Juana Inés de la Cruz

Juana Inés de la Cruz, edo Ines Gurutzetakoa, sortzez Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana, (San Miguel Nepantla, Mexiko, 1651ko azaroaren 12a - Mexiko Hiria, 1695eko apirilaren 17a) erlijioso katolikoa, olerkaria eta antzerkigilea izan zen. Bere lanaren bikaintasunagatik "Amerikako Fenix" eta "Hamargarren musa" esan zaio.

 Biografia 
Juana Inés Pedro Manuel de Asbaje y Machuca eta Isabel Ramírez de Santillanaren hirugarren alaba izan zen. Aita Gipuzkoan, Bergaran seguru aski, sortutako militarra zen. Juana Ines jaio eta laister gurasoak banandu ziren. Haurtzaroa aitonaren etxaldean igaro zuen. Hiru urte zituela, eta amaren ezkutuan, ahizpa zaharrenak irakurtzen irakatsi zion. Aitonaren liburutegian irakurzale bihurtu zen eta eskura zuen guztia irakurri zuen.
ezkerrera|thumb|280x280px|1714ko poema-liburua
Mexiko Hirian, izeba baten etxean urte batzuk igaro ondoren 1664 edo 1665ean Espainia Berriko Erregeordearen gortean sartu zen, erreginodearen dama. Gorteko hizketaldietan maila handiko teologo, filosofo, matematikari, historialari, humanistek parte hartzen zuten. Juanak idatzitako soneto, olerki eta eresiek oso harrera ona izaten zuten.

1667an karmeldar oinutsen komentu batean sartu zen baino hango bizimodu gogorra zela-eta eritu eta atera behar izan zuen. 1668an San Jeronimoren ordenean sartu zen. Komentu horretan bizi guztia igaro zuen. Jeronimotarren araudiak ikastea, idaztea, solasaldiak egitea eta bisitak hartzea uzten zion.

1695ean Mexiko Hirian izurri bubonikoa hedatu zen. San Jeronimoren komentuan ere moja asko eritu ziren. Juana Ines gaixotutako ahizpak zaintzen aritu zen bera ere kutsatu zen arte. Apirilaren 17an, 43 urte zituela hil zen.

 Obra 
XVII. mendeko gaztelerazko idazle handienetako bat izan zen. Exequiel Chavezen arabera  Sister Juana Inés de la Cruz,Pérez Walker Pérez W. Antología de Sor Juana Inés de la Cruz, Juanak «Negar, kanta eta barre egiten du, denak batera, eta Mexikoko arima forjatzen du.»

Poesian maitasun olerkiak, garaiko pertsonaien laudorioak eta billantzikoak egin zituen. Antzerkigintzan bi komedia, Amor es más laberinto eta Los empeños de una casa eta eukaristiari buruzko hiru auto idatzi zituen. Respuesta a Sor Filotea idazlanean bere jardun intelektuala defendatu eta emakumeak hezkuntza hartzeko eskubidea zuela aldarrikatu zuen.

Olerki batean Arantzazuko Ama Birjinari euskarazko ahapaldi batzuk eskaini zizkion: Jose Antonio Arana Martija. Marijesiak:

Guacen galanta contigo
guacen nere lastana
que al cielo toda Vizcaya
has de entrar.

Galdunaiz ay! que se va
nere vici gucico galdunaiz.

 Aitortza 

 1978: Mexikon 1000 pesoko billeteetan Ines Gurutzetakoaren irudia txertatu zuten.
 2008: Mexikon 200 pesoko billeteetan Ines Gurutzetakoaren irudia txertatu zuten. Gehien erabiltzen zen billetea zen hori
 2020: Mexikon 100 pesoko billeteetan Ines Gurutzetakoaren irudia txertatu zuten.
erdian|thumb|480x480px|Ines Gurutzetakoaren aipu bat (E Tellus, Human Wikipedia, 2018)

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Cecilia García Gilarte: Sor Juana Inés de la Cruz. Claro en la selva. Buenos Aires: Ekin, 1958.

 Kanpo estekak 
 Biografia bergara.net-en
 Joseba Aurkenerena: Joana Ines Gurutzekoaren euskaltasuna 

de la Cruz, Juana Ines
de la Cruz, Juana Ines
Kategoria:Ordena eta kongregazio erromatar katolikoetako mojak
Kategoria:Eusko-mexikarrak
Kategoria:Mexikoko poetak
Kategoria:Literatura barrokoa
de la Cruz, Juana Ines
Kategoria:XVII. mendeko emakumeak
Kategoria:Jeronimotarrak
Kategoria:XVII. mendeko emakume idazleak
Kategoria:Santu anglikanoak
Kategoria:Bergararrak