Nafarroako Foru Aldundia

Nafarroako Foru Aldundia edo Nafarroako Foru Diputazioa Nafarroa Garaia gobernatzeko 1839an sortutako erakunde exekutiboa izan zen,Enciclopedia Ilustrada Larousse: Diputación.  egoitza nagusia Iruñeko Sarasate pasealekuko Nafarroako Jauregian zuena. 1984an Nafarroako Foru Aldundia Nafarroako Gobernu bihurtu zen, 1982ko Foru Hobekuntzari buruzko legea garatu zelarik. Alabaina, oraindik ere ohikoa da kaleko hizkeran eraikinari eta erakundeari diputazio erratea; izan ere, Nafarroako Jauregiaren egungo aitzinaldeko frontoiaren azpian "Diputación de Navarra" izena dago idatzita, hizki larritan.

 Historia 
1576an, Gaztelako Koroaren mende geratu ondoren, Nafarroa Garaiko Gorteek Nafarroako Erresumako Diputazioa sortzea erabaki zuten. Erakunde horrek foruak eta legeak zaintzen zituen, herritasuna eman ziezaiekeen atzerritarrei, justizia arazoak bere gain zituen, mendi, bide eta herrilan eta hezkuntza zituen ardurapeko, eta Espainiako erregearen edozein agindu onartzeko nahiz gaitzesteko ahalmena zuen. Hartutako erabakiak eta asmo guztiak Gorteen aurrean azaldu behar zituen beti.  

1813ko urriaren 1ean, Cádizko konstituzioa indarrean jarri zenean, Nafarroa Probintziako Diputazioa sortu zen Erresumako Diputazioa ordezteko. Hurrengo urtean, Fernando VII.ak konstituzio erregimena ezeztatu zuen, eta Erresumako Diputazioa berrezarri zen. Hirurteko Liberalean ere, 1820tik 1823ra, Diputazio Probintziala egon zen indarrean Erresumako Diputazioaren ordez. 

1836an, Lehen Karlistaldiaren erdian, Nafarroako Erresumako Diputazioa behin betiko desegina izan zen. Bost urte geroago, 1841eko Foruak Eraldatzeko Legearekin desagertu ziren Nafarroako Gorteak, Erresumako Diputazioa eta Epaitegi bereziak eta Nafarroa Probintziako Diputazioa sortu. Erabaki horren ondoren, arras murriztu ziren Nafarroak zituen eskubideak. Izan ere, diputazioa Espainiako probintziako aldundi gisa sortu zen. 1867an, "foru" izenondoa erantsi zitzaion.


Nafarroa Garaiko bost merindadeek izendatutako zazpi lagunek osatzen zuten Nafarroako Diputazioa: populazio txikieneko hiruetariko bakoitzeko bana, eta biztanleria handiena zuten Iruñeko eta Lizarrako bina. Espainiako Gobernuak izendatutako agintari politiko gorena zen Diputazioko buru, eta batzarkide dekanoa zen lehendakariordea.

Erakunde berriak Nafarroako Kontseiluak eta Erresumako Diputazioak erabiltzen zituzten ahalmen berberak zituen, eta gainera, berauekin bateragarriak izanik ere beste probintziako diputazioek zeuzkatenak edo edukiko zituzketenak. Baina ez zen organo burujabea, eta gorteak desagertzean foru araubide osoa ere desagertze bidean jarri zen.

Foruak Eraldatzeko Legeak batzarkideak hautatzeko modua ere zehaztu zuen:

1898an kontsultarako erakundea sortu zuen: Foru Batzordea hain zuzen ere, 1979an Nafarroako Parlamentuak ordezkatu zuena.

Nafarroako Foru Diputazioak 1839 eta 1984 artean iraun zuen, eta azken urte hartan Nafarroako Gobernuak ordezkatu zuen. Hura 1982ko Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Lege Organikoak sortutako erakundea da.

 Diputazio buruak 

Foru Diputazioaren presidentea Nafarroako Gobernadore Zibila izaten zen. Espainiako Gobernuak aukeratzen zuen eta gutxitan izan zen nafarra. 1979ko urtarrila eta gero, kargu biak banatu egin ziren.Real Decreto 121/79, de 26 de enero, sobre elecciones locales y ordenación de las Instituciones Forales de Navarra.
 1979ko apirila: Jaime Ignacio del Burgo.
 1980ko iraila: Juan Manuel Arza Muñazuri.
 1984ko urtarrilaren 14a: Jaime Ignacio del Burgo.
Nafarroako Foru Diputazioa 1984an desegin zen, lehenbiziko Nafarroako Gobernua osatu zenean, 1983ko maiatzaren 8ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen ondoren.

 Diputazioko presidenteordeak 
Diputazioko presidentea gobernadore zibila baitzen, barneko kargu nagusia presidenteordearena zen. Hona hemen zerrenda:

Hasiera dataIzena 1840ko martxoaren 3  Justo Galartza eta Fermín Gamio. 1841eko urtarrila  Tiburcio Irigoien. 1843ko urria  Domingo Luis Jauregi. 1847ko abuztua  Lorenzo Mutilua. 1850eko apirila  Javier Loyola. 1852ko apirila  Fernando Larrainzar. 1854ko apirila  Juan Pedro Agirre. 1854ko abuztua  Tiburcio Irigoien. 1858ko uztailaren 18a  Bonifacio Garcés de Los Fayos. 1860ko apirila  Pablo Matías Elorz. 1862ko apirila  José Peralta. 1864ko urtarrila  José Peralta. 1866ko urtarrila  Nicasio Zabaltza. 1867ko urtarrila  Nicasio Zabaltza. 1868ko urriaren 5  Tomás Azkarate. 1871ko otsaila-martxoa  San Vicente Ferrerreko baroia. 1872ko azaroa  Esteban Camón. 1874ko urtarrila  Luis Iñarra. 1875eko martxoa  Luis Iñarra. 1877ko martxoa  Luis Iñarra. 1878ko azaroa  Luis Iñarra. 1880ko azaroa  Raimundo Díaz Medrano. 1883ko urtarrila  Raimundo Díaz Medrano. 1884ko azaroa  Domingo de Alsua Iñarra. 1886ko azaroa  Silvestre Goikoetxea Ataun. 1888ko azaroa  Francisco Beruete Ostiz. 1891ko urtarrila  Manuel Jadraque Olaso. 1892ko azaroa  Ramón Eseberri Eseberri. 1896ko azaroa  Ramón Eseberri Eseberri. 1898ko azaroa  Serafín Mata Oneca. 1903ko apirila  Ulpiano Errea Lorente. 1905eko apirila  Manuel Albistur. 1907ko apirila  Manuel Albistur. 1909ko abendua  Manuel Larraia. 1911ko maiatza  Manuel Larraia. 1913ko maiatza  Blas Morte. 1915eko maiatza  Blas Morte. 1917ko maiatza  Antonio Baztan. 1919ko abuztua  Lorenzo Oroz Urriza. 1921eko abuztua  Lorenzo Oroz Urriza. 1923ko abuztua  Gabriel Erro. 1926ko abuztua  Joaquín de Borja. 1928ko maiatza  Joaquín de Borja. 1930eko otsaila-martxoa  Joaquín María Gaston. 1931ko apirila  Constantino Salinas. 1933ko ekaina  Constantino Salinas. 1934ko urtarrila  Serafín Yanguas. 1935eko otsaila  Juan Pedro Arraiza. 1940ko maiatzaren 16a  Tomás Domínguez Arévalo 1952ko apirila  Miguel Gortari.  1955eko apirila  Miguel Gortari.  1958ko apirila  Miguel Gortari.  1961eko apirila  Miguel Gortari. 1964ko apirila  Félix Huarte Goñi. 1967ko apirila  Félix Huarte Goñi.  1971ko apirila  Amadeo Marco Ilintxeta.  1974ko apirila  Amadeo Marco Ilintxeta. 

 Alfontso XIII.a Espainiakoaren erregealdia 
Nafarroako Foru Diputazioa 1917-1919 Merindadea  Politikaria  Ideologia Iruñea  Juan J. Juanmartiñena  Karlista integrista  Iruñea  Francisco Usechi Fernández  Liberal romanoneszalea Lizarra  Antonio Baztan Goñi  Liberal romanoneszalea Lizarra  Francisco Martínez Alsua  JaimistaAgoitz (Zangoza)  Javier Sanz Sanz  Jaimista Tafalla (Erriberri)  José M. Badaran Yanguas  Liberal romanoneszalea Tutera  Martín Maria Gelbenzu Martín  Liberal romanoneszalea

 1930ean sortutako batzorde kudeatzailea 
1930eko urtarrilean Dámaso Berenguer-ek, Miguel Primo de Rivera-k uko egin ondoren Espainiako presidentea, 1923 eta aurreko ahaldunak berreskuratu zituen.

Nafarroako Foru Aldundia 1930-1931 Merindadea  Politikaria  Ideologia Iruñea  Joaquín María Gaston   Iruñea  Ignacio Baleztena   Lizarra  Manuel de Irujo  EAJ Tafalla (Erriberri)  José María Modet  Agoitz (Zangoza)  Javier Sanz Sanz   Tafalla (Erriberi)  José María Badarán   Tutera  Ramón Lasantas  

 Espainiako Bigarren Errepublika 
 1931n sortutako batzorde kudeatzailea 
Bloke errepublikano-sozialistaren presioa zela eta, Gobernuak batzorde kudeatzaile bat aukeratu zuen apirilaren 25ean. 1933ko ekainean Gobernuak aginduta bete gabeko lau postuak aukeratu zuen 1934ko urtarrilera arte.

Nafarroako Foru Aldundia 1931-1933 Merindadea  Politikaria  Ideologia Iruñea  Constantino Salinas Jaca  sozialista Iruñea  Rufino García Larratxe  Errepublikanoa Lizarra  Fernández de Piérola  Monarkikoa Lizarra  Benito Murilla  ErrepublikanoaAgoitz (Zangoza)  Amadeo Marco Ilintxeta Jaimista  Tafalla (Erriberri)  David Jaime Deán  Errepublikanoa Tutera  Luis Soriano Tapia  Errepublikanoa

 1935ean sortutako Batzorde kudetzailea 
1934ko Iraultza eta gero, Nafarroako 32 ezkertiar udalak indargabetu zituzten eta kargu berriak aukeratu behar izan zituzten Diputaziorako:

Nafarroako Foru Aldundia 1935-1940 Merindadea  Politikaria  Ideologia Iruñea  Juan Pedro Arraiza Baleztena  Indepedentea Iruñea  Jenaro Larratxe  Comunión Tradicionalista Lizarra  Félix Díaz Martínez  Comunión Tradicionalista Lizarra  Juan Ochoa Jaén  Unión NavarraAgoitz (Zangoza)  José Gómez Itoiz  Comunión Tradicionalista Tafalla (Erriberri)  Arturo Monzón Jiménez  Unión Navarra Tutera  Cándido Frauka Barrenetxe  Partido Republicano Radical 

 Frankismoa 
Nafarroako Foru Aldundia 1940-1949 Merindadea  Politikaria  Ideologia Iruñea  Cesareo Sanz Orrio Karlista  Iruñea  Santiago Ferrer Galdeano  Independentea Lizarra  Javier Martínez Morentin  Karlista  Lizarra  Julio Pozueta Jaén  FalangistaAgoitz (Zangoza)  Amadeo Marco Ilintxeta Karlista  Tafalla (Erriberri)  Francisco Uranga Galdeano Falangista Tutera  Tomás Domínguez Arévalo Karlista 

 Joan Karlos I.a Espainiakoaren erregealdia 
1979ko apirilaren 3an lehendabiziko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen ondorioz, 1979ko urtarrilaren 25an argitaratutako aginduak sortutako Nafarroako Gobernua aukeratu zuten.

Orduan Nafarroa Garaia zazpi hauteskunde-barrutitan banatu zuten: merindade bakoitzak bana izanik, Iruñea ez ezik (honek bi zeuzkan). Parlamentariak era proportzional batean aukeratu zituzten: 10 Lizarran, 9 Erriberrin, 18 Iruñeko hirian, 13 Iruñeko merindadearen gainontzeko lurretan, 9 Zangozan eta 11 Tuteran. Barrutietako bost bozkatuenek diputatu bihurtu eta Nafarroako Gobernu edo Diputazioaren presidente aukeratu zuten. Sistema orduko presidenteordea zen Amadeo Marcok Adolfo Suárez Espainiako presidentearekin eta Rodolfo Martín Villa barne ministroarekin adostu zuenDiario de Noticias: Diputación. El día que se abrió la puerta hacia la democracia (2009-IV-5). Hona hemen Jaime Ignacio del Burgok zuzendutako gobernu berria:

 Nafarroako Foru Diputazioa 1979-1983 Merindadea  Politikaria  Ideologia Iruñea (hiria)  Jaime Ignacio del Burgo UCD  Iruñea (gainontzekoa)  Ángel García de Dios  HB Lizarra  Juan Manuel Arza  UCD Agoitz (Zangoza)  Jesús Bueno Asín Orhi Mendi  Tafalla (Erriberri)  Pedro Sánchez de Muniain UCD  Tutera  Ángel Lasunción UCD  Tutera  Jesús Malón PSOE

 Ikus gainera 
 Nafarroako jauregia
 Gipuzkoako Foru Aldundia
 Arabako Foru Aldundia
 Bizkaiko Foru Aldundia

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nafarroako Foru Aldundia