Bizenta Mogel

Bizenta Antonia Mogel Elgezabal (Azkoitia, Gipuzkoa, 1782ko ekainaren 6a - Abando, Bizkaia, 1854ko irailaren 29a) euskal idazlea izan zen. Osaba Joan Antonio Mogelek irakatsi zion etxean, zortzi urte zituenetik aurrera. Horri esker, garai hartako emakumeentzat erabat ezohikoa zen maila akademikoa lortu zuen. Ipui onac izenburuko alegia-bilduma idatzi zuen, eta 1804an argitaratu zuen, 22 urte zituela.


 Bizitza 
1782an jaio zen, Azkoitian (Gipuzkoa). Bera baino urtebete zaharragoa zuen Juan Jose Mogel neba; hura ere euskal idazlea izango zen. Garai hartan, baserritar gehienak behartsuak ziren, eta krisi ekonomiko eta soziala ikaragarria zen. Azkenean, matxinadak eta gudak piztu ziren.

Biak oso gazteak zirela, aita hil zitzaien, eta anai-arrebak Markinan (Bizkaia) bizi izan ziren osabarekin, Joan Antonio Mogel apaiz idazlearekin. Osabak, Peru Abarka eleberriaren egileak, euskaraz, gaztelaniaz eta latinez irakurtzen eta idazten irakatsi zion Bizentari, eta liburuz inguraturik hazi zen. 1817an, Abandora (Bizkaia) ezkondu zen, Eleuterio Basozabalekin.

Abandon bertan hil zen, 1854an.

 Idazle 
Luis Villasantek Euskal Literaturaren Historian honako hau zioen:


Garai hartan ez zegoen ondo ikusia emakumeek idaztea, eta zenbaitetan gizonen izengoitia erabiltzen zuten: Fernán Caballerok (Cecilar Bohl de Faber emakumearen izengoitia), adibidez. Adibiderik ezagunena Mary Shelley da, Frankenstein idatzi zuena. Rósa Gudmundsdóttir Islandiako idazleak bere bizimodu tristea kantatzen zuen bertsotan; baina, garai hartako gizarte arauei jarraituz bere sexuari eta egoerari zegokien bezala, neskame izaten jarraitu zuen.

Bizentak idazlea izateagatik bere ausardia onartzen zuen, eta bazekien irakurle askok galdetuko ziotela zergatik ez zituen emakumeen lanak egiten, josi, adibidez. Kultura maila altuko familia batekoa izanik, osabak latina irakatsi zion, eta idaztera animatu zuen.Zumalakarregi Museoaren webgunearen artikulua, CC-BY-SA lizentziapean argitaratuta

Idazlea ez ezik, itzultzailea ere izan zen, eta emakumeen hezkuntzarako eskubideak aldarrikatu zituen.

 Idazlanak 

 Ipui onac 
Ipui onac izenburu laburtuaz ezaguna, lanaren izenburu osoa da Ipui onac, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte guciac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco (1804, Undiano). Gipuzkerazko alegia-bilduma bat da, Esoporen latinezkoetatik berrogeita hamar alegia itzuliak edo egokituak, prosaz. Alegia horien ondoren, Bizentaren osaba Juan Antonioren bertsoz jarritako beste zortzi datoz. Bizentaren alegiak hizkuntza ulerterraz eta atseginean daude idatziak; bere esanetan, ahalik eta irakurle gehienengana iristeko asmoz.

Euskarazko lehen alegia-liburua da hau, eta emakumezko batek euskaraz idatzita inprimatutako lehen liburua. Garai hartan latinetik itzultzea ez zen lan makala, euskara arauturik ez zegoenez. Bertsoak ere idatzi zituen. Euskara literarioaren eredua osabarengandik hartu bide zuen: garbia, jasoa baina ulerterraza, alegiak ume eta baserritarrentzat idatzi zituen eta. Fabulaz gain, iruzkin konprometituak idazten zituen, jauntxoen eta baserritarren harremanak nabarmenduta, zintzotasuna eta mantsotasuna eskatuta.

Bizenta Mogelen garaiko usteen arabera, ahozko tradizioko ipuinak ez ziren egokiak, hauek ez zirelako moralaren aldetik behar bezain zuzenak. Ipuinek balio didaktikoa behar zuten, onak izango baziren. Protagonistatzat animaliak zituzten alegia klasikoak ziren "ipuin onak"; izan ere, "irakaste ederrak" ematen zituzten. Honela dio lanaren hitzaurrean:

Bizentaren hitzaurrean bi motatako ipuinak bereizten ditu, "atsoen ipuinak" eta "ipuin onak". Lehenengoak, barre egitekoak dira, dibertitzeko helburua besterik ez dute. Ipuin onak, aldiz, dibertigarriak izanda ere, irakaspena dakarte, helburua irakastea izanik.

 Besteak 
Xabier Altzibar adituak eginiko ikerketen arabera, baliteke Bizenta Mogelen lan gehiago izatea, beste autore batzuei egotzitakoen artean. Hauek identifikatu dira (litekeena da gehiago ere izatea):

 Jose Antonio Uriartek eginiko Poesia Bascongada. Dialecto vizcaíno bilduman, Carlistenak deritzon bertso sorta agertzen da, «Azkue» autoretza-oharrarekin; baina estiloaren analisiak Bizenta Mogelena izan daitekeela erakusten du.
 Uriarteren poesia-bilduman agertzen diren Juan Jose Mogelen lanen ondoan egile-izenik gabe agertzen diren zenbait bertsorekin ere gertatzen da hori: San Antonio Paduacuarenac sortak, esate baterako, haren arreba Bizentarena izateko itxura handia du.
 Era berean, Bilbon inprimatu ohi ziren gabon-kantetan ere Bizenta Mogelen lanak atera ziren, gutxienez 1820. urtean. Egile izenik gabe inprimatzen zirenez, hainbat biltzailek jaso zituzten (Uriarte, Manterola, Bonaparte, Urkixo...) Bizentarenak zirela jakin gabe (edo adierazi gabe, behintzat). 1837, 1838 eta 1839. urteetakoei buruz ere susmo handiak daude, Bizentarenak ez ote diren.


 Aitorpenak 

 Durangoko Udalak, 2017ko martxoaren 8an, herriko liburutegiari Bizenta Mogel izena eman zion, euskaraz argitaratu zuen lehen emakumea izateagatik. Erabaki hori, Andereak Elkarte feministak Berdintasun Kontseiluan egindako proposamenari erantzunez hartu zuen Udalak.
 Donostiako Intxaurrondo auzoko kale batek Bizenta Mogel izena du.
 Gasteizko kale batek Bizenta Mogel izena du.
 Azkoitiko kale batek Bizenta Mogel izena du.
 Markina-Xemeingo parke batek Bizenta Mogel izena du.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Ipui Onac, Klasikoen Gordailua.
 Ipui Onac, Auspoa-Euskaltzaindia.
 «Bizenta Mogel», Literaturaren Zubitegia.
 Mari Jose Olaziregi, «Bizenta Mogel, (1782-1854) edo euskal tradizio literario endozentrikoa pitzatu zenekoa», IKER, 14., 2003. II. liburukia, 203-221 orr.
 Bizenta Mogel biblioteka.
 Bixenta Mogel, Durangoko kale-izendegian.
 Ainara Maia Urroz, Narrazioak.

Kategoria:Azkoitiko idazleak
Kategoria:Euskal idazleak
Kategoria:Emakume itzultzaileak
Kategoria:Euskal Herriko itzultzaileak
Kategoria:XIX. mendeko emakume idazleak
Kategoria:Erromantizismoa Euskal Herrian
Kategoria:Abandotarrak
Kategoria:Alegialariak
Kategoria:XIX. mendeko Euskal Herriko idazleak
Kategoria:Euskararen sustatzaileak