Pierre Bordazarre

Pierre Bordazarre Etxebarne, ezizenez Etxahun-Iruri (Iruri, Zuberoa, 1908ko maiatzaren 28a - Paue, Okzitania, 1979ko urriaren 1a) euskal idazlea, musikaria, txirulari harrigarria, bertsolaria, idazlea, abeslaria, kantu eta pastoral egilea izan zen.  Ogibidez laboraria eta artzaina izan zen.

Bizitza osoan berak egindako 100 kantu baino gehiago bildu zituen Khantan - Etxahun Iruri liburuan 2017an. Horietatik ezagunenak dira, seguruenik, Agur Xiberua, Goizian argi hastian eta Oi ama Eskual Herria. 

 Bizialdia 

 Haurtzaroa (1908-1923) 
Iruriko Etxahunian sortua, etxe horretan bizi izan zen. Aita, Gabriel Bordazarre, etxe horretako jabea, Ameriketako Estatu Batuetan zortzi urtez lan egin zuena gaztaroan; ama, Aña Etchebarne, Barkoxe Etxebarne baserrikoa, Gaztelondo auzokoa, Etxahun «xaharra» bezala. Bi arreba eta anaia bat zituen Pierrak. Bigarren haurra zen, baina lehen mutikoa; beraz aitak premu egin zuen, baserriko lanetan goizik laguntzaile baten edukitzeagatik. Hori zen Zuberoako usaia edo ohitura nagusia. 

Haur-denboran eskolara joan zelarik (13 urte bete artean), ikasle ona izan omen zen. Bereziki gustuko omen zituen literatura-gaiak, frantsesez ikasiak, jakina. Geroztik, beti maite izan zuen irakurtzea. Lanbidez, laborantza lanetan aritu zen, hala nola artzain.
Gazterik hasi zen pastoraletan parte hartzen. Harmonika eta txirula jotzen ere ikasi zuen. Hurrengo urratsa kantuak egiten hastea izan zen. 

 Gaztaroa (1923-1939) 
Euskal jaien munduan goizik sartu zen. Hor maisu izan zuen Leon Salaber Ozazekoa: kantari, dantzari, istorio kontalari, soinulari ezteietan bereziki, eta «pastoral errejenta», hots taula zuzendaria. Etxahuneko familiaren adiskide handia zen aita Gabrielen denboratik, eta Pierra gazteari 15 urteetan kargu bat eman zion 1923an, Irurin antzezturiko Charlemagne trajerian.

Soldaduska Bordelen egin zuen. Orduan zendu zitzaion aita, nahiko gazterik, septizemia (odol-zornatze) batetik, aitona bezala. 1934an ezkondu zen, Santa-Grazi/Urdatxeko Ütürbürüa baserriko Felicie Borthiry, dendari-jostuna ere bazenarekin. Ezteietan bertsoak ondu zizkien Louis Ligetx adiskideak.

 Bigarren Mundu Gerran soldadu eta preso (1939-1945) 
Bigarren Mundu Gerra handira deiturik izan ziren 1939an Bordazarre bi anaiak. 1940ko ekainean, Frantziako eta Britainia Handiko lur-armada zepoan hartu zuelarik ustekabean Alemaniakoaren sarekada izugarriak, zortez atera zen Pierre Soissons aldetik, sarean gelditu aldiz anaia, bost urterako Alemaniarantz eroana milioi bat eta erdi lagunekin. Zorigaizto erraldoia poetarentzat ere. Gerra horretan galdu zuen anaia. Pierre bederatzi hilabetez preso egon zen Alemanianhttps://web.archive.org/web/20190119121017/http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/congresos/11/11439447.pdf. Oroitzapen mingarri horretarik ez zen behin ere askatu, ez zuen aipatu nahi ere. Gero sorterrira itzulita, zein hunkigarriki abestu zuen Ama kantu bihotz erdiragarrian! Bertso gogoangarri hauek idatzi zituen
Aski sofritüz nik hanitzetan
desir nükean hiltzea
ez bazüntüdan hain maite üken
oi Ama Euskal Herria

 Kantari, bertsolari, kantugile eta pastoral-egile (1946-1979) 
Louis Ligetx zuberotar koblakariaren ikasle izan eta gero, harekin ibili zen bertso deman. 1946an sari bat irabazi zuen Hazparnen eta, Zuberoan lehiakiderik gabe geratu zenez, batzuetan XalbadorBiak artzainak zirelako hurbiltasun handia izan zuen urepeldarrarekin. eta Mattinekin egin zituen saioak.

Mendizale ere bazen, bereziki Maidalena mendia maite zuen. Horren maldan bordalde bat bazuen gainera Etxahunek. Udan artaldea Igeluko «olaltearen» aldamenean zuen, eta Etxahun Barkoxek abestu zuen horretara itzuli baten egitea maite zuen Bordazarrek, aziendaren eta semearen ikustera igotzeko aukera zuelarik.

Etxahunek oso gaztetatik adierazi zuen bertsogintzan oso erraza zela. 1930eko hamarkadan hasi zen bertsolari eta kanta-egile famatua izaten, gerraren garai iluna iritsi zen arte. Gerraren ondoren. 1946an, Agur Xiberua, Ama idatzi zituen, besteak beste etxera itzultzeko presoei buruz pentsatzen.

Nolanahi ere, bertsolari baino gehiago kantugile eta pastoral-egile izan zen.

 Heriotza (1979) 
Paueko klinika batean ebakuntza txiki baterako sartua, ustekabean itzali zen 1979ko urriaren lehenean, astelehenkari, arratseko bederatziak irian. Eskiulatik Bilbora bihotz asko zaurituz, biharamunean tximista bezala hedatu zen berri tristea.

 Kantugilea 

 Hastapenak 
Louis Ligetx larraintarrarekin ikasi zuen kantuan. Orduko sonatua zen Lipetx. Zihigako Baratzabal etxera ezkondua baitzen, merkatu arratsetan geldialdi bat egiten zuen Etxahunean, eta berandu arte koblakan ari zen Pierra gaztearekin.

Kantu idazten ere hasi zen Bordazarre munduko bigarren gerla aurrean: 1938 urte ingurukoa da haren abesti hunkigarrienetako bat, «Domecq mariñelaren hiltzia». Donibane-Lohizunekoa zen arrantzale hori: beraz ordukotzat Zuberoatik harantz ikusten zuen Etxahunek. Baina gerla ondoan loratuko da gehienik Irurikoaren dohain hori.

 Gerra ondoko abesti-zaparrada arrakastatsua 
Alemaniatik itzuli berriak ziren gerlako presoneren ohoretan, kermeza izeneko jai batzuk antolatu ziren 1946ko udaberrian, herriz  herri, eta horietan elkarrekin kantari agertu ziren bi lagun: Etxahun Irurikoa eta Arabarco Mendikotakoa. Zer abestu zuten? Nagusiki Etxahunen kantu berri bat, oso hunkigarria, presoner ohiena: «Ama».

Irurikoak laster atera zuen kanta zaparrada bat: Oihanean, Goizean argi hastean, eta denetatik sonatuena, 1946an, Agur Xiberoa!

Kantuan Alexis Etxekopar (Attuli) barkoxtarrarekin lehiatu zen: laboraria, poeta hunkigarria zen, baina plazaratzeko herabea, goizegi gelditu zena publikoan agertzetik. Agian isilka lan egin duke, baita oraino egiten olerkian. Berrehun bat kantu ditu idatziak. Gehienak euskaraz, baina frantsesez ere 26 bat egin zuen.

 Kanta ezagun batzuk 
Hona haren kanta ezagun batzuk: 
 Agur Xiberua. (1946) Euskal Herri osoan ospe handiko abestia. Agur Xiberua udaberrian konposatu zuen, arto-zelaia lantzen ari zela. Osatzen zituen melodiak, beren erritmoagatik, bat zetozen garai alaiarekin.
 Goizian argi hastian. Haren lehen kantetarik bat.
 Anaia etxen da ezkuntü, Benito Lertxundi oriotarrak Oi ama Eskual Herri izenburuaz ezagutarazia.
 Laida pilotaria, Pilotarien Biltzarra zela kari.
 De Trevilleren azken hitzak (1966), Iruriko Jaun Kuntea pastoralekoa, hainbat bertsio ditu, tartean Imanol Larzabal zenarena.
 Ama Euskadi"Bedatseko lehen beroetan, Orhi delarik berdatzen, harrotürik artzainak dira petik gora abiatzen, beha itzazü kantan ari zure lürraren laidatzen, zuri diren amodiua ez dizie ezabatzen"..
 Libro etxen. Espainiako Gerra Zibilaren testuinguruan, Pierre Bordazarrek gerrarekiko kezka, pena, haserrea, plazaratu zuen.

Baina gehiago dira abesti ezagunak. Agur Xiberua abestiaren hasiera hau da:

 Etxahunen kanten interprete ezagun ugariak 
Euskal abesbatz gehienen errepertorioan haren kantak sartzen dira. Abesbatzetan egin diren bertsioak kontuan hartu gabe, 2015ean Badok.eus musika-atariak erraz bildu zuen zerrenda bat 20 abestirekin, urte horretan Etxahuni egin zitzaion omenaldi baterako
 Ama Euskadi - Jean Mixel Bedaxagar (Etxahun-Iruri)
 Laida pilotaria - Jojo Bordagarai (doinua eta hitzak: Etxahun-Iruri)
 Goizian argi hastian - Amaia Zubiria (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Oi ama Eskual Herri - Benito Lertxundi (hitzak: Etxahun Iruri; musika: herri-doinua; moldaketa: Benito Lertxundi)
 Ai zer plazerra - Erramun Martikorena (Etxahun Iruri)
 De Treville-ren azken hitzak - Imanol (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Madarixatik itsasora - Imuntzo eta Beloki (hitzak: Beloki; musika: Etxahun Iruri)
 Anaia etxen da ezkontü - Niko Etxart (hitzak: Etxahun Iruri; musika: herri doinua)
 Oihanian - Pantxoa eta Peio (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Zantxo Azkarraren heriotzea - Pier Paul Berzaitz (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Agur Xiberua - Kepa Junkera (Etxahun Iruri; moldaketa: Kepa Junkera)
 Ama Euskadi - Ruper Ordorika (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Goizian argi hastian - Benito Lertxundi (Etxahun Iruri)
 Matalazen hiltzea - Pier Paul Berzaitz (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Goizian argi hastian - Bidaia (hitzak eta musika: Etxahun Iruri; moldaketa: Mixel Ducau)
 Bedatsiaren heltzean - Jean Mixel Bedaxagar (musika eta hitzak: Etxahun Iruri)
 Haur maitea - Jean Bordaxar (hitzak eta doinua: Etxahun Iruri)
 Anaia etxen da ezkuntu - Erramun Martikorena (Etxahun Iruri)
 De Trevilleren azken hitzak - Kalakan (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
 Etxahun plaza gizona - Jean Mixel Bedaxagar (musika eta hitzak: Jean Mixel Bedaxagar)

 Musika sortzeko eta gogoratzeko gaitasun harrigarria solfeoa ezagutu gabe 
Etxahunek ez zuen solfeoa ezagutzen eta, gainera, ez zuen inoiz ikasi nahi izan. Ez zuen musika-teknika ezagutzen, baina haren doinu asko kalitate musikal handikoak dira. Doinu bat bere buruan sortzen zenean, behin betiko inskribatuta geratzen zen; harentzat ez zen beharrezkoa idaztea, bere teknika zuen. Egia da Etxahun ez zela inoiz bulego batean jarri paperezko orri baten ondoan, abestiak konposatzeko. Berak konposatzen zituen kantak, soroetan lanean edo animaliak zaintzen ari zela. Bere ingurukoak konturatu ziren, sortzen ari zela, errealitatea, une hartan, desagertu egiten zela.

1956an, Etxahun «Autoreen Elkarteko» kide egin zen, azterketa bikain bat egin ondoren. Urte batzuk lehenago Oldarra taldearekin Veneziara egindako bidaiari buruzko abesti bat frantsesez idazteko eskatu zioten. Aztertzaileak emandako harmonika bat erabili zen melodiarako. Aztertzailea guztiz hunkituta geratu zen Etxahunek erakutsitako erraztasunarekin eta testuaren kalitatearekin... harmonika oparitu zion.

Urte batzuk geroago, 1962an, kasualitatez hasi zen bere txülülari karrera. Garai hartan musikari-eskasia zegoenez bere txülülarekin laguntzeko eskatu zioten. Hala, hamar urtez, Xuberoaren sinbolo bihurtu zen. Garai hartan, txülüla lantzen hasi zen, eta denbora gutxian asko aurreratu zen. Txülülülari-urritasunaz jabetuta, musikariak osatzea izan zuen kezka. Horrela, berari esker  txülülülari-belaunaldi berri bat sortu zen Etxekopar-ekin (Bedaxagar), eta txülüla-ikastaro bat sortu zen Mauleko musika eskolan.

Etxahun Irurikoaren ondokoa Jean Pierre Bertzaiz omen da Davanten ustez. itxuraz eta maneraz ez, segur aski, denborak ere zinez aldatu baitira, baina bai Xiberoan eta beste probintzietan betetzen duen lekuaz, eta lehenik gizon-orkestra izateaz.

 Txirularia 
Bixkotxaren gaineko gerezia, txirula. Gaztaroan ikasirik, gero ahantzixerik, 1962. edo 1963. urtean berriz lotu behar izan zitzaion Pierre, zerbitzu egiteagatik. Beste hiru txirulari zeuden Zuberoan, adinekoak, eta hirurak betan eri gertatu Atharratzeko «kermeza» edo festa baten unean. Etxahun behartu zuten atharraztarrek. Jaia animatu zuen Pierra bihoztoiak ahal bezala! Ondoko astean amorru betean txirula jotzeari ekin zion soroan, trebatzeko. Laster maskaradaz maskarada ibili zen, Pierra Aguer Ga(r)at A(r)hane lagun atabalean: bikote mitiko bihurtu ziren Euskal Herri osoan.

Zuberotar anitzek bezala, harreman estuak zituen Maule eta mauletarrekin. Sozialisten kidea zen bereziki, bere ideiak ez zituen gordetzen. Halere estimu handitan zuten zuriek ere, gizon irekia baitzen, maitagarria, alaia, denekin edonon «eijerki» elestatzeko denbora hartzen zuena. Etxean usu jendea, eta beti ongi hartzen berak eta familiak.

 Pastoral-egilea 
Zuberoako muturrean, pastoralaren ohitura berriz biziarazi zuen Etxahun Irurik, ikusgarrien muina euskal historian sustraituz, Etxahun Barkoxeren biografia edo Bereterretxen Kantorea bezalako tematikak garatuz, lau orduz, orduan gizonak baizik ez zirela tauladetara igotzen!

Bederatzi Pastoral edo trajeria idatzi zituen; herri-antzerki mota hau berriztatu zuen, batez ere protagonista euskaldunak sartuz. Mende laurden batez pastoral idazle bakarra izan zen.
 Matalaz (1955, Eskiulan)
 Berterretxe (1958, Maule eta Ligin)
 Zantxo Azkarra (1963, Gotaine-Irabarnen)
 Iruriko Jaun Kuntea edo Le Comte de Tréville (1966, Iruri eta Maulen)
 Txikito Kanbo (1967, Maule eta Donostian)
 Pette Beretter (1973, Gotaine-Irabarnen)
 Iparragirre (Urdiñarbe, 1978).
 Ximena (1979, Atharratze, Iruri)  Emakumeek bakarrik protagonizatua.
 Iparragirre (1980, Urdiñarben) Ezin izan zuen ikusi, bera hil eta gero eman baitzen.

Roger Idiartek idatzi eta 2001ean taularatutako Etxahun Iruri pastorala haren omenezkoa da.

 Euskal Herri osoko zuberotarra 
Etxahunen aberria, Euskal Herria izan zen bere osotasunean: «zazpi probintziak». Davantek dio gauza berria izan zela hori Zuberoan. Davant txikia zenean zuberotar zaharrek «üskaldünak» zioten berentzat, eta «manexak» edo «espainolak» beste euskaldunentzat. Ez dira desagertu geroago «manex» eta «espainol» izen horiek, baina zuberotarrentzat «üskaldünak» dira haiek ere. Davantek dio Etxahuni esker zuberotarrek badakite zuberotarrak direla, eta zazpi lurralde historiko dituela Euskal Herri osoak. Gainera, Bordazarrentzat aberria ez da hiltzera doan ama xaharra, emazte gaztea baino, eta haurrak egin dizkio. Batetik bestera, lekukoa luzatu digu Etxahunek.

 Euskaltzain urgazlea 
Euskaltzain urgazlea izan zen. Besteak beste, zuberotar hauek bezala: Itxaro Borda, Battittu Coyos, Jean Louis Davant,  Jean Pierre Epherre eta Michel Epherre anaiak, Madelena Jauregiberri, Pierre Eyheramendy, Pierre Lhande, Constantin, Jon Mirande, D. Peillen, Cazenave...

Eta lehenago ere, Euskaltzaindiarik ez zenean ere, pertsona handiak eman zizkion Zuberoak euskarari: Oihenart, Tartas, Zalgize, Maister, Etxahun Barkoxe, Archu, Intxauspe, Barreix, Chaho, Abbadie, Sallaberry, etab. Gabel eta Lafon bera ere, nahiz eta Zuberokoak ez izan, oso atxikiak ziren Zuberoko euskarari.

 Omenaldiak 

 1977: Etxahun Iruriren adiskidea izan zen Jean Haritxelhar Euskaltzainburua. Atharratzen 1977ko uztailaren 24an Pierre Bordazarrek ukan zuen omenaldian, Xiberuko zohardia kultura elkarteak antolatua bere urteko beste nagusiaren baitan. Eguerditan, pilota plaza jendez betea zelarik, mintzaldi hunkigarri bat egin zion Haritschelharrek. Etxahunen familiak, eguerdi eguzkitsu baina ez beroegi hartan, horren hitzak arras preziatu zituen, han bilduak zeuden jende guztiek bezala.
 1979: Etxahunen ehorzketan ordea, 1979ko urriaren hiruan, Haritxelhar ezin izan zen gertatu, eskolako lanarengatik. Baina Herria kazetan, urriaren hamazortziko zenbakian argitaratu zen Haritschelharrek Iruriko hilarrietan egin zuen mintzaldi mamitsua, lehen orrialdean agertzen baita Etxahun Irurikoa izenburuaz hasia. Agur Etxahun azpitituluaren segidan, mintzaldia honela burutzen du zubereraz:

Eta orai Euskaltzaindiaren eta euskaltzaleen izenean eginen deizüdan
azken agurra zihauri hartüko deizüt, Etxahun Barkoxeri egin deiozün
omenaldian huntü düzün berset sarkor eta maitagarria eskeiniz.
Zihaurek beste Etxahuni eskeinia, zihaurrek orai hartüko düzü:
Othoitzerik den gozuena eginik zur(e) ilherrian,
nahi zütügü Etxahun zena bethikoz izar herrian,
zeren zure orhitzapena argi da Eskual Herrian,
adioz koblari(ri)k ederrena zaude zelüko lorian.
Garai horretan Roger Idiart zen Zalgize eta Iruriko erretorea. Azkaineko Pantxoa St-Estebenekin adostu zuten harri zizelkatu baten jartzea Irurin. Pantxoa jin zen Iruriko herriaren ezagutzera eta Allandu Bordazarre, Iruriko auzapezarekin adostu zuten frontoi bazterrean kokatzea. Allandu Bordazarre oroitzen da nola 1979 abenduan omenaldi bat egin zuten Pantxoaren obraren ondoan, kantari eta bertsolari batzuekin. Guk taldeak kantatu zuen "Zilar ezpata üdüri", Etxahun Iruriren omenez.
 1980: Oskorri musika-taldeak Plazarik plaza albumean Etxahun abestia argitaratu zuen. taldearen beste zazpi abesti ezagunekin batera (Gaztelugatxe, Tirauki, Violetaren martxa...). Doinua Etxahunena da, hitzak Natxo de Feliperenak. Natxok miresmena adierazten du bertso hauetan, adibidez, abestiko 3. eta 6. bertso hauetan:
Hor doakizu zure ahairean,
Sekulan zuk egin ederrenean,
Hazi zaharra egungo moldean,
Irauten du gure barrenean.

Horregatik maite zaitut Etxahun,
Harriak zaitzala betiko lagun,
Jo eten gabe hamar mila ttun-ttun
Zure gainean dantza dezagun.
 2001: Etxahun-Iruri pastorala antzeztu zuten Zalgize-Doneztebeko herritarrek.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Jean-Louis Davant: Zuberoako literaturaz. Antologia laburra, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 106-107. or.
 Jean-Louis Davant: Zuberoako idazle zenduak, Elkarlanean, Donostia, 2001; 185-200. or.
 Jean-Louis Davant: Pierre Bordazarre Etxahun-Iruri (1908-1979), Bidegileak saila, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2004.

 Ikus, gainera 
 Louis Ligetx
 Alexis Etxekopar
 Zuberoako idazleen zerrenda
 Euskal Herriko antzerkia
 Libro etxen.

 Kanpo estekak 
 «Pierre Bordazarre», Literaturaren Zubitegia.
 «Piarres Bordaçarre», Bertsulari.com. EKE
 «Piarres Bordaçarre», Txistulari.eus
 35/2 Pierre Bordazarre (Etxahun-Iruri)(pdf) - Bidegileak bilduma. euskara.euskadi.eus

Kategoria:Pierre Bordazarre
Kategoria:Bigarren Mundu Gerrako militarrak
Kategoria:Euskal Herriko artzainak
Kategoria:Pastoralgileak