Hungariera

Hungariera edo magyarrera (magyar nyelv; hungariarren berezko izenetik eratorria – magyarok /ˈmɒɟɒrok/) uraldar hizkuntza bat da, ugriar adarrekoa, mansiera eta khantierarekin batera.

Haren beste ahaide europar batzuk finlandiera eta komiera dira. XIX. mendearen amaiera arte hungarieraren ahaidetasuna beste uraldar hizkuntzekin zalantzan zegoen, haren lexikoan jatorri ezezaguneko hitz asko daudelako, baina Errusiako uraldar hizkuntzetan –komiera, udmurtera, mokxera, mariera– hungarierazko erroekin ahaidetasuna duten erro asko aurkitu zituzten.

Morfologiari dagokionez, hizkuntza eranskaria da, beste ugrofinlandiar hizkuntza guztiak bezala. Fonetikari dagokionez, hamalau bokal ditu eta haien iraupena oso garrantzitsua da, horrek hitzen esanahia alda dezakeelako.

Hiztunen kopuru esanguratsua duten Europako hizkuntza ez indoeuropar bakanetakoa da: hamabi-hamabost milioi bat hiztun ditu, batik bat Hungarian, bai eta Errumanian, Eslovakian, Serbian, Ukrainan, Kroazian, Austrian eta Eslovenian ere. Estatu horietan guztietan ofiziala da, bai eta Europar Batasunean ere.

 Etimologia 
«Magyar» (mоgor, antzinako hungarieran) hitzak bi zati ditu: lehenengoa –mōś– mansiarren berezko izenarekin alderatzen da eta agian uraldar *mańćɜ «gizaki, gizon» hitzetik eratorria. Bigarren osagaiaren jatorria ezezaguna da, baina agian finlandiar yrkö «gizon» hitzarekin ahaidetasuna du.

 Historia 
Duela 900-1000 urte, gutxi gorabehera, hungariarrek Siberia eta Ural utzi eta Panoniako ordokietaraino bizitzera joan ziren, baita Transilvaniaraino ere. Eslaviarren bertaratzea ez bezala, hungariarrena nahiko berandu jazo zen. Hungariarrek borroka asko egin behar izan zuten: eslaviarren aurka hegoalde eta iparraldean, alemaniarren aurka mendebaldean eta errumaniarren aurka ekialdean, baliabideengatik. Horregatik, hizkuntzak —errumanierak bezala— eslaviarren hitz asko hartu zituen: egun, lexikoaren % 20 inguru osatzen dute. XII-XIII. mendeetan Hungariako Erresumak eslaviar lurraldeen zatia menperatu zuen.

1526an Hungariak otomandarren aurkako guda galdu ondoren, Hungariako Erreforma protestantea —150 urte iraun zuen— jazo zen; horrek hungarieraz inprimatutako literaturaren agerpena eragin zuen. «Hungarieraren ortografia» hizkuntza hartan inprimatutako lehen lana izan zen.

1541-1699 urteetan, hungariar gehienak Turkiaren menpean bizi izan zirenez, turkieraren eragina gora egin zen. Transilvania, berriz, lurralde erdi-burujabe bihurtu zen.

Austriar inperioaren zatia bihurtu ostean, Hungariak errepresioa jasan zuen eta alemanak eragin bizia izan zuen hizkuntzan, baina Austria-Hungariako inperioaren garaian, ofiziala bihurtu zen: 1867-1918 hungarieraren «urrezko urteak» izan ziren, mende erdi hartan hiztunen kopuruak indar handiz gora egin zuelako (adibidez, 1915ean, hungariarrak ez zirenen artean hiztunen kopurua % 15,3 zen eta 1880an, % 5,6). Transilvaniako hiri askotan hungarieraz hitz egiten zuten bakarrik (Cluj-Napocan, adibidez). Garai horretan, nazio askotako jendeak hungariera ikasten zuen: juduek, alemaniarrek, errumaniarrek, eslovakiarrek, serbiarrek, kroaziarrek etab. Hala ere, 1918 urtearen ostean, erabilera larriki murriztu zen eta egun Hungaria, Transilvania, Voivodina, Eslovakia eta Transkarpatian nagusiki erabiltzen da.

 Idazketa 
Hungarieraren lehen idazketa errunak izan ziren (rovás írás, /róvax írax/ ahoskatua), baina kristautasunaren onarpenaren ostean, hungariarrak latindar alfabetoa erabiltzen hasi zen. Egun, errunak batzuetan edergai gisa bakarrik erabiltzen dira.

Gaur egungo idazketa:
LetraIzenaHotsaA aa[ɒ] ingelesezko gotÁ áá[a:] euskal aB bbé[b]C ccé[ʦ] euskal tzCs cscsé[ʧ] euskal txD ddé[d]Dz dzdzé[ʣ]Dzs dzsdzsé[ʤ] ingelesezko JoeE ee[ɛ]É éé[e:] euskal eF fef[f]G ggé[g]Gy gygyé[ɟ] euskal ddH hhá[h]I ii[i]Í íí[i:]J jjé[j] euskal j (joan)K kká[k]L lel[l]Ly lyel ipszilon[j] euskal j (joan)M mem[m]N nen[n]Ny nyeny[ɲ] euskal ñO oo[o]Ó óó[o:]Ö öö[ø] frantsesezko peuŐ őő[ø:]P ppé[p]R rer[r]S ses[ʃ] euskal xSz szesz[s] euskal zT tté[t]Ty tytyé[c] euskal ttU uu[u]Ú úú[u:]Ü üü[y] zubererazko üŰ űű[y:]V vvé[v] frantses vZ zzé[z] zubererazko s, deusik-enZs zszsé[ʒ] frantses j (je)Maileguetan bakarrik erabiltzen direnakQ qkúW wdupla véX xikszY yipszilon

 Ezaugarriak eta egitura 

 Fonetika 
Artikulu nagusia: Hungarieraren fonologia eta grafia.

 Bokalak 
Hungarierak hamalau bokal ditu; finlandierak ez bezala, ez du diptongorik, diptongoidoak bakarrik (hau da, hots batzuk beste hots batzuen antzeko entzuten dira: ó, ő, ű bokalak u-aren antzekoak izan daitezke eta é bokala, i-aren antzekoa). Ez du erredukziorik ere (alegia, bokal batzuk ahozko hizketan aldatzen edo ahoskatzen ez direnean): bokalak zehaztasun handiz ahoskatu behar dira.

Laburrak (a, e, i, o, ö, u, ü) edo luzeak (á, é, í, ó, ő, ú, ű) dira eta iraupena oso garrantzitsua da: vad «basati» — vád «egozte»; tör «hausten du» — tőr «sastakai»; a / á eta e / é bikoteek ere irekitasun ezberdina dute.

Hungarierak, beste hizkuntza eranskari askok bezala (euskarak ez), bokal-harmonia du, hau da, hitz bateko bokal guztiek atzekoak (a, á, o, ó, u, ú) bakarrik edo aurrekoak (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) bakarrik izan behar dute: barnulásotokról, zöldülésetekről; horregatik atzizkiak hitzaren bokalen arabera aldatzen dira: falon «harresian», képen «irudian», tükrön «ispiluan».

 Kontsonanteak 
Hungarierak kontsonante sabaikariak ditu (ny, euskarazko «ñ» «andereño» hitzean bezala ahoskatua, ty eta gy, hurrenez hurren, euskarazko «tt» eta «dd» bezala).

 Prosodia 
Azentua beti lehen silaban dago (beste ugrofinlandiar hizkuntzetan bezala, udmurteraz izan ezik).

 Morfologia 
Morfologiari dagokionez, euskara eta beste ugrofinlandiar hizkuntza guztiak bezala, hizkuntza eranskaria da.

 Izenak 
Izenek numeroak (singularra eta plurala), kasuak eta artikuluak (zehaztua eta zehaztu gabea) dituzte; ez dute generorik.

Plurala -k, -ok, -ak eta -ek atzizkien bidez adierazten da, barruko bokalen arabera: erdő «baso» — erdők «basoak»; madár «txori» — madarak «txoriak»; férfi «gizon» — férfiak «gizonak»; város «hiri» — városok «hiriak»; ember «gizon, gizaki» — emberek «gizonak, gizakiak, jende».

Jabetza, turkiar hizkuntzetan bezala, baina ez euskaran, atzizkien bidez adierazten da: könyvem «nire liburua»; könyved «zure liburua»; könyve «haren liburua».

Kasu ugari ditu:
+Hurrengo kasuak edozein hitzekin erabil daitezkeKasuaAtzizkiakGalderaSingularreko adibideaPluraleko adibideaHungarieraz - euskarazNominatiboa -Zer(k)? / Nor(k)?ház («etxe»)házak («etxeak»)Еz a ház magas. — «Etxe hau garaia da»Akusatiboa -t / -at / -ot / -et / -ötZer? / Nor?házatházakatVettem egy házat. — «Etxea erosi dut»Inesiboa -ban / -benNon (Zeren barruan)?házbanházakbanA család egy szép házban lakik. — «Sendia etxe ederrean bizi da»Idlatiboa -ba / -beNora (Zeren barrura)? / (Sartu) Non?házbaházakbaLépj be a házba! — «Sartu etxean!»Superesiboa -n / -on / -en / -önNon (Zeren azaleran / gainean / kanpoko aldean)?házonházakonA házon meglátszott az idő vasfoga. — «Denboraren aztarnak etxearen kanpoko aldean ikusten dira»Sublatiboa -ra/-reNora (Zeren gainera / azalerara)? / (Eseri) Non?házraházakraEgy fehér galamb szállt a házra. — «Uso zuria etxearen gainean eseri zen»Adesiboa -nál / -nélNon (Zeren ondoan)?háználházaknálMegálltunk a háznál. — «Etxearen ondoan gelditu gara»Adlatiboa -hoz / -hez / -hözNora?házhozházakhozOdamentek a házhoz. — «Etxera hurbildu ziren»Elatiboa -ból / -bőlNondik (Zeren barrutik)?házbólházakbólKisétált a házból. — «Etxetik irten zen»Delatiboa -ról / -rőlNondik (Zeren azaleratik / gainetik / kanpoko aldetik)?házrólházakrólA házról levették a zászlót. — «Etxearen gainetik bandera kendu zuten»Zeri buruz?Sokat mesélt a házról. — «Etxeari buruz asko esan zuen»Ablatiboa -tól / -tőlNondik?háztólházaktólA háztól nem messze egy kutat találtam. — «Etxetik hurbil iturria aurkitu nuen»Datiboa -nak / -nekNori?háznakházaknakBúcsút intett a szülői háznak. — «Gurasoen etxeari agur egin zion»GenItiboa -nak a / -nek aNorena?háznak aházaknak aEnnek a háznak a fala is üvegből volt. — «Etxe horren hormak beirazkoak dira»Adlatibo terminatiboa -igNoraino?házigházakigKét és fél kilométer az iskolától a házig. — «Eskolatik etxeraino 2,5 kilometro ditugu»Instrumental-komitatiboa -val / -velZerekin?házzalházakkalMi legyen a házzal? — «Zer egin behar dut etxearekin?»Prolatiboa -kéntZertzat? / Nortzat? házkéntházakkéntEz a nyaraló családi házként van nyilvántartva. — «Baserri hau familia etxe gisa erregistratuta dago»Translatibo-faktiboa -vá / -vé(Bihurtu) Zer / Nor?házzáházakkáKözösségi házzá alakult át az egykori mozi. — «Zinema etxe publiko bihurtu zen»Kausualitibo-finala -értZertarako? / Zergatik?házértházakértMennyit fizettél a házért? — «Zenbat ordaindu zenuen etxeagatik?»
+Hurrengo kasuen erabilera mugatua daKasuaAtzizkiakGaldera / FuntzioaAdibideaHungarieraz - euskarazEsibo-modala -ul / -ülNola? / Zein hizkuntzaz?magyarulHogy van ez magyarul? — «Hungarieraz, nola esaten da hau?»Formala -képp(en)Zein eratan? másképpenÉn másképpen oldanám meg a feladatot. — «Nik zeregina bestelako eran ebatziko nuke»Denborazkoa -korNoiz? / Non (denborari buruz)?tízkorA vonat tízkor érkezik. — «Trena hamarretan etorriko da»Soziatiboa -stul / -stülNorekin batera?családostulCsaládostul költözött külföldre a magyar hegedűművész. — «Hungariar musikaria bere familiarekin batera atzerrira joan da»Banatzailea -nkéntBakoitzarentzakoafejenkéntA rafting ára fejenként 12000 Ft. — «Raftingaren salneurria 12.000 forint da pertsonako»Denborazko banatzailea -nta / -nte «-ero, (denbora)n behin» (denborari buruz)havontaA folyóirat havonta jelenik meg. — «Aldizkaria hilero argitaratzen da»Lokatiboa -ttNon?PécsettFelhőszakadás volt Pécsett és Pétervárott. — «Péts eta San Petersburgon euria egin du»

 Aditzak 
Aditzek bi denbora bakarrik dituzte: lehenaldia eta orainaldia. Geroaldiaren ordez, orainaldia erabiltzen da gehienetan; geroaldia aditz osagarriaren –fog– bidez osa daiteke, baina ez da beharrezkoa. 

Ez dago «izan» bezalako aditzik: Nekem van egy ágy «Ohea dut» (esaldi honek hitzez hitz «Nirekin dago ohe bat» esan nahi du); era berean, Ő egy ember «Hura gizona da», hitzez hitz «Hura bat gizon» da. 

Konjugazioaren atzizkiak aldatzen dira, esaldian objektu zehatza egotearen ala ez egotearen arabera: Olvasom az újságot «Egunkaria irakurtzen dut», Újságot olvasok «Egunkari bat irakurtzen dut».

 Izenondoak 
Hungarierazko izenondoak ez dira kasuen arabera aldatzen horien ondoren izen bat dagoenean; horrelakoetan izenek hartzen dituzte kasuen atizkiak: a gyönyörű erdő «baso ederra», a gyönyörű erdőbe «baso ederrera». Ez da horrela, adibidez, baltiar-finlandiar hizkuntzetan (finlandieran edo bepsaeran).

 Hiztunen banaketa geografikoa 
 Hungarian: 9,5-10 milioi hiztun (2001)
 Errumanian, bereziki Transilvanian: 1.443.970 (2002)
 Eslovakian: 520.528 (2001)
 Serbian, bereziki Vojvodinan: 293.299 (2002)
 Ukrainan, bereziki Zakarpatian: 149.400 (2001)
 AEBetan: 117.973
 Kanadan: 75.555 (2001)
 Israelen: 70.000
 Austrian: 22.000
 Kroazian: 16.500
 Eslovenian: 9.240

 Erakundeak 
Magyar Tudományos Akadémia Nyelvtudományi Intézete edo «Hungarierazko Zientzia Akademiaren Hizkuntzetarako Ikerketa Institutua» erakundeak hizkuntza arautzen du.

 Dialektoak 
Ikus Hungarierazko dialektoak artikulua.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Hungarierazko literatura.

 Kanpo estekak 
  Hungarierazko Zientzia Akademiaren webgune ofiziala
  Uralic Page webgunea
  Hung-Ing hiztegia eta beste batzuk on-line

Kategoria:Hungariera
Kategoria:Hizkuntza eranskariak