Aitzineuskara

Aitzineuskara euskara historikoa (idatzia) baino lehenagoko euskara hipotetikoa da. Euskarak ahaide ezagunik ez duenez (horregatik hizkuntza bakartutzat jotzen da), haren ezaugarriak barne berreraiketa izeneko teknikaren bidez ondorioztatu dira.

Arlo horretan aurrerapenik handienak Koldo Mitxelena eta Joseba Lakarra hizkuntzalarien eskutik etorri dira, biek garai ezberdinetako hizkuntza egoerak proposatu arren. Mitxelenaren lanak erromatarrak etorri baino lehenagoko hizkuntza egoera islatzen du (aitzineuskara); eta Lakarrarenak, bigarren urrats gisa, zeltak etorri aurretikoa (aitzineuskara zaharra).

 Fonologia 
Aitzineuskararen sistema fonologikora arrakastaz hurbildu zen lehena André Martinet izan zen. Latinetiko maileguetan hitz barruan leherkarien ahostun edo ahoskabe ezaugarria mantentzen zen, baina hitz hasieran ez zen holakorik, eta ahostun bihurtzen ziren guztiak. Esaterako, pace(m) > bake (latinetik gaurko euskararako bilakaera). Euskaraz ezberdintze hori hitz barruan baino ez zela gertatzen proposatu izan zen, baina horrek ez lirudike ohikoa munduko hizkuntzen artean. Martinetek eztabaidara ekarri zuen danieraren leherkarien sistema: hor, ezaugarria ez da [ahostun/ahoskabe], baizik eta [fortis/lenis], hau da, fonema batek gauzatze indartsua du eta besteak, ahulagoa. Horretaz aparte, bakoitzak ebakera ezberdina du, kokapen indartsuan (hitz hasieran) edo ahulean (bokal artean) egotearen arabera: latinetiko hotsak batekin ala bestearekin ordezkatzen ziren kokagunearen arabera.

Mitxelenak sistema hori onartu eta, gainera, sistema osora zabaldu zuen. Honela, fortis sail oso bat gertatzen zen, bakoitzak bere pareko lenisarekin. Honez gain, Mitxelenak /m/-a sistematik baztertu zuen, hots bigarrenkaria zelakoan (gehienetan /b/ baten lekuan dago, hurbileko /n/ baten eraginez sortua); /p/ fonema ere baztertu zuen banaketa osagarrian agertzen zelakoan eta hots sabaikariak ere adierazgarritzat jo zituen. Bestalde, /n/ eta /l/-ren forma fortisak (/N/ eta /L/) proposatu zituen. /N/ fonemak azaltzen du zergatik latinez <nn> grafia duena gaurko euskaraz /n/ gisan mantentzen den eta <n> zena zergatik desagertu den. Era berean, lehengo /L/ak gaur /l/ gisan gordetzen dira, baina /l/ zirenak /r/ bakunak dira. Lenizio prozesu horiek Erdi Aroa baino lehen gertatu bide ziren.

Beraz, Mitxelenak honako sistema proposatzen zuen, Lakarrak ere onartzen duena:
LENISFORTISb(p)dtgklLnNrRstsztz

Hasperena(h)

 Erro silaba bakarrekoa 
Lakarrak, aitzineuskara zaharreko erroetarako, CVC (kontsonante-bokal-kontsonante) eredu silaba bakarrekoa proposatzen du, euskal ondare zaharreko hitzetatik ondoriozta daitekeenez, aurretik proposatu izan zen CVCV eredua baztertuta. 

Mitxelenak, ostera, (C)V(W)(R)(S)(T) proposatua zuen, baina Lakarraren ustez eredu zabalegia da; gainera, kokagune guztiak ez dira inongo hitzetan betetzen. CVC eredu horretako hitzak baditugu oraindik egungo euskaran, hala nola lur, zur edo gar. Dena den, erro silaba bakarreko horiek fonologia atalean azaltzen diren murriztapenak zituzten.

 Morfosintaxia 
Idatzizko testurik ez izateak aitzineuskararen morfosintaxia ezagutzea asko oztopatzen du. Hala ere, aditz trinkoen ezaugarriek, esaterako, bidea ireki zioten Ricardo Gómezi euskarak gaurko SOV (subjektu-objektu-aditz) hitz hurrenkera beharrean VSO izango zuela. 

Beste ezaugarri bat izan bide zen adjektibo kategoria itxia izatea, hau da, adjektibo urriko edo adjektibo gabeko hizkuntza izatea; gaur adjektibo kategoria agian lehenagoko partizipio, mailegu edota erlatibozko perpausez osatua zen, guztiak izenaren eskuinaldean ematen zirenak.

 Lexiko sorkuntzarako baliabideak 
Garai berantiarrago batean, antzinako CVC erroek aurrizkiak hartzeko gaitasuna garatu zuten (gaurko euskarak ez bezala), eta CV-CVC moduko hitzak dauzkagu garai hartakoak (lagun, mehar <*benar).

Joseba Lakarraren aitzineuskara zaharraren silaba bakarreko erro bikoiztuaren ereduko zenbait hitz:

Aitzineuskara zaharra AitzineuskaraEuskara*dar → *da-dar*adaRadar*dats → *da-dats*adatsadats*di → *di-di*idiidi*zal → *za-zal*azalazal*der → *de-der*edeReder*dol → *do-dol*odoLodol*gor → *go-gor*gogoRgogor*nal → *na-nal*anaLahal*nan → *na-nan*anan-tzahantzi*nar → *na-nar*anaRhar*nin → *ni-nin*inin-tzihintz *nol → *no-nol*onoLohol*nur → *nu-nur*unuRhur*zen → *ze-zen*zezen zezen*zoAgian *zo erroa txori eta urzo (uso) hitzetan ere elkartua da. → *zo-zo *zozozozo

Beste adibide batzuk:

IturriaAitzineuskaraEuskaraJ. L.*(h)an- + lat. ARIES*(h)an-(h)untzahariahuntzK. M.*ardanoardoK. M.*ardi-bini*ardi-zaniarpinartzainK. M.*(h)ark-(h)arelkarK. M.*arraniarrainK. M.*badebatK. M.*bigabiK. M.*benemeheK. M.*binimihiK. M.*bortzbostK. M.*bortzaz-bizazpiK. M.*egu-gaitzekaitzK. M.*eLana*eNalaelaienaraK. M.*enazur (*anezur?)hezurK. M.*en-beemeK. M.*enikatz edo *inikatzikatzJ. L.*(h)er + ahurhiruK. M.*ezeezK. M.*gaztanagaztaK. M.*(h)iL(e)-argiilargiK. M.*iniihiJ. L.*larr + ahurlau-*Noño, -ñoJ. L.*(h)oin-(h)oin → *(h)onoin	ohoinK. M.*organaorgaK. M.*sen-be*senisemesehiK. M.*sunisuhiK. M.*un-beumeK. M.*zanizain (jarduera)K. M.*zinizii, zi

Aditz zaharraren eredua, Koldo Mitxelena, Alfontso Irigoien, Larry Trask, Ricardo Gómez, Joseba Lakarra eta abarren arabera:

{|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2"
!Aitzineuskara
!Euskara
|-----
|bgcolor=aliceblue|*e-aki-n
|bgcolor=whitesmoke|jakin
|-----
|bgcolor=aliceblue|*e-biLAgian *biL erroa biribil hitzean bikoiztuta dago.-i*e-ra-biL-i
|bgcolor=whitesmoke|ibilierabili
|-----
|bgcolor=aliceblue|*e-du-n*da-du-daGastiz erabiltzailearen erantzuna, celtiberia.net webgunean. → *dadut*da-du-ga → *daduk
|bgcolor=whitesmoke|*edundutduk
|-----
|bgcolor=aliceblue|*e-go-n*ni-da-go → *nago*hi-da-go → *hago*gu-da-go-de → *gagode? > *dagode 
|bgcolor=whitesmoke|egonnagohagogaudedaude
|-----
|bgcolor=aliceblue|*e-iza-n*ni-da-iza → *naiza*hi-da-iza → *haiza|bgcolor=whitesmoke|izannaizhaiz
|-----
|bgcolor=aliceblue|*enau(t)si*dinau(t)sda*enaus-(k)era|bgcolor=whitesmoke|∅di(n)ost, dinaustêûskaraAlfontso irigoien: "Etimología del nombre vasco del vascuence y las vocales nasales vascas descritas por Garibay", Fontes Linguae Vasconum, Nº 56, 1990, 139-148 orriak  → euskara
|-----
|bgcolor=aliceblue|*e-oa-n*e-ra-oa-n|bgcolor=whitesmoke|joaneraman
|}

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Akitaniera
 Euskararen historia
 Euskal hizkuntzak

 Kanpo estekak 

 Joseba Lakarra (1998), «Hizkuntzalaritza konparatua eta aitzineuskararen erroa», Uztaro 25, 47-110 orrialdeak.
 Joseba Lakarra (1999), «Ná-De-Ná», Uztaro 31, 15-84. orrialdeak.
  Joseba Lakarra (2006), «Protovasco, munda y otros: Reconstrucción interna y tipología holística diacrónica», in Oihenart, Cuadernos de Lengua y Literatura'', I Jornadas de Lingüística Vasco-Románica, Eusko Ikaskuntza, Donostia.
  Joseba Lakarra (2008) Informe sobre supuestas inscripciones eusquéricas en Veleia.
  Ricardo Gómez, De re etymologica: vasc. -(r)antz ‘hacia’, UPV-EHU / Julio Urkixo Euskal Filologia Mintegia]
 Mikel Martínez Areta, Aitzin-euskararen kontsonantismoa.

Kategoria:Aitzineuskara