Seul

Seul (), izen ofiziala Seul metropoli hiri berezia (), Hego Koreako hiriburua da 1948an errepublika hau sortu zenetik; Koreako hiriburu historikoa duela 600 urte baino gehiagotik, eta Koreako penintsulako hiririk jendetsuena. 2017an, 10.178.395 biztanle zituen; Incheon hiria eta Gyeonggi probintzia ere hartzen dituen metropoli eremuan, berriz, 25.600.000 pertsona bizi ziren. 2022an, munduko seigarren metropoli-ekonomiarik handiena bihurtu zen Tokio, New York, Los Angeles, Londres eta Parisen atzetikWorld’s Richest Cities by GDP (Nominal), eta Hego Koreako biztanleriaren erdia baino gehiago hartzen du. Seulgo populazioa gehienez 10 milioi baino zertxobait gehiagora iritsi zen arren, 2014tik pixkanaka jaitsi egin da, eta 2024an 9,61 milioi biztanle izatera iritsi daCity Overview – Seúl. Seul Hego Koreako Gobernuaren egoitza da, eta Hego Koreako merkataritza, finantza, administrazio eta kultura gune nagusia.

Seul, Asiako hiririk bizigarrien gisa hartua izan zen, munduko bigarren bizi-kalitaterik onenarekin 2015ean Arkadisen arabera eta 40.000 dolar inguruko BPG per capita. 15 enpresa Fortune Global 500 zerrendan daude, hala nola SamsungSamsung Electronics Fortune, 2014-10-14, LG eta Hyundai industria erraldoiek, zeinak Seul hiriburuaren eremuan duten egoitza; zentro teknologiko garrantzitsuak ditu, esaterako, Gangnam eta Digital Media CityTech capitals of the world 2009-06-15. Gertaera garrantzitsuak hartu izan ditu hiriak, hala nola 1986ko Asiako Jokoak, 1988ko Udako Olinpiar Jokoak eta 2010eko Seulgo G-20 Gailurra, baita 2002ko Munduko Futbol Kopako hiru partida ere.

Hiria geografikoki lur menditsu eta malkartsu batean kokatuta dago; Bukhansan iparraldean dago bi Koreak banatzen dituen eremu desmilitarizatutik 50 bat kilometrora, eta estatuaren barruan unitate administratibo propioa osatzen du. Han ibaiak zeharkatzen du. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatutako bost leku daude: Changdeokgung, Hwaseong-eko gotorlekua, Jongmyo, Namhansanseong eta Joseon dinastiaren errege hilobiak.​ Gainera, Seulek garapen arkitektoniko modernoa bizi izan du leku enblematikoekin: N Seul Dorrea, 63 eraikina, Lotte World Dorrea, Dongdaemuneko Diseinuaren plaza, Lotte World, Merkataritza Dorrea, COEX, IFC Seul eta Parc1. Seul diseinuaren munduko hiriburu izendatu zuten 2010ean​, eta K-popa eta Olatu korearra nazioartean ospea izatera bultzatu dituzten musikaren, entretenimenduaren eta kulturaren industrien zentro nazionala izan da.

Gaur egun, Hego Koreako hiriburua hiri globaltzat hartzen da, Han ibaiaren miraria izenez ezagutzen den hazkunde ekonomikoaren eztandaren emaitza, gerrak suntsitutako hiria berreskuratu zuena. Munduko laugarren metropoli-ekonomia da; 779.300 milioi dolarreko BPGarekin, Tokio, New York eta Los Angelesen atzetikRichest City in the World 202410 Wealthiest Cities in the World in 2024: It’s Not New York or London at the Top Finances Online.com.

 Geografia 
Hiria herrialdearen ipar-mendebaldean dago, Ipar Koreako mugatik gertu, itsas mailatik 87 m-ra eta Han ibaiaren beheko ibilguan. Hiriaren eremuak 605,39 km² hartzen dituSeoul Statistics (Land Area) Seoul Metropolitan Government, eta Han ibaiak banatzen du iparraldea eta hegoaldea. Han ibaiak eta bere inguruek garrantzi handia izan zuten Koreako historian Hiru Erresumen garaietatik, Txinarekiko merkataritza-bide gisa erabiltzen baitzen (Itsaso Horiaren bidez); gaur egun ez da nabigaziorako erabiltzen, bere estuarioa bi Koreen arteko mugan dagoelako, non zibilak sartzea debekatuta dagoen. Zortzi mendik mugatzen dute hiria, baita Han ibaiaren lautadaren alde gehienetatik ere.

Seul tradizionala Joseon dinastiaren antzinako hiria da, gaur egun metropoliaren erdigunea dena, Cheonggyecheon haranean (hangulez, 청계천), jauregiak, gobernu-eraikinak, enpresa handien egoitzak, hotelak eta merkatu tradizionalak biltzen dira. Iparraldean, Bukhansan mendia dago, eta, hegoaldean, Namhansan, eta, hegoalderago, Yongsan-gu eta Mapo-gu aldiri zaharrak eta Han ibaia. Koreako World Trade Center Gangnam-gu- n dago. Han ibaiaren erdian, Yeouido uhartea dago, Batzar Nazionalaren egoitza eta bulego eraikin ugari dituena. Ibaiaren hegoaldean, Songpa-gu- n, 1988ko Jokoetako estadio olinpikoa dago.

Seul eremuko biztanleria Hego Koreako populazio osoaren % 24 da. eta haren administrazio-eremua etengabe hazi da, inguruko Gimpo, Goyang, Shiheung eta Yangju konderrietako administrazio-barrutiak betetzeko. Mugak 1995ean jarri zizkioten.

 Klima 

 Historia 
eskuinera|thumb|Seulgo gotorlekua
eskuinera|thumb|Seongjeosimni, Hanseongeko 5 dibisio administratiboetako bat Joseonen bukaeran.
eskuinera|thumb|Seuleko ateak 1910ean.
eskuinera|thumb|Martxoaren 1eko manifestazioa Korean (1919)
Antzinatea
Aurkikuntzen arabera, Seulen K.a. 4000. urtetik bizi izan da jendea Han ibaiaren inguruanEncyclopædia Britannica.​ Wiryeseong izenez agertzen da lehen aldiz erregistratuta, Baekje-ko hiriburua (K.a. 18an sortua), gaur egungo Seuleko ipar-ekialdean. Inguru horretan, garai hartako harresi batzuk daude. Ustez, Pungnaptoseong, harresi bat Seulgo hego-ekialdean, Wiryeseongeko kokaleku nagusian zegoenPungnap-toseong (Earthen Ramparts).

Koreako hiru erresumen garaian, Seulgo aldea beti izan zen indar handien arteko gatazka leku. Kontrola Baekjetik Goguryeora pasa zen V. mendeanOf Korea Tennant, Routledge.​ 553ko uztailean edo abuztuan, Sillak hartu zuen kontrola, eta hiria estatuko probintzia berri bat osatzera pasa zen Sinju izenarekin (hangulen: 신주, hanjan: 新州)Samguk Sagi Silla Jinheung 19 National Institute of Korean HistorySamguk Sagi Baekje Seong 19 National Institute of Korean History.​​ Sinjuk bi esanahi ditu: probintzia berriz eta Sillako probintzia.

555eko azaroan, Jinheung erregeak Bukhansan mendia bisitatu zuen iparraldeko muga ikuskatzeko. 557an, Sillak Sinju probintzia deuseztatu, eta Bukhansangoa ezarri zuen (북한산주; 北漢山州)Samguk Sagi Silla Jinheung 28 Institute of Korean History.

568an, Jinheungek beste bisita bat egin zuen Hanseongera (Seul), eta Namcheonen geratu zen hiribururako itzuleran. Bere egonaldian, Jinheung-eko Hilarria ezarri zuen, Sillako iparraldeko eskualdeetan egindako ikuskatzeak deskribatzen zituena, Bukhansan probintziaren zati bat kendu, eta Namcheon probintzia ezarri zuen (남천주; 南川州; Hego Ibaia probintzia), zona hori probintziako hiriburu izendatuzSamguk Sagi Silla Jinheung 45 National Institute of Korean History.

603an, Goguryeo erresumak Bukhansanseong  (북한산성; 北漢山城; Bukhansan mendiko gotorlekua) eraso zuenSamguk Sagi Silla Jinpyeong 30 National Institute of Korean HistorySamguk Sagi Goguryeo Yeongyang 15 National Institute of Korean History.​​ XI. mendean, Koryo dinastiak, Sillaren ondorengoa, jauregi bat eraiki zuen Hanyangen (gaur egungo Seul), Hegoaldeko hiriburu izendatua izan zena.

 Joseon 
Seul hiriburu bihurtu zen eta Joseon dinastiako Yi Seong-gye lehen erregeak  hirigintza planifikazioa hasi zuen. Hasieran, 1392an, Goryeo hiriburuan igo zen tronura, eta estatuaren izena aldatu zuen 1393an Joseon ezarriz, eta hiribururako leku bat bilatzen hasi zen. Muhak-eko (무학대사) monje handiaren aholkua onartuz, erregeak Hanyang (egungo Seul) aukeratu zuen 1394ko irailean. Hiriburu berria konfuzianismoaren ideia txertatu asmoz diseinatu zuten. Jauregi nagusi batzuen eraikitzea, hala nola Gyeongbokgung, 1395ean amaitu ziren. Hanyang inguratzen zuen harresia 1396. urte inguruan osatu zuten서울도시계획사 1 현대 이전의 도시계획 (서울역사총서 12) (History of urban planning in Seoul, Vol. 1., Urban planning before contemporary age) Kim ki-ho, Kim Woong-ho, Yeon Bok-gyu, Kim Yeong-sim, Kim Do-yeon, Seoul Historiography Institute.

Hanyang hiria Hanseongbu (한성부) izeneko gobernu agentzia batek gobernatzen zuen, hiriburuari buruzko administrazio-arazoetan aritzen zena. Hanseongbu-k bi kategoria handitan banatzen zuen Hanyang: harresiaren gotorlekuaren barruko guneak, Seong-jung (성중; 城中)  edo Doseong-an (도성 안; lit. gotorlekuaren barrua) izena zutenak, eta harresiaren gotorlekuaren inguruko eremuak, Seongjeosimni (koreera: 성저십리; Hanja: 城底十里; lit. 10-ri gotorlekuaren ingurua). Doseong-an eremuak, gero, Sadaemun izena hartu zuen, eta hitzez hitz «Lau Ate Handien barruko eremuak» esan nahi du조선시대 다스림으로 본 성저십리 (서울역사중점연구 5) / Seongjeosimni in governance of Joseon (Studies on special topics of Seoul History, Vol. 5.) Kim Kyeong-rok, Kim Kyeong-tae, Lee Hyun-jin, Jeong Eun-ju, Seoul Historiography Institute].

XIX. mendearen amaieran, Seulek ateak ireki zizkien atzerritarrei, eta modernizatzeari ekin zion isolamenduko polizia estatala kenduz. Edison Iluminating enpresak elektrizitatea sartu zuen erregearen jauregian Ekialdeko Asiako lehen hiria izanezEarly History of Electrical Engineering in Korea: Edison and First Electric Lighting in the Kingdom of Corea Nam Moon Hyon, Institute of Electrical and Electronics Engineers.​ Modernizazio-ahalegin batzuk egin ziren, eta Seul Ekialdeko Asiako lehen hiria izan zen aldi berean elektrizitatea, tranbia, ura eta telefono- eta telegrafo-sarea izaten.

 Koreako Inperioa 
1987an, Gojongek Koreako Inperioa aldarrikatu zuen, Hanyang, aldi baterako, Hwangseong bihurtuz (황성; 皇城, lit. Inperioaren hiria). Garapen modernoko proiektu gehienak Frantziako eta AEBko merkatariek bultzatu zituzten, hala nola Seoul Electric Trolley Company, Seoul Fresh Spring Water Company.

1904an, Angus Hamilton izeneko estatubatuar batek hiria bisitatu, eta hauxe esan zuen: «Seulgo kaleak handiak, zabalak, garbiak, modu miresgarrian eginak eta ondo drainatuak dira… Seul Ekialdeko hiririk garaiena, interesgarriena eta garbiena bihurtzen ari da»Bruce Cumings title's Place in the Sun: A Modern History W. W. Norton & Company, 2005.

Japoniarren okupazioa
XX. mendearen hasieran, japoniarren garai kolonialean, hiriak Gyeongseong izena hartu zuen (경성, "Hiriburua"; japonieraz: Keijō (京城)). Hiriak eraldaketa handia izan zuen Japoniaren domeinu kolonialaren mendean. Japoniak Hanyangeko harresiak bota zituen, eta kaleak zolatu zituen eraikinak mendebaldeko estiloetan eraikiz. 1919ko martxoaren 1ean, ehunka mila pertsona manifestatu ziren japoniarren kolonizazioaren aurka; manifestazioaren errepresioak 7500 hildako eragin zituen.

Seulek hiriburutza estatusa galdu zuen Japoniaren kontrolpean. Eremua nabarmen joan zen murrizten Hanyangeko gotorlekuaren barruan. 1910eko urriaren 1ean, Japoniar Inperioko gobernuak Seulen maila beste hirien mailara jaitsi zuen. Barrutien birbanaketaren bidez, Seulek gotorlekuko harresiaren barruko eta egungo Yongsan barrutiaren eremua hartzen zuen. 1930eko hamarkadan, Japoniar Inperioaren gerra ahaleginen baitan, bigarren Txina-Japonia Gerra ekarri zuen, eta, 1936ko apirilaren 1ean, Yeongdeungpo barrutia Seulera erantsi zen altzairu eta metalgintzako beste lantegi batzuen industria-multzo gisa funtzionatzeko.

Bigarren Mundu Gerraren amaieran AEBko indarrek askatu zuten hiria.

 Aro Garaikidea 
eskuinera|thumb|Independentziaren ospakizuna abuztuaren 15ean, 1945ean, Seulgo geltokiaren aurrean.
1946an independentzia lortu ondoren, korearrek izena aldatu zioten hiriari Seul izendatuz (koreeraz hiriburu esan nahi duena). 1949an, hiria Gyeonggi probintziatik banandu zuten, eta «Seulgo Hiri Berezia» estatusa eman zioten번역이 만든 '서울특별시'…서울은 어떻게 '특별한' 시가 됐나 정현수, 2021-09-12서울특별시, 광역시로 변경해야 Choi, Hyun young, 2002-12-03.

Koreako gerran, Seulek lau aldiz aldatu zituen aginteak Ipar Koreako (sobietarrek eta txinatarrek lagunduta), eta Hego Koreako (estatubatuarren laguntzarekin) indarren artean: 1950eko ekainean, Seulgo lehen guduan, Ipar Korearen esku geratu zen; NBEko indarrek berreskuratu zuten Seulgo bigarren guduan, 1950eko irailean. 1951ko urtarrilean, Seulgo hirugarren guduan, txinatarren eta ipar-korearren indar bateratu baten mende geratu zen. Azkenik, 1951ko udaberrian, NBEko Ripper operazioko indarrek berriro konkistatu zutenU.S. Army Center of Military History The Korean War ChronologyChapter XXVI: The Capture of Seoul U.S. Army Center of Military History. Hiriburua Busanen ezarri zen aldi baterako.

191.000 eraikin, 55.000 etxe eta 1000 fabrika suntsitu zituen gerraren ondoren, errefuxiatu-oldeak emigratu zuen hirira, eta biztanleria 2,5 milioira igo zen,. erdia baino gehiago, etxerik gabe. Seul berreraikitzeko eta modernizatzeko ahalegin ikaragarri baten erdigunea izan zen, batez ere beharrak eraginda, baina baita Seulen izaera sinbolikoarengatik ere, penintsularen erdigune politiko eta ekonomikoa izan baitzenPlanning Asian Cities: Risks and Resilience Stephen Hamnett, Dean Forbes Routledge, p. 159.

Gerra amaitu ondoren, Seulek garapen moderno handia hasi zuen eraikinak berreraiki eta azpiegiturak hedatzeko proiektuei ekinez. Jende asko mugitu zen Seulera eta herrialdeko beste hiri batzuetara.​ 1963an, Seul nabarmen hazi zen. 1973an eta 2000n mugak doitu ondoren, Seulen eremua osatu zen. Adibidez, 1963ko abuztuan, hiriak Yangju-gun, Gwangju-gun, Siheung-gun, Gimpo-gun eta Bucheon-gun-en zati batzuek anexionatu zituen, Seulen ipar-ekialdeko mugak zabalduz. Urte bereko irailean, hiriburuak gaur egungo Gangnam eremua hartu zuen서울의 역사 Seoul Metropolitan Government Urban Planning of Seoul, Seoul Metropolitan Government.​​ Bi hedatze horiek bikoiztu egin zuten hiriaren hedadura, gutxi gorabehera 268 km² izatetik 613 km² izatera면적과 인구밀도, La extensión y demografia de Seúl 서울연구데이터서비스.

Gobernuak Gangnam barrutia garatzea erabaki zuen beste proiektu handi batzuekin, hala nola Hannam zubiaren eraikuntza (1966-1969, 한남대교) eta Gyeongbu autobidearekin (1968-1970, 경부고속도로)Han bridges tell stories of past, present Korea Herald, 2010-03-10.​ Gangbuk (iparraldea) eta Gangnam (hegoaldea) arteko zubiak eraiki baino lehen, jendeak txalupak hartu behar zituenPhotos Document Gangnam’s Change in Style 2012-09-07.

1986ko Asiako Jokoak eta 88ko Olinpiar Jokoak Seulen antolatzeak Seulen eta Hego Korearen garapena sinbolizatu zuen. Baldintza zailak izan arren, herrialdearen zatiketa barne, Jokoak arrakastatsuak izan ziren, eta1970eko hamarkadatik hazkunde handiko ekonomia gisa herrialdeak duen estatusa erakutsi zuten1988 Summer Olympics and the Rise of South Korea and Seoul Yu Min Joo, pp. 23- 46Catalytic Function of 1988 Seoul Olympics: Modernization and Globalization of Korean Society Ok Gwang, Choi, Bong-Arm.

2019an, Hego Koreako biztanleria 51,71 milioikoa zela kalkulatu zen., eta, 2018ko biztanleriaren eta etxebizitzen erroldaren arabera, biztanleriaren % 49,8 Seulgo metropoli-eskualdean bizi da. Horrek % 0,7ko igoera ekarri zuen 2010eko % 49,1aren aldean, eta erakusten du biztanleria hiriburuan kontzentratzeko joera argia dagoelaKorean Cultural Centre India New Delhi Korean Cultural Centre India New Delhi.

Seul herrialdeko gune ekonomiko, politiko eta kultural bihurtu da; Fortune Global 500 zerrendan, hainbat enpresa daude, hala nola, Samsung, SK Holdings, Hyundai, POSCO eta LG GroupGLOBAL 500 CNNMoney, 2024-12-07.​ 2023ko abuztuan, Frantzisko aita santuak iragarri du hurrengo GMJ Seulen izango dela, 2027an.

 Banaketa administratiboa 
Seul 25 barrutitan (gu) banaturik dago. Hauek dira:

 Dobong (도봉구)
 Dongdaemun (동대문구)
 Dongjak (동작구)
 Eunpyeong (은평구)
 Gangbuk (강북구)
 Gangdong (강동구)
 Gangnam (강남구)
 Gangseo (강서구)
 Geumcheon (금천구)
 Guro (구로구)
 Gwanak (관악구)
 Gwangjin (광진구)
 Jongno (종로구) Jung (중구)
 Jungnang (중랑구)
 Mapo (마포구)
 Nowon (노원구)
 Seocho (서초구)
 Seodaemun (서대문구)
 Seongbuk (성북구)
 Seongdong (성동구)
 Songpa (송파구)
 Yangcheon (양천구)
 Yeongdeungpo (영등포구)
 Yongsan (용산구)

 Herri eta hiri senidetuak 
Seul ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
  Ankara (Turkia)
  Astana (Kazakhstan)
  Atenas (Grezia)
  Bangkok (Thailandia)
  Beijing (Txina)
  Bogota (Kolonbia)  Buenos Aires (Argentina)
  Delhi (India)
  Erroma (Italia)
  Guam
  Hanoi (Vietnam)
  Honolulu (Hawaii) (Ameriketako Estatu Batuak)  Jakarta (Indonesia)
  Kairo (Egipto)
  Mexiko Hiria (Mexiko)
  Mosku (Errusia)
  New Delhi (India)
  New York (New York) (Ameriketako Estatu Batuak)  Paris (Frantzia)
  Rio de Janeiro (Brasil)
  San Frantzisko (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak)
  São Paulo (Brasil)
  Sydney (Australia)
  Taipei (Taiwan) (1968)  Teheran (Iran)
  Tirana (Albania)
  Tokio (Japonia)
  Ulan Bator (Mongolia)
  Varsovia (Polonia)
  Washington (Ameriketako Estatu Batuak)
 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Webgune ofiziala, english.seoul.go.kr


Kategoria:Asiako hiriburuak