. Jimeno y J. C. López-Mugartza (editoreak.), Vascuence y romance. Ebro-Garona, un espacio de comunicación, Pamplona, 2004, 105-22.
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2006:  “Onomástica vascona y aquitana: elementos para el conocimiento de la Historia Antigua de Navarra”, in: J. Andreu (ed.), Navarra en la Antigüedad: propuesta de actualización, Iruñea, 2006, 111-36.
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2007:  “Onomástica de origen vasco-aquitano en Hispania y el Imperio Romano”, en: M. Mayer et al. (editoreak), XII Congressus Internationalis Epigraphiae Graecae et Latinae Bartzelona, 2007, 629-34.
 Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2015. "Akitaniera eta euskara", Hemen: Fernández, Beatriz eta Salaburu, Pello: Ibon Sarasola, Gorazarre. Honatge, Homenaje. EHU. ISBN: 978-84-9082-097-1
 A. Luchaire 1876-77: A. Luchaire,  “Les origines linguistiques de l’Aquitaine”, Bulletin de la Société des Sciences, Lettres et Arts de Pau , 1876-77, 349-423.
 Koldo Mitxelena 1954: L. Michelena,  “De onomástica aquitana”, Pirineos 10, 1954, 409-458.
 Koldo Mitxelena 1961: L. Michelena,  “Los nombres indígenas de la inscripción hispanorromana de Lerga”, Príncipe de Viana 82-83, 1961, 65-74.
 Orduña Aznar, Eduardo.  Llengües paleohispàniques no indoeuropees . (ikusia: 2021-02-08)
 G. Piras 2004: G. Piras,  “Un miles della cohors III Aquitanorum in un’iscrizione funeraria proveniente da Ardara (Sassari): nota preliminare”, L’Africa romana 15, 2004, 1543-1556.
Sacaze, Julien. Inscriptions antiques de des Pyrénées. Tolosa, 1847-1889: Online irakurgai hemen: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1420973p/f19.item
 Velaza 1995: J. Velaza,  “Epigrafía y dominios lingüísticos en territorio de los Vascones”, in: F. Beltrán (ed.), Roma y el nacimiento de la cultura epigráfica en Occidente, Zaragoza 1995, 209-18.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Akitaniera