Ibiltzieta

IbiltzietaEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. (zaraitzueraz: Ibizta) Zaraitzu ibaxako Sartze udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

 biztanle zituen.

Zaraitzu ibaxan kokatuta da, Atabea kiñoian. Bertako biztanleak ibiltzietarrak (zaraitzueraz: ibiztarrak) dira.

 Izena 
Ibiltzieta toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Ibilcieta
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Ibilcieta

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Uelcita iuxta uilla Sarres (1107)
 Ubelcieta (1115)
 Ubelzieta (1119)
 Huvilcieta (1268)
 Ubilcieta (1300)
 Ouilcieta (1366)
 Huuilçieta (1366)
 Huvilcieta (1428)
 Ybilcieta (1532)
 Ibilcieta (1534)
 Eybilçieta (1587)
 Ibilcieta (1800)
 Ivilcieta (1829)
 Ibitza (1911)
 Ibizta (1959)
 Ibiltzieta (199)

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Ibiltzietako armarria Zaraitzuko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

 Bandera 
Ibiltzietako bandera Zaraitzuko bandera da. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera honek Zaraitzuko armarri eskuinerantz biratzea dauka San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hau bera da Zaraitzu osatzen duten herri guztientzat, Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri honek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.

 Geografia 
Ibiltzieta Zaraitzu ibaxan barruan dago. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Aezkoa eta Erronkaribar ibarren artean. Ibarra zeharkatzen du Zaraitzu ibaiak, Irati ibaiaren adarrak.

 Inguru naturala eta kokapena 
Iruñea Nafarroako hiriburutik 77 kilometrora kokatzen da Zangozako merindadearen ipar-ekialdeko muturrean eta Zaraitzu ibaxan, Pirinioetatik gertu. Herria NA-178 errepideak zeharkatzen du bai eta, iparraldetik hegoaldera, Zaraitzu ibaiak ere. Aretako mendilerroak herria mugatzen du mendebaldean, Erremendia eta Beiegu ttonttorrak tartean.

 Klima eta landaredia 
Ibiltzietak klima atlantiko eta mediterraneoaren ezaugarriak dauzka, zenbat eta iparralderago edo hegoalderago egin tenperatura eta prezipitazioak gehiago aldatzen dira. Urteko batez besteko tenperaturak 6 eta 10 gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak 1.400 eta 1.800mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.

 Estazio meteorologikoak 
Zaraitzun dagoen Ezpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Bertako 4 bizilagunak, Orhi mendiko godalet batzuek Leireko monasterioari egindako dohaintzara 1072n joan ziren; ondoren, dohaintza bidez, Gartzea Fortuñonesen alodioa jaso zuen bertan 1107n eta Joan Ledeakoaren zekenak 1119n. Zaraitzuko Unibertsitatea osatzen zutenetako bat zen eta bertan bildu zen albiste idatzia iritsi den unibertsitateko lehen batzorde 1415ean.

Bere historia Zaraitzukoa da eta, 1835-1845eko udal erreformen ondoren, Sartzena, zeinarekin udalerri izatera pasa baitzen. Ordura arte, Zaraitzu ibaxako alkateak gobernatu zuen, eta, erregidoreekin batera, hiribildua bere bizilagunen artean aukeratzen zuenak. 1847an basilika Besollako markesak hornitzen zuen oraindik; haurrak Ezpartzako eskolara joaten ziren; bideak bertakoak ziren eta oso egoera txarrean zeuden; Iruñetik posta jasotzen zuen ibarreko zerbitzariak; gaztak, oihalak eta mihise arruntak egiten ziren; horregatik, lihoa adarrean inportatzen zen, ardoaz eta olioaz batez ere, eta gaztak, arkumeak eta lantzak esportatzen ziren.

 Demografia 
 biztanle zituen Ibiltzietak.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020363535373938363334313336343329303031302830

 Ekonomia 
Ibiltzietako jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.

 Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Zaraitzu Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri eta Iruñea

 Politika 
Ibiltzietako kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Pedro Maria Esandi Sanz da.

 Kontzejua 
Ibiltzietako kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Pedro Maria Esandi Sanz da.

 Kontzejuburuak 
2011tik, Ibiltzietak kontzejuburu bat izan ditu:KontzejuburuAgintaldi hasieraAgintaldi amaiera -20112015 -20152019Pedro Maria Esandi Sanz2019jardunean

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Zaraitzuera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, 2 zaraitzuerazko euskaldun behintzat baziren Otsagabian eta Jaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.

 Janzkera 
Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.

 Apretagileak 
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.

Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.

Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.

 Tradizioak 
Ogi bedeinkatuaren tradizioa, Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia, Ezpartza, Jaurrieta, Ezkaroze, Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte, Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".

Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan. Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiak maindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gainean argizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia. Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.

 Jaiak 
 Done Luziako xeiek, uztailaren azken asteburuan

 Ondasun nabarmenak 
 Natibitateko Andre Mariaren eliza, XX. mendean eraikitako kristiau eliza.
 Ibiltzietako zubia, Zaldaña ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 
 Sartze
 Pirinioak
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ibiltzieta