Musugitarra

Musugitarra edo tronpa antzinako musika tresna bat da, lamelofonoa (mihiaz edo behatzez jotzen den perkusio instrumentua). Giltza zahar baten itxura du, erdian bibratzen duen altzairuzko mihizka bat duena. Hortzen artean jartzen da eta metalezko mihia atzamarrekin jotzen da, hau dardararaziz. Ezpainak, mihia eta masailak mugituz harmoniko (nota) desberdinak lortzen dira. Ahoa erresonantzia kutxa baten modukoa da, instrumentuak berak ez baitu halakorik.

 Izenak 
Euskaltzaindiak musugitarra hitza onartu du. Hala ere, tokiko euskarazko testuetan tronpa eta musu-musika sinonimoak ere aurki daitezke.Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia. Ohitura handikoa den Durangaldean tronpa erabiltzen dute, eta musugitarra (mosu-gitarra) hitza harmonika izendatzeko erabili ohi da.

 Historia 
Ezagutzen diren musugitarrarik zaharrena Txinako Shanxin aurkitu da, orain dela 4.000 urteko hezurrezko ale batzuk. Shimao izeneko aztarnategi Neolitokoak ziren, Longhsan kulturako gune politiko eta erlijioso garrantzitsu bat. Pertsona bat musugitarra jotzen jasotzen duen irudirik zaharrena Txinakoa da ere, K.a. III. mendekoa, hura ere Shimaon. Lehen musugitarrak hezurrekin edo banbuarekin egiten ziren. 

Asian musugitarrak jotzen dituzten turkiar herriek, mongoliarrek eta hizkuntza uralo-altaikoak mintatzen dituzten herriek, tartean Txina iparraldeko, Siberiako, Kazakhstango eta Kirgizistango herriek. Japoniako iparraldean Ainuek jotzen dute, eta Finlandiako mendebaldean instrumentu tradizionala da. Asia hegoaldean Vietnamen presente dagoen instrumentua da. Siberiako herriek xamanismoari lotuta jotzen dutenez, baina Amerikan ez denez aurkitu musugitarrarik jatorrizko herrien artean, Azken Glaziazioaren ondoren sortutako asmakuntza bat dela ondoriozta daiteke.

Europan aurkitutako zaharrenak Rouengo (Rotomagus) aztarnategi batekoak dira, garai galo-erromatarrekoa (V-VII. mendea). Erdi Aroan musugitarraren erabilera zabalduta zegoen jada. 1370eko hamarkada inguruan egindako Baselgo katedraleko erliebe batek zentauro bat instrumentua jotzen erakusten du. Euskal Herrian aurkitutako musugitarrarik zaharrenak Beloagako gaztelukoak direla uste da (Oiartzun). Bertan aurkitutako tronpetako bat, itxura zaharragoa duena, Rouengoaren oso antzekoa da. Amaiurko gazteluan bi musugitarra aurkitu dira. Data ezezaguna da, baina Erdi Aroaren amaierakoak izatea litekeena da. Hirugarren tronpa zahar bat, hori ere datatzen zaila, baina Amaiurko gazteluan aurkitutakoen oso antzekoa, Idiazabalgo Atxurbi mendiko artzain-txabola baten indusketan aurkitu zuen Aranzadi Zientzia Elkarteak. Garaiko kontakizunen arabera, Durangoko heresian parte hartu zutenek (1442-1445) tronpa erabiltzen zuten euren artean komunikatzeko. Durangori Tronperri izena ematen zaio inguruan, baina izenaren jatorria zein gertakaria bera eztabaidagai dira.

Aro Modernoan aipamen ugari daude, Euskal Herrian zein atzerrian. XV. mendeko Buke of the Howlat umorezko poeman agertzen da, trump izenarekin. Marin Mersennek Harmonie Universelle lanean (1636) esaten du "instrumentua zerbitzarien eta beheko klasekoena" dela.

 Herri musikan 
 Euskal Herrian 
Euskal Herrian non jotzen zen jakiteko testigantzak eta arkeologiak zein etnologiak bildutako aleak erabili dira. Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroako iparraldeko eremuetan dokumentatuta dago, baina ez da aurkitu testigantzarik Araban edo Ipar Euskal Herrian, adibidez. Durangaldean, lehen aipatutako gertakari historikoak gorabehera, dokumentatu da tronpalari ugari zeudela. Aita Donostiaren arabera (1952) "Durangoko dendetan 1890-1895. urte inguruan tronpak saltzen ziren eta 1906-1910. urte inguruan jotzen omen zuten, oso ongi jo ere." Donostia aldean Edorta Agirre izan zen, 1970eko hamarkadan, tresna honen jotzaile ezaguna. San Telmo Museoan dauden aleetako fitxetan esaten da Ikaztegietan emakumeek jotzen zutela eta Jose Migel Barandiaranek dio Ataunen jotzen zela 1900 inguruan. Hernanin tronpa dantza jotzen zen, ziurrenik arin-arin bat, eta beste herri askotan dantzarako tresna bezala aipatzen da. 

Orioko San Martin auzoko Sarobe baserriko Jose Peña Gozategik grabazio ezagun bat du Aretxabaletako Nikolas Garmendia eskale eta tronpa-joleari buruz hitz egiten, Juan Mari Beltranek ondoan tronpa jotzen duela. Eskaleen artean musugitarra ohiko musika-tresna zen. XX. mendean Urbia, Zerain eta Antzuolako testigantzak daude, horietako batzuk artzainei lotuta. Izan ere, artzaintzarekin oso lotuta dagoen musika-tresna da, sinplea eta eramangarria delako. Josef Moreten Congressiones apologeticas sobre la verdad de las investigaciones historicas de las antiguedades del Reyno de Navarra liburuaren grabatuan artzain bat agertzen da musugitarra jotzen.

1960ko hamarkadan, Euskal Kantagintza Berriarekin lotutako mugimendu kulturalek hainbat musika-tresna zahar berreskuratzen aritu ziren, tartean txalaparta, tobera eta sunprinua, eta hortxen aritu ziren gutxi batzuk tronparekin, adibidez Jentilak izeneko taldea eta Donostiako Argia dantza-taldea. 1980ko hamarkadatik aurrera Juan Mari Beltranek egindako lanari esker grabazioak eta berreskuratzeko lan ugari egin ziren.


 Europan 
Austrian Maultrommel deitzen da (ahozko danborra) eta maitaleak gorteiatzeko erabiltzen zuten ezkongai gazteek. UNESCOko Kultura Ondare Inmaterial izendatu du Austriako musugitarra, Molln herriaren inguruko ohituragatik. 1800 inguruan 33 familia zeuden tronpak fabrikatzeko gremioan Mollnen.

Frantzian, La Bordek 1780an honela deskribatzen du guimbarde instrumentua: «Italiarrek Sassa penziero deitua, burdinazko tresna bat da, bost hazbete ingurukoa, triangelu biribildu baten itxurakoa. Ezpainen gainean jartzen da eta, esku batekin, burdinazko mihi txiki bat mugitzen du. Hortz-uztaiaren alderik zabalenean dago itsatsita mihi hori, eta, malguki baten antzekoa denez eta ahoaren zatirik ukitzen ez duenez, hortzen artean durundi egiten du eta soinu nahiko atseginak sortzen ditu. Tresna honi rebube, rebute, espineta edo tronpa ere deitzen zitzaion». Entziklopediak, urte batzuk geroago, adibide gisa aipatzen du aho-barrunbeen erresonantzia azaltzeko. Madame Campanen arabera, Adelaida Frantziakoak, Luis XV.aren alabak, «instrumentu guztiak jotzen ikasi zuen, adarretik hasi —nork sinetsiko luke?— eta guimbardaraino».

Italiam scacciapensieri deitzen zaio modu orokorrean, baina izen ugarikoa da. Sardinian Sa Trunfa deitzen da, Calabrian, Campanian eta Piemonten ribeba eta Sizilian marranzano izena du.

 Asian 
Turkiar herriek tradizio handia du musugitarraren antzeko instrumentuekin. Kirgizistanen termir komuz instrumentua burdinezkoa da, 100-200 milometro luze eta 2 eta 7 milimetro arteko zabalerarekin. Normalki oktaba bat egiteko aukera ematen du. Turkian ağız kopuzu deitzen da, eta oso ohikoa zen Anatoliako musika folklorikoan. Gaur egun Senem Diyici eta Ravan Yuzkhan musikariek biziberritu dute.

Errusian vargan deitzen da. Ezagutzen den zaharrena Baxkortostanen aurkitu da, IX. mendeko gune arkeologiko batean. Josif Stalinen garaian debekatutako musika-tresna izan zen xamanismoarekin lotzen zelako. Indian musika karnatikoan erabiltzen da, morsing izenarekin, eta Rajasthanen morchang izenarekin. Nepalen antzeko izena du, murchunga (), eta egitura ere antzekoa da, mihia heldulekua baino handiagoa baita. Banbuarekin egindakoak Malingon jotzen dira, eta binayo izena dute. Hala ere, jotzeko modua desberdina da, airea erabiltzen baita banbuzko mihia mugitzeko. Kanbodian banbuarekin egindako musugitarrari angkuoch () deitzen da.

 Zineman 
Hainbat soinu-bandatan erabili den instrumentua da, tartean:

 Per qualche dollaro in più (1965, Sergio Leone) – Ennio Morriconek nabarmen erabili zuen musugitarra Spaghetti Westernaren soinu-bandan. 
 Ko To Tamo Peva (1980, Slobodan Šijan) – musugitarra eta akordeoia ditu.
 The Emerald Forest (1985, John Boorman) – soinu-bandako hainbat ataletan agertzen da.
 Young Mr. Lincoln (1939, John Ford) – Abraham Lincoln agertzen da musugitarra jotzen.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Perkusio instrumentuak
Kategoria:Idiofonoak
Kategoria:Txinako musika tresnak