Letoniera

Letoniera () indoeuropar hizkuntza bat da, hizkuntza baltikoen taldekoa. Batez ere Letonian mintzatzen da, hango hizkuntza ofizial bakarra baita. Guztira 1.400.000 hiztun ditu Letonian eta 150.000 kanpoan. Lituaniera ahaiderik hurbilena du. Nolanahi ere, bien hiztegia oso desberdina da eta hiztunek ezin dute elkar ulertu.

 Gramatika 

Letoniera hizkuntza flexiboa da, hainbat forma analitiko dituena. Alemanaren sintaxiaren eragin handia du. Bi genero gramatikal ditu: maskulinoa eta femeninoa. Izen bakoitzak zazpi deklinabide kasu ditu: nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, instrumentala, lokatiboa eta bokatiboa.

Azentua, kasu bakan batzuk izan ezik, lehen silaban doa.

 Ortografia 
Historikoki, letoniera idazteko, alemanaren ortografia sistema erabili zen. XX. mendearen hasieran, sistema fonetikoki egokiagoa erabiltzen hasi zen, latindar alfabeto eraldatu bat erabiliz. Gaur egun, letonieraren alfabeto estandarrak 33 letra ditu:

A Ā B C Č D E ĒF G Ģ H I Ī JKĶ L Ļ M N Ņ O PR SŠ T U ŪV ZŽa ā b c čd e ēf g ģ h i ī j kķl ļ m n ņ o prs š t u ūv zž

Ortografia aldaketa handi hori hurrengo testuan (Gure Aita) argi ikus daiteke. Hala ere, Interneten ortografia berri eta informala sortu da, mezu eta testuak laster idaztean sortua, azenturik gabea.

Ortografia zaharra(alemanetikoa)Ortografia modernoaInterneteko ortografiaMuuße Thews exkan tho DebbesMūsu Tēvs Debesīs,Muusu teevs debesiisSweetytcz thopetows WärdtezSvētīts lai top Tavs Vārds,Sveetiits lai top tavs vaardsEnakas mums touwe Walſtibe.Lai nāk Tava valstība.Lai naak tava valstiibaTows prätcznoteckeTavs prāts lai notiekTavs praats lai notiekkha exkan Debbes tha arridtczan wűrßon Semmeskā debesīs, tā arī virs zemes.kaa debesiis taa arii virs zemesMuſſe deniſke mayſe dode mums ſchoden.Mūsu dienišķo maizi dod mums šodien.Muusu dienishkjo maizi dod mums shodienVnde pam̃et mums muſſe parrädeUn piedod mums mūsu parādus,Un piedod mums muusu paraaduska mhes pammettammuſſims parradenekimskā arī mēs piedodam saviem parādniekiemkaa arii mees piedodam saviem paraadniekiemVnde nhe wedde mums exkâ kärdenaſchenneUn neieved mūs kārdināšanā,Un neieved muus kaardinaashanaaBeth atpeſtimums no to lounebet atpestī mūs no ļaunabet atpestii muus no ljaunaAiſto thouwagir tha WalſtibeJo Tev pieder valstībaJo tev pieder valstiiba.Vnde tas ſpeex vnd tas Goodtcz tur muſſigespēks un gods mūžīgispeeks un gods muuzhiigiAmenĀmen.Aamen

 Letoniera modernoaren arazoak 

Hizkuntzak dituen bi arazo nagusiak gimalajiešu lāči (mordoilokeria) eta garbizalekeria dira.

 Gimalajiešu lāči 

Gimalajiešu lāči esamoldea hizkuntza akats mota bat adierazteko erabiltzen da, beste hizkuntzen eraginak sortzen dituen hizkuntza akatsak, sarri barregarriak direnak. Esamoldea Asiako hartz beltza izendatzeko hitz okerra da. Akats horiek gramatika eta estilo akatsak dira, batez ere. Gehiengo errusiarra duten guneetan eta lituaniarren kate-dendetan daude.

Euskararekin gertatzen denaren antzekoa da, erdaretako itzulpen traketsak aurkezten direnean (adibidez, *hizkuntza saltsan okerra, lengua en salsa / langue en sauce adierazteko).

 Gazbizalekeria 

Sarri, sortutako neologismoak zailtasunez bereganatzen ditu biztanleriak, aurretik beste hitzen bat erabiltzen dutelako. Adibidea telefono hitza da, gaur egun bi hitz erabiltzen baitira gauzaki bera izendatzeko: "tālrunis" eta "telefons". Euskaraz antzekoa gertatzen da batzuetan, adibide berari jarraitzeko telefono eta urritizkin baitaude (nahiz eta azken hori ia ez den erabiltzen).

 Hizkuntza eta politika 

Letoniak harreman zaila izan du historian zehar Alemania, Suedia, Errusia eta Poloniarekin, eta herrialde kulturaniztuna izan da beti. Hala ere, Sobietar okupazio garaian (1940-1941; 1945-1991) errusiartze prozesuak eragin izugarria izan zuen letonieran. Bi garai horietan 340.000 letoniar inguru deportatuak izan ziren —biztanleriaren herena— eta herrialdean bertan jazarriak. Itzeleko immigrazioa izan zen halaber Errusia, Ukraina eta Bielorrusia sobiet errepubliketatik eta, horren ondorioz, berezko letoniar biztanleria ikaragarri murriztu zen, % 80 ingurutik 1935ean % 52 ingurura 1985ean. Etorkin gehienak Letonian finkatu ziren, letoniera ikasi gabe. Egun, letoniera biztanleriaren % 60ren ama hizkuntza baino ez da.

1991n independentziaren berrezarri zenean, hizkuntz politika berria abian jarri zen. Oraingo helburu nagusia biztanle guztien integrazioan datza, Letoniako hizkuntza gutxituei ere babesa eta garapean aukera eskainiz.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Letoniera entzun eta irakurtzeko Europar Batasunaren gunean
 Estatuaren Hizkuntza Komisioa
  1999ko Hizkuntz Legea