Richard Burton

Richard Burton (Pontrhydyfen, Neath Port Talbot, 1925eko azaroaren 10 - Céligny, Suitza, 1984ko abuztuaren 5) Galesko aktorea zen. Garai batean Hollywoodeko aktore ordainduenetakoa, ahots-estilo garbiarengatik ezagutzen zitzaion. Zazpi aldiz gizonezko aktore onenaren Oscar sarian izendatuta, ez zuen inoiz irabazi.

 Biografia 
Aktorearen benetako izena Richard Walter Jenkins da, eta Galesko Ponthrydyfen herrian jaio zen, Talbot portutik gertu. Richard Walter Jenkinsen (1876- 1957) eta Edith Thomasen (1883-1927) hamahiru seme-alabetatik hamabigarrena da. Meatzari presbiterionistazko komunitate batean hazi zen, gales  hizkuntzaduna. Richard Burtonen ama sukar puerperal baten ondorioz hil zen, Graham erditu ondoren (1927). Cecilia ahizpa handiak bere etxean hartu zuen eta Elfed James senarrarekin hazi zuten.

Laster, Richard oso ikasle on gisa azaldu, eta poesiarako eta idazketarako grina zuen. Baina hamasei urte zituenean, eskola utzi eta lana aurkitu behar behar izan zuen. Philp Burtonek eskolan izan zuen irakasle batek bere talentua nabaritu zion eta Galeseko azentua galtzera animatu zuen, ofizialki adoptatzen du eta ikasten jarraitzeko bidea zabaltzen dio. Richard Burton bihurtu zen orduan. 1943an, sei hilabeterako Exeter-reko ikastetxean sartzeko baimena eman zioten Oxfordeko Unibertsitate entzutetsuan, Royal Air Forcekoa baitzen.

1952an, Richard Burton ospetsu bihurtu zen Henry Kosterren My Cousin Rachel-en egindako paperarengatik. Oscar sarietan izendapen bat egin zioten. 1954an, Dylan Thomas poeta galestarraren Under milk wooden lanaren narratzaile gisa irratian debutatu zuenean. Hogei urte geroago itzuli zen zinemara. Cleopatra filmaren filmazioan, Elizabeth Taylor ezagutu zuen Richardek, bikote eratu zuten eta gero urte askotako harreman ekaiztsu samarra izango zuten elkarrekin.

Insomnea eta alkoholiko nabarmena, Richard Burton bost aldiz ezkonduko da, Elizabeth Taylorrekin birritan. 1949ko otsailaren 5ean, Sybil Williams-ekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Kate Burton (1957ko irailaren 10a) eta Jessica Burton (1960), autista jaioa. 1963ko abenduaren 5ean, dibortziatu egin zen, 1964ko martxoaren 15ean Elizabeth Taylor irakaslearekin ezkontzeko. Elkarrekin, neska bat hartuko dute, Maria, 1961ean Alemanian jaioa. 1974ko ekainaren 26an lehen aldiz dibortziatu ondoren, 1975eko urriaren 10ean berriro ezkondu ziren Richard eta Elizabeth, eta 1976ko abuztuaren 1ean berriz dibortziatu ziren. 1976tik 1982ra, Susan Hunt-ekin ezkondu zen Richard; senar-emazteak ere dibortziatu egin ziren. Azkenik, 1983ko uztailaren 3an, Sally Hayesekin ezkondu zen Richard. Hura hil arte elkarrekin bizi ziren.

Richard Burton Mexikotik Kaliforniara zihoan hegaldi batean  marketinean lan egiten duen gazte baten alboan jezartzen da, marketin ean dabil lanean baina aktore-lanaz oso interesatuta dago. Burtonek alde egiteko gomendatu dio,  eta zinemara bakarrik dedikatzeko, arrakasta lortu nahi bazuen. Gizon gazte hori Kevin Costner zen, eta, itxuraz, Richard Burtonen aholkuei jarraitu zien...

Richard Burton, bat-batean, garuneko hemorragia baten ondorioz hil zen 1984ko abuztuaren 5ean Celigny-n Genevako kantonamenduan, eta hilerri zaharrean lurperatu zuten Alistair Maclean idazlearen ondoan.

 Filmografia 
Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:
UrteaFilmaZuzendariaBeste izenburu batzuk 1949The Last Days of DolwynRussell Lloyd gaztelaniaz: Woman of Dolwyn 1950The Woman with No NameLadislao Vajda gaztelaniaz: La mujer sin nombre 1950WaterfrontMichael Anderson gaztelaniaz: Puerto 1951Green Grow the RushesDerek Twist gaztelaniaz: Donde los juncos son verdes 1952My Cousin RachelHenry Koster gaztelaniaz: My Cousin Rachel (1952 film) frantsesez: Ma cousine Rachel 1953The Desert RatsRobert Wise gaztelaniaz: Las ratas del desierto frantsesez: Les Rats du désert 1953The RobeHenry Koster frantsesez: La Tunique katalanez: La túnica sagrada 1954Demetrius and the GladiatorsDelmer Daves frantsesez: Les Gladiateurs katalanez: Demetri i els gladiadors 1954Thursday's ChildrenLindsay Anderson 1955Prince of PlayersPhilip Dunne frantsesez: Le Prince des acteurs 1955The Rains of RanchipurJean Negulesco frantsesez: La Mousson 1956Alexander the GreatRobert Rossen gaztelaniaz: Alejandro Magno frantsesez: Alexandre le Grand 1957Bitter VictoryNicholas Ray frantsesez: Amère Victoire 1957Sea WifeBob McNaught gaztelaniaz: La esposa del mar 1958Look Back in AngerTony Richardson gaztelaniaz: Mirando hacia atrás con ira frantsesez: Les Corps sauvages galizieraz: Mirando cara a atrás con ira 1960The Bramble BushDaniel Petrie frantsesez: Le Buisson ardent 1960Ice PalaceVincent Sherman gaztelaniaz: Imperio de titanes frantsesez: Les Aventuriers katalanez: Imperi de titans 1962Dylan ThomasJack Howells gaztelaniaz: A Tribute to Dylan Thomas 1962The Longest DayKen Annakin gaztelaniaz: El día más largo frantsesez: Le Jour le plus long 1963CleopatraJoseph L. Mankiewicz frantsesez: Cléopâtre katalanez: Cleòpatra 1963The V.I.P.sAnthony Asquith gaztelaniaz: Hotel Internacional frantsesez: Hôtel international katalanez: Hotel International 1964BecketPeter Glenville 1964ZuluCy Endfield gaztelaniaz: Zulú frantsesez: Zoulou galizieraz: Zulú 1964Richard Burton's HamletJohn Gielgud frantsesez: Hamlet 1964The Night of the IguanaJohn Huston gaztelaniaz: La noche de la iguana frantsesez: La Nuit de l'iguane katalanez: La nit de la iguana 1965What's New Pussycat?Clive Donner frantsesez: Quoi de neuf, Pussycat ? euskaraz: « What's New » katalanez: Com va això 1965The SandpiperVincente Minnelli frantsesez: Le Chevalier des sables katalanez: Castells a la sorra 1965The Spy Who Came in from the ColdMartin Ritt gaztelaniaz: El espía que surgió del frío frantsesez: L'Espion qui venait du froid euskaraz: « The Spy Who Came In from the Cold » 1966Florence: Days of DestructionFranco Zeffirelli 1966Who's Afraid of Virginia Woolf?Mike Nichols frantsesez: Qui a peur de Virginia Woolf ? katalanez: Qui té por de Virginia Woolf? galizieraz: ¿Quen teme a Virginia Woolf? 1967Doctor FaustusRichard Burton 1967The Taming of the ShrewFranco Zeffirelli frantsesez: La Mégère apprivoisée katalanez: L'amansiment de la fúria 1967The ComediansPeter Glenville gaztelaniaz: Los comediantes frantsesez: Les Comédiens 1968CandyChristian Marquand 1968Where Eagles DareBrian G. Hutton frantsesez: Quand les aigles attaquent katalanez: El desafiament de les àguiles 1968Boom!Joseph Losey gaztelaniaz: Boom! (película de 1968) frantsesez: Boom katalanez: Boom 1969StaircaseStanley Donen gaztelaniaz: La escalera (película de 1969) frantsesez: L'Escalier katalanez: L'escala 1969Anne of the Thousand DaysCharles Jarrott gaztelaniaz: Ana de los mil días frantsesez: Anne des mille jours katalanez: Anna dels mil dies galizieraz: Ana dos mil días 1971Raid on RommelHenry Hathaway gaztelaniaz: Comando en el desierto frantsesez: Le Cinquième Commando 1971VillainMichael Tuchner frantsesez: Salaud 1972Under Milk WoodAndrew Sinclair 1972Hammersmith Is OutPeter Ustinov 1972The Assassination of TrotskyJoseph Losey gaztelaniaz: El asesinato de Trotsky frantsesez: L'Assassinat de Trotsky galizieraz: O asasinato de Trotsky 1972BluebeardEdward Dmytryk gaztelaniaz: Barba Azul (película de 1972) frantsesez: Barbe-Bleue katalanez: Barbablava 1973The Battle of SutjeskaStipe Delić gaztelaniaz: La quinta ofensiva frantsesez: La Cinquième Offensive 1973Massacre in RomeGeorge P. Cosmatos gaztelaniaz: Masacre en Roma frantsesez: SS Représailles katalanez: Represàlia 1973Divorce His, Divorce HersWaris Hussein frantsesez: Divorce 1974The Gathering StormHerbert Wise 1974The VoyageVittorio De Sica gaztelaniaz: El viaje (película de 1974) frantsesez: Le Voyage katalanez: El viatge 1974The KlansmanTerence Young gaztelaniaz: El hombre del clan frantsesez: L'Homme du clan katalanez: Els homes del clan 1974Brief EncounterAlan Bridges gaztelaniaz: Breve encuentro frantsesez: Brève rencontre katalanez: Breu encontre 1977EquusSidney Lumet 1977Exorcist II: The HereticJohn Boorman gaztelaniaz: Exorcista II: el hereje frantsesez: L'Exorciste 2 : L'Hérétique katalanez: L'exorcista 2: L'heretge 1978AbsolutionAnthony Page gaztelaniaz: Absolución 1978The Wild GeeseAndrew V. McLaglen gaztelaniaz: Patos salvajes frantsesez: Les Oies sauvages 1978The Medusa TouchJack Gold gaztelaniaz: Alarma: catástrofe frantsesez: La Grande Menace euskaraz: « The Medusa Touch (filma) » 1979BreakthroughAndrew V. McLaglen gaztelaniaz: Cerco roto frantsesez: La Percée d'Avranches 1980Circle of TwoJules Dassin gaztelaniaz: Círculo de dos katalanez: Círculo de dos galizieraz: Círculo de dos 1981LovespellTom Donovan gaztelaniaz: Tristán e Isolda 1983To the Ends of the EarthWilliam Kronick 1983Alice in WonderlandKirk Browning 1983WagnerTony Palmer 1984Nineteen Eighty-FourMichael Radford gaztelaniaz: 1984 frantsesez: 1984 katalanez: 1984 galizieraz: 1984 

 Antzerkia 

 1943: Druid's Rest d'Emlyn Williams
 1944: Mesure for Mesure de Nevill Coghill
 1948: Castle Anna de Daphne Rye
 1949: The Lady’s not for Burning de John Gielgud
 1950: The Boy With a Cart de John Gielgud
 1950: A Phoenix too Frequent de Christopher Fry
 1950: The Lady’s not for Burning de John Gielgud
 1951: Henry IV d'Anthony Quayle
 1951: Henry V d'Anthony Quayle
 1951: The Tempest de Michael Benthall
 1951: Legend of Lovers de Peter Ashmore
 1952: Montserrat de Michael Benthall
 1953: Hamlet de Michael Benthall
 1953: Coriolan de Michael Benthall
 1953: Hamlet de Michael Benthall
 1953: King John de George Devine
 1953: The Tampest de Robert Helpmann
 1953: Twelfth Night de Michael Benthall
 1955: Henry V de Michael Benthall
 1956: Othello de Denis Carey
 1957: Time Remembered d'Albert Marre
 1960: Camelot de Moss Hart
 1964: Hamlet de John Gielgud
 1966: Doctor Faustus de Nevill Coghill
 1970: Equus de John Dexter
 1980: Camelot de Frank Dunlop
 1983: Private Lives de Milton Katselas

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Alpert, Hollis (1986). Burton. New York City: G. P. Putnam's Sons. ISBN 978-0-399-13093-9.
 Bragg, Melvyn (1988). Richard Burton: A Life. Boston: Little, Brown and Company. ISBN 978-0-316-10595-8.
 Burton, Richard (1964). A Christmas Story. William Morrow.
 Burton, Richard (2012). Williams, Chris (ed.). The Richard Burton Diaries. Yale University Press. ISBN 9780300192315.
 Cottrell, John; Cashin, Fergus (1971). Richard Burton, very close up. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-780908-0.
 Ferris, Paul (1981). Richard Burton. New York City: Coward, McCann & Geoghegan. ISBN 978-0-698-11106-6.
 Munn, Michael (20 March 2014). Richard Burton: Prince of Players. London: Aurum Press. ISBN 978-1-78131-373-2.
 Rubython, Tom (2011): 'And God Created Burton'. London: Myrtle Press - ISBN 978-0-9565656-2-4

 Ikus, gainera 

 Galestar ezagunen zerrenda

 Kanpo estekak 

Kategoria:Galesko aktoreak
Kategoria:Gales hiztunak
Kategoria:Neath Port Talbot konderriko jendea
Kategoria:Drama gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo saridunak (zinea)
Kategoria:Tony Saria irabazi dutenak