Gau Beltza

Gau Beltza edo Halloween ( ingelesezko  —«Santu Guztien arratsaldea»— izenaren laburketa; ingelesez Hallowe'en edo  —«bezpera»— ere deitua) urtero urriaren 31n munduko hainbat lekutan ospatzen den jaia da, Arimen Eguna euskal jaiaren antz-antzekoa.«Nork esan du Halloween euskal ohitura zaharra ez denik?», Ahotsak.com, 2013-10-31.Oier : «Halloween Resurrection 2012: Halloween euskal festa bat da (IV)», Dantzing bloga, 2012-11-02. Kristau egutegiaren Santu Guztien Egunaren aurreko gaua da, hilak, martiriak eta santuak gogoan izateko egunetan.

Ikerlari askoren iritziz, Halloweenen jatorria zelten uzta ospakizun baten kristautzea da,"Halloween." History.com hots, ziurrenik jatorri paganoa du, batez ere gaeliar Samhain jaian. Beste ikerlari batzuen ustez, jaia ez zen Samhainetik etorri, eta jatorri guztiz kristaua du.

Euskal Herrian ere ospakizunak egiten ziren Santu Guztien Egunaren bezperan, eta XX. mende arte berezko ohitura zen kuiak, patatak, erremolatxak edo arbiak hustu eta kandelak jartzea, baserrietan bildu eta gaztaina erreak jatea edo umeak eskean ibiltzea.

Gaur, Halloween Ameriketako Estatu Batuetako kulturan errotuta dago eta hortik hedabideen bitartez munduko beste hainbat lekutara iritsi da. Egun horietan, jendeak mozorroak erabiltzen ditu, eskuarki beldurra emateko asmoz, eta maltzurkeriak ez egitearen truke, haurrek gozokiak jasotzen dituzte. Horretarako, etxez etxe joaten dira, Trick or Treat ("Saria edo ziria") esanez. Ohitura da, orobat, kuiak hustu eta barruan kandelak jartzea, sagarrak karameluz estaltzea, beldurrezko ipuinak kontatzea eta beldurrezko filmak ikustea.

 Etimologia 
Halloween edo Hallowe'en hitza 1745ean agertu zen lehen aldiz eta jatorri kristaua du. Hitza ingelesezko Hallowed evening edo Holy evening esamoldetik dator, hau da, Domu Santu egunaren bezpera. Era berean, eskozieratik dator Eskozieraz eve izena even esaten da, eta e'en gisa edo een gisa laburbiltzen zen askotan. Urteen joan-etorrian, (All) Hallow(s) E(v)en esaldia Halloween bilakatu zen. All Hallows esamoldea antzinako ingelesan agertzen da (ealra hālgena mæssedæg), baina bezperari buruzko esamolderik ez da 1556 arte aurkitu.

 Historia 
 Jatorri zelta 
Litekeena da haren lehen jatorria zeltek ospatutako Samhain jaia izatea: izena antzinako irlanderatik dator eta «udaren bukaera» esan nahi du (egungo irlanderaz, "azaro" esan nahi du). Antzinako britoiek antzeko jai bat zuten, Calan Gaeaf deitua. Samhainean uzta garaiaren bukaera ospatzen zen, eta horrek zelten urte berria zekarren, urtaro ilunarekin hasten zena.

Garai haietako zeltek uste zuten Samhainaren etorrerarekin estutzen zela mundu honen eta Beste Munduaren arteko lotura eta, beraz, izpiritu on zein txarrek errazago zuten bien arteko muga zeharkatzea. Familiaren arbasoak gonbidatzen eta omentzen zituzten, izpiritu txarrak aldentzen zituzten bitartean. Uste denez, jantzi eta mozorroen erabilera izpiritu txar horiek uxatzeko erabiltzen ziren. Helburua izpiritu txar baten itxura hartzea zen eta horrela ez zen minik jasotzen. Eskozian, izpirituen ordez, gazteak zuriz jantzita eta aurpegi belztua agertzen ziren.Campbell, John Gregorson (1900, 1902, 2005) The Gaelic Otherworld. Ronald Black. Birlinn Ltd.  pp.559-62

Samhainaren aroa negua prestatzeko unea zen. Etxeetan elikagai nahiko eduki behar zen, pertsonentzat zein aziendarentzat. Suak egiten ziren garai horretan, etxeko su nagusia salbu, beste su guztiak itzaltzen ziren jai egun horretan. Sakrifikatutako animalien hezurrak ere sutara bota behar ziren.O'Driscoll, Robert (ed.) (1981) The Celtic Consciousness New York, Braziller  pp.197-ruyur216: Ross, Anne «Material Culture, Myth and Folk Memory» (on modern survivals); pp.217-242: Danaher, Kevin «Irish Folk Tradition and the Celtic Calendar» (on specific customs and rituals) Praktika ohikoa zen ere igarleak egotea, horretarako behar ziren elikagai eta edariak hartuta. Asturiasen otorduak egiten ziren arbasoak ehortzita zeuden lekuetan. 

 Erromatarren tradizioan txertatzea 
Antzinako Erromak zelten lurraldeak okupatu zituenean, beste askotan gertatzen zen bezala, jaia euren kulturara asimilatu zuten. Berez, Erroman urriaren bukaeran eta azaroaren hasieran, "uzta jaialdi"ak antolatzen ziren, Pomonaren omenean (fruitu arbolen jainkoa). Bi tradizio horien nahastetik sagarrak —Halloweenen, garrantzi handikoak dira— gehitu bide ziren.

 Jaiaren kristautzea 

Gaur egungo Halloweengo ohiturek aldaketa handiak izan dituzte, kristautasunaren eraginez. Santu Guztien Egunaren bezperan ospatzen da, eta haren biharamunean, Hilen Eguna, kristauen egutegi liturgikoan. Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, 22 eta 27. orrialdeak. New York: Oxford University Press. . Eliza primitiboaren garaitik New Proclamation Commentary on Feasts, Holy Days, and Other Celebrations (Bill Doggett, Gordon W. Lathrop), Fortress Press, 92. orrialdea. jai nagusia da, Eliza Kristauaren barruan, Gabonak, Aste Santua eta Mendekoste egunak diren bezala. Bigiliak aurreko gauean hasten dira elizetan. Hiru egun horiek ingelesez Hallowmas izenaz ezagutzen dira eta kristauen ustez, santuak eta hildakoak gurtzekoak dira, arimak Zerura iristeko errezatzeko egunak. Santu Guztien Eguna lehen aldiz 699an ospatu zen, maiatzaren 13an.Hutton, 364. orr. 835ean azaroaren 1era igaro zen, Samhainaren data berean, Gregorio IV.aren aginduz. Batzuek uste dute hori zelten eragina izan zela; beste batzuek, germaniarren ideia. Autore batzuen arabera, praktikoagoa zen data hori hartzea, udan erromes ugari heltzen baitziren Erromara, eta udan Erromako sukarra izeneko gaixotasuna errazago hedatzen zelako. Butler's Saint for the Day (Paul Burns), Liturgical Press, 516. orrialdea.

 Euskal Herriko ohiturak 
Santu Guztien Egunaren bezperan eta egunean bertan eta Hilen Egunean Halloween jaiaren antzeko hainbat ohitura zeuden Euskal Herrian. Hain zuzen, kuiak hustutzea, janari eskean ibiltzea edo baserriz baserri kantuan ibiltzea ohitura izan dira herri askotan XX. mendea arte:


Berdin egiten zuten Zizurkilen nahiz Oiartzunen. Beste kontakizun batzuek ere kuien hustuketaren berri ematen dute:

Kuiak husteaz gain, bada ohitura eskean joateko, Santa Agedan egiten den bezala. Utergan, esaterako, honako abestia kantatzen dute haurrek:

Ohikoa zen aldi berean mozorrotzea, askotan euskal inauterietan erabiltzen ziren antzeko jantziekin. Nahikoa zen izara bat mozorroa egiteko.

Mutrikun Gaba Beltza ospatzen da antzinatik: herriko etxeetan kuia hutsak kandelarekin jartzen dira eta herriko kondaira zahar bateko Talaixako Mamua jaisten da herrira. «Trick or treat», Talaixako Mamua Mutrikuko Gaba Beltzean ala Gaztainerre Eibarko suetan, naiz.info, 2013-11-01.

 Ipar Amerikara heltzea 

1840n jai hori Ameriketako Estatu Batuetara eta Kanadara iritsi, eta hango kulturetan errotze handia izan zuen. Irlandatik iritsitako migratzaileek Irlandako gosete handiaren ondorioz, jaiaren hainbat bertsio hedatu zituzten. Eurek eraman zuten kuiaren pertsonaia jack-o'-lantern edo "Jack xuhurra".

Hala ere, jaia ez zen ofizialki eta masiboki egiten hasi 1921 arte: urte hartan, Minnesotan Halloweeneko lehen desfilea egin zen eta, handik gutxira, berriro egin zen beste estatu batzuetan. Hurrengo hamarkadetan, jaiak garrantzia hartu zuen.

 Nazioarteratzea 
1970eko hamarkadan, Halloween jaiaren AEBetako bertsioa nazioarteratu zen zinemaren bidez eta 1980ko hamarkadan telebistaren bitartez. 1978an John Carpenterrek Halloween filma egin zuen, B serieko beldurrezko zinemako funtsezkoa izan zena eta gerora hainbat segida izan zituena. Horren ondoren, ohitura hori mundu osoan hedatu zen.

 Erreferentziak 

 Ikus gainera 
 Samhain
 Santu Guztien Eguna
 Heriotzaren Eguna
 Jack-o'-lantern
 Walpurgis gaua
 San Joan sua
 Akelarre
 Samhain
 Meza beltza

 Kanpo estekak 

 gaubeltza.eus
 Joseba Aurkenerena: Gau Beltza euskaldunen artean. 
 "Gau Beltza ala Halloween? Proposamena", Hik Hasi aldizkaria, 291 zk., 2024ko urria, 50-52. or.

Kategoria:Halloween
Kategoria:Ingelesezko hitzak eta esaldiak
Kategoria:Kristautasuna eta heriotza