Etnia

Etnia edo talde etnikoa (grezieratik: (έθνος, ethnos, "herri") naziotasuna, historia, mitologia, erlijioa, hizkuntza, ohiturak (esaterako, ahozko literatura, dantzatzeko erak, sukaldaritza, janzkera) edota sinesmenak partekatzen dituzten pertsonek osatutako gizarte multzo bat da. Etniak aztertzen dituen zientzia etnologia da, eta etnografiak testuinguru geografikoan aztertzen ditu etniak.

Funtsean, talde etniko bateko kideek tradizio kulturalak eta historia partekatzen dituen talde gisa ikusten dute beren burua. Gainerako taldeetatik bereizten dituen ezaugarri gisa ikusten dituzte elementu horiek.

Gizarte estratifikazioak pertsona multzoak ardatz horizontaletan eta faktore sozioekonomikoetan oinarrituta banatzen dituen bezala, etniek ardatz bertikalean banatzen eta multzokatzen ditu. Hortaz, teorian talde etnikoek klaseko desberdintasun sozioekonomikoak gainditzen dituzte eta populazioaren geruza guztietako kideak dituzte.

Gaur egun talde etniko handienek inoiz milioika kide dituzte (han etnia, arabiarrak, hispanoak, anglosaxoiak, bengaliarrak...) eta txikienak milaka edo ehunka kidez soilik daude osatuta (esaterako, munduan barrena barreiatutako talde indigena asko). Talde etniko handienek talde azpi-etniko txikiagoak sortzeko joera dute (historikoki tribu hitzarekin izendatu direnak), eta denborarekin talde etniko berezitu bihur daitezke etnogenesi prozesuen bitartez.

Jatorrizko populazio beretik sortutako talde etnikoek sarritan antzeko hizkuntzak hitz egiten dituzte eta talde etnolinguistiko gisa sailkatzen dira (esaterako, eslaviarrak, turkiarrak, bantuak, etab.)

 Terminologia 
Etniko (έθνος, ethnos) greziar hitzetik dator (ἐθνικός ethnikos,ἐθνικός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus adjektibotik, hain zuzen ere, ethnicus moduan latinera eraman zutena).

XIX. mendearen erdialdera arte, etnikoa paganoa adierazteko erabiltzen zuten (oraindik ekumene kristauan parte hartzen ez zuten "nazio"en zentzuan), Septuagintak ta ethne ("nazioak") erabiltzen baitzuen hebrear goyim itzultzeko "atzerriko nazioak, ez hebrearrak, ez juduak".ThiE. Tonkin, M. McDonald y M. Chapman, History and Ethnicity (Londres 1989), pp. 11-17 (J. Hutchinson & A.D. Smith (eds.), Oxford readers: Ethnicity (Oxford 1996), pp. 18-24)

Antzinate goiztiarreko greziera (greziera homerikoa) edozein talde handiri, gizon-talde bati, lagun-talde bati eta abere-talde bati buruzkoa izan zitekeen.

Greziera klasikoan, terminoak gaur egun "talde etnikoak" adierazitako kontzeptuarekin aldera daitekeen esanahia hartu zuen, gehienbat "nazio, tribu, pertsona-talde bakar" gisa itzulia; greko helenistikoan soilik terminoa are gehiago estutu zen "atzerriko" edo "barbaro" nazioei erreferentzia egiteko bereziki (hortik geroko "pagano" esanahia).

XIX. mendean, terminoa "tribu, arraza, herri edo nazio baten berezitasun" gisa erabili zen, jatorrizko esanahi grekora itzuliz. "Kultura-talde ezberdinen" zentzua, eta "tribu, arraza, kultura edo nazio talde minoritarioa", 1930retik 1940ra bitarteko hamarkadetan sortu zen, Oxford English Dictionary Daniel Wilson, The archæology and prehistoric annals of Scotland 1851 (1863) eta Huxley & Haddon (1935), We Europeans, pp. 136,181 eta lehen zentzu hori hartu zuen baina orain erabiltzen ez zen arraza terminoaren ordezko gisa balio izan zuen, arrazismo ideologikoarekin lotuta zegoelako.

XVIII. mendean, etnizitate abstraktua "paganismoaren" sinonimo gisa erabili zuten, baina orain "izaera etnikoaren" esanahia adieraztera pasa zen (1953an erregistratu zen lehen aldiz). Talde etniko hitza 1935ean erregistratu zen lehen aldiz, eta Oxford English Dictionaryn 1972an sartu zuten. Testuinguruaren arabera, nazionalitate terminoa etniaren sinonimo gisa edo herritartasunaren sinonimo gisa erabil daiteke (estatu subirano batean). Etnia baten agerpena eragiten duen prozesuari etnogenesia esaten zaio, 1950etik, gutxi gorabehera, literatura etnologikoan erabiltzen den terminoa. Termino hori gauza bakar eta ohi ez bezalako exotiko baten konnotazioarekin ere erabil daiteke (adibidez, "jatetxe etniko bat", etab.), eskuarki etorkinen kultura berriagoekin lotua, eremu bateko populazio nagusia ezarri ondoren iritsi baitziren.

Kide izatea definitzeko nabarmentzen den talde-nortasunaren iturriaren arabera, honako talde mota hauek identifika daitezke (askotan, elkarren gainean jarrita):

 Etnolinguistikoa, hizkuntza partekatua, euskalkia (eta, beharbada, idazkera) azpimarratzen duena – adibidez: franko-kanadarrak
 Etno-nazionala, entitate politiko bat edo nazio-nortasunaren zentzua azpimarratzen duena – adibidez: austriarrak
 Etnorraziala, fenotipoan oinarritutako itxura fisiko partekatua azpimarratzen duena – adibidea: afroamerikarrak
 Etnorerregionala, isolamendu geografiko erlatibo batetik eratorritako pertenentziaren tokiko zentzu bereizgarri bat nabarmentzen duena – adibidez: Zeelanda Berriko hegoaldeko uhartetarrak
 Etnorerlijiosoa, bereziki erlijio, konfesio edo sekta baten afiliazio partekatua azpimarratzen duena – adibidez: sikhak
 Etnokulturala, kultura edo tradizio partekatua azpimarratzen duena, sarritan beste etnikotasun forma batzuekin gainjartzen dena – adibidez: Europako talde ibiltariak

Kasu askotan, alderdi batek baino gehiagok zehazten du kide izatea: adibidez, armeniar etnia armeniar herritartasunaren arabera defini daiteke, armeniar herentzia izan dezake, armeniar hizkuntzaren jatorrizko erabilera edo Armeniako Eliza Apostolikoaren kide izatea.

 Gatazka etno-nazionala 

Batzuetan, talde etnikoak Estatuaren edo hura osatzen dutenen aldetik jarrera eta ekintza kaltegarrien menpe daude. XX. mendean, jendea talde etnikoetako edo talde etniko bateko kideen eta estatuaren arteko gatazkak bi modutara konpon daitezkeela eta konpondu behar direla pentsatzen hasi zen. Batzuek, Jürgen Habermasek eta Bruce Barryk adibidez, estatu modernoen legitimitatea subjektu autonomo indibidualen eskubide politikoen ideian oinarritu behar dela proposatu zuten. Iritzi horren arabera, Estatuak ez luke identitate etnikoa, nazionala edo arrazakoa aitortu behar, baizik eta pertsona guztien berdintasun politiko eta juridikoa sustatu. Beste batzuek, Charles Taylorrek eta Will Kymlickak bezala, gizabanako autonomoaren nozioa bera eraikuntza kulturala dela zioten. Iritzi horren arabera, estatuek identitate etnikoa aitortu behar dute, eta prozesu batzuk garatu behar dituzte, talde etnikoen behar bereziak nazio-estatuaren mugen barruan egokitu ahal izateko.

XIX. mendean, teoriko alemaniarrek, Johann Gottfried von Herder barne, nazionalismo etnikoaren ideologia politikoaren garatu zuten, arrazaren kontzeptua nazionalismoarekin lotuta zegoelarik. Lotura etnikoak dituzten gizarteen adibideak, historiaren edo testuinguru historikoaren bazterketari buruzkoak, helburu nazionalisten justifikazioa izan dira. Horren adibide dira XIX. mendeko Alemaniar Inperioaren eta XX. mendeko Alemania naziaren sendotzea eta hedapena. Bakoitzak sustatzen zuen ideia pan-etnikoa, gobernu horiek beti alemaniar etnikoak bizi izan ziren lurrak besterik ez zituztela eskuratzen. Nazio-estatuaren eredura iritsi zirenen historia, hala nola Ekialde Hurbilean eta hego-ekialdeko Europan Otomandar eta Austrohungariar Inperioen desegitetik sortutakoak, eta SESBetik sortutakoak, etnien arteko gatazkek markatzen dute. Gatazka horiek etnia anitzeko estatuetan gertatu ohi dira, haien artean ez bezala, munduko beste eskualde batzuetan bezala. Horrela, gatazkak, askotan, gaizki izendatuta daude eta gerra zibiltzat hartzen dira etnien arteko gatazkak direnean estatu multietniko batean.

 Etnikotasuna eta arraza 
Etnia talde baten kultura-nortasunaren kontu gisa erabiltzen da, askotan etorki, hizkuntza eta partekatutako kultura-tradizioetan oinarrituta; arraza, berriz, talde taxonomiko gisa erabiltzen da, taldeen arteko antzekotasun fisikoetan oinarrituta. Arraza etnia baino gai eztabaidagarriagoa da, terminoaren erabilera politiko komuna dela eta. Ramán Grosfoguelek dio (Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley) "arraza/etnia identitatea" kontzeptua dela eta arraza eta etnizitate kontzeptuak ezin direla kategoria bereizi eta autonomo gisa erabili .

Weberren aurretik, arraza eta etnia gauza beraren bi alderditzat hartzen ziren nagusiki. 1900 inguruan eta lehenago, etnizitatearen kontzepzio primordialista zen nagusi: herrien arteko desberdintasun kulturalak oinordetzan hartutako ezaugarri eta joeren emaitza zirela uste zuten. Weberrek etnizitatea eraikuntza sozial gisa sartu zuenean, arraza eta etnizitatea gehiago banatu ziren beren artean.

1950ean, UNESCOren "Arrazaren auzia" adierazpenak, garai hartako nazioarteko aditu ospetsuetako batzuek sinatuak (besteak beste, Ashley Montagu, Claude Lévi-Strauss, Gunnar Myrdal, Julian Huxley eta abar), honela zioen:

1982an, David Craig Griffith antropologoak berrogei urteko ikerketa etnografikoa laburbildu zuen, arraza- eta etnia-kategoriak munduko hainbat tokitako pertsonak ekonomia global batean sartu diren modu desberdinen adierazle sinbolikoak direla argudiatuz:

Wolfen arabera, arraza-kategoriak Europako merkataritza-hedapenaren garaian eraiki eta txertatu ziren, eta talde etnikoak hedapen kapitalistaren garaian.Eric Wolf, 1982, Europe and the People Without History, Berkeley: University of California Press. 380-381

1977an, Wallmanek Britainia Handiko eta Estatu Batuetako hizkera arruntean "etniko" terminoaren erabilerari buruz idatzi zuen.

Estatu Batuetan, OMBk AEBetako erroldaren ondorioetarako erabilitako arrazaren definizioa ez dela "zientifikoa edo antropologikoa" baieztatzen du, eta kontuan hartzen dituela "ezaugarri sozialak eta kulturalak, baita jatorria ere", "batez ere biologikoak edo genetikoak ez diren metodologia zientifiko egokiak" erabiliz.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak