Nabarreria

Nabarreria edo Nafarreria Iruñeko Alde Zaharreko historiko burgu bat da, hiri zaharreko ekialdean dago. Done Saturdi eta San Nikolas burguak mendebaldean daude. Iruñeko auzorik zaharrena da, bertan baitzegoen antzinako Pompaelo eraikia. Gaur egun Iruñeko katedrala, Nabarreria plaza edo Nafarroako Artxibo Nagusia auzo honetan daude.

 Historia 

 Sorrera 
K. a. X. mendearen hasieran, bazen jada baskoi herrixka bat Zaldi Zuri izeneko eremuan (burguko ipar-ekialdean, Iruñeko goi-ordokirik garaiena), Iruña edo, akaso,  Bengoda hirian.

Bertan kokatu zen Pompælo erromatarra, garairik oparoena II. mendean bizi izan zuena. Pompaeloren trazatuan, Antzinako Erromako hiri gehienetan bezala, Cardo eta Decumanusak zeuden, kaleen orientazioaren eskema egiten zutenak. Gaur egungo Dormitaleria kalea izango litzateke cardus maximus eta Kuria kalea edo Nabarreria kalea bere decumanus maximus.. Hiriaren hedadura gaur egungo Nabarreriaren oso antzekoa izango litzateke, harresiekin Merced eta Dormitaleria kalearen amaieran III. mende inguruan. Bi kaleak aurkitzen ziren eremuan foroa egongo litzateke, eta gaur egungo Katedralaren artzadianatoaren azpian 20x15 metroko azoka. Kuria kalean aurkitutako termen arrastoek baztertuko lukete kale hau izatea decumanus maximus, izan ere ez zen ohikoa decumanusean egotea eraikin garrantzitsuak. Ez ziren, hala ere, terma bakarrak: Gazteluko plazako parkingaren eraikuntzan terma suburbanoak ere aurkitu ziren, foroaren ondoan zeudenak baino nabarmen handiagoakNoguera Celdrán, J. M., García Entero, V., & Pavía Page, M. (2018). Congreso internacional Termas públicas de Hispania (Murcia-Cartagena, 19-21 de abril de 2018). Pre-Actas..

 Birpopulaketa 
IX. mende hasieran Iruña populazio txikiko hiri gotortua zen. Aldiz, XI. mende amaieran, Iruñeko Erregeak hiriko bizitza berritzeko eta indartzeko asmoz, iparraldeko jendeari etortzera dei egin zien haiei pribilegioak aitortuz. Franko direlakoak (gehienean Tolosa Okzitaniako inguruko herritarrak) merkatari eta artisauak ziren batez ere eta Done Saturdi burguan (huts-hutsean Burgua ere deitua) bildu ziren. Gero, berriz, San Nikolas burgua sortu zen.

Bada, jatorrizko herritarrek (nafarrak) Iruñeko hirigune zaharrean bizitzen jarraitu zuten, eta harrezkero Nabarreria izena izan zuen. Kultura-desberdintasunak ez ezik, nafarren ofizioak xumeak ziren gehienean: etxeko laguntzaileak, abeltzainak, nekazariak... Errege-aginduz, debekatua zuten frankoen ofiziorik ikastea (artisautza eta merkataritza-trebetasunak).

Nabarreria askotan zen gatazketan aldameneko auzategiekin. 1276an, ordea, hiru burgoen arteko gerra bete-betean piztu zen eta San Nikolasek eta Done Saturdiek, Okzitaniatik etorritako armada baten laguntzaz, Nabarreria birrindu zuten (Nabarreriako gerra). 50 urte inguruan ez zen etxerik eraiki suntsitutako orubean, harik eta 1324an berreraikuntzari heldu zioten arte.

Gaur egun, burgu hura zegoen lekuan, izen bereko Nabarreria kalea dago. Iruñeko judutegia eta San Migel burgua hegoalderago zeuden. Nabarreriak xurgatu zituen hiriak gora egin ahala.

 Batasun Pribilegioa 
Hurrengo urteetan, Nabarreriak gorputza hartu zuen berriz ere eta, XV. mendean, aldameneko burguak beren esklusibotasuna eta hizkuntza bera galduz joan ziren. 1423an, Batasun Pribilegioa eman zen eta, haren bidez, hiru burguek bat egin zuten eta elkarren arteko mugak legez behintzat hautsi egin ziren, Iruñeko udal bakarra eratuz.

Elkartzearen ondorioen artean, Nabarreria Done Saturdi eta San Nikolas burguetatik banatzen zuten mendebaldeko harresiak bota ziren. Gainera, Mercaderes kalea, Merkatu kalea edo Xabier kalea sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. San Nikolas eta Nabarreria artean Gazteluko enparantza eraiki zen eta Done Saturdi eta Nabarreria artean Udal plaza.

 Hirigintza 
Burgua ondo identifika daitezkeen bi zatitan banatzen da: Nabarreria zaharra eta Auzo Berria edo judutegia, juduak kanporatu ondoren Nabarreriak xurgatu zuena. Lehenengoa lurraren arabera antolatzen da eta Karmen eta Nabarreria kaleen inguruan sortzen da, euskal herri tradizionalak bezala. Bigarrena, geroagokoa, bastidako lauki batean garatzen da, Done Saturdi burgua imitatuz.

 Plazak 
Burguak lau plaza ditu:

 Compañia plaza: Compañia eta Xabier kaleen artean.
 Nabarreria plaza: Nabarreria eta Karmen kaleen artean.
 San Jose plazatxoa: Nabarreria eta Erredin kaleen artean.
 Santa Maria Erreala plaza: Dormitaleria eta Barbazan Apezpikua kaleen artean.

 Kaleak 

 Erredin kalea
 Karmen kalea
 Barquilleros kalea
 Maiatzaren Bia kalea
 Aldapa kalea
 Jauregiko aldapa kalea
 Nabarreria kalea
 Mañueta kalea
 Kuria kalea

 Dormitaleria kalea
 Compañia kalea
 Merced kalea
 Caldereria kalea
 San Agustin kalea
 Estafeta kalea
 Xabier kalea
 Telleria kalea
 Joanes Albretekoa kalea

 Politika 

 Nafarroako Foru hauteskundeak 
Nabarreria burgua Alde Zaharra hautes-barrutia da, Iruñeko barrutian. Hauek dira hauteskunde-barruti horren emaitzak azken foru-hauteskundeetan:
+Euskal Herria Bildu1 737%30,49Geroa Bai1 339%23,50Navarra Suma1 268%22,26Nafarroako Alderdi Sozialista619%10,87Ahal Dugu323%5,67Izquierda-Ezkerra255%4,48Vox50%0,88Equo45%0,19Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa15%0,26Sain9%0,16Libertate Nafarra8%0,14+Euskal Herria Bildu1 567%26,60Geroa Bai1 283%21,78Nafar Herriaren Batasuna1 041%17,67Ahal Dugu947%16,08Nafarroako Alderdi Sozialista308%5,23Izquierda-Ezkerra267%4,53Nafarroako Alderdi Popularra144%2,44Herritarrak - Herritarron Alderdia102%1,73Equo40%0,68Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia33%0,56Sain31%0,53Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa30%0,51Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia22%0,37Libertate Nafarra14%0,24+Euskal Herria Bildu1 483%26,11Nafar Herriaren Batasuna1 289%22,69Nafarroa Bai1 276%22,46Izquierda-Ezkerra537%9,45Nafarroako Alderdi Sozialista457%8,05Nafarroako Alderdi Popularra211%3,71Ekologistak Martxan100%1,76Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa90%1,58Nafarroako Demokraten Elkargunea46%0,81Sain36%0,63Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia32%0,56IXN21%0,37Naparra ta Españico Escuñe12%0,21

 Garraioa 

 Autobusa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 9 linea daude:

 Bizikleta 
Bizikletek galtzada erabiltzen dute, autoek eta oinezkoek bezala, azken horiek kale guztiak oinezkoentzat jarrita dauden burgu batean baitute lehentasuna.

 Aparkalekua 

Kale guztiak oinezkoentzat egokituta daudenez, debekatuta dago bertan aparkatzea. Gainera, Iruñeko Udalak kudeatutako sarbide-kontrol automatikoko sistema baten bidez baimendutako ibilgailuek baino ezin dute zirkulatu.

 Monumentu eta leku intersgarriak 
eskuinera|thumb|250x250px|Iruñeko harresiak eta Frantziako atea edo Zumalakarregiren atea
Nabarreria burguko monumentu eta eraikin garrantzitsuenak honakoak dira:

 Iruñeko Andra Maria Errealaren katedrala: Gotiko estilokoa da (1387–1525). Sei ataldun hiru nabez eta girola batez inguratutako abside poligonal batez osatua dago. Aurrealde neoklasikoa du, Ventura Rodríguez arkitektoaren lana (1783). Donejakue Bideko lehenbiziko erromesen ezagutu zuten katedrala erromanikoa zen, baina korua erori ondoren, Karlos III.a Nobleak eraikin guztia garai hartan nagusi zen estiloan zaharberritzea erabaki zuen.

 Barnealdean, Karlos III.a Noblea bera eta bere emazte Leonor Trastamarakoaren mausoleo bikaina dago (Jean Lomme de Tournairen lana, 1416), errezelpean dauden bi irudi jesarriez eta 28 iruditxo erregutzailez osatua, guztia polikromia eta metalezko xehetasunekin apaindurik.

 Absideko kaperak XV. mendeko aurrealdeko aldarea eta 1530. urteko harlanduzko bikainezko korua du. Klaustrora «Ate Ederrean» barna gurutzaduraren eskuinaldetik sartzen da, mainelean historiatutako hiru txapitel eta Ama Birjina ditu, eta tinpanoan XIV. mendeko Maria Lotiaren irudi polikromatua.

 Klaustro gotikoa, gotiko estiloaren maisu lana da (XIV-XV. mendea). Zulodun trazeriazko arku laukoitz dotoreak ditu. Hainbat kapera eta Iruñeko Elizbarrutiko Museoa.

 Iruñeko harresiak: Iruñeko Alde Zaharra ipar eta ekialdetik inguratzen duten harresiak dira.
 Frantziako atea edo Zumalakarregiren atea: Iruñeko hiri zaharreko ate nagusia.
 Zaldi Zuriaren zokoa: Iruñeko harresietan dagoen leku honetako ikuspegiak zoragarriak dira, bertatik Arrotxapea, Txantrea eta Sanduzelai auzoak ikus daitezkeelarik, eta, atzealdean berriz, Ezkaba mendia. Bertan jatetxe bat egoteaz gain, maiz, musika emanaldi eta ikuskizunen kokaleku izan ohi da.
 Nafarroako Erregeen jauregia (gaur egun Nafarroako Artxibo Nagusia)
 San Fermin Aldapakoaren eliza: Maiatzaren Bia kalean.
 Goienetxe jauregia: Estafeta kalea eta Gazteluko plazaren arteko Xabierko kalean dagoen XVIII. mendeko jauregia da.
 Iruñeko Gotzain Jauregia: Iruñeko katedralarekin parez-pare eta Iruñeko harresien mendebaldeko pasabidea edo hormaren aldamenean dago. XVIII. mendeko jauregi barrokoa eta denbora luzez Iruñeko gotzainaren egoitza izan zen.
 Nabarreriako iturria: Nabarreria plazan dago.
 Javier Zigaren jaiotetxea: Javier Ziga Etxandi (1877-1959) iruindar margolari eta politikariaren jaiotetxea da eta Nabarreria kalearen 25. zenbakian dago.
 Rozalejoko markesaren jauregia: Nabarreria kalean dagoen XVIII. mendeko jauretxe barrokoa.
 San Agustin eliza: San Agustin kalean dagoen XVI. mendeko eliza da, bertan, 1523an Garcilaso de la Vega olerkaria Done Jakueren Zaldun izendatu zuten.
 San Martin Tourskoaren kapera: 1317an eraikia, Caldereria kalean dago.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Alde Zaharra
 San Nikolas
 Done Saturdi

 Kanpo estekak 

Kategoria:Iruñeko Alde Zaharra