Done Saturdi

Done Saturdi (hegoaldeko goi-nafarreraz eta tradizioz: Jaun Done Satordi; euskara batuan: Jaun Done Saturdi) Iruñeko Alde Zaharreko historiko burgu bat da, hiri zaharreko iparraldean dago. San Nikolas burgua hegoaldean dago eta Nabarreria burgua ekialdean dago. Huts-hutsean Burgua ere deitzen zitzaion, denetan guztiz handiena baitzen Iruñean. Iruñeko Udalak San Zernin izendatu du.

 Historia 

 Sorrera 
Done Saturdi burgua Nabarreria burgutik kanpo sortu zen auzo bat da, hasiera batean Petri Rodezkoa gotzainaren babespean 1100. eta 1115 urteen artean. Belaunaldi bakar baten ondoren, Alfontso I.a Borrokalaria errege aragoitar-nafarrak burgu berriaren erregimena agindu zuen, haren bizilagunei Jakako forua esleituz 1129an, gotzainaren prerrogatibei kalterik egin gabe. Hauxe esaten da Alfontso erregeak erromantzez esleitu gutunean: "...avos totz les francx qui poblaretz en aquella plana de Sent Cernin de Iruyna". 

Franko izendaturiko horiek Okzitaniakoak ziren nagusiki, zeintzuek ekarri zuten Tolosako Saturdi deunaren izena ere eurekin, Sant Sarnin okzitanieraz, nafar erromantzean Cernin bilakatzeko. Barrutiaren barruan infantzoiak, elizgizonak eta nafarrak finkatzea debekatu zen, ñabardurak ñabardura. Gainera, frankoen seme-alabak ziren bizilagun burgesentzat erreserbatutako jarduera profesionalak zehazten ziren. 

 Auzotarren osaera 
Bertan ezarri ziren frankoek merkataritza eta artisautza jarduerak egiten zituzten, eta batzuek gerora bankari eta prestamista izango zirenaren aurrekarian egiten zuten lana: txanpon aldaketan. Dena den, gezurtaturik dago etnikoki esklusiboa zenik. Izan ere, bertako karrika eta auzategi batzuetan, argia da euskararen eta euskaldunen presentzia Behe Erdi Aroan. Bertako saindu zaindariari Sanduandi deitzen ziotela egiaztatuta dago. 

Hirurehun urte eta gehiago geroago, jada burguak bateratuak zirela, Josef Moretek (Anales del Reino de Navarra, 1684, 1890ko edizioa) gaztelaniaz adierazten zuen «bertakoek beren euskal (vascónica) hizkuntzan Iaundone Satordi deitzen diote[la]».

 Beste xehetasun batzuk 
Bere hiri-eskemak, formatu hexagonal eta simetrikoan, bi kale perpendikularrek gurutzatua, hirigintza-planteamendu global batean pentsarazten du. Gainera, harresiz kanpo handitu zen, Merkatuko Herri Berriarekin (gaur egungo Takonera parkea) eta Frantziskotar eta Mesedeetako komentuarekin (gaur egungo Basotxoa).

Ildo beretik, pixkanaka areagotu zen haien arteko lehia, bai hiri zaharreko bizilagun nafarrekin, batez ere haiek juridikoki haiekin parekatu zituztenetik, bai San Nikolas. Etsaitasunaren ondorioz, liskar bortitzak izan ziren, baita gerra bat ere, zeinetatik, Antso VII.a Azkarraren laguntzarekin, burtsa irabazi zuen 1222n.

 Batasun Pribilegioa 
Hurrengo urteetan, Nabarreriak gorputza hartu zuen berriz ere eta, XV. mendean, aldameneko burguak beren esklusibotasuna eta hizkuntza bera galduz joan ziren. 1423an, Batasun Pribilegioa eman zen eta, haren bidez, hiru burguek bat egin zuten eta elkarren arteko mugak legez behintzat hautsi egin ziren, Iruñeko udal bakarra eratuz.

Elkartzearen ondorioen artean, Done Saturdi Nabarreria eta San Nikolas burguetatik banatzen zuten ekialdeko eta hegoaldeko harresiak bota ziren. Gainera, Mercaderes kalea, Merkatu kalea edo Xabier kalea sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. San Nikolas eta Done Saturdi artean San Frantzisko enparantza eraiki zen eta Nabarreria eta Done Saturdi artean Udal plaza.

 Hirigintza 
Done Saturdi burgua, Gares, Lizarra, Biana, Bastida Errioxa edo Bastida Arberoa bezala, bastida bat da. Iruñeko ordokiko lautada batean dago finkatuta, harresiaren eta Arga ibaiaren eta San Nikolas burguaren artean. Kale nahiko zuzenak dira oro har, kurbaduraren bat dute burguen muturretan eta plaza zabalak barnealdean.

 Plazak 
Burguak lau plaza ditu:

 Santa Ana plaza: Jarauta, Nagusia eta Eslaba kaleen artean.
 O-ko Andre Maria plaza : Errekoletak eta Sanduandia kaleen artean.
 Errekoleten plaza: Nagusia eta Errekoletak kaleen artean.
 San Frantzisko plaza: Berria eta San Frantzisko kaleen artean.

 Kaleak 

 Kale Nagusia
 Oinutsen kalea
 Jarauta kalea
 San Frantzisko kalea
 Campana kalea
 Florencio Ansoleaga kalea
 San Saturnino kalea
 Errekoletak kalea
 Sanduandia kalea
 San Lorentzo kalea

 Politika 

 Nafarroako Foru hauteskundeak 
Done Saturdi burgua Alde Zaharra hautes-barrutia da, Iruñeko barrutian. Hauek dira hauteskunde-barruti horren emaitzak azken foru-hauteskundeetan:
+Euskal Herria Bildu1 737%30,49Geroa Bai1 339%23,50Navarra Suma1 268%22,26Nafarroako Alderdi Sozialista619%10,87Ahal Dugu323%5,67Izquierda-Ezkerra255%4,48Vox50%0,88Equo45%0,19Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa15%0,26Sain9%0,16Libertate Nafarra8%0,14+Euskal Herria Bildu1 567%26,60Geroa Bai1 283%21,78Nafar Herriaren Batasuna1 041%17,67Ahal Dugu947%16,08Nafarroako Alderdi Sozialista308%5,23Izquierda-Ezkerra267%4,53Nafarroako Alderdi Popularra144%2,44Herritarrak - Herritarron Alderdia102%1,73Equo40%0,68Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia33%0,56Sain31%0,53Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa30%0,51Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia22%0,37Libertate Nafarra14%0,24+Euskal Herria Bildu1 483%26,11Nafar Herriaren Batasuna1 289%22,69Nafarroa Bai1 276%22,46Izquierda-Ezkerra537%9,45Nafarroako Alderdi Sozialista457%8,05Nafarroako Alderdi Popularra211%3,71Ekologistak Martxan100%1,76Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa90%1,58Nafarroako Demokraten Elkargunea46%0,81Sain36%0,63Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia32%0,56IXN21%0,37Naparra ta Españico Escuñe12%0,21

 Garraioa 

 Autobusa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 6 linea daude:

 Bizikleta 
Bizikletek galtzada erabiltzen dute, autoek eta oinezkoek bezala, azken horiek kale guztiak oinezkoentzat jarrita dauden burgu batean baitute lehentasuna.

 Aparkalekua 
Kale guztiak oinezkoentzat egokituta daudenez, debekatuta dago bertan aparkatzea. Gainera, Iruñeko Udalak kudeatutako sarbide-kontrol automatikoko sistema baten bidez baimendutako ibilgailuek baino ezin dute zirkulatu.

 Monumentu eta leku intersgarriak 
Done Saturdi burguko monumentu eta eraikin garrantzitsuenak honakoak dira:

 Jaun Done Saturdi edo Done Saturdien eliza : Hiriaren ebanjelizatzailearen izena darama. Hiriko elizen artean Done Jakue Bideko usadio handiena duena da. XIII. mendekoa da. Albo banatan dorre sendoak dituen gotorleku itxura du. Atariak Azken Epaiaren irudia duen tinpanoa du. Aurrealdean Donejakue eta haren oinetan dagoen haur erromes baten taila du. XVIII. mendean eliza honetako antzinako klaustroaren lekuan Bideko Ama Birjinaren Kapera eraiki zen. Saturdi Tolosakoaren taila bat du.
 Iruñeko harresiak : Iruñeko Alde Zaharra ipar eta ekialdetik inguratzen duten harresiak dira.
 Atari Berria: Gipuzkoako etorbideko azpian ate bat. Iruñeko sarbide nagusia iparraldetik da.
 Kontuen ganbera (Kontu Auzitegia): Florencio Ansoleaga kalearen 10. zenbakian dago. XIV. mendeko eraikina da.
 Nafarroako museoa : Nafarroako Gobernuak 1956an Iruñean eraikitako museoa da, Alde Zaharreko Santo Domingo aldapan kokatuta. Bertan, Nafarroako historiaren gertakariak, artelan eta objektuak ikusgai daude. XVI. mendeko aurrealde eta kapera ditu.
 Ezpeleta jauregia : Aurrealde ikusgarria duen XVIII. mendeko jauregi barrokoa . Kale Nagusian dago. Bere balkoietako batean 1875 . urtean Hirugarren Karlistaldian San Kristobal gotorlekutik tiro eginiriko bala ikus daiteke. Bere atzealdean arkupe areto ederra du.
 Frantzisko Deuna Ikastetxe Publikoa : 1905an Julian Arteagak eraikia, Kale Berria eta San Frantzisko plazaren artean dafo.
 Kondestablearen jauregia : Kale Nagusia eta Jarauta kalearen arteko elkargunean dagoen XVI. mendeko jauregia da.
 La Agrícola eraikina : Gaur egun Iruñeko liburutegiaren egoitza. San Frantzisko plazan dago eta 1910an Francisco Urkola arkitektoak diseinatu eta eraiki zuen.
 Redin eta Kruzat jauregia : XVIII. mendean eraikitako jauregia, Kale Nagusiaren 31. zenbakian dago.
 San Lorentzo eliza : XIV. mendeko eliza da, bertan San Ferminen kapera eta irudia daude.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Alde Zaharra
 Nabarreria
 San Nikolas

 Kanpo estekak 

Kategoria:Iruñeko Alde Zaharra