Legarda (udalerria)

Legarda Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 16,6 kilometrora. Altuera 401 eta 763 metro artekoa da, eta 8,30 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Erreniega gainditu ondoren lehen herria errepidetik, Legardak Basongaitz ere hartzen du, Izarbeibarko kontzeju ohia eta gaur egun etxaldea dena. Erreniegako mendilerroaren hegoaldeko magalean dago, maldan behera, zeharkarrikaren gainean luzatuta. Armarriak adierazten duen bezala, ardoa ekoizten den lekua da, eta azalera txikiko gehienak mahastizaintzarako edo pinudietarako erabiltzen dira.

Bertako biztanleak legardarrak dira.

 Izena 
Legarda toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Legarda

Gainera, toponimoa modu bakarran agertu da historian zehar:

 Legarda (1027)
 Legarda (1120)
 Legarda (1266)
 Legarda (1366)
 Legarda (1534)
 Legarda (1614)
 Legarda (1802)
 Legarda (1974)
 Legarda (1994)

 Etimologia 
Legarda izena, ziur asko, "legarren edo kaskoen lekua" (legar + -eta) esan nahi duen euskarazko Legarreta hitzetik dator. Aukera horren arabera, jatorrizko izena bi bidetatik alda zitekeen; bata, t letra d bihurtzen duen erromantzearen berezko arau fonetikoak aplikatuz (Legarreta > Legarreda > Legarda), eta, bestea, euskal fonetika eraldatuz, bokalaren sinkopa eta t hizkia d hizkian sonorizatuz, r baten ondoren (Legarreta > Legarta > Legarda). Bi aukera horiek ilun samarrak dira, eta Koldo Mitxelena hizkuntzalariak -da atzizkia iradoki duen bezala, euskaraz ere antzina existitzeko aukera dago.

Badira beste Legarda batzuk Euskal Herrian barreiatuak (ikus Legarda).

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Legardako armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Legardako banderak Legardako armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Legarda Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Nafarroa Garaiko erdialdean dago da, Izarbeibarrean, Iruñerritik hegoaldera dagoen lehen haranean, eta Iruñeko merindadearen hegoaldean.

 Klima eta landaredia 
Klima udalerriaren gehienean mediterraneo motakoa da, eta udalerriko gunerik menditsuenetan ezaugarri azpimediterraneoak ditu. Urteko batez besteko tenperatura 10 gradukoa da iparraldeko mendietan, eta 13 eta 14 gradu bitartekoa hegoaldeko gune lauetan. Prezipitazioak, bestalde, 600 eta 800mm artekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 80 izaten dira Legardako herrigunean, eta 100 edo gehiago iparraldean.

1989. urtean ez zen apenas jatorrizko zuhaitzik geratzen, eta gaur egun gizakiaren eragina dela eta, zuhaixkak baino ez daude antzinako basoak zeuden tokian. XIX. mendean hasitako birlandaketeei esker, 87 hektarea pinu beltz austriar eta pinu lariziar (Pinus nigra) hazten dira herriaren inguruko lurretan.

 Estazio meteorologikoa 
Legardan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Nobleen jaurerriko antzinako hiribildua, bere titularrek Leireko monasterioari eman zioten 1188 baino lehen, orduan berretsi baitzioten. Eliza Iruñeko gotzainak eman zion abadia berari 1197an.

1064. urtean, Antso IV.a Nafarroakoak Legarda eta Arintzano hiribilduen artean dagoen zelai bat eman zion Iratxeko monasterioari, Ega ibaiaren ertzean. Testuaren beste toki batean Legarda "villula" gisa kalifikatzen da. 1172an, Alexandro III.a Aita Santuak, Iratxeko monasterioa eta bere abade Viviano bere babespean hartu zituen, eta bere monjeen prerrogatibak eta jabetzak berretsi zituen, hauen artean, Legardakoa bere ondasun guztiekin espresuki aipatzen delarik.

1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez, 1863an Santa Zezilia karrikako 21. zenbakiko etxea saldu zen herri horretan.

XIX. mendearen amaieran, Legardako bizilagunek justizia aukeratzen zuten eta petxa ordaintzen zioten Garesko Gurutzifikaren komentuari, eta komentu horretako priorea Legardako parrokiako abadea zen eta bikarioa jartzen zuen. 1846an Izarbeibar administrazio-unitate gisa desagertu zenean, Legarda udalerri banandu gisa geratu zen.

Urte haietan, eskola batek 2000 erreal zituen; abadearen hornidura Itturriko komentuaren mende zegoen oraindik, eta parrokiak ere prior eta errege berak hornitzen zituen, oporrak hartzen zituen hilabetearen arabera.

 Demografia 
 biztanle zituen Legardak.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021390422394375373395391355350311256228187137987390119124

 Ekonomia 
Historikoki ardogintza izan da herriko iharduera ekonomiko nagusia nekazaritzarekin batera. Dena den, XX. mendean mahastietan agerturiko gaixotasun batek, asko gutxitu zuen ardogintza, eta herriak biztanle asko galdu zituen. Gehienak Iruñerrira jo zuten baldintza hobeen bila.

 Politika 
Legardako udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Silvestre Belzunegui Otano da, Legardako Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Legardako Talde Independentea - - - - - 1 1 5 5 5 5Nafar Herriaren Batasuna - - - - - 0 0 - - - -Santa Cecilia 5 1 1 1 1 - - - - - -Ezkerren Nafar Batasuna 0 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma3641,38 - Geroa Bai1719,54 8 Nafarroako Alderdi Sozialista1112,645 Euskal Herria Bildu1011,49 4 Ahal Dugu55,75 1 Equo22,30 2 Izquierda-Ezkerra11,15  1 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa11,15 2 Vox11,15 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna3040,00? Geroa Bai912,00? Herritarrak - Herritarron Alderdia79,33 ? Nafarroako Alderdi Sozialista68,00? Euskal Herria Bildu68,00 ? Nafarroako Alderdi Popularra45,33? Ahal Dugu45,33? Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa34,00? Izquierda-Ezkerra22,67?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

 HELBIDEA: Kale Nagusia z/g

 Egungo banaketa 
Legardako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Silvestre Belzunegui Otano da, Legardako Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

 Alberto Bermejo Lopez (Legardako Talde Independentea)
 Luis Fernando Joao Alastuey (Legardako Talde Independentea)
 Maria Sagrario Barasoain Molinet (Legardako Talde Independentea)
 Francisco Javier Antonio Larumbe Ansoain (Legardako Talde Independentea)
Bere idazkaria, Adios, Eneritz, Muruzabal, Obanos, Tirapu, Ukar eta Uterga Udaletako idazkari ere bada.

 Alkateak 

1979tik, Legardak 2 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia?19791999Santa CeciliaSilvestre Belzunegui Otano1999jarduneanLegardako Talde Independentea

 Garraioa 
La Estellesa autobus konpainiak Aguilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Aguilar Kodes - Cabredo - Marañon - Genevilla - Zuñiga - Antzin - Murieta - Lizarra - Villatuerta - Zirauki - Mañeru - Gares - Obanos - Legarda - Zizur Nagusia eta Iruñea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Legarda sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Legarda ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Legarda eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %13,50k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 0,00 eta 2018n % 7,30k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Legarda) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

 Jaiak 

 Santa Agedako erromeria, otsailaren 5ean
 Santa Barbarako erromeria, maiatzaren 15ean
 Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIV. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.
 Santa Barbara baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristau baseliza.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Legardako Udalako webgune ofiziala