Euskal Herriko historia

Euskal Herriko historia euskaldunen eta euskal herritarren iraganeko bilakaera da, herri horri dagozkion gertaerak, pertsonak eta esperientzia historikoa. Euskal Herriko lurraldea du oinarri, Bizkaiko golkoaren eta Pirinioen arteko ingurune geografikoa, Europa kontinentean, eta hertsiki loturik dago euskara mintzatu den lurraldearekin. XVII. mendetik, ia osoki, Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa, Lapurdi eta Zuberoaren mugen barnean kokatu da eremu hori. 

Hala ere, euskararen gibelaldi historikoagatik eta munduko diasporagatik Euskal Herria eta bere historia egungo muga geopolitikoetatik haraindi ere garatu da, eta lotura estuak izan ditu Frantziaren, Espainiaren eta, oro har, Europaren bilakaera historikoekin, haien eragin handi batez.

 Historiaurrea 

Euskal Herria gutxienez Aro Modernoaren hasieratik existitzen den kontzeptu antropologiko eta kulturala bada ere, Paleolitotik bizi izan dira gizakiak eta ahaidetutako beste hominido espezie batzuk. Ez dakigu Paleolitoan zein hizkuntza hitz egiten ziren, ez zein den euskararen jatorria, baina gaur egungo Euskal Herriko historiaurrearen inguruko ezagutza handitzen ari da. 

Genetikan (H, V eta U5 mitokondrio-DNA haplotaldeak), arkeologian eta lexikoan oinarrituz, proposatu da, jada Jose Migel Barandiaranek egin bezala, euskaldunak Europako gizatalde zaharrenetako baten ondorengoak direla, euskal-kantauriar eskualdea (egungo Euskal Herria barne) bizileku etengabea izan dela eta euskaldunek ez dutela migratzaile berantiarren eragin genetiko handirik (hala nola, indoeuroparrena), iradokiz ere kultur jarraitutasun bat dagoela.Xabier Irujo in  
 Paleolitoa 
 Behe Paleolitoa 
Behe-Paleolitoa orain dela 1.500.000tik 100.000 urtera luzatzen den aldia da. Garai honetan Euskal Herrian atxeliar kultura garatu zen eta Homo heidelbergensis, lehenengo, eta Neanderthalgo gizakia, ondoren, bizi zen. Garai horretan aurkitutako hezurrak urriak dira, Lezetxikin aurkitutako neandertal baten besahezurra, eta El Polvorínen aurkitutako Andere izeneko izakiaren hezurrak. Lehenengoaren datazioa badago (164.000 urte), baina bigarrenaren kasuan ez dago datazio zehatzik. Hala ere, landutako objektuak ugari dira, bai industria litikoan, zein Aranbaltzan aurkitutako egurrezko zulatzeko makila, adibidez. Zestoako Irikaitzen aurkitutako sua egiteko plaka orain dela 250.000 urtekoa da, heidelbergensisena, beraz. 

Garai horretako Homo generoko arbasoak ehiztari-biltzaileak ziren, eta pentsatzekoa da eremu zabaletan mugitzen zirela. Europa eta Iberiar Penintsularen arteko pasabide naturala Lapurdiko kosta, Gipuzkoa erdialdea eta Arabako lautada dira, eta horrek jada mugimendu posibleen ideia bat ematen digu, eta aztarna gehiegi aurkitu ez badira ere, litekeena da ingurunea erabiltzea. Neandertalek Urbasako, flyscheko eta Lapurdiko suharria erabiltzen zuten, eta Euskal Herriko hainbat aztarnategitan leku horietako harriak aurkitu dira. Koskobilon eta Diman hainbat aztarna aurkitu dira. 

 Erdi Paleolitoa 
Erdi-Paleolitoko (orain dela 100.000 urtetik orain dela 35.000 urtera) aztarna ugari aurkitu dira, guztiak neandertalei lotuak. Gehienak kobazuloetan aurkitu dira, adibidez Axlor (Dima), Arrillor (Zigoitia) eta Lezetxiki, sekuentzia oso luzeetan eta, beraz, egonaldi luzeekin. Beste batzuetan tarteka bizi izan direla ematen du, adibidez Amalda (Zestoa) eta badira, azkenik, leizerik gabeko lekuak, adibidez Baiona ingurukoak, Barrikan, Urbasan edo Trebiñun. Gaur egungo kostaldea baino nabarmen baxuago zegoen garai hartan kosta, eta badirudi neandertalek itsasotik gertu elikagaiak ustiatzeko ohitura zutela; horrela, baliteke kostako lehen kilometroen azpian arrasto ugari egotea. Denboran antolatuta, aztarnategirik zaharrenak Lezetxiki (Arrasate)Lazuén, T., & Altuna, J. (2012). Las industrias líticas de los niveles inferiores (V, VI y VII) de la cueva de Lezetxiki. Lectura de la organización tecnológica de las primeras sociedades neandertales del Cantábrico. Zephyrus, 58, 41-74.}} eta Arlanpe dira (Lemoa), biak Pleistozenko ertainekoak, eta segida txikia dutenak.

Orain dela 60.000 eta 40.000 urte artekoak dira arrastorik gehienak. Garai horretan teknologiak aurrera egiten du. Axlorren, adibidez, oreinak ehizatzeko Llevallois motako tresnak ikusten dira hasiera batean, baina, gerora, mikro-laskak ikusten dira. Arrillorren sutondoak eraikitzen zituztela ikusi da, baita musteriar motako tresnak. Neandertalen azken arrastoak Chatelperroniar garaiko Le Basté (Baiona), Gatzarria (Ozaze-Zühara), Labeko Koba (Arrasate), Ekain (Zestoa) edo Aranbaltza dira. Chatelperroniarreko tresneriak ez du jarraipenik, eta horregatik pentsatzen da Euskal Herritik lehenago desagertu zirela eta, gerora, beste talde bat jada neandertalik gabeko lurraldera iritsi zela. Hezurrei dagokionez, hiru aztarnategitan baino ez dira aurkitu: Lezetxiki, Axlor eta Arrillor. Lezetxikin orain dela 50.000 urte inguruko hortzeria bat aurkitu da. Axlorren eta Arrillorren ere garai bereko hortzak aurkitu dira, azken kasuan esne-hagin batBermúdez de Castro, J. M., & Sáenz de Buruaga, A. (1999). Étude préliminaire du site pléistocène supérieur à hominidé d'Arrillor (Pays Basque, Espagne). L'Anthropologie (Paris), 103(4), 633-639..

 Goi Paleolitoa 

Goi-Paleolitoan (orain dela 35.000 urtetik 10.000 urtera, baina Euskal Herrian pixka bat luzatu daiteke) Homo sapiens edo gizaki anatomikoki modernoa iritsi zen. Euskal Herrian 15-20 pertsonako taldez osatutako leinuak bizi ziren, kobazulo txikiagoetan eta askotan lautadatan ere. Garai hau oso hotza izan zen, azken glaziazioarekin bat. Itsasoa gaur baino 100-120 metro beherago zegoen. XX. mendean Jose Migel Barandiaranek gidatuta hainbat aztarnategi aurkitu ziren, baina inguruan zeudenak baino nabarmen txikiagoak eta sakabanatuago zeudenez, Euskal Herria periferiako gune gisa ikusi zen, konkistatu gabeko gune menditsua. Ikerlariek "euskal hutsunea" deitzen zioten aztarnategi gabezia horri, baina XX. mendearen amaieran eta, batez ere, XXI. mendearen hasieran egindako aurkikuntzen paradigma aldatu dute eta "euskal bidegurutzea" izena indartu da, Europa eta Iberiar penintsula arteko pasabide naturala izaki, teknologia, kultura eta ideia gehienak bertatik igaro eta eragina izan baitzuten.

XX. mendearen hasieran Altamirako leizea aurkitu ostean, nabarmena izan zen Bizkaiko golkoan kobazuloetan labar-artea aurkitzeko esfortzua. 1913an Izturitzeko zutabe grabatua aurkitu zen, eta 1916an ume batzuek Santimamiñeko margoak aurkitu zituzten; ondoren etorri zen Alkerdi I eta Barandiaranen El Hombre Primitivo en el País Vasco lan nabarmena, Paleolitotik euskal komunitatearen jarraikortasuna planteatzen zuenaAl tratar de las antigüedades de Vasconia es preciso conceder particular importancia a la cultura del Paleolítico superior, porque ya desde entonces puede hablarse de los vascos como habitantes de las comarcas que hoy ocupan.

En efecto, desde aquellos remotos tiempos, el país habitado actualmente por el pueblo vasco aparece como centro de una zona de la Europa Occidental -zona llamada franco-cántabra-, donde se desarrolla una cultura autónoma que se distingue fácilmente de los pueblos que la rodean. Y esa autonomía cultural se ha perpetuado en la misma región, a través de las edades y a pesar de los naturales cambios en su contenido y en su área de difusión, hasta los tiempos propiamente históricos en que aparece encarnada e los llamados vascones y en otros grupos vecinos con ellos emparentados.. Hortik aurrera aurkikuntzak noizbehinkakoak izan ziren: Etxeberriko karbia, Xaxixiloaga eta Otsozelaia 1950eko hamarkadan aurkitu ziren; hurrengo hamarkadan Atxuri, Goikolau, AltxerriBarandiaran, Jose Miguel. 1964. La cueva de Altxerri y sus figures rupestres. Munibe 16:91–141 eta Ekain aurkitu ziren, azken bi horiek nabarmenak labar-artean; 1970ko hamarkadan Erberua eta Sinhikole aurkitu ziren, baina hortik aurrera aurkikuntzarik ez zen egin XXI. mendera arte. 2001etik suspertze berria egon da labar-artearen aurkikuntzetan, margoak edo grabatuak dituzten beste 20 bat kobazulorekin, euren artean Askondo, Lumentza, Aizpitarte IV, Morgota, Danbolinzulo, Erlaitz edo AbittagaLíbano, I., & Vega, S. (2019). Los grafitis históricos de Las Cuevas de Lumentxa y Abittaga (Bizkaia). Kobie (Serie Paleoantropología), 37, 29-46.. Atxurran ehun bat grabatu dituen eremua aurkitu da eta Armintxen panel nabarmena.

Gizaki anatomikoki modernoaren presentziaren lehen ebidentzia arkeologikoa Protoaurignac deitzen den teknologien iritsiera da, Gatzarria, Izturitze eta Labeko Koban. Aurignac aldia Gatzarrian zein Izturitzen bereziki garrantzitsua izan zen, eta Altxerri Bko grabatuek antza dute Chauvet leizean aurkitutako garaikideekin, baina ez Asturiasen eta Kantabrian aurkitutakoekin. Gravette aldia oso goiz agertu zen, Noailles mota deitzen den teknologiarekin, Izturitzen eta Aizpitarte III leizean, baina aire zabaleko aztarnategiak badira garai horretan. Gravette aldiko margoen estiloa Askondon, Danbolinzulon edo Baltzolan bat dator Kantabrian aurkitutakoekin, baina Aizpitarte, Erberua eta Alkerdikoak Pirinio eta Périgordekoekin daude harremanetan.  

Solutre aldiaren aztarnategiak mugatuagoak dira, Antoliña, Arlanpe, Amalda leizea, Aizpitarte IV, Azkonzilo, Ermittia eta Izturitzen. Ezagunena den garaia Madeleine aldia da, oso aberatsa baita labar-artean eta aztarnategietan. Madeleine aldian egin ziren arte higigarriko pieza nabarmen batzuk (Ekaingo xafla, Dorre kobazulo­txoko hezurra, Izturi­tzeko al­txor higigarriaren zati handi bat...) eta labar-artearen irudirik esanguratsuenak (Santimamiñe, Ekain, Armintxe edo Otsozelaia, adibidez).

 Epipaleolitoa 

Epipaleolitoa jada Holozenoan sartuta Paleolitoaren osteko kultura da, Euskal Herrian orain dela 10.000 urtetik 6.500 urtera doan epea. Azken glaziazioa amaituta, ur maila gaur egungora iritsi eta elikagaien aldaketa nabarmena gertatu zen. Ekialde Hurbilean jada Neolitoa hasten ari bazen ere, Euskal Herrira askoz beranduago iritsiko zen. Tarte horri maiz Epipaleolito edo Mesolito deritzoEpipaleolitoa eta Mesolitoa maiz sinonimo gisa erabiltzen dira, eta beste eremu batzuetan esanahi desberdina dute. Sarri, Azil aldiaren sinonimotzat jotzen da Euskal Herriaren kasuan. Gaiaren inguruan sakontzeko irakurri Epipaleolitoa#Epipaleolitoa,_Mesolitoa_eta_terminologiaren_nahasmena. Pleistozenoan zehar gune oso murritzetara mugatu ziren basoak hedatzen joan ziren. Megafaunaren desagerpenarekin, haragijale handiak ere desagertu ziren. Hartza, otsoa eta azeria izango ziren ehiztari handienak, eta oreina ez zen sarrioa bezain hain ondo moldatu baso itxietara. Basurdearen hazkuntza ere nabarmena da. 

Testuinguru horretan, haitzuloak utzi eta harpe zein gune irekietan instalatu ziren gizakiak: tresna litiko gutxiago, arte higigarri gutxiago eta portaera aldaketa egongo zen. Garai honetako kulturari dagozkion geruzak aztarnategi askotan aurkitu dira: Abittaga, Arenaza, Atxeta, Atxurra, Bolinkoba, Laminak II, Lumentza, Santa Katalina, Santimamiñe, Silibranka eta Urratxa Bizkaian, Aitzbitarte IV, Anton Koba, Ekain, Ermitia, Pikandita eta Urtiaga Gipuzkoan, Montico de Txarratu Araban, Abauntz, Berroberria, Portugain eta Zatoia Nafarroa Garaian, eta Izturitze Nafarroa Beherean. Jaizkibelen dagoen J3 hilobia berezia da, hareharrian egindako zulo bat harpe batean. 

Hareak eta itsasoaren ekintzak hezurrak kontserbatzeko aukera gutxi ematen dituzte, baina hemen maskorrez osatutako sedimentuetan estali zuten gorpua, 30-40 urteko gizon bat. Bertan bizi zirenek lapak eta beste itsaski batzuk jatez gain, gaizki kontserbatzen diren arrainak jaten zituzten, nabarmen. Klima aldaketarekin eta itsas mailaren igoerarekin, kostako gunearen okupazio berriak egon zirela uste da. Mendietara gehiago igotzen ziren, tenperatura epelagoei esker, eta gune irekiak aurkitu dira, horietako bat Idiazabalen dagoen Artegieta, Urbasako silexa oraindik lantzen zuten guneetako bat.

Garai horretako oso datu paleogenetiko gutxi ditugu, biztanleria dentsitatea oso txikia zelako, eta aurkitutako hezurretan DNAren degradazioa oso handia delako. Hala ere, Iberiar penintsulako zortzi gizakiren datuak badaude, eta Aizpeako (Nafarroa Garaia) eta Santimamiñeko bi DNA mitokondrial berreskuratu dira. mtDNA horretan oinarrituta, antzekotasun handiagoak ikusi dira Asturiasen aurkitutako beste gizaki batekin, eta ikerlariek proposatu dute amaren aldeko geneen nolabaiteko jarraikortasuna egon zela. National Geographic Societyren Proiektu Genografikoak proposamen antzekoa egiten du emakumeen jarraikortasunaren inguruan.  

U haplotaldearen U5b aldaera oso ohikoa da Mesolitikoan aztertutakoen artean eta, datu genetikoetan oinarrituta, azal iluna eta begi urdinak zituzten. Stephen Oppenheimer Oxfordeko irakasleak (2006) euskaldunen Y kromosoma aztertu ondotik, proposatu du azken Izotz Aroaren hondarrean Pirinioetako magalean bizi ziren biztanleek iparraldera emigratu zutela: azaldu du euskaldunek lotura bat dutela zeltekin, irlandarrekin eta galesekinXabier Irujo in , baina baliteke R1b haplotaldearen ugaritasuna Erdialdeko Europatik etortzea Neolitoaren amaieran. Iñigo Olalderen ikerketaren arabera, beste giza taldeekin harremana Erdialdeko Europatik Epipaleolitoan zehar iritsitako migrazioen ondorioa da, bereziki arrena. 

 Neolitoa 
Neolitoa K.a. 5. milurtekoan iritsi zen Euskal Herrira, ziurrenik Anatoliatik Mediterraneoan zehar, Ebrotik gora. Neolitoaren ezaugarria lehenengo aldiz nekazaritza eta abeltzaintza agertzea izan zen. Euskal Herrian garia, artatxikia, oloa... agertu ziren eta zakur, zaldi eta ardiak etxekotu ziren. Bi bizimodu horien agerpenarekin jendartea bi zatitan banatu zen: mendietan abeltzainak bizi ziren, batez ere lur komunaletan oinarritzen zena, eta, beste aldetik, nekazaritza, jabetza pribatuan eta sedentarismoan oinarritzen zena"Euskal Herriko historia". Gaiak argitaletxea. 1. atala.. Nekazaritzarekin batera zeramika hedatu zen, eta zeramika horien ezaugarriek laguntzen dute aztarnategien kronologia egiten. Aztarnategi nagusienak hauek dira: Herriko Barra (Zarautz), non orain dela 6.000 urteko nekazaritza aztarna aurkitu zen bertan, ezagutzen den zaharrena; Kobaederra (Kortezubi), Peña Larga (Kripan) edo Los Cascajos (Los Arcos). Azken hori da Euskal Herrian ezagutzen den herririk zaharrena. Hazkuntza demografikoko garaia izan zen, eta horrek gatazkak ekarri zituela uste da, adibidez San Joan ante Portam Latinamen (Guardia) ezagutzen den gatazka armaturik zaharrenaren gorpuak daude.thumb|San Joan ante Portam Latinamen aurkitutako gezi-puntadun burezurra.
Neolitoan hileta praktikak aldatzen hasi ziren. Alde batetik hilobi-haitzuloak daude, mendien inguruko haitzulo txikietan aurkitu direnak. Bestetik, monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren, nahiz eta asko ondorengo Metal Aroan erabiltzen jarraitu zituzten, horrek sortzen duen datatzeko zailtasunekin. Monumentu megalitikoen artean trikuharriak, zistak, tumuluak, zutarriak eta harrespilak (cromlechak) daude. Trikuharriak, oro har, hileta kolektiborako ziren, hau da, denbora luzez berrerabiltzen ziren hilobiak ziren. Zistak banakako hilobiak ziren, eta geroago egin ziren, maiz jada trikuharriak zeuden lekuetan. Horren esanahia ez dago argi, baina izan liteke trikuharrien inguruan eraikitzea esparruaren garrantzia sendotzeko. Los Cascajosen hilobiratzeak lekuan bertan egin ziren.

Mesolitoaren amaieran, Neolitoko kultura eurekin zeramaten Anatoliako biztanleak iritsi ziren Iberiar Penintsulara. Euskal Herriko DNA datu gutxi daude jakiteko bertan zer gertatu zen, baina dauden datu urriei ingurukoak gehituta, antzinako DNAn ikusi da Neolitokoak oso gutxi nahastu zirela Paleolitoko gizakiekin. 2023ra arte sekuentziatutako Neolitoaren hasierako 19 banakoek ez dute Paleolitoko arbaso zuzenik, eta askoz hurbilago daude Anatoliako genetikatik lehenagoko Iberiar penintsulakotik baino. Hala ere, Neolitoak aurrera egin ahala, eta Kalkolitora hurbilduz, Mesolitoko geneak agertzen dira berriro Neolitoko lehenengo horien ondorengoetan. Ez dago argi zergatia, baina proposatu da behin Neolitoa finkatuta, inguruan geratu ziren Paleolitoko populazio txikiak eurekin nahastu zirela, Europako beste leku batzuetan bezala. Kulturaren aldetik ere, eztabaidagarria da haustura hori gertatu zenik, jarraikortasuna ikusten baita tresnak egiteko moduan. Gipuzkoako Mandubi zelaia eta Jentilarri garai horretakoak dira, eta ikusi da Mesolitoko arbaso batzuk ere bazituztela, % 25-30 inguru, Neolitoko horiekin nahastuta.

 Metalen Aroa 
 Kalkolitoa 
Kalkolitoa edo kobrearen aroa Euskal Herrian K.a. 3. milurtekoaren erdialdetik K.a. 2. milurtekoaren amaierara arteko hedatu zen, gutxi gorabehera. Aztarnategi gutxi daude, eta ez oso ondo datatuak, eta Neolitoaren sarreraren eta Brontze Aroaren arteko trantsizio gisa ikusi ohi da. Garai honetan giza okupazioa eta demografia nabarmen hazi zen, eta oraindik kobazuloak erabiltzen baziren ere, aire librean bizi ziren. Neolitoan bezala, trikuharriak eta harrespilak egiten jarraitu zuten. Teknologiaren aldetik kobrearen zein urrearen metalurgia agertu ziren. Nabarmena da kanpai-formako ontzien kulturaren iritsiera, gizonezkoen artean aldaketa genetiko erabatekoa ekarri zuena, agian Erdialdeko Europatik iritsia. Gezi punten formaren aldaketa eta mikrolito geometrikoen gutxitzea ere gertatu zen. Hildakoak megalitoetan zein leizeetan ehorzten zituzten, baina ez dago argi bi populazio desberdinen ohiturak ote ziren. Pertsonen arteko biolentziaren aztarnek jarraitu zuten.

 Brontze Aroa 
Brontze Aroan Euskal Herrian aldaketa sozial eta ekonomiko sakona izan zen, komunitate egonkorrago eta hierarkizatuagoak finkatu zirelako. Garai horretan (K.a. 1800 eta 800 artean gutxi gorabehera), metalaren erabilera orokortu egin zen, batez ere brontzearena, armak, erremintak eta apaingarriak fabrikatzea ahalbidetu baitzuen, Iberiar Penintsulako eta Europako hego-mendebaldeko beste eskualde batzuekin trukatzea ahalbidetuz. Hileta-eremuan tumuluak, trikuharriak eta harrespilak nabarmentzen dira, horietako asko Pirinioetako bi isurialdeetan kontserbatuak, arbasoek gizarte antolaketan zuten garrantzi sinboliko eta errituala islatzen dutenak. Era berean, paisaia eraldatu egin zen nekazaritza-eremuak zabaldu eta abere-ustiategi gehiago jarri zirenean, eta, hala, bizimodua finkatu zen, eta horrek geroko garaiko komunitate protohistorikoen oinarriak finkatu zituen.

Brontze Aroko leku arkeologikorik garrantzitsuenen artean Guardiako (Araba) La Hoya herrixka nabarmentzen da, Brontze Aroaren amaieratik Burdin Arora arteko bilakaera erakusten baitu, garai hartako eguneroko bizitza eta hileta-praktikak ulertzeko erreferente bilakatuz. Baliteke merkataritza-gune nagusia izatea. Beste adibide aipagarri bat Arabako Lautadako Iruña-Veleia multzo arkeologikoa da, Brontze Aroan hasi eta Erdi Aroaren hasierara arte iraun zuena. Brontze Aro berantiarrean Hego Euskal Herrian abeltzaintzako Cogotas I kultura iritsi zen.

 Burdin Aroa 

Brontze aro amaieran eta Burdin Aroa hasieran Kutxa Zelaien Kultura Ebrotik gora zabaldu zen eta geroago, Hallstatt kultura ezarri zen Euskal Herrian. Burdinazko tresnak eta armak agertzen dira eta harrizkoak zein brontzezkoak ordezkatzen dituzte neurri handi batean.

Aztarnategietan ikusten da lur eremu zabalak utzi eta mendietara, gune garaietara joen zirela bizitzera. Badirudi arrazoi nagusia defentsa beharra izan zela. Bizitokiak harresiak izaten dituzte, lurrezkoak edo harrizkoak, eremu osoan edo amildegia ez dagoen aldeetan. Harresiaren aldamenean lubakia ere egiten zuten. Etxeak lauki formakoak izan ohi dira.

Epe honetan nekazaritzak balioa irabazi zuen abeltzaintzaren gainetik. Garai honetan agertu ziren harrespilak eta menhirrak.

 Garai klasikoa 

 Euskal tribuak erromatarren garaian 

Antzinako Erroma gaur egungo Euskal Herrira iritsi zenean, hainbat ziren eremu horretan bizi ziren herriak: baskoiak gutxi gorabehera gaur egungo Nafarroan bizi ziren; barduliarrak Gipuzkoako eremuan, Deba ibaiaren ekialdean; karistiarrak Deba ibaitik Nerbioi ibairaino; gaur egungo Bizkaiko mendebaldean autrigoiak bizi ziren; Araba eta Nafarroako hegoaldean, eta Ebro ibaiaren hegoaldean beroiak bizi ziren; azkenik, akitaniarrak Ipar Euskal Herrian eta iparralderago bizi ziren. Tentagarria izan badaiteke ere, bereizketa horrek ez du zerikusirik euskalkiekin, askoz geroago sortu baitziren.

Ikerketa egiteko garaian, bereizi behar dira hizkuntzak eta hiztunak, baita hiztunen jatorri historikoa eta gaur egungo hiztunena ere. Egile batzuen arabera, leinu horiek guztiak euskaldunak ziren, toponimiak eta onomastikak adierazten duten bezala. Beste ikerketa batzuen arabera, egoera korapilotsuagoa zen: beroiak zeltak ziren, baina ez zeltiberiarrak. Ikerketa batzuen arabera, autrigoiak ere zeltak edo indoeuropar ez zeltak zirela uste da, haien hiri batzuen -briga amaiera dela eta, adibidez Deobriga. 

Karistiarren hiri nagusiak Iruña-Veleia, Suessatio eta Tullica ziren; azken honen eta beste 55 toponimoren etimologia indoeuroparra da, baina ez zelta. Hainbat ibairen izenek ere etimologia bera dute. Barduliarrak zer ziren eztabaidan dago: kantauriar, zelta, zeltiberiar edo baskoien ahaide ziren ez dago argi, baina euren toponimoen izenak indoeuroparrak ziren, eta Julio Caro Barojaren arabera izena bera ez zen euskalduna. Aldiz, Koldo Mitxelena hizkuntzalariak, euskal fonetika historikoaren koherentzian oinarrituz (bokaleak eta kontsonanteak), ez du ikusi euskara ez den beste hizkuntz geruza baten presentziarik euskal toponimia eta lexiko historikoan.  

Aipatu hiru leinu horiek batzen ziren lekuari Trifinium izena jarri zioten, gaur egungo Trebiñu. Bertan gutxi dira euskal jatorriko toponimoak. Talde horiek zeltak baziren, edo hizkuntza zelta baten eragina izan bazuten, ez ziren gaur egungo euskal lurraldeetara K.a. 800. urtea baino lehen iritsi, Hallstatt kulturari lotuta. Hau da, herri horien aurretik eremu horretan euskararekin harremana zuen hizkuntza bat hitz egiten zuten biztanleak izatea aukera bat da.

Baskoien eta akitaniarren izenetan badago euskarazko oinarria, baina ez guztietan: ager vasconum eskualdean, Tafallatik behera, oso urriak dira euskarazko toponimo zaharrak. Hala ere, argia da haien presentzia egungo Ebroz hegoaldera ere: Sorian (Tierras Altas) eta Errioxan (Cameros). XX. mendean, arkeologo batzuk ohartu ziren bertako kultura materiala eta, batez ere, epigrafia ez zetozela bat zeltiberiar herri batenarekin; etniaz, baskoiak bide dira. XXI. mendeko lehen hamarkadetan, zantzu horiek berretsi direla dirudi. Inskripzioetan, Sesenco izena da adierazgarrienetako bat. Akitaniarrekin harremana zuen beste euskal tribu bat iakatarrak ziren. Euren hiriburua Jakan zegoen eta Osca (Huesca) eta Ilerda (Lleida) hirietaraino iritsi ziren garai ezberdinetan. Dena den, ez da dudarik Jaka baskoien lurralde zabalagoan kokatzen zela, eta Artiedako aztarnategiko froga arkeologikoetan euskal itxurako inskripzioak aurkitu dira.   

Bestalde, ez dakigu Antzinako Erromako historialariek giza talde horiek guztiak zehaztasunez deskribatu ote zituzten eta euren hirien izenak eta zuten erlazioa ondo aztertu. Garai erromatar berantiarrean autrigoien lurraldea agertzen da deskribatua, barduliarrak behin, eta karistiarrak inoiz ez gehiago. Horien guztien ordez, baskoiak agertzen dira deskribapenetan, baita Erromatar Inperioaren gainbeheraren ostean ere.

 Erromatartzea 

Egungo Euskal Herria den eskualdea, garai ezberdinetan eta taktika ezberdinak erabiliz bereganatu zuten erromatarrek. Erromatarrek lehen aldiz iritsi ziren Ebro ibarrera Sertorioren gerran,dimissis eis ipse profectus per Vasconum agrum ducto exercitu in confinio Beronum posuit castra,... ("...bere aramda eraman ondoren (Sertoriok) baskoien lurraldetik, beroien lurralde ondoan ezarri zuen bere kanpemendua,..."). Testua honen arabera: P. Jal, Tite-Live. Histoire Romaine XXXIII. Livre XLV et Fragments. París, 1990 (1979), 214-218 or. Erromatarren arteko gerra zibil horretan batzuek Sertorioren alde eta besteek Ponpeioren alde egin zuten (Senatuak bidalitako jenerala). Gerra amaitutakoan, egungo Nafarroa hegoaldeko eta erdialdeko lurraldeak, eta Arabako Ebro ibarra,  erromatarren esku geratu ziren. 

Geroago, egungo Lapurdi, behe Nafarroa eta Zuberoako lurraldeen konkista etorri zen, Julio Zesarren Galietako konkista gerraren mugimenduen barruan (K.a. 58. urtetik 50.era). Azkenean, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa eta  Araba iparraldea sartu zituzten erromatar inperioan (Errepublika garaiko inperioa), baina ez dakigu zehazki noiz eta ez dago iturrik hori kontatzen duena, baina uste da, asturiarren eta kantabriarren aurkako gerran (K.a. 29 – K.a. 19), Augusto enperadoreak, seguruenik bere bizkarra (Katuri lurraldeen ekialdea, alegia) ziurtatuta edukiko zuela. Lurraldea antolatu zenean, Pirinioetatik ipar-ekialdera dauden lurrak Galia Akitania probintziaren barruan geratu ziren, eta Penintsulakoak, Tarraconensearen barruan.

 Bagaudak eta baskoiak 

III. mendeko krisialdiak eragin nabarmena izan zuen Mendebaldeko Erromatar Inperioaren konfigurazioan. Tarte batez Galietako Inperioak Galia zein Hispania kontrolatu zituen, eta laster erori bazen ere, Dioklezianok aldaketa administratiboak egin zituen. Aldaketa horiek, zein krisi ekonomikoek, Oiassoren gainbehera ekarri zuten, baina Ab Asturica Burdigalam galtzadaren indartzea, Hispaniako hiriburu Emerita Augusta eta Galietako Augusta Treverorum lotzeko erabiltzen baitzen. Egoera horretan, bideen zaintza leial ziren komunitateen gain geratu zen, rustici izeneko unitateekin. Baskoiek bidearen zati nabarmena zaintzen zuten, batez ere Pirinioetako pasabide bakarra.

407an Konstantino III.ak altxamendua egin zuen Britanian eta laster konkistatu zituen Galia eta Hispania. Honorio enperadorearen jarraitzaileak garaitu ostean, Pirinioen babesa bere tropei eman zien, bertako biztanleak (hau da, baskoiak) haserretu zituen mugimendua, tradizioz eginkizun hori eurena baitzen. Herri germaniarrak 409an iritsi ziren eta Hispania zein Galia euren artean banatu zuten (sueboak, bandaloak eta silingiarrak Gallaecian, alanoak Lusitanian eta Cartaginensean, bandaloak Betican; 418an Akitaniako eremua godoen esku geratu zen, hiriburua Bordele eta Tolosa Okzitanian). Baina baskoien eremua ez zuen inork ere banatu, eta oraindik Tarraconensisen parte izaten segitu zuen, Mendebaldeko Erromatar Inperio gero eta ahulago baten probintzia –hiriburua Ravena zen–.

Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorialdiaren testuinguruan, aldaketa politikoa etengabea zen. Baskoien lurraldea mugako bilakatu zen, eta oraindik ere Ravennarekin kontaktua zuten baskoi lurjabeek gero eta zailtasun handiagoa zuten euren botereari eusteko. Sueboen delegazio batek Bordelera bidaia egin zuen ezkontza baterako, eta bueltako bidean lurjabeei eraso zieten. Badirudi baskoi rusticien laguntza izan zutela, bidean ez baitzuten arazorik izan.  

Urte horretan bertan Hidazio historialariak gatazka baten berri ematen du, eta rustici horiei bagauda izena eman zien, mende bat lehenago Galian piztutako mugimendu bati erreferentzia. Asturio jeneral erromatarraren aurka 441ean borrokatu ondoren, 443an Merobaudesen tropa erromatarren aurka galdu zuten bagaudek Aracaelin. Ez dago argi zein den leku hori, egile batzuek Araciel aipatzen baitute,Agorreta, M. J. P.; Morales, J. R..  (2011). «Término augustal hallado en Lekunberri (Navarra): estudio preliminar» Trabajos de Arqueología Navarra 23:  5-20. baina bidearen zaintzaren testuinguruan zentzu gehiago du Uharte-Arakilek. Bagauda horiek baskoien hegoaldeko Tarazona eraso eta apezpikua hil zuten, eta ondoren Zaragoza eta Lleidari eraso egin zioten. 469. urtean, Hidazio hil eta, geroztik, ez dago orduko gertaeren kontaketa garaikiderik.  

Harrezkero, baskoiek hiriari lotutako herritarrak izaten agertzeari utzi zioten eta, aldiz, mendietan dabilen herritzat jo zituzten germaniar herrietako kronikek. Baliteke baskoi lurjabeek ihes egitea, eta baskoi rustici (edo rusticani) gerlarien esku uztea lurraldea, Iruñea eta Iruña-Veleia artean antolatzen zena, baina, batez ere, bidearen kontrolean. Ondoko urteetan militar erromatarrekin (Basilio jenerala) nahiz bisigodoekin (Teodoriko II.aren tropekin) borrokan jarraitu behar izan zuten, 456 arte.Harluxet Entziklopedia. Aurreko mendeetako egoera guztiz aldatu zen, eta germaniar herrien botere testuinguru horren baitan baskoien bizimodua gerrara edo arpilaketara mugitu zen. Milizia baskoi horietako buruzagiek eratu bide zituzten geroko euskal egitura politikoen eliteak.

 Erdi Aroa 
 Baskoien antolamendu politikoa: Baskoniako dukerria 

Argi dago Vouillèko Guduaz geroztik (507), frankoen eragina handitzen joan zela Baskonian, kostaldetik barnealdera eta hiri nagusietatik landara, eta haien erlijio ohiturak ere sartzen hasi zirela, hala nola Martinen gurtza. VI. mendean, euskaldunak (edo haien arbasoak), Pirinioez iparraldera, Novempopulaniako lurraldean egituratzen dira. Frankoen eta bisigodoen kroniketan, baskoiak ugari irudikatzen dira era ezkorrean asmo propagandistiko batez. Euskalduntze berantiarraren hipotesiak baskoien mugimendu demografiko bat proposatu du Pirinioen erdialdetik (Couserans, Comminges) Nafarroa erdigunera eta mendebaldeko euskal lurraldeetara. Aldiz, hala historiak nola arkeologiak (tartean DNA analisiek) eta hizkuntzalaritzak ez diote babes irmorik eman. 

581ean, Txilperiko errege frankoak Bladast(r)es delako duke franko bat igorri zuen baskoien kontra, baina porrota jaso zuen, armada gehiena galdu baitzuen. Aldi berean, Pirinioez hegoaldera, Leovigildo errege bisigodoak erasoei ekin zien baskoien kontra Zadorra inguruan, baita inguru horretako baskoiak garaitu ere, eta Victoriacum sortu, egungo Gasteizen edo gertu. Une horretatik, baskoi izenaz aipatzen diren herriak asaldatuta zebiltzan. 585ean, Bordeleko Galaktorio kondea bide zebilen kantabriarren eta baskoien kontrako borrokaren buru.Fortunoren (edo Fortunatoren) laudorioak jaso zituen horregatik gutun batean. 587an, mendialdetik baskoiek eraso kanpaina bati ekin zioten egungo Gersen edo hurbil, Tolosa Okzitaniako konde Austrovaldo frankoa zebilela.  

602. urtean, franko merovingiarrek duke bat ezarri zieten baskoiei: Genial. Hartara, Baskoniako dukerria sortu zen. VII. mendearen hasieratik, Baskonia izena ez dagokio jada erromatarren garaiko eremu murritzari, euskal herri guztiak biltzen dituen errealitate bati baizik. Loiraz iparraldeko franko merovingiarrak ahuldu ahala, Felix akitaniar-erromatarra Tolosaren hiri eliteko (potentes) kidea nagusitu zen Garonako eskualdeetatik Pirinioetaraino. Felix ez zen jada Frankiako errege gortera biltzen (palatium), eta independente jokatu zuen, Akitania eta Baskoniako eremu zabal batean agintari (660-670). Felix hildakoan, milizia baskoiek Lupo I.a Otsoa buruzagi militarra altxa zuten printze (670), agintari batek izan zezakeen titulu gorena. 

Lupok zabaldu egin zuen bere kontrolpeko lurraldea, iparraldetik Loira ibairaino. San Amandoren biografoaren arabera, Bortuetan (Pirinioetan) bizi ziren baskoiak ez ziren kristauak (650. urtea inguru). Iparralderago, ordea, Lupok Elizaren kontzilio bat ere deitu zuen Garnomon (673), Bordeletik hurbil. Luporen arrasto segurua 676an galtzen da, baina Baskoniako eta Akitaniako dukerrien ardatz burujabe estrategiko bat finkatu zuen, frankoekin aurrez aurre. Lupo I.ak Eudon printzea (kronika karolingioek maiz duke deitua) izan zuen ondorengo. Lehen aldiz, 710 aldera aipatzen da, tropa baskoiak aldean harturik frankoen kontrako borrokan. Urtebete geroago, 711n, Pirinioez hegoaldera, baskoiak Roderiko bisigodoaren kontra zebiltzan borrokan Iruñean, beharbada setiaturik, eta luze gabe armada omeiatarrak, islamdarrak, Baskoniara heldu ziren.

 Iruñeko Erresuma: nafarrak 
Aldiz, euskaldunak iparralderago jokatzen ari ziren beren etorkizuna: karolingiar dinastia frankoen agintari gailendu zenean, Akitania eta Baskoniaren kontra jo zuten. Pepin buruzagi frankoak, bere burua errege izendatu ondotik, Waifer (edo Gaifer) Baskonia-Akitaniako printze burujabeari (erregeari) egin zion eraso zortzi urteko gerra suntsigarrian: Akitaniako Gerra (760-768). Orduz geroztik, Lupo II.a dukea agertzen da baskoien buru. Aldiz, Karlomagnok bere baldintzak inposatu nahi zituen. Baskonia gurutzatu zuen legio batekin, eta Iruñea txikitu. Ondorioz, baskoiek Karlomagnori aurre egin zioten Pirinioetan itzuleran, eta garaipen handia erdietsi 778an, Errozabal edo Orreagako Guduan. Armada karolingioaren porrot umiliagarria izan zen. IX. mende hasieran, kronika frankoak navarri direlakoak hasi ziren aipatzen, Ebro ibaiaren iturburuetaraino bizi zirenak, Iruñea hiriburu zutela. 
Lehengo Orreagaren antzeko 824ko batailaren ondorioz, Iruñeko jaurerri independentea sortu zen, Nafarroako Erresumaren ernamuina, Eneko Enekoitz (Arista) buruzagi nagusi zuela. Horretarako, Tuterako senide muladiak izan zituzten lagun, Banu Qasi izena hartu zutenak. X. mendean, banukasitar horien gainbehera etorri zen eta, haien babesik gabe, Kordobako Kaliferriko indarrak Iruñea arpilatzera heldu ziren 924ko kanpaina militarrean.. Hurrengo bi mendeen gehienean, Baskoniako dukerriak eta Iruñeko Erresumak (905etik) dinamika autonomo bat eraman zuten, eta Antso II.a Abarkaren garaian Nafarroak eta Baskoniako dukerriak harremanak estutu zituzten. Antso III.a Nagusiak, "baskoien erregeak", bere hedadura handienera eraman zuen Iruñeko Erresuma 1032tik 1035era. Lurralde euskaldun guztiak biltzen zituen, beste hainbat lurralderekin batera.


 Lehen herrien sorrera 
Erromatar boterearen desagerpenetik ezagun egiten zaizkigun herrien sorrerara arte hainbat mende igaro zirela ematen du, aztarnategi arkeologikoak ikusita, bederen. Araban Iruña-Veleiaren eragina desagertu zen, eta herri gisa biziraun zuen tarte batez; Iruñeak oraindik boterea mantendu zuen, elizaren instituzioak bertan errotu zirelako. Baina eraikin bisigodo edo baskoi batzuk gorabehera, Euskal Herriko mendebaldean, bederen, ez dago herri gisa har daitekeenik hasiera batean. Hipotesi nagusia da biztanleria sakabanatu zela eta mendi inguruetan abelgorriekin aritu zela, Urbasan edo Aralarren aurkitu diren txabola-hondoei begiratuta. Merkataritza ere nabarmen murriztu zen kostaldean, eta jarduera lokalagoa zen.

Euskal lurraldeetan hirien sorrera ez da Erromatar esparruko beste hainbat lekutan bezain zaharra. Historiografia klasikoan, herrien nukleoak elizaren sorrerari lotuta agertu izan dira, baina ikuspegi hori aldatu da azken urteotan. Araban, VIII. mendean jada hasi zen herrien arteko sarea sortzen, nahiz eta ebidentea izan herrixkak lehenago ere existituko zirela; V. mendean desagertutako erromatar lidergotik ez zen eratorri lurraldea kontrola zezakeen lidergo argirik VIII. mendean sartu arte. Baskoiek, hala ere, Ab Asturica Burdigalam bidearen inguruan botere militarra saretu zuten, Iruñetik iparraldera Pirinioetan barrena eta Dulantzirantz Arabako Lautadan barrena. Botere militar hori inguruko herriekin (sueboak, bisigodoak eta frankoak) harremanean egon zen, maiz euren barne gatazketan arituz.

Ebroko ibarraren hegoaldean, kastro eta eliza batzuen inguruan boterea antolatu zen Erdi Aroaren hasieran, baina bere iparraldeko aldean egituratu gabekoa zen lurraldea leku askotan VI. eta VII. mendeetan. Ikuspuntua zalantza jarri du Azkaratek, ondare epigrafikoa kontuan hartuta. Herriguneen saretze honek lur komunalen antolaketa ere ekarriko luke, herri bakoitzaren behar ekonomikoak asetzeko. Elizak, ordea, ez ziren eraikitzen hasi IX. mendearen hasierara arte; Araban ez da ezagutzen elizarik herria baino lehen sortu zena. Antzeko prozesua ikusi da Bizkaian, adibidez Elorrion edo Igorren.

 Nafarroako Erresuma nazioarteko jokoan 
1104tik 1134ra Alfontso Borrokalaria Iruñea eta Aragoiko erregeak hegoalderako zabalkunde handia hasi zuen, eta Ebro ibaira heldu: 1119an, Tutera andalustarra azpiratu zuen. Errege hori Lapurdi nafarrentzat berreskuratzen ahalegindu zen 1131n, Baionari urtebetez setioa jarriz Gilen X.a Akitaniakoaren kontra, baina ez zuen lortu hura hartzea. 1152an, Baiona eta Lapurdi Plantagenet dinastiaren Gaskoinian sartuta geratu ziren, hiribildu hori merkataritza-hiri garrantzitsu bihurturik. 1134an, Gartzia V.a Ramiritz Berrezarleak Iruñea inguruko jaunen babesa lortu zuen, eta Aragoiko Erresumatik banandu zen, Alfontso Borrokalaria erregeak erresuma oinordetzan ordena erlijiosoei utzi ondoren.

Iruñeak, baina, ez zuen erresuma estatusik, Erromako Elizak erregeoi hori aitortzen ez zien neurrian, haiei dux Navarre deituz ("buruzagia"). Gaztelak, orduan, areagotu egin zituen Nafarroako lurraldea okupatzeko kanpainak (Bureba, Errioxa, etab.). Antso Jakituna erregea Nafarroako (eta inoiz Nafarren) Errege izendatzen hasi zen bere burua (1162), ez Iruñekoa, ordu arte bezala. 1177an Gaztelak eta Nafarroak Londresko laudoa hitzartu zuten. 1194an, Antso Jakitunak lortu zuen Zelestino III.a aita santuak bera erregetzat ofizialki aitortzea, almohadeekin neutraltasuna haustearen truke (1196ko martxoa), baina 1199-1201ean, Alfontso VIII.ak Nafarroako Erresuma inbaditu zuen, eta euskal erresumak galdu egin zituen Araba, Aitzorrotz (Deba bailara), Gipuzkoa, Donostia, eta Durangaldea, Gaztelaren alde.

Hurrengo hamarkadetan, gaztelarrek Oriako harana okupatu zuten iparretik hegoaldera. Alfontso VIII.a errege gaztelarrak nafar foruak berretsi zizkien kostaldeko herriei, men egitearen truke. Era horretan, gaztelarrek itsaso eta Gaskoiniarako salgaien aterabide naturalak eskuratu zituzten.Atxorrotxeko gaztelua, denboraren talaiatik / El castillo de Atxorrotx (bideoa). Hernani Errotzen. 00:03'20" Arku Atlantikoko itsas trafikoa sendotzen ari zen, bale ehiza eta salerosketa bereziki, eta Gaztelako erregeak euskal portuetara zihoazen bideak sendotu zituen, hiribilduak eratuz (1256): Tolosa, Segura, Agurain, Santikurutze Kanpezu. Micaela Portilla (1991). Una ruta europea. Por Álava, a Compostela. Del paso de San Adrián, al Ebro, Arabako Foru Aldundia. . 13. or.

1194an, aita hil berritan, Antso VII.a Azkarrak kontrolpean hartu zuen Donibane Garazi, Martin Txipia bertako buru ezarriz. Aita santuak Antsori bulda batez agindu zion gotorlekua Ricardo Lehoi Bihotzi emateko. Hori, baina, ez zen gertatu. Aita santua dux hasi zitzaion deitzen berriz nafar erregeari. Lapurdi zatitu egin zen: Bortuz Haraindiko Lurraldeko eskualdeek bat egin zuten 1178tik 1249ra Nafarroako Erresumarekin, baina kostaldeko ingurunea Akitanian (Ingalaterrako Koroan) gelditu zen, Lapurdi izenaz, behin betiko 1189an. 

1234an, Antso Azkarra erregea hil zenean, Nafarroako errege-erreginen leinuaren azkena izan zen, ondorengorik gabe geratzean, eta kanpoko dinastiak hasi ziren Nafarroan agintzen: Tibalt I.a Trobalaria. Errege berri arrotza agintzeko tradizio oso hierarkiko batetik zetorren. Bada, nafarrek Nafarroako Foru Zaharra idatzi zioten 1237an, bertako ohiturak eta legea uler zitzan. Hurrengo hamarkadetan, euskaldunen eta jatorri arrotzeko burgu eta agintarien arteko harremana mikaztu egin zen eta, ondorioz, 1276an, Iruñeko Nabarreria burgua suntsitua izan zen.

 Udal foruak, hiribilduen inguruan 

Herri batzuen eta, bereziki, gotzainen eta jaurerrien inguruan nekazari ez ziren lehen herritarrak Erdi Aroaren erdialdean biltzen hasi ziren. Hasiera batean herriz herri ibiltzen ziren merkatariak, baina gerora artisauak eta bestelako ofizio liberalak zituztenek burguak (auzo harresituak) sortzen hasi ziren harresien kanpoaldean. 

XI-XIV. mendeetan Donejakue bideari lotuta merkataritza bideak irekitzen dira berriro ere, eta Iruñea, Auritz, Lizarra edo Zangozan, lehenago Jakan bezala, errege nafarrek eta, gero, besteek frankoen auzoak sortu zituzten. Euskal Herrikoek, oro har, jite bereko foruen familia osatzen dute. Burguek beren foru propioa zuten, eta bertan bizi diren burgesek nekazariek ez zituzten eskubide batzuk lortu zituzten. Denborarekin, azokak ere sortzen hasi ziren, harresien kanpoaldean. 

Pixkanaka Nafarroako zein Gaztelako erregeek foru horiek hedatzen hasi ziren, nekazariei ere eraginez, eta hirien inguruan ekonomia dinamikoagoa sortu zen, kasu batzuetan artisautzari dedikatutako auzo eta kaleekin. Iruñeko burguen sorrera eta garapena mugimendu honen adibide ona dira, baina Lizarra eta Garesen ere sortu ziren bertako biztanleen nabarreriak eta foru berria zuten frankoen auzoak.

 Bandoen gerrak 
Jauntxo askok Al-Andaluseko gerretan parte hartu zuten eta, Euskal Herrira itzulita, bandoen arteko gerra piztu zen, bi taldetan: agaramontarrak eta beaumontarrak Nafarroan, eta oinaztarrak eta ganboatarrak Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Lapurdin. Kondairaren arabera, prozesio batean egon zen liskarrak sortu zuen bi bandoen sorrera. Kondairak dio alde batekoek kandelak lepoan ("ganboan") eraman nahi zutela, eta besteek behean ("oinean"). Lehenengoaren defendatzaileak Uribarrikoak ziren eta bigarrenak, berriz, Muruakoak ziren.https://web.archive.org/web/20070310173241/http://www.banderizoak.net/bibando.html
Aldiz, benetan beste gai batzuk ziren tartean. Ganboatarrak normalean ekonomia berriarekin lotu dira, hiribildu eta merkataritzarekin. Oinaztarrak, berriz, nekazaritza eta abeltzaintzarekin, eta beraz Lur Edegiarekin. Era berean Ganboatarrek Debabarrena eta Debagoienan eraikitako hiribilduen aurka zeuden gipuzkoar nekazariek ere oinaztarren bandoa osatu zuten, bailaraz bailara batekin edo bestearekin lerrokatuz. Gatazka horietatik, Gaztelako monarkak atera ziren sendotuta.

1476an, Elisabet I.a eta Fernando Trastamarakoa errege-erreginak hitzarmen batera heldu ziren Gaztelaren peko euskaldunekin. Bitartean, errege horrek Nafarroako Erresuma de facto Gaztelaren protektoratu bihurtu zuen Tuterako Hitzarmenaz (1476an bertan), eta hura erabat kontrolatzeko taktika politiko-militarrei ekin zien, Nafarroan beaumontarrak lagun hartuta. 1451n, berriz, Baiona Frantziako Koroaren eskuetan erori zen, Gaston IV.a Foixkoa Biarnoko jaunaren ezinbesteko laguntzaz. Biarnok, berriz, burujabea zela berretsi zuen 1479an, Foix-Labrit etxeak uztartuz eta Nafarroako tronua eskuratuz.Iñaki Lopez de Luzuriaga in 

 Aro Modernoa 
 Nafarroako Erresumaren konkistatik Ameriketara 
Errege Katolikoen interbentzioaz, bandoen gerra amaitu zen, eta jauntxoen dorretxeen goiko aldeak moztu zituzten. 1512an, berriz, Fernando Trastamarakoak (Katolikoak) Nafarroako Erresuma inbaditzeko agindu zuen azkenean. Kontraerasoak eta erresistentzia izan baziren ere (Noaingo gudua, Amaiurko setioa), Gaztela-Espainia garaile atera zen 1528 arte luzatu zen gerra ia etengabean. Cisnerosek erresumako gaztelu dorreak eraisteko agindu zuen (1516). Erresumaren konkistari errepresio gogor batek jarraitu zion: Nafarroako lehen "sorgin ehizak" hasi ziren (1525), Bortuetan ekonomia, kultura eta gizarte hesi zorrotz bat ezartzearekin batera. Urte horietan, Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren aurkako altxamendua izan zen Gaztelan, Gaztelako Komunitateen Gerra izena hartu duena. Gerra horrek eragina izan zuen ere Euskal Herrian, Aguraingo kondearen altxamenduarekin edo 1521ko Gipuzkoako matxinadarekin, nahiz eta azken hau burujabetzari ere lotua izan.

Henrike II.a nafar errege-erreginen premuak Pirinioez iparraldeko Nafarroako Erresuma independenteari eman zion hasiera, Bearnoko printzerriari lotua, eta zion utzi Nafarroa bateratzeko asmoari. Henrike irekia zen, baina katolikoa, Erromari atxikia. Aldiz, erregina Margarita Nafarroakoa eta, batez ere, alaba Joana Labritekoa erregina Erreformara lerratu ziren. Joana bere erresumako hizkuntzak sustatu zituen: Testamentu berria euskaratzeko agindu zuen, Joanes Leizarragak egin zuena: 1571n argitaratu zen, Arroxelan. Nafarroa Garaiak ez zituen galdu bere ordu arteko erakundeak. Hala Nafarroa Garaian nola Araba, Bizkai eta Gipuzkoan aldundiak (diputazioak) sortu ziren.

Gaztelako errege-erreginek eta, gero, Karlos V.a enperadoreak diruz lagundu zituzten hasieran Bidasoaz mendebaldeko euskal ontziolak. Burdinolen aurrerabide teknologikoak itsasontzigintza hauspotu zuen, eta euskaldunek Ternuan baseak ezarri zituzten, bale ehiza eta bakailao arrantzaren epelean. Ternuara arrantzan egindako joan-etorrietan garatutako teknologiaz eta eskarmentuaz, euskaldunak itsasoan trebeenak bilakatu ziren, ontzi handienak zituzten, eta sainaren hornitzaile bakarrak ziren (lumera), garai hartako erregai preziatuena. 
XIII. eta XIV. mendeetan, foruekin batera, maiorazkoa sartu zen Euskal Herrian, hau da, oinordetza seme nagusienari ematea. XVI. mendean, berriz, isurialde atlantikoko elikagaien falta zela eta, bigarren semeak Ameriketarako espedizioetan ontziratu ziren. Izan ere, euskaldun asko Karlos V.aren Ameriketako inperio berrira erbesteratzen hasi ziren bizitza hobe baten bila. Lehen garai honetan, Gaztelako Koroaren banderapean zenbait pertsonaia ezagun heldu ziren Ameriketara: Lope Agirre, Petri Urtsua, Juan Garai, Juan Zumarraga, Domingo Martinez de Irala, etab. Fortuna hobearen bila joandako euskaldunek artoa ekarri zuten, eta iraultza bat eragin: erein gabeko lurrak landuz, demografia hazi egin zen. Era horretan, baserrien eraikuntzak ugaldu egin ziren. XVI. mendeko itsasoko irabazien epelean, Pizkunde artistikoa oparo indartu zen; hori eraikuntzan, eskulturan eta pinturan nabaritu zen.

 Jazarpenaren itzalean, itsasoari begira 

Aldiz, Ameriketarako kontratazio etxea Sevilla eta Cadizera aldatzeak eta erregeen gerrarako deiek bertan behera uzten zituzten arrantza kanpainak, eta itsasontziak konfiskatzen. Euskal ontzidiaren bahimendu handiena Itsas Armada Garaiezinerako izan zen (1588); kinka batean jarri zuten euskal itsas jarduera Bidasoaz mendebaldera; koroak, gainera, zerga berriak ezarri zituen. Krisi horren azkenean, 1639an, Gaztelako Koroaren peko euskal arrantzontziek eta eskifaiek armadan eta gerran ez parte hartzeko aukera lortu zuten, baina hori XVIII. mende hasieran amaitu zen.

Lehia handia zen euskal portuen artean, Baiona, Donostia eta Bilbo bereziki, Gaztela eta Nafarroako (eta gutxiago Aragoiko) artile eta beste ondasun batzuen trafikoa itsasoratzeko. Donostiako Udalak bere diru kutxa hutsak betetzeko, zerga berriak ezarri zizkien porturatutako salgaiei. Aldi berean, kanalizazio bidez, Aturri ibaia Baionatik itsasoratu zen XVI. mendearen hondarrean eta, ondorioz, Nafarroako merkataritzaren trafiko nagusia Baionara bideratu zen. Bale ehizaren epelean, Lapurdik oparoaldia bizi zuen, Ternuako lapurtarren arrantza bere gorenera heldu zen. Hori idazlanen argitalpenean islatu zen, euskaraz Gero idatziz eta argitaratuz adibidez, Axularrek idatzia.

Henrike IV.ak (Nafarroako III.ak), Bordeleko Parlamentuaren bidez, Pierre de Lancre epailea bidali zuen "sorgin ehizara" 1609an; jazarpenaren izua Zugarramurdi eta Baztanera zabaldu zen, kasu horretan Espainiar Inkisizioaren eskutik. Bitartean, Joana Labritekoa erreginaren Nafarroa kultura eta politika dinamismo handiko estatu bihurtu zen, bi erresuma handiren arteko kolokan; izan ere, Frantziako eta Gaztelako Koroek beren zentralizazio ahaleginak areagotu zituzten, foruen kontra talka eginez. 1608an, Nafarroako Foru berria idatzi zen, eta 1611n argitaratu. Bertan, nabarmen geratu zen frantses joera absolutistaren isuria, jatorriz zuen kontratu izaera galduz.

1620 Nafarroako Erresuma-Biarnoren azkena izan zen, Luis XII.a errege frantsesak, armada baten buruan, Pauen Nafarroa Frantziako lurraldeei lotzeko agindu zuenean. 1631tik 1634ra, berriz, Gatzaren Matxinada piztu zen Bizkaian, espekulazioaren kontra, eta berdin 1641ean Baionan, gatzaren gaineko zergaren (gabela delakoaren) kontra. Koroak begiz jota baitzituen herri lurrak, jauntxoen artean banatu zituen, zerga bidez bere aberastasun eta gerretarako diru gehiago atera nahian. 1659an, Matalaz horren kontra altxa zen Zuberoan. Gaskoiniatik bidalitako errege espedizio batek, berriz, zapaldu egin zuen matxinada eta, urte horretan bertan, Frantziako eta Gaztelako Koroak Pirinioetako Hitzarmena sinatu zuten, Nafarroaren inguruko auzia itxiz.

 XVIII. mendea 

XVIII. mendean, XVII. mende bigarren erdialdetik aurrera politikan eta ekonomian sendotutako joerak nagusitu ziren. Erresumen zentralizazio, uniformizazio eta merkantilismoa eta, ondorioz, bertako lege eta erakundeak indargabetu edo ahultzen zituzten neurriak ezarri ziren. Hego Euskal Herrian, Filipe Anjoukoaren etorrerak ekarri zuen aldaketa hori, Luis XIV.aren biloba eta aholkupekoa;Martinez de Muniain, E.V. 1993, 88-97. or. Ipar Euskal Herrian, berriz, lehenago sentitu zuten Borboi erregeen eragina. Pirinioez bi aldeetako merkataritzaren isuria handia zen, baita itsas merkataritza eta arrantza ere. Hego Euskal Herriko aldundiek onuragarritzat jo zuten Filipe Anjoukoa Gaztelako Koroako errege bihurtzea, eta babestu egin zuten (1702-1704), era horretan Frantziako Erresumaren eta Gaztelako Koroen arteko bakea (eta beren merkataritza eta arrantza) bermatuko zutelakoan. Nafarrek, gainera, beren auzi dinastikoa konpontzeko bidea ikusten zuten, errege berria Henrike III.a Nafarroakoaren (eta, aldi berean, Henrike II.aren) ondorengoa baitzen. Filipe Anjoukoa 1700eko abenduaren 12an aldarrikatu zuten errege Iruñean, foruak bertatik bertara zin egin ondoren.

Hala ere, Giulio Alberoni ministro buruak xaxatuta, Filipe V.a Hego Euskal Herriko aduanak Ebrotik itsasora eta Pirinioetara eramaten saiatu zen (1717); hori, baina, ez zen euskal herritar askoren gustukoa izan, eta matxinada piztu zen Bizkaian eta Gipuzkoaren zati batean. Luze gabe, baina, frantses armada batek okupatu zituen Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba. Aduanek, azkenean, Ebrora egin zuten atzera 1722ko abenduan, baina Gaztelako (Espainiako) errege absolutistak bere asmo merkantilista hezurmamitzeko aukera ikusi zuen Bizkaiko eta Gipuzkoako Aldundiekin Madrilen negoziatu ondoren, 1728an Caracasko Gipuzkoar Konpainia sortuz. Kakaoak eta hainbat produktu kolonialek ez zuten aduanarik ordainduko Gaztelara bidean. Aldi berean, euskal arrantzaleak galduz joan ziren Ternuan eta Labradorren mendetan irabazitako eskubideak, batez ere Ingalaterraren onuran. Versaillesko Itunerako (1783), bukatua zen Kanadako kostaldeko uretako balea eta bakailao arrantza.

Euskaldunek Hegoaldeko eta Erdialdeko Ameriketara bideratu zuten beren ekimena. Jesusen Lagundiak indar handia hartu zuen,Jesusen Lagundiak Ignazio Loiolakoa izan zuen buru ("fundatu zuena), eta Frantses, edo Frantzisko, Xabierkoa kide sortzaile. Konpainia sortu aurreko deliberazioen aktetan adierazten da hamar partaide zirela bilkuran, askotariko nazioetakoak: hiru espainiar, bi frantses, bi saboiar, portugaldar bat eta bi kantabriar, garaian ohikoa zen terminologiaz: Ignazio eta Frantses; ikus Sánchez Aranaz, Fernando (2019). "Raíces de la ideología carlista en el derecho pirenaico", in Zuzenbide Piriniarra. Etorkizuneko kultura / Derecho Pirenaico. Cultura de futuro, haria bilduma, Nabarralde, Iruñea, 84-113. eta hura Ameriketara hedatu zen euskal itsasontzi azpiegitura baliatuz, Paraguai, Brasil eta Argentinako misioetara, adibidez. 1749an, altxamendu bat izan zen Venezuelan Konpainiako euskaldunen kontra. Euskaldunak garaile atera ziren Espainiako erregea lagun hartuta, baina berehala errege horrek euskal Konpainiaren botere politikoa ahuldu zuen, egoitza nagusia Donostiatik Madrilera eramanez, besteak beste. Aldundien eta Madrilgo errege gorteko ministroen arteko tentsioa areagotzen joan zen. Nafarroa Behereko eta Zuberoko biltzarrek (Estatu Nagusiak eta Zinbideta) eskumen garrantzitsuak galdu zituzten 1733an eta 1743an, hurrenez hurren.Aldi berean, Zuberoak Frantziako Koroari egin beharreko zerga ekarpena 8.000 libera izatetik 30.000 libera izatera pasa zen 1742tik 1762ra bakarrik; ikus Watson, C. 2003, 39. or. Lapurdik eutsi egin zion lurralde franko izateari, autonomia handiaz, Lapurtarren Biltzarraren gidaritzapean.
Ilustrazioa indar handiz sartu zen Uztaritzetik Donostiara eta Hego Euskal Herri osora. 1760ko hamarkadan goseteak izan ziren, baina Ilustrazioak neurri liberalizatzaileak hartu zituen gariaren inguruan, gosetea handitu zuena. Madrilgo Esquilacheren aurkako matxinada gertatzean, tokiko jauntxoen boterearen eta gosetearen aurkako 1766ko matxinada piztu zen Gipuzkoan.Frantzian Irinen Gerra (fr) arrazoi bertsuagatik izan ziren 1774an; ikus José Carlos Rodríguez. Turgot, in Club de Libertad Digital Jauntxo eta ilustratuek Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zuten Caracasko Gipuzkoar Konpainiak ekarritako aberastasunaren epelean (1765), baita Bergarako Mintegia ere; horretarako, 1766ko matxinadaren harira kanporatutako Jesusen Lagundiaren azpiegitura baliatu zuten. Ekonomia, zientzia eta kultura jasoaren garapena sustatu zuten, eta Bergara zentro intelektual bilakatu. 

Hala ere, Espainiako koroak susmoz ikusten zuen euskaldunen boterea. Karlos III.ak merkatua liberalizatzeko ediktua eman zuen 1778an, euskal lurraldeen kaltetan interpretatua. Aurrerantzean, Probintzia Salbuetsiak atzerritartzat hartuak izan ziren Ameriketako portuetan, zergapetuak. Espainiako Koroak Ebroko aduanak kentzeko presioa areagotu zuen. Aldi berean, euskara, erresuma horretako beste hizkuntzak bezala, baztertua izan zen giro formal eta idatzietatik Karlos III.a Borboik gaztelania "Inperioko hizkuntza nazional" izendatu zuenean (1766, 1768). Roldan Jimenoren artikulua.

Ilustrazioaren ideien lorratzean, baina, Frantziako Iraultzak eztanda egin zuen (1789). Horrek errotik aldatu zuen ordu arteko politika, ekonomia eta gizartearen egoera. Nafar, lapurtar eta zuberotarren protestak protesta, Pirinioez iparraldeko euskal herritarrek osoki galdu zituzten beren lege eta instituzioak, eta departamendu bat jaso zuten trukean, bearnesen gehiengo batekin partekatua. Konbentzioko Gerran (1793), izuz, deportazioz eta zapalkuntza gogor batez ordaindu zuten lapurtarrek Frantses Errepublikaren neurrien kontra agertu izana.Watson, C. 2003, 51-59. or.Hegoaldeko lapurtar herritarren deportazio handia 1794ko martxoan hasi zen, agintari frantses iraultzaileek hainbat herri infâmes izendatu zituztenean. Biktimak milaka batzuk izan ziren, etxetik gutxienez 80 kilometrora kanporatuak, Landetara, Capbreton eta Tyrosse ingurura; bost hilabeteren buruan, horietako 1.600 hilik ziren, 600 Sarakoak; ikus Etxegoien, Juan Carlos. 2009, 23. or. Watsonen kalkuluan, 3,000 herritarrek osatu zuten deportatuen ilara. Erregimen berriaren biktima eta disidente askok erbestera jo zuten.Watson, C. 2003, 130. or. Agintari berrien asmo estua eta baztertzailea agerian geratu zen aldundiko agintariek Gipuzkoaren independentzia aldarrikatu zutenean: Pinet eta Cavaignac mandatari iraultzaileek gogor egin zieten, eta atxilotu. Godoy Espainiako ministro berriak pozez ikusi zuen frantses iraultzaileen jokaera hori.

 Aro Garaikidea 
 Iberiar Penintsulako Gerraren itzalean 

Frantziako Iraultzatik eta estatu zentralisten goraldiaren epelean, euskalduna erlijio katolikoari loturik definitzen hasi zen, «euskaldun fededun» esamoldean laburbildu izan dena. XIX. mendea Napoleon Bonapartek Frantzian botere osoa hartzearekin batera hasi zen. Euskal Herria estutasun batean zen merkataritzaren lehentasunei buruz: burges eta merkatari asko Espainiako merkatu bateratua defendatzera lerratu ziren. Euskal Herria kinka batean zen aduanak kostaldera eta Pirinioetara eramatearen gaiaren gainean: posizioak zatituta zeuden, eta foruak arriskuan ikusten ziren. Dominique Joseph Garat euskal estatu autonomo bat osatzeko proposamena egin zion Bonaparteri, baina ez zuen aurrera egin.Watson, C. 2003, 72. or. 

Ibaizabalgo itsasadarrean, Zamakola ordezkari bizkaitarrak Abandon portu bat sortzeko plan bat ondu zuen, Bilboren kalterako. Planak, ordea, bizkaitarren zerbitzu militar bat ezkutatzen zuen eta, sumindurik, Zamakoladan matxinatu ziren. Hori ikusita, espainiar errege armadak Bizkaiaren zati bat okupatu zuen (1804). 1808an, frantses armada Hego Euskal Herrira sartu zen, eta Baionako Espainiar Konstituzioa onartu zen. Bizkaia eta Nafarroa Garaia Frantziari atxikitako barruti erdi-autonomoak bihurtu ziren.

1810etik aurrera, baina, Hego Euskal Herrian, gerrilla estiloko talde armatuak muntatu ziren Bonaparteren armadaren kontra. Orduko Iberiar Penintsulako Gerrari Frantsestea deitu zitzaion euskal testuinguruan, Espainian oro har, gerora, Independentzia Gerra. Nafarroan, antolamendu berriak talka egiten zuen Nafarroako Erresumaren funtzionamenduarekin. 1813ko ekainean, Wellington jeneral britaniarraren tropak Arabara heldu ziren, eta frantsesak garaituak izan ziren entzute handiko Gasteizko guduan, Alaba jeneralaren partaidetzaz. Donostia setiatu eta 1813ko abuztuaren 31n, azken erasoan, hiria su eta garrez suntsitu zuten zazpi egunez. Wellingtonen tropek Baionan amaitu zuten beren kanpaina.

Bonapartek gerra galdu berritan, Pirinioez hegoaldeko euskal lurraldeetan, askok Fernando VIl.a erregearen agintaldiaren hasiera txalotu zuten, tradizionalista, ordu arteko estatusaren zalea, foruak ere tartean, esatez bederen. Ipar Euskal Herrian, 1814an berrezarri zen erregetza ere, baina lehengo tokiko euskal erakundeak ez ziren jada itzuli. Bestalde, Trafalgargo guduak eta Amerikako kolonien independentziek oso kaltetuta utzi zituzten euskal itsas merkataritza eta ontzidia, eta François Cabarrus baionesaren bitartez sortutako Filipinetako Konpainiak beheraldia hasi zuen.

Diputazioen diru kutxak hutsik zeuden eta, gerra giroaren erdian, Euskal Herriko burdinolek betiko utzi zioten lehiakor izateari, Ingalaterrako eta ipar Europako burdingintzaren berrikuntza teknologikoei aurre egin ezinik. Burdinolentzako ikatz salerosketaren epelean, burgesia berri bat kapitala metatzen hasi zen (Ybarra, Mier y Compañía, ikatzaren eta burdin produktuen gaineko monopolioaz). Nafarroan, Bankan kobre galdategiak eta, gero, burdinolak utzi egin zion funtzionatzeari, baina Orbaizetako arma fabrikak indarrean jarraitu zuen 1869 arte. 1820an, liberalak gailendu ziren Espainian, eta Hirurteko Liberala ezarri, aldi batez Hego Euskal Herria Espainiako beste lurraldeekin probintziatan berdindu zuena. Hala ere, 1823an, San Luisen Ehun Mila Semeen espedizio erreakzionarioa Euskal Herritik igaro zen Fernando VII.a Borboikoa Espainiako koroan berrezartzeko.

 Karlistaldien aroa 

1823an Fernando VII.a Espainiako tronura itzuli zenean, Hegoaldeko euskal herritar askok, oro har, harrera beroa eman zioten, erakunde tradizionalak eta foruak berrezarriko zituelakoan. Garai honetan, euskal erakundeek beren burujabetza baieztatzeko ahaleginak egin zituzten; Nafarroan, Erresumako Gorteak deitu eta bildu ziren 1829an, azkeneko aldiz. Gernikan, berriz, Arbolaren inguruan, Batzar Nagusien eraikina eta beirate dotoreak eraiki ziren (1828). Araba, Bizkai eta Gipuzkoako aldundiak Konferentziak direlako bilkuretan hasi ziren elkartzen 1800dik aurrera "Irurac bat" goiburupean, aro berrian elkarren interesak defendatzeko. Hirietan, baina, elite liberalen belaunaldi berri batek, Espainiari oso atxikiak, Ebroko aduanen amaiera aldarrikatzen zuen. Oligarkia hori, baina, postu politikoetatik kanpora geratu zen Fernando VII.a erregearen absolutismoaren garaian.

Karlistaldiak edo Karlista Gerrak XIX. mendean Espainian gertatutako guda zibilak izan ziren, eta Euskal Herria izan zuten erdigune, herritar gehienek Karlos erregegaiaren alde egin baitzuten, eta karlistak boluntarioak izan ziren. Kontrako aldean izan zituzten hirietako goi burgesia eta hainbat herritar, eta batez ere Espainiako armada profesionala. Ordurako, XVIII. mende bukaera eta XIX. mende hasieran Euskal Herrian izan ziren espedizio militarren hertsapenetatik babesteko, herritar ugarik mendira jo zuten, eta armaturik zeuden. Euskal Herrian bi karlistaldi izan ziren: 1833-1839 eta 1872-1876, hurrenez hurren. Lehen eta Bigarren Karlistaldietan, gerra Espainiako gobernuaren armadaren espedizio handi bat bidaliz eta Hego Euskal Herriaren okupazio militarraz amaitu zen. Bi gerretan ere, ondorioz, Euskal Herriko lurralde horiek beren gobernu erakunde eta legeak galdu zituzten zati batean edo ia osorik.

Fernando VII.a hil zenean, haren anaia Karlos Maria Isidrok errege horren ondorengo nahi zuen. Euskal testuinguruan, foruen alde agertzeagatik jaso zuen babesa. Kontrako aldean, Fernandoren alaba Elisabet II.a adingabea zuen (erreginaorde Maria Kristina zuela), Baldomero Espartero jeneralak babesturik. Elisabet II.a Madrilen erregina koroatu eta ia berehala, 1833ko urrian, Javier Burgosen Espainiaren banaketa administratiboa erabaki zen, Hego Euskal Herriko gobernu erakundeen eta legeen gainetik. Nafarroan, Erresumako Diputazioa desegin zuten, eta probintziako diputazioa sortu zen (1836), Espainiako Gobernuak zuzenean izendatua.

Karlistak herritar xume gehienak ziren, baita behe mailako apaizteria eta nekazal lurjabe txikiak ere. Balio katolikoen babesa karlisten ikur bihurtu zen, ordu arteko erakunde eta tradizioen adierazle. Elisabetarrak edo kristinoak, monarkiako legeak bateratu eta zentralizatzearen alde zeuden. Honako hauek ziren: burgesiako eta espainiar armadako kideak, funtzionarioak, goi mailako nobleak eta hiriburuetako herritarren zati handi bat. Hego Euskal Herrian, XIX. mendean, foruak galdu ahala, herri lur eta esplotazioak saldu ziren eta, ondorioz, lurjabeei eta burges aberatsei onura ekarri zien. Estatuarentzako funtsak eskuratzeko, Álvarez Mendizabalen desamortizazioa ezarri zen (1837), eta ondorio berdinak izan zituen.

 Lehen Karlistaldia 

1833ko urrian, Tomas Zumalakarregik Iruñea utzi eta Lizarrara zuzendu zen, Karlos erregenahiaren aldeko indarrekin elkartzeko. Bertan, Nafarroako hainbat buruzagi militarrek altxamenduaren buru izendatu zuten, eta atxikimendu gutun bat sinatu zuten, helburutzat hartuz «Nafarroako Karlos VIII.a» eta Nafarroako foru eta legeak babestea. Aldi berean, altxamenduak izan ziren beste euskal lurraldeetan. Luze gabe, milaka boluntario bildu zituzten. Gerra honek hainbat fase igaro zituen, eta lehenengo fasea 1833 eta 1835 urteen bitartean gertatu zen. Fase horrek Tomas Zumalakarregi izan zuen protagonista, gudaroste karlista erregularra osatu eta zuzendu zuena. Karlistak kinka batean izan ziren Karlos erregenahia aldeztearen edo euskal lurraldeen independentzia aldarrikatzearen artean, gerra osoan aztertu zen aukera.

Bigarren fasean, 1835 eta 1837 bitartean, Zumalakarregi hil zenetik (Bilboko setioaren ostean) karlistak ahuldurik eta buruzagitza karismatikorik gabe geratu ziren. 1837an, Euskal Herriko karlistek Madrileraino heldu eta eraso egin zioten, baina porrot egin zuten. Lutxanako Gudua itzulpuntu garrantzitsua izan zen, eta Espainiako gobernuaren armada sendoturik atera zen, finantza baliabide gehiago eskuratuz. 1839an Bergarako Besarkada izan zen, Espartero eta Maroto jeneralen artean, Oñatin sinatua eta karlista askok traiziotzat hartua. Horrek amaiera eman zion gerrari Hego Euskal Herrian. Karlosek (eta Iparragirrek) eta milaka herritar armatuk muga gurutzatu zuten Beratik eta Donibane Garazira. Ondorioz, Foruak Berresteko Legea onartu zen Espainiako kongresuan, 1839an, euskal askatasunak eta foru erregimena koloka utzi zituena. Hego Euskal Herria Espainiako Konstituzioari lotuta geratu zen legez.

 Gerrartea 
Aldiz, ez Espainiako Gorteek ez Gobernuak ez zuten ahalmenik euskal foruetan. 1840ko otsailean, mendebaldeko euskal lurraldeetako aldundi nagusiek erabat uko egiten zioten foruak aldatzeari. Besterik ziren gauzak Nafarroa Garaian. Erresumako Diputazioa (edo Aldundia) desegin ondoren, Nafarroa probintziako aldundiaren batzorde batek, bertako buru Jose Yanguas zuela, Nafarroako Erresuma desegitea adostu zuen Madrilen: Foruak Eraberritzeko Legea (1841eko abuztuaren 16an):


Nafarroa Garaia Espainiako probintzia arruntekin parekatu zen, salbu eta puntu batean (25.a): kupoa eta administrazioko berezitasun batzuk. Espartero jeneral kolpista espainiarrak, erregeorde tituluaz, Nafarroa Garairako formula aplikatu nahi zien Penintsulako beste euskal lurraldeei. 1841eko urrian, altxamendu militar bat piztu zen haren kontra, erdiguneetako bat Hego Euskal Herriko hiriburuak zituela. Altxatuek, euskal herri babesa erakartzeko, foruen berrintegrazioa aipatzen zuten. Erreboltak, hala ere, ez zuen eskuratu nahi bezalako babesik, eta Esparterok 32.000 gerlariko espedizio militar bat zuzendu zuen euskal lurraldeetara: Gasteiz okupatu zuen, eta agindu zuen aduanak Ebrotik kostalde eta Pirinioetara lekualdatzea, lehen instantziako auzitegiak zein Espainiako udal araudia ezartzea. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruak guztiz murrizturik gelditu ziren.

Bitartean, burdinolen azken gainbeheran, haien zorrei esker eta gerra garaiko oinarrizko lehengaien espekulazioaz, goi burgesia inbertsiogile industrial bat sortu zen Bilboko Itsasadarrean, dagoeneko Espainiako barne merkatuari begira zebilena, adibidez, Ybarra, Mier y Cía. Santa Ana de Bolueta fabrika sortu zen herri horretan burdindegi zahar baten gainean, Euskal Herriko lehen instalazio industrial kapitalista. Ybarratarrek Nuestra Señora del Carmen fabrika sortu zuten Guriezon lehendabizi (1846), eta Barakaldora lekualdatu gero (1854). Gipuzkoan, Brunet familia, Donostian eta Orian finkatua, industrializazioaren bultza-indar nagusi bilakatu ziren, ehungintza eta papergintza sustatuz, besteak beste.

Euskal Herriaren zatikapen administratiboaren mapak (XIX. mende erdialdea)

1844ko maiatzean, Espainian Ramon Maria Narvaez kontserbadore moderatua gobernura heldu zenean, foruetako ezaugarri batzuk berrezarri ziren Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, hala nola zergen zein zerbitzu militarraren salbuespena eta bertako erakundeen jarraipena. Kintetatik salbu geratuagatik, arabar, bizkaitar eta gipuzkoarrek tertzioak bidali zituzten Marokoko Gerra (1859-1860), baita Kubako Gerrara ere (1868-1878). Betiko galdu zen bertako legeen eta erakundeen subiranotasuna. Euskal Herri mendebaldeko liberalak foruen aldeko posizioak agertzen hasi ziren, hala nola Pedro Egaña, Pedro Novia Salcedo, Estanislao Urkixo. Gerrarteko aro honi foru berriarena edo neoforala deitu zaio (1841-1876), baita «abertzaletasun bikoitzaren garaia (euskalduna eta espainiarra)» ere (1852-1876). Aldi berean, Anton Abadiaren ekimenez, Lore Jokoak sortu ziren Urruñan (1851). Bitartean estutu egin ziren Hego Euskal Herriko aldundien arteko loturak, Laurak Bat deituak, eta Iparragirreren Gernikako Arbola (1853) ezagun egiten hasi zen. Hego Euskal Herrian (Espainia osoan) nahitaezko gaztelaniazko eskola ezarri zitzaien haurrei (Moyano Legea, 1857).

Pirinioetan muga ezarri ahala, moztu egin zen Nafarroa eta Baiona arteko merkataritza bide tradizionala. Kontrabandoa nabarmen hazi zen. Euskal herritarrek milaka hartu zuten erbesterako bidea. Gainera, Ipar Euskal Herrian, Frantziako bazter batean zokoraturik eta berezko ekimenik gabe, jarduera ekonomikoak behea jo zuen. Balantze demografiko negatiboa zuen. Aitzitik, burdinbideaz eliteko frantses turismoa hedatu zen, bereziki kostaldean. Burdinbideak gizarte eta kultura aldaketa garrantzitsuak ekarri zituen, inmigrazioa, besteak beste.  

Mendebaldeko muturrean, Espainiako lege berrien epelean, inbertsio banku bat sortu zen, Banco de Bilbao, Gabriel Ybarrak sustatua, besteak beste (1857), Frantziako Credit Mobilierren irudira; izan ere, burdinbidea zabaltzen ari zen: 1854an, Midiko Konpainia Baionara heldu zen Bordeletik eraikia, eta 1864an Bidasoaren bokalera. Norteko Konpainiak 1864an amaitu zuen Miranda Ebro eta Irun arteko ibilbide osoa. Altsasu eta Goierri langile italiar eta frantsesez jendeztatu zen.1854tik aurrera, Maria Eugenia Montijokoaren udako turismo gune bihurtu zen Biarritz eta, aldi berean, Donostia Elisabet II.a erreginaren turismo destinoa, osasun bainuek erakarrita. 

 Bigarren Karlistaldia 
1868an, Elisabet II.a erregina erbestera irten zen Donostiatik, eta desegonkortasun aldi bat hasi zen. Puri-purian zen Euskal Herriko foruen gaineko eztabaida. 1870ean, Amadeo I. Savoiakoa Espainiako tronura heldu zen eta Karlos Maria Borboik errege izateko eskubidea aldarrikatu zuen. Bada, 1872an, matxinada karlista berpiztu zen, eta Orokietako Gudua izan zen maiatzaren 4an. Ondorioz, Zornotzako Ituna sinatu zen, baina ez zituen gogobete ez karlistak (tartean zela Santa Kruz apaiza), ez Espainiako Gorteak ere. 1873ko urtarril arte, karlistek gerrilla taktikaz jokatu zuten Hego Euskal Herrian, burdinbideak moztuz eta telegrafoak bertan behera utziz.

Hurrengo hilabeteetan, Espainian I. Errepublika aldarrikatu zen. Bada, 1873ko abuztuan, karlistak elkartu eta beren hiriburu bihurtu zuten Lizarra. 1873ko abenduan, Jurramendiko Gudua irabazi zuten. Hego Euskal Herrian estatu karlista bat osatu zen, salbu eta hiriburuak, Espainiako armadaren eta burgesiaren gotorleku. Bertako posta zerbitzua eta txanponak sartu zituzten indarrean, ministerioak sortu, baita kode penala ere. Espainiako I. Errepublika kinka larrian zen. Ordurako, karlistek 24.000 boluntariotik gora zituzten Hego Euskal Herrian.

1874ko otsailaren 21ean, karlistek setioa jarri zioten Bilbori. Hala ere, Francisco Serrano jeneralak 27,000 gerlari bildu eta erasoa jo zuen Somorrostron, baita Bilbo mendean hartu ere (maiatzaren 1ean). 1875eko ekainean, Karlos erregenahiak foruak zin egin zituen Ordizian. Alfontso XII.ak pronuntziamendu atzerakoi bat egin zuen 1874ko abenduan, Canovas del Castillok bultzatua. Ondorioz, udan, espedizio erraldoi banaren buruan, Quesada eta Martinez Campos jeneralak Euskal Herrira sartu eta Lizarra azpiratu zuten 1876ko otsailaren 19an. Euskal karlistek guda galdu zuten.

 Euskal abertzaletasunaren sorrera 

Nafarroa eta beste euskal lurraldeak gerraren errudun izendatu ziren. Hego Euskal Herria lurralde okupatu bihurtu zen hurrengo urteetan: Iparraldeko Armadako 30.000 soldadu finkatu ziren Nafarroan bakarrik, gerra legea ezarri eta adierazpen askatasuna debekatu zen bertan 1879ko azaro arte. Milaka euskal herritar kolonietara deportatzea agindu zen (4.451 herritar Nafarroan bakarrik), eta herritarrei egotzi zitzaien Gobernuaren armada mantendu beharra. Madrilen, 1876ko Konstituzioa onartu zen, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako . Gobernuak aldundi nagusiak desegin zituen, eta trukean probintziakoak ezarri. Orduz gero, soldadutza nahitaezkoa zen euskal lurralde guztietan (kintak).Uriarte, J.L. 2015, 64-106. or.
Tentsioen adierazgarri, 1893-1894an Gamazada herri altxamendua izan zen Nafarroa Garaian, espainiar ekonomia erreforma bat zela eta. Arturo Kanpion izan zen Gamazadaren babesle nagusietako bat. Sabino Arana Nafarroan izan eta, Bizkaira itzultzean, Sanrokada protesta egin zen: euskal abertzaletasunaren eta Eusko Alderdi Jeltzalearen sorrera.Uriarte, J.L. 2015, 107-136. or. Mugimendua luze gabe hedatu zen Gipuzkoa, Nafarroa eta Arabara. 1901etik aurrera, euskal abertzaletasunaren adierazpenak gogor erreprimituak izan ziren, legedi zibil eta militarraren arabera. 

Kontraesan sozial eta ekonomikoak ez ezik (klaseen arteko zuloa), kultura, politika eta lurralde arlokoak nabarmenak ziren. Nagusietako bat Bilboko ingurune eta hiriburu erdaldunduen eta herri euskaldunaren artekoa zen (Iruñea-Gasteiz lerrotik iparraldera). XIX. mendean, herri euskalduna alienatu zuten hainbat neurri agindu edo areagotu ziren: antzerkia euskaraz egiteko debekua, euskararen erabilera eskoletan zigortzea, euskararen desagerpena administraziotik, etab. 

Ipar Euskal Herrian, 1905ean, Frantziako Elizaren eta Estatuaren arteko banaketak (fr) eskola laikoa ezarri zuen, tokiko eskola sisteman asaldura piztu zuen neurria. Kontrako aldean, Anton Abadiak sustatutako Lore JokoakBidasoko eskualdetik zabaltzen joan ziren 1880tik aurrera, Maulera, Donostiara eta, are, Begoñara. Iparragirreren Gernikako Arbola zabaldu eta foruen, askatasunen eta euskaltasunaren ereserki nazional bihurtu zen, baita Euskal Herriaz kanpora ere.thumb|upright|Lehen Mundu Gerra hastearen albistea, Eskualduna astekariaren 1914ko abuztuaren 7ko zenbakian

 Industrializazioa Euskal Herrian 
Gerra amaitzean, Nafarroako agintariek bereiz jokatu zuten Espainiako gobernuarekin gerra zigorrak eta ekonomia baldintza berriak zehazteko orduan. Nafarroarako ezarritako ereduari lotuz (19/2/1877 Errege Dekretua) 1878ko otsailean, Ekonomia Ituna sinatu zen Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako, hasiera batean zortzi urtez, Fermin Lasalaren ekimenez. Eliteentzat irabazia agerikoa zen, ekonomikoa zein politikoa. Demografikoki, hazkundea nabarmena izan zen Bilbo inguruan, Gipuzkoan geroago, baina txikiagoa edo negatiboa gainerako lurraldeetan.

Bilboko itsasadarraren eskualdea industrializazio betean sartu zen, ekonomia kapitalistarekin bat etorriz. Ekonomia Itunak ekonomia gatibu bat sortu zuen Espainiako merkatuari lotua. Ybarra familiak Bessemer prozesua jarri zuen abian altzairua eskuratzeko, 1882an labe garai berrituak inauguratuz Barakaldon: Altos Hornos de Bilbao. Aldi berean, Ezkerraldeko mendietatik burdin mea esportatzen hasi zen ugari, Orconeratik eta Somorrostrotik. Bankuen lorratzean, aurrezki kutxak sortu ziren, gizarte ekintza biltzen zutenak.1857an, Banco de Bilbao sortu zen; 1862an, Banco de San Sebastián; 1860an, Banco de Pamplona; azkenik, 1864an, Banco de Vitoria. Aurrezki kutxetan, 1850ean, Gasteizko Aurrezki Kutxa sortu zen; 1872an, berriz, Iruñeko Aurrezki Kutxa; ikus "Euskal Herriko historia ekonomikoa", Auñamendi Eusko Entziklopedia.  

Bestetik, lanesku merkearen eskariz, etorkin samaldak hasi ziren heltzen, La Roblako burdinbide berriaren bidez haietako asko. Langileen miseria gorriak eta deshumanizazioak sindikatu sozialisten sorrera ekarri zuen. Neurri txikiago batean, Zuberoan espartinen industria garatu zen 1840tik goiti Maule-Lextarren, ekonomia globalean kokatu zuena eta espartingintzaren munduko hiriburu bihurtu. Zuberoan 30 fabrika izatera heldu ziren, eta langile asko Erronkari eta Aragoiko emakume sasoilariak zituen, ainarak ezizenaz ezagunak.    

Burdinbidea, halaber, Maule eta Donibane Garazira heldu zen. Burdinbideak turismoa sustatu zuen kostaldean eta barnealdean. Bainuetxeak monarkiaren eta nobleziako eliteen aisialdirako jomuga bilakatu ziren XIX. mende amaieran, Angelutik Portugaletera. Turismoaren epelean, euskal erromantizismoa loratu zen, euskal estiloko arkitekturan nabaritu daitekeena. thumb|Mauleko espartingileak (1909)

 Lehen Mundu Gerra 

1914-1918. urteen bitarteko Gerra (edo Gerla) Handian, Frantziarekin borrokatzera joan behar izan zuten Ipar Euskal Herriko gizon askok. Alde batetik, Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan «belaunaldi oso bat desagertu zen», soldadu joan behar izan zuten 6.000 euskal herritar hil baitziren, Iñaki Egaña historialariaren arabera; Iñaki EGAÑA: «Mort pour la patrie», Berria, 2011-11-06. bestetik, ipar euskal herritarrak frantsestu zituen: Frantziaren propaganda mezuak barreneraino sartu ziren Ipar Euskal Herrian.Eneko BIDEGAIN: «Euskaldunak frantsestu zituen gerla», Berria, 2008-11-11.thumb|Euskal Herriko burdinbide sarea 1927an|241x241pxGerra hark frantses sentiarazi zituen Ipar Euskal Herriko euskaldun gehienak. Anitzek desertore izateko bidea hautatu zuten; Nafarroako mugatik hurbil zirenek, bereziki. Baina gehienek gerra egin zuten, eta haiek biziki frantses itzuli ziren lubakietatik. Gainera, euskaldun anitz frantsesa ez jakiteagatik hil ziren, aginduak ez zituztelako ulertzen. Ondorioz, euskara jakitea «kaltegarria» zela pentsatu zuten. Horrek ere euskaldunen frantsestea erraztu zuen. Gauza bera jasan zuten bretainiarrek eta korsikarrek ere.

Geroztik, euskararen transmisioan etenaldi luze bat izan zen Ipar Euskal Herrian. Ez bakarrik gerraren ondorioz, baina euskaldun izatea zama gisa bizi izan zuten anitzek. Lehen Mundu Gerrak Frantziako Iraultzak baino eragin handiagoa izan zuen euskal nortasunaren zutabeetan.

Hego Euskal Herrian, berriz, Espainia neutrala zen Europako gatazka horretan, eta industria-ekoizpenak gora egin zuen nabarmen, tartean zirela itsasontziak eta burdingintza, Bilbon eta Gipuzkoan bereziki. Horrek oparotasuna ekarri zien lurraldeoi, eta haren epelean, Donostia loratu zen nazioarteko diplomazia eta azpijokoen erakargune garrantzitsu gisa. Bertan hartu zuten aterpe Troskyk, Romanonesko kondeak, Mata-Harik eta hainbat pertsonaiak.

 Espainiako Gerra Zibila 


Espainian, 1936 eta 1939 urteen artean gertatu zen Gerra Zibila bi urtez luzatu zen fronteetan Hego Euskal Herrian. Espainian eztabaidan zeuden printzipio sozio-ekonomikoei eta ideologikoei gehitu behar zaie abertzaletasunaren inguruko eztabaida. 1936ko uztailaren 17an Francisco Franco jenerala Melillan altxa zenean, Iruñea bihurtu zen estatu kolpearen erdiguneetako bat: Mola jeneralak eta karlistek harekin bat egin zuten. Araban, bere eraginaz baliatuz, Jose Luis Oriol kazike karlistak altxamenduaren alde jarri zuen probintzia ia osoa. Bizkaia errepublikaren alde agertu zen eta Gipuzkoan zalantza uneak izan ziren hasiera batean. Honela, laster Hego Euskal Herria bitan zatitu zen.

1936ko urriaren 8an Gernikako Juntetxean Jose Antonio Agirrek lehendakari kargua zin egin zuen, eta Eusko Jaurlaritza eratu zen, Bizkaian soilik. Batasun gobernua sortu zuen euskal nazionalistaz, komunista errepublikazalez eta sozialistez osatua, eta bederatzi hilabete iraun zuen Euskal Herrian. Haren ekimena praktikan estatu independente batena izan zen halabeharrez, gerrak bultzatuta: unibertsitatea, txanpona, armada, etab. 1937an, kolpistek bonbardaketak egin zituzten Euskal Herriko hainbat herriren aurka; aireko ekintza militarrak egiten ziren lehen aldia zen. 1937ko urtarrilean, Bilbon egin zituzten herritarren kontra. Martxoaren 31n, Otxandio eta Durangon hasi ziren, eta italiarren abioiek 300 pertsona hil zituzten. Gero, aleman eta italiarrek Gernika airez bonbardatu zuten apirilaren 26an, mundu osoan ezagun egin zen tragedia. Handik bi egunera, tropa frankistak herrian sartu ziren.  

Familia eta umezurtz iheslariak Bilbon pilatu ziren, eta 5.000 haur inguru Santurtzitik itsasoratu zituzten barkutan nazioarteko aterpera: Gerrako Umeak. 150.000 euskal herritar inguruk erbesteko bidea hartu zuen diasporara. 25.000 euskal herritar inguruk galdu zuten bizitza, eta 5.000-7.000 euskal preso politiko zeuden.Watson, C. 2003, 302-319. or. Batzuk Lapurdira heldu ziren, eta Gurseko harrera esparruan amaitu, kontzentrazio esparru bihurtua. Frontea hautsi egin zen, eta Bilbo ekainaren 25ean izan zen menderatua, eta Eusko Jaurlaritzak Eusko Gudarostearen kapitulazioa hitzartu zuen italiarrekin Santoñan, 1937ko abuztuaren 24an.

 Bigarren Mundu Gerra 

Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian Espainiako Gerra Zibilaren segida izan zen, faxismoaren goraldiaren Europan. Jean Ibarnegarai diputatu kontserbadore baxenabartarrak bekozko beltza jarri zien Gerra Zibileko euskal herritar iheslariei, gorriak zirelakoan. Gursen eman zitzaien aterpe. Frantziak eta Hirugarren Reichak armistizioa sinatu zuten, eta Euskal Herri kontinentala bi eremutan zatitu zen: eremu okupatu alemana eta Petain marexalaren erregimen peko eremua, Donibane Garazi bien arteko lerroan zegoela. Ipar Euskal Herria gerra globalaren erretagoardia bilakatu zen.Éric Alary La Ligne de démarcation (1940-1944), «Que sais-je ?» bilduma, 3045. zbk, 1995, 4. orr. 1940ko ekainaren 27an, Wehrmachtek Euskal Herriko kostaldea okupatu zuen. Une horretatik, alemanek Atlantikwall edo Atlantikoko harresia eraikitzen hasi ziren bertan. 1942ko udazkenean, naziek Frantzia kontinental osoa okupatu zuten.

Parisen okupazioaren ondorioz, Eusko Jaurlaritzak bertako bere egoitza presa batean utzi zuen, bertan dokumentu ugari utziz; ondorioz, alemanek dokumentu sekretu horiek agintari frankistei helarazi zizkieten, eta Álava espioi eta elkartasun sarea desegin zuten 1940ko abenduan. Ipar Euskal Herrian, euskaldunak alde bietara lerratu ziren; Jean Ibarnegaraik Pétainen gobernu bitan parte hartu zuen, baina Frantziako Erresistentziako kidea ere izan zen.Robert O. Paxton: La France de Vichy, Paris, Éditions du Seuil. Euskaldunen aldizkari nagusia, Eskualduna kontserbadorea, guztiz lerratu zen Pétainen erregimenera. Aintzina aldizkariak ez zuen hain posizio zurrunik, oro har Vichyren erregimenaren moldeko erregionalista eta, neurri batean, euskal abertzale agertu bazen ere.

1944ko martxoaren 17an, aliatuek Biarritz bonbardatu zuten, Parmako aireportua erasotzera zihoazela:Philippe Salquain: Autrefois Biarritz Atlantica, Biarritz, 2000,  guztira Biarritzen 99 lagun eta Angelun 41 lagun hil ziren aliatuen bonbardaketetan. Zuberoako Bortuetan, bestetik, euskal iheslariek mendiko erresistentzia antolatu zuten, makia, okupatzaile alemanen kontra egin eta Francoren erregimenaren kontra borrokatzeko. 1944ko abuztuan, alemanak euskal kostaldetik erretiratu ziren. Gernika Batailoia adorez borrokatu zen alemanak kanporatzeko Girondan. Mundu Gerran, euskaldun asko engaiatu ziren faxismoaren aurka, eta buru-belarri lagundu zuten Comète iheslari sarean Frantzia-Espainia mugan. Euskal herritarrek Nazio Batuen Erakundea sortzen lagundu zuten, eta Mauthausen kontzentrazio-esparruko gizagabekeriak pairatu zituzten.Mikel Rodríguez: Los vascos y la II Guerra Mundial

 Francoren diktadura 

Hego Euskal Herrian gerran amaiturik, espainiar autokrazia nazionalista bat egin zen boterearen jaun eta jabe: Francisco Franco jeneral kolpistak berrogei urte iraun zuen boterean. Bertan behera gelditu zen Euskadiko Estatutua, eta Eusko Jaurlaritza atzerrian antolatu zen, baita Nafarroako Kontseilu errepublikarra ere ("Naparroko Ordezkaribatza", 1946). Agintari frankistek euskal foru prerrogatiba administratiboak deuseztatu zituzten Bizkaian eta Gipuzkoan, probintzia traidoreak zirelakoan; neurri txikiagoan Nafarroan eta Araban. Milaka euskal herritar pentsaera politikoengatik erailak, torturatuak eta espetxeratuak izan ziren; beste asko arbitrarioki galdu zuten lana, galarazi egin zitzaien lan egitea, edo/eta jabetzak kendu zitzaizkien. Berehala euskal identitatea suntsitzeko neurriak hartu ziren, eta debekatu gizarteko arlo publiko guztietan euskara nahiz euskal kultura eta euskal ikurrak. 

Gerraostean, erregimenak programa ekonomiko buruaski bat jarri zuen abian, Hego Euskal Herriko industria ekoizpenean oinarritua. Ekonomian, merkatu beltzaren, pobrezia gorriaren eta errazionamendu kartillaren garaiak izan ziren. Haatik, 1947ko apirilean, milaka pertsona elkartu ziren Aberri Eguna ospatzekoWatson, C. 2003, 302-319. or. eta, urte berean, erregimenaren aurkako lehen greba egin zen Gipuzkoan eta Bizkaian.Watson, Cameron. 2003, 314. or. Gerrako galtzaileek esperantza zuten Bigarren Mundu Gerra amaiturik (1945) aliatuek diktaduraren azkena ekarriko zutela, makien laguntzaz. Aldiz, Francok AEBren babesa eskuratu eta Espainia NBEko kide bihurtu zen (1955).

Desarrollismoaren epelean, immigrazio mugimendu handi bat hasi zen Espainiako hainbat lurraldetatik euskal herri-hirietara 1950-1980 urteen aldian.Txillardegik estimatu zuen 400.000 etorkin heldu zirela epe horretan, estrapolazio batean 15-20 urtean Espainiara hogei milioi kanpotar inguru heltzea beste (2024ko kopuruen arabera); ikus Pako Sudupe Elortza (2024), 13-14. or. Araba, Bizkai eta Gipuzkoara bakarrik 524.402 pertsona heldu ziren etorkin, lurralde horietako 1980ko biztanleria egoiliarraren % 24,1. Gainera, lurralde horietako biztanleriaren % 1ek atzerrira emigratu zuen 1960tik 1970era. Betiko aldatu zen Hego Euskal Herriaren kultur paisaia eta demografia. Prekarietateak, pobrezia gorriak eta errepresioak langile mugimendua elikatu zuten, UGT, CNT, ELA eta bereziki CCOO sindikatuen bidez. Auzolanaren ideiaz, Jose Maria Arizmendiarrietak kooperatibismoa sustatu zuen Arrasate erdigune hartuta (1955), gerora erreferentziazko bihurtua Euskal Herrian, estatuan zein nazioartean. 

Bitartean, belaunaldi gazteak antolatzen ari ziren. Euskal Herriko errepresio giroarekin kezkatuta, gazte batzuek EKIN mugimendua sortu zuten, ETAren ernamuina (1959). 1967tik, ETAk borroka armatuari heldu zion sistematikoki: poliziak erakundeko lehen kidea hil zuen, Txabi Etxebarrieta, eta ETAk Meliton Manzanas komisarioa. Hego Euskal Herrian, sei salbuespen egoera ezarri ziren Franco diktadorea hil arte (1975). Euskaltzaletasuna sendotzen hasi zen kulturaren inguruan. Arantzazuko santutegia euskal kulturaren erdigune garrantzitsu bihurtu zen, eta euskal abangoardia artistikoaren hauspo. Kantautore gazteak Ez Dok Amairu mugimenduan elkartu ziren, eta ikastolak sortu ziren ezkutuan, Elbira Zipitria aurrendari zutela. Aldaketa sakonek betiko galarazi zuten euskaldunaren ohiko identitate kristaua, «euskaldun fededun»aren ideia.

 Ipar Euskal Herria frantses errepubliketan 

 Espainiako Trantsizioa eta autonomia estatutuak 
Nafarroan

Autonomia eratu ondoren, Gabriel Urralburu buru zuen PSNk gobernatu zuen Nafarraoa, batzuetan, UPNren laguntzarekin. Hala ere, Nafarroan UPN eta AP (oraingo PP) batutakoan, lehendabiziko indar politikoa bilakatu ziren, eta Juan Cruz Alli Nafarroako Gobernuburua izan ahal zen (1991). Nolanahi ere, Juan Cruz Alli bera alderdi politikotik aldenduz joan zen, batik bat Alfredo Jaime, garaiko Iruñeko alkate alderdikidearekin izandako ika-mikengatik. Azkenean UPN utzi eta CDN osatu zuen. UPN erdibituta, 1995eko hauteskundeek aldaketa politikoa ekarri zuten, eta PSN, CDN gehi EA alderdiek Javier Otano presidente zuten gobernua eratu zuten, IUN-NEBaren aldizko babesarekin. Gobernu horrek, ordea, ez zuen luze iraun, 1996an desegin baitzen Otano Auzia zela eta. Izan ere, Javier Otano presidenteari Suitzan diru-kontu sekretuak izatea leporatu baitzioten.

Javier Otanok dimititu eta politika utzi zuen. PSN ohiz kanpoko biltzarrak kudeatzen zuen, zeinek UPNri aldizko laguntzak eskaini zizkion gobernua osa zezan. Miguel Sanzek 1996tik aurrera izan du boterea Nafarroan. Alabaina, 2007ko hauteskundeetan, gobernu alternatiboa antolatzeko gehiengoa atera zen. PSN, Na-Bai eta IUN-NEBen arteko gobernua ez zen gauzatu, eta Miguel Sanzek jarraitu zuen agintean, oraingo honetan PSNren aldizkako babesarekin. Horrek, ordea, UPN eta PPren arteko bereizketa ekarri zuen 2008an, nahiz eta erkidegoko gobernantzan inolako eraginik ez izan.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 







 Bibliografia gehigarria 









 Ikus, gainera 
 Euskararen historia
 Bizkaiko historia
 Nafarroako historia
 Euskal Herriko medikuntzaren historia

 Kanpo estekak 

 Euskara eta Euskal Herriko Historia
 Euskal Herriko historia irudietan
  Euskaldunen irudia Antzinaro eta Erdi Aroko testu historiko eta literarioetan izeneko artikulua kondaira.com webgunean
 Euskal Herriko historiaren didaktika