Xuxen

Xuxen euskaraz idatzitako testuak zuzentzen dituen aplikazio informatikoa da. UPV/EHUko Ixa Taldeak 1994an sortutako aplikazio hau Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak finantzatu zuen. Gipuzkoako Foru Aldundiak, berriz XUXENen webgunea garatzeko diru-laguntza eskaini zuen.

2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin. Hainbat testu-editore eta bestelako programetan (MS Office, LibreOffice, Mozillako Firefox eta Thunderbird...), sarean zuzenean erabiltzeko aukera ere badago.

Urteak etorri urteak joan, Xuxen osatuz eta eguneratuz joan da hizkuntzaren aldetik, eta zuzentzaile ortografiko berriak sortu dira euskararako: Hobelex (UZEIk plazaratua eta ezagutza berean oinarritua) edo multinazionalek gaur egun, zorionez, eskaintzen dituztenak (Microsoften zuzentzailea dagoeneko ez da Xuxen, eta Google Drive zerbitzuak ere berea du).
 Historia 

 Xuxen I (1994, 65.000 morfema) 
Lehen edizioa, 1994ko irailean plazaratu zuten Ixa taldearen, UZEIren eta Hizkia enpresaren artean, bi diskete eta eskuliburua zituen kutxa batean. Hasieran, aplikazioa erabili ahal izateko deskargatu eta instalatu egin behar zen programa. Bi sistema eragiletarako (Microsoft Windows eta Mac OS) eta bi testu-editoretarako (MS Word eta WordPerfect) balio zuen; baina offline moduan lan egin behar zen: aurrena dokumentua prestatu, eta gero egiaztatu eta zuzendu.

Hizkia enpresa Klaudio Harluxetek 1990an sortua zen Baionako SEI taldearen babesean,  Hizkuntzaren Prozesamenduaren arloan lan egiteko. Xuxen-erako Hizkia enpresak egin zuen lan informatikoa Alexandre DaCosta-k egin zuen.

Xuxen-en programa barruan ez zegoen sartuta hitz edo atzizkiei buruzko informazioa, hori aparte zegoen datu-base batean. Euskararen Datu-Base Lexikala (EDBL) euskarazko hitz eta morfemei buruzko informazio morfologiko zabala biltzen zuen datu-basea zen, hiztegi informatiko baten moduko zerbait da, baina hitz-erroak (lemak) gain, atzizkiak-eta hartzen ditu eta bakoitzaren propietate lexiko eta morfologikoak zehazten ditu definizio bakoitzak; horrekin programak jakingo du, adibidez, etxe lema -ra atzizkiarekin lotu daitekeela etxera hitza sortuz ("etxe + ra --> etxera") edo  "genuen + la --> genuela" ere posible dela, baina "etxe + la --> etxela" edo "genuen + ra --> genuera" ez direla posible. 1994an Xuxenen lehen bertsioa argitaratu zenean 65.000 sarrera zeuden datu basean, lemak edota atzizkiak. informazio horrekin euskarazko milioika hitz-forma desberdin ezagutzeko gauza zen Xuxen, adibidez: etxera, etxeetatik, , etxerainokoa, genuelako, genuenarekin... 

Esan bezala, 1994an Xuxenen lehen bertsioa argitaratu zenean 65.000 sarrera zeuden EDBLn, baina geroago osatuz joan zen UZEIren EEBS corpusa (Egungo Euskararen Bilketa Sistematikoa) hedatzen joan zen heinean, eta geroago Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua hedatzen joan den heinean. Aberaste-prozesu horren ondorioz 2018an 125.074 sarrera zeuden EDBL datu-basean.

 Xuxen II (1999, 73.000 morfema) 
1999an plazaratu zen bigarren bertsioak (Xuxen II) aukera berriak ekarri zituen: Euskaltzaindiak 1999ko maiatzean onartutako lexiko eta arau berriak integratu zituen (1999an 73.000 hitz zeuden EDBL datu-base lexikalean); Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian eta Elhuyar Hiztegiko hitz berriak ere bai, eta Euskaldunon Egunkariak eta UZEIk sortutako corpusak ere baliatu zituzten horretan. Bestalde euskalkietako zenbait hitz ezagutu eta beren ordezko estandarra proposatzen zuen, esaterako haundi agertzekotan handi proposatzeko.

 Xuxen III (2001, Word eta Powerpointekin integratuta) 
2001ean CD-ROM batean Euskaldunon Egunkariaren bidez banatu zen hirugarren bertsioa baliagarria izan zen Word, Acces, Powerpoint, Front Page eta Outlook programekin; Mac eta PC-rako bertsioak zituen (Pc-Office 97, Office 2000 eta Mac-Office 98); eta gainera, Euskaltzaindiaren erabakien arabera eguneratuta zegoen.

 Xuxen IV (2006, software libre) 
2006eko Xuxen IV bertsioa kualitatiboki oso berria izan zen: software librea zen eta software libreko hainbat programarekin erabili ahal zen, lehenengo aldiz. 2004an sortu zen hunspell programak flexio handiko hizkuntzei ate berri bat zabaldu zien software librearen munduan, eta OpenOffice proiektuan ere onartua izan zen bere 2.0.2 bertsiotik aurrera. Hungarierarako garatu zen hasieran hunspell, baina myspell-ek proposatutako eredua aberasten zuenez beste edozein hizkuntzetarako ere erabil zitekeen. Paradigma kopuru handia onartzen zuen, baita bi atzizki kateatzea ere (bi baino ez, ordea). Baldintza horiekin euskarak zituen lehengo eragozpenak saihets ahal izan ziren, neurri onargarri batean gutxienez.

2011n Foma programa informatikoak laguntza tekniko erabakigarria ekarri zion Xuxeni, software libre gisa bertsio azkar eta eraginkorra sortu ahal izateko. Mans Hulden eta Iñaki Alegria ikertzaileak lankidetzan aritu ziren horretarako. Horri esker, behingoz, Firefox eta Thunderbird programek euskara ere zuzendu ahal izan zuten.

 xuxen.eus (2014, sarean erabilgarri) 
2014an xuxen.eus aurkeztu zen Durangoko azokan, euskarazko testuen zuzenketa sarearen bidez egiteko aukera, eta gainera estra batzuekin: Euskaltzaindiaren hitzen forma hobetsiak proposatzen hasi zen; Interneten zuten presentziaren arabera ordenatzen zituen hitz oker bat zuzentzeko proposamenak; Elhuyar hiztegietan bilatzeko aukera hitz baten gainean klik bikoitza egitean; eta testua entzuteko aukera ere eskaintzen zuen.

 Xuxen 5 (2015, 125.074 morfema) 
2015ean plazaratu zen Xuxen 5 bertsioa, ordura arte  Euskaltzaindiak eta Elhuyar Hiztegiak onartutako azken hitz berriekin.

2018an plazaratu zen Xuxen 5.1 bertsioak,  bere azken eguneraketa horiek sartuta gutxienez 125.074 sarrera lexiko desberdin ezagutzeko aukera zuen, 1999an 73.000 baino ez ziren. 1994an lehen bertsioa sortu zenetik EDBL datu-basean eguneratzen da informazio hori.

2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin, eta aplikazio integragarria da hainbat testu-editore eta bestelako programetan (MS Office, LibreOffice, Mozillako Firefox eta Thunderbird...), sarean zuzenean erabiltzeko aukera ere eskaintzen da (Xuxen-en webgunearen bitartez).

 Xuxen 2023 (diseinu berria, aplikazio gehiagotan eta genero-ikuspegia) 
2023ko abenduan plazaratutako bertsioak zuzenketa ortografiko eta gramatikalak proposatzeaz gain, genero-ikuspegia kontuan hartzen du.

Erabilera errazten duen diseinu berri bat erakusten du, eta aplikazio gehiagotan erabil daiteke. Xuxen.eus webguneaz eta lehengo aplikazioez gain (MS Office, LibreOffice, OpenOffice, Firefox eta Chrome), Hunspell-en oinarritutako datuak webgunetik deskargatu daitekeenez, formatu hori onartzen duten aplikazioetan ere erabil daiteke Xuxen, Adobe InDesign-en esaterako.

Genero-ikuspegia ere kontuan hartzen du bertsio berriak eta hizkuntza baztertzailea saihesteko gomendioak ematen ditu, hizkuntzaren erabilera sexistaz ohartaraziz. Adibidez:

 panpoxa, txolina… (Emakumeak gutxiesten dituzten adjektibo peioratiboen erabileraz ohartarazten du)
 gizon portatu -> behar bezala portatu, ederto portatu (Proposamena)
 legegizon -> legelari  (Proposamena)
 erregeak -> errege-erreginak
 maisuak -> maisu-maistrak  (Proposamena)

 Ikerketa-lana 

Iñaki Alegria informatikariaren tesiak eta Miriam Urkia hizkuntzalariarenak Xuxen zuzentzaile ortografikoaren oinarri informatikoa eta linguistikoa ezarri zuten. Euskara mundu digitalean erabili ahal izateko lehen urratsetako bat izan zen; 1995ean Luistxo Fernandezek idatzitako Leihoak Zabalduz txostenean azaltzen zen bezala; urte berean plazaratu zen euskaraz zebilen lehen sistema eragilea ere (Windows 95).

Geroago, Morfologia konputazionala: euskararen morfologiaren deskribapena liburua argitaratu zuten bien artean 2002an.

Iñaki Alegriak 1995an defenditu zuen doktore-tesiko muinak euskararen analisi morfologiko automatikoa (Morfeus) eta Xuxen zuzentzaile ortografikoa izan ziren.Alegria I., Euskal morfologiaren tratamendu automatikorako tresnak. Informatika Fakultatea, UPV-EHU, 1995eko uztaila 1999an plazaratu zen bigarren bertsioa, berriro Hizkia enpresarekin. Bere datu-baseak 73.000 hitz izatera heldu zen, %10 gehiago. 

Hasierako bi bertsioetan Egoera finituko teknologiaren garapen propio bat erabili zen eta hirugarrenean Xuxenen arauak eta lexikoiak Xerox enpresako XFST programarekin kudeatzen ziren. Beste hizkuntza askotan ez, baina euskarazko morfologia hain aberatsa denez, beharrezkoa zen puntako teknologia testu zuzenketa bizkor egin ahal izateko. Baina XFST ez zen software librea. 2011an Mans Hulden eta Iñaki Alegria ikertzaileek euskararen morfologia landu zuten foma software azkar berriarekin. 2010ean Mans Hulden-ek sortutako foma tresnaren laguntzarekin zuzentzaile ortografikoaren software libreko bertsio azkar bat sortu ahal izan zuten. Xuxen zuzentzailea Foma-rekin birdefinituta, Open Office, Mozilla Thunderbird edo Mozilla Firefox bezalako banaketa libreko programetan ere bere osotasunean integratu ahal izan zen. Behingoz, euskara ere zuzendu ahal izango zuten. Hortik zetorren Foma-ren garrantzia. 

 Zuzentzaile ortografikoa eta euskararen normalizazioa 
Zuzentzaile ortografikoaren aplikazio informatikoa giltzarria izan da euskararen normalizazio-bidean. Euskara batua finkatu ahal izateko berebiziko tresna izan da 1994az gero. Euskaltzaindiaren etenik gabe urteetan zehar plazaratu dituen hiztegi-arauak eta gomendioak kaleratu eta gutxira modu errazean   erabiliak izan zitezen. 
Gainera, euskarak duen konplexutasun/aberastasun morfologikoa dela eta, hitz bat ondo dagoen ala ez erabakitzeko ezin zen, beste hizkuntza batzuetarako egiten zen bezala, hitz-zerrenda batean oinarritu; lema batetik abiatuta sor daitezkeen zilegi diren formak asko direnez, zerrenda izugarria izango bailitzateke. Hori dela eta, egindako hurbilpena teknologia aldetik oso berritzailea izan zen, zuzentzaile gehien-gehienak hitzetan oinarritzen baitziren, eta ez morfologian. Esan bezala, analisirik ez zuen edozein hitz susmagarritzat jotzen zuen, eta, ondorioz, azpimarratu egiten zuen. Gainera, bi ezaugarri ahaltsu zituen:

 Proposamenak egiteko ohiko bideez gain (hitzaren karaktere bat gehitzea, aldatzea edo ezabatzea) «ohiko akatsak» hartzen zituen kontuan. Horretarako erregela morfofonologiko eta lexiko-sarrera berriak idatzi ziren. Adibidez, lexikoan haundi lema gehitu zen dagokion handi estandarrarekin lotuta. Erregelei dagokienez, hainbat fenomeno aurreikusten ziren: h-a ez jartzea, x/j aldaketa, o/u nahastea lemaren amaieran, erdararen eraginez v edo c idaztea, esate baterako.
 Erabiltzailearen hiztegia. Hitz-forma berriak gehi zitezkeen, eta, horri esker, aurrerantzean hitz-forma hori ez ezik, haren flexio osoa ezagutuko zen, beste ezer egin gabe. Erabilpen teknikorako oso garrantzitsua den ezaugarria, eta zoritxarrez, 2023ko sistemetan integratzen ez zena.

Hasieran laguntza mugatuagoa zen, arrakastatsua izan arren, ortografia testua amaitu ondoren egiaztatu behar zen, ez baitzegoen integratuta testu-editoreetan, Word eta Word Perfect-eko formatua errespetatzen bazuen ere. Eta hasieran garestia zen, eta nagusiki argitaletxeetan eta irakaskuntzan erabili zen. Hori dela eta, eskaera handia egon zen, batez ere argitaletxeetan eta administrazioan, integratuta egon zedin ohiko testu-editoreetan. Hori 2001eko XuxenIII bertsioan lortu zen.

 Bizkaierarako zuzentzaile ortografikoa 
2009an Xuxen bertsio berezi bat egin zuten bizkaierarako, Ixaren eta Eleka-Elhuyarren artean, Labayrurekin lankidetzan. Datu-basean forma berriak sartu ziren lehenetsitako estandarrekin lotuta (deutso-dio, uri-hiri, gitxi-gutxi...) eta hautazko erregela morfofonologiko berriak gehitu ziren morfemetan eta azalean aldaketak eragiteko (-sino ->sio, -e->-a, -ea->-a, esate baterako, telebisino/telebisio, laba/labe eta alabea/alaba onartu eta proposatu ahal izateko). Arrakasta mugatua izan da, "bizkaiera estandarizatua" ez dagoelako ondo definituta, besteak beste.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Euskara Institutua, EHU, "Morfologia konputazionala", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg ISBN: 978-84-693-9891-3
 Gonzalez, Miriam Urkia; Loinaz, Iñaki Alegria.  (2002-12-17). Morfologia konputazionala.  UEU ISBN 978-84-8438-034-4.
 Alegria Loinaz, Iñaki.  (1994). Euskal morfologiaren tratamendu automatikorako tresnak.  UPV/EHU

 Ikus, gainera 

 Kanpo estekak 
 xuxen.eus webgunea.
 Txertatu Xuxen gehigarria (add-on) Mozilla Firefox nabigatzailean.
 Eusko Jaurlaritzaren Hizkuntza politika sailburua, XUXEN eta beste euskarazko softwarea deskargatzeko webgunea.
 Mozilla Firefox-erako Xuxen gehigarriaren deskarga-estatistikak (250.000 baino gehiago)
 Xuxen.eus gunearen bisita kopuruaren estatistika (eguneko 125 bisitari, 2020-04-25).

Kategoria:Ortografia egiaztatzaileak
Kategoria:Euskara eta ingurune digitalak