Gaztelaniazko literatura

Gaztelaniazko literatura () hizkuntza hartaz lan egindako idazleek osatzen dute, bai Espainiakoek baita Latinoamerikakoek ere.

Historian zehar espainierazko idazlerik handiena, zalantza barik, Miguel de Cervantes da.

Bestela, azpimarratzekoak dira Vicente Aleixandre, Miguel Angel Asturias, Jacinto Benavente, Camilo José Cela, José Echegaray, Gabriel Garcia Marquez, Juan Ramón Jiménez, Gabriela Mistral, Pablo Neruda eta Octavio Paz Nobel Saridunak eta Miguel de Unamuno, Jorge Luis Borges eta Julio Cortazar.

 Espainiako literatura 

XI. eta XII. mendeko jarcha direlakoak, muwashaha edo amodiozko kanten azken ahapaldiak, hartu ohi dira Iberiar Penintsulako lirikaren lekuko zaharrentzat. Hala ere, Europako Erdi Aroko literatura egitandien-kantekin eta poema epikoekin hasten da; Espainian, oso osorik gordetzen den mota horretako obra bakar bat dago, anonimoa: Cantar de mio Cid (XII. m.). Berant Erdi Aroan, batetik, gai erlijiozkoak, didaktikoak edo historikoak jorratu zituzten elizgizonen poesia landua sortu zen (Gonzalo de Berceo errioxar poetaren Andre Mariari mirariak); bestetik, Alfontso X.a Jakitunak, Toledoko itzultzaile eskolan obra asko itzuli edo moldarazi zituen, gaztelaniaren sendogarri izan zirenak. XIV. mendean, Juan Ruiz, Hitako artzipresteak Erdi Aroko obrarik bereziena idatzi zuen, Libro del buen amor (1330-1343), gertaera satiriko, erotiko, amodiozko eta moralizatzaile ugari kontatzen dituena. Hitz lauzko idazleen artean, Joan Emanuel infantea nabarmendu zen (Libro de los enxiemplos del conde Lucanor). XV. mendean, Erdi Aroaz gero asko erabili den poesia mota bat sortu zen, erromantzea; mende horretan, halaber, nabaria da Italiako literaturaren eragina. Idazle batzuk, hizkuntza zein literatura generoak eraberritzen saiatu ziren, baina Erdi Aroko gai eta molde berak landu ziren. Ondorengo urteetako poesian eragin handia izan zuen Jorge Manriqueren Coplas a la muerte del maestro don Rodrigo (1476 inguru) liburua da garai hartako obra nagusietako bat. Baina XV. mendeko obrarik behinena, Fernando de Rojasen Comedia de Calixto y Melibea edo La Celestina (1499) da, Errenazimentuaren izpiritu berriaren eta Erdi Aroko ezaugarrien sintesia egiten duena.

Lirikari dagokionez, Garcilaso de la Vega soldadu eta poetak Italiako bertso motak, sonetoak bereziki, finkatu zituen Espainiako poesian. Mende horretako poeta nagusiak Frai Luis Leongoa, eta Teresa Jesusena (edo Avilakoa) eta Joan Gurutzekoa mistikoak dira. Antzerkiari dagokionez, 1570. urtean saio satiriko herrikoiak jokatzen hasi ziren, eta Lope de Ruedak izaera komikoko antzezlan laburrak egin zituen, entremeses deituak. XVI. mendearen lehen erdialdean Zaldunen Liburuak ziren nagusi (Amadis); mende erdialdetik aurrera sortu ziren joera berrietan nagusia Tormesko itsumutila (1554) obra anonimoarekin hasitako "pikaroen" generoa izan zen: protagonista, genero horretako eleberri guztietan bezala, gizarte maila apaleneko "antiheroi" burutsu argia da, oztopo eta gabezia guztiak gaindituz, bizirik irauten duena; obra horretan, bestalde, eleberri modernoaren zantzuak antzeman daitezke.

XVII. mendean, estilo barrokoaren gorakadarekin batera, literatura aro guztiz bikaina eta ugaria izan zen Espainian, Urrezko Mendea deitua. Espainiako literatura barrokoan bi joera izan ziren: Francisco de Quevedorena bata (La vida del Buscón, llamado don Pablos), egitura bihurrikoa, bihurri bezain adierazkorra, eta batzuetan hizkera arrunta eta lotsagabea ere badarabilena, eta Luis de Góngorarena bestea (Soledades), oso landua, literaturazale gutxi batzuen gozamenerako egina, eta metafora zail, neologismo eta hiperbolez betea. Prosazko literaturari dagokionez, gaztelaniaren eredutzat eta eleberrigintza modernoaren ezaugarriak sortu zituen egiletzat hartu dira ahobatez Miguel de Cervantes eta bere On Kixote Mantxakoa; barrokoaren ezaugarri batek gidatzen du liburuaren nondik norakoa: errealismoa eta idealismoaren arteko aurkakotasuna. Antzerkiari dagokionez, espainiar komediaren sortzailea den Lope de Vegak finkatu zuen ereduari jarraitu zitzaion XVI. mendean (Fuenteovejuna). Urrezko mendeko beste antzerkigile onena Pedro Calderón de la Barca da, Loperen komediaren jarraitzaile hasieran eta pixkana bere estiloa ondu zuena (El alcalde de Zalamea).

XVIII. mendean nagusitu zen frantses jatorriko joera neoklasikoak helburu didaktiko eta moralizatzailea zuen; arrakasta handia izan zuten Tomás de Iriarte eta Felix Maria Samaniegoren alegiek eta, antzerkian, Leandro Fernández de Moratínen komediek (El sí de las niñas, 1806). Erromantizismoa berandu samar heldu zen Espainiara; joera horretako poeta nagusia José de Espronceda izan zen (Poesías líricas, 1840). Bestalde, intimismoa eta melankolia izan ziren Rosalía de Castro galegoaren eta Gustavo Adolfo Bécquer sevillarraren (Rimas y leyendas) obren ezaugarri nagusiak. Prosazko literaturan eleberri historikoa eta ohiturazkoa nagusitu ziren; ildo horretatik, Mariano José de Larrak garai hartako gizartearen kritika egin zuen. Antzerki erromantikoak jarraitzaile asko izan zituen Espainian; ospe handia irabazi zuten José Zorrillaren (Don Juan Tenorio, 1844) eta, Ángel de Saavedra, Rivasko dukearen obrek.

XIX. mendearen erdialdera, errealismoarekin, eleberrigintzaren maila jaso egin zen. Joera berri hori Pedro Antonio de Alarcónen El sombrero de tres picos (1874) obrarekin hasi zen. Erromantizismoaren jarraitzaileak dira, halaber, nork bere herrialdeko giroa islatuz, Emilia Pardo Bazán galegoa, Juan Valera andaluziarra eta, batez ere, Leopoldo Alas "Clarín" (La Regenta, 1884) eta Benito Pérez Galdós. XX. mendean literatura joerak ugaritu ziren. Modernismoak poesiaren berrikuntza ekarri zuen, M. Machadoren eskutik Espainian. "98ko Belaunaldia" deitu zen taldeko idazleek, berriz, Espainiako arazoekiko ardura handia erakutsi zuten: Miguel Unamuno, "Azorín", P. Baroja, taldeko eleberrigile nagusia, Valle-Inclán, esperpento izenarekin ezagutu zen literatura ereduaren sortzailea, Maeztu, eta A. Machado, Gaztelako eremuen deskribatzaile bikaina. Belaunaldi horren garaikidea zen Juan Ramón Jiménez (Nobel saria, 1956) poetak, modernismotik aldenduta, poesia labur, trinko, eta batere apaingarririk gabea landu zuen. Bestalde, poeta klasikoen (Góngora) miresle izateak eta abangoardia higikunde batzuen ezaugarri estetikoetan bat etortzeak "27ko Belaunaldia" izenarekin ezagutu zen taldera bildu zituen hainbat poeta: F. G. Lorca, R. Alberti, V. Aleixandre (Nobel saria, 1977), J. Guillén, F. Salinas, L. Cernuda, G. Diego, D. Alonso. Miguel Hernández poetaren obrak "27ko belaunaldiaren" eta Espainiako Gerra Zibilaren (1936-39) osteko lirikaren arteko trantsizioa markatu zuen. Gerra ostean, hainbat idazle erbesteraturik zegoela, C. J. Celaren La familia de Pascual Duarte (1942), C. Laforeten Nada (1934) eleberriek, eta D. Alonsoren Hijos de la ira (1944) poema liburuak garaiko ikuspegi ofizialaren baikortasunari kontrajartzen zitzaion ikuspegi ezkorra azaldu zuten aipatutako obretan. Poesian, 50eko hamarkadan, "errealismo soziala" izenarekin ezagutu zen joerak gizarteak bizi zituen arazoak islatu zituen: B. Otero eta G. Celaya izan ziren estilo haren aitzindari. Celaren La colmena (1951) eta M. Delibesen obrek eleberrigintza errealista iragarri zuten, R. S. Ferlosioren El Jarama (1956) liburuan gauzatu zena. 1960. urtetik aurrera joera errealista hura aldatzen hasi zen, eta L. M. Santos donostiarraren Tiempo de silencio (1962) obrak bide berriak urratzeko ildoa ireki zuen.

 Latinoamerika 
 Argentina 
 Jose Hernandez (General San Martín, Buenos Aires 1834-1886).
 Jorge Luis Borges (Buenos Aires, 1899-1986).
 Roberto Arlt (Buenos Aires, 1900-1942).
 Ernesto Sabato (Rojas, Buenos Aires, 1911-).
 Julio Cortazar (Brusela, Belgika, 1914-1984).
 "Quino". (Mendoza, 1932-).
 Juan Jose Saer (Santa Fe, 1937-2005).
 "Fontanarrosa". (Rosario, 1944-2007).

 Guatemala 
 Miguel Angel Asturias. Guatemala. (1899-1974).

 Kolonbia 
 Gabriel Garcia Marquez. Kolonbia. (1927-...).

 Kuba 
 Guillermo Cabrera Infante. Kuba. (1929-2005).
 Zoe Valdes. Kuba. (1959-...).

 Mexiko 
 Octavio Paz. Mexiko. (1914-1998).
 Juan Rulfo. Mexiko. (1917-1986).

 Nikaragua 
 Ruben Dario. Nikaragua. (1867-1916).
 Ernesto Cardenal. Nikaragua. (1925-...).
 Gioconda Belli. Nikaragua. (1948-...).

 Peru 
 Mario Vargas Llosa. Peru. (1936-...).
 Alfredo Bryce Echenique. Peru. (1939-...).

 Txile 
 Gabriela Mistral. Txile. (1889 – 1957).
 Pablo Neruda. Txile. (1904-1973).
 Isabel Allende. Txile. (1942-).
 Roberto Bolaño. Txile. (1953-2003).

 Uruguai 
 Jose Enrique Rodo. Uruguai. (1872-1917).
 Juana de Ibarbourou. Uruguai. (1895-1979).
 Juan Carlos Onetti. Uruguai. (1909-1994).
 Mario Benedetti. Uruguai. (1920-2009).
 Eduardo Galeano. Uruguai. (1940-).

 Ikus, gainera 

 Literatura amerikarra.
 Literatura europarra.
 Euskal Herriko erdal idazleak.
 Gaztelaniazko idazle galiziarrak.
 Gaztelaniazko idazle kataluniarrak
 Ekuatore Gineako gaztelaniazko literatura

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak