Lusitaniera

Lusitaniera indoeuropar familiako hizkuntza paleohispanikoa da, 5 inskripzio eta hainbat toponimo eta teonimoren bidez ezagutzen duguna.

Lusitania historikoan hitz egiten zen, hau da Duero erdialde-hegoaldean eta gaurko Extremadurako zati handi batean.

 Historia 

Pentsa daiteke lusitanoak beste herri indoeuropar guztiak bezala Iberiar penintsulan sartuko zirela K.a. II. mendea baino lehen, agian K.a. VIII. mendean zeltak sartu baino lehen. Datarik sinesgarriena K.a. VI. mendea izan daiteke. Egile batzuentzat Alpeetan izango zuten jatorria, beste batzuk bertokotzat jotzen dituzten artean.

Lusitania Erromatar Inperioak hartu zuen K.a. 150 inguruan. Penintsulako beste hizkuntza guztiak bezalaxe, euskara kenduta, lusitaniera latinaren aurrean desagertu zen.

 Beste hizkuntzekiko harremanak 

Aipatu den bezala, indoeuropar hizkuntza da, baina bere familia zehatza zein zen ez dago argi.

Teoriarik zabalduenaren arabera hizkuntza zeltekin lotuta egongo litzateke. Hau, neurri batean, Iberiar penintsulan zalantzarik gabe izan zen herri bakarra zelta izateari zor zaio. Baina garrantzi gehiago dauka lexikoaren zeltatasun nabarmena.
Teoria honetan arazo handia dago, hala ere: hitz hasierako /p/ren mantentzea, PORCOM (txerri) hitzean agertzen den bezala. Hizkuntza zeltiko guztiek hots hau galdu dute euren garapenean; gaeleraz esaterako athir / orc dauzkagu eta latinez pater / porcum. Dena den, /p/ hor egotea oso hizkuntza arkaiko izateari zein latinetiko mailegua izateari zor liezaioke.

Bigarren teoria batek, F. Villarrek eta Blanca María Prósperrek defendatze dutena, hizkuntza italikoekin lotzen du. Uste hau teonimoetan eta hainbat elementu gramatikaletan oinarritzen da.

Azkenik, Ulrich Schmollek balizko adar "galaiko-lusitaniar" bat proposatu zuen.

Ez dago gaia alde batera edo bestera erabakitzeko behar bezain luze den testurik.

 Zabalpen geografikoa 

Inskripzioak Arroyo de la Luzen (Extremadura, Espainia), Cabeço das Fraguasen (Guarda, Portugal) eta Lamas de Moledon (Viseu, Portugal) aurkituak dira. Teonimo, antroponimo eta toponimoek emandako informazioa aintzat hartuz, zabalerak gaurko Portugal ipar-ekialdea eta Espainiako alboko lurraldeak hartuko lituzke barru.

Badira arrazoiak herri galaikoek asturek eta beharbada betoiek (hau da, penintsulako ipar-mendebalde osoa) lusitanierarekin lotutako hizkuntzak erabiliko zituztela eta hizkuntza zeltikoak.

 Testuak 

Hauek dira ezagutzen diren testuak:

 Lamas de Moledo: Cabeço das Fraguas: Arroyo de la Luz (I eta II): Arroyo de la Luz (III):  
RUFUS ET 
TIRO SCRIP 
SERUNT 
VEAMINICORI 
DOENTI 
ANGOM 
LAMATICOM 
CROUCEAO 
MACA 
REAICOI PETRANOI R(?) 
ADOM PORCOM IOUEAS(?) 
CAELOBRICOI  
OILAM TREBOPALA 
INDI PORCOM LAEBO 
COMAIAM ICONA LOIM 
INNA OILAM USSEAM 
TREBARUNE INDI TAUROM 
IFADEM REUE...  
AMBATVS 
SCRIPSI 
CARLAE PRAISOM 
SECIAS ERBA MVITIE 
AS ARIMO PRAESO 
NDO SINGEIETO 
INI AVA INDI VEA 
VN INDI VEDAGA 
ROM TEVCAECOM 
INDI NVRIM INDI 
VDEVEC RVRSENCO 
AMPILVA 
INDI 
LOEMINA INDI ENV 
PETANIM INDI AR 
IMOM SINTAMO 
M INDI TEVCOM 
SINTAMOISACCID·RVETI  ·
PVPPID·CARLAE·EN
ETOM·INDI·NA.[
....CE·IOM·
M·
200px

Inskripzio guztiak harrietan daude alfabeto latinoan.

 Bibliografia 
 Prósper, Blanca María, Lenguas y religiones prerromanas del occidente de la Península Ibérica, Salamanca, 2002, 
 Palaeohispanica (Hispania zaharreko hizkuntza eta kulturen inguruko aldizkaria), 1 liburukia (235-274 orr), Zaragoza, 2001, ISSN 1578-5386.

 Kanpo estekak 
 Lusitaniera

Kategoria:Zelta hizkuntzak
Kategoria:Portugalgo hizkuntzak
Kategoria:Hizkuntza hilak
Kategoria:Antzinako hizkuntzak
Kategoria:Lusitania
Kategoria:Lusitaniarrak