Gary Cooper

Frank James "Gary" Cooper (Helena, Montana, 1901eko maiatzaren 7a - Los Angeles, Kalifornia, 1961eko maiatzaren 13a) Estatu Batuetako aktorea izan zen, bitan gizonezko aktore onenaren Oscar sariaren irabazlea.

1920ko hamarkadan hasi eta heriotzaren urtean amaituta, ehun film baino gehiagotan parte hartu zuen. Antzezteko era lasaia, estoikoa, ia-ia mugigabea zeukan baina, aldi berean, batzuetan intentsitate handiko nortasuna erakuts zezakeen. Garai hartako zuzendari onenekin lan egin ez ezik, denetariko filmetan aritu zen, western, komedia, drama edota abenturazkoetan. 

 Biografia 
Frank James Cooper Montanan jaio zen, 1901eko maiatzaren 7an.  Gurasoek, Estatu Batuetan kokaturiko ingelesek, sorterrira itzultzea erabaki zuten. Egonaldi laburra izan zen hura, Lehen Mundu Gerra hastearekin batera Coopertarrak Montanan zuten etxaldera itzuli baitziren. Handik gutxira, auto istripu batean aldaka larriki zauritu zuen James gazteak. Medikuek hura osatzeko zaldi gainean ibiltzea aholkatu zioten, eta aitak, bide batez, etxaldean enplegatzeko aprobetxatu zuen. Hala ere, ez zuen gerora hain ospetsu bihurtu zuen ibilera kulunkaria zuzentzerik lortu. 

Urte gogorrak izan ziren aktorearentzat, oroitzapen lar onik utzi ez ziotenak: "Negu  gorrian  goizeko bostetan altxatu behar izateak 450 aberei jaten emateko ez du batere kutsu erromantikorik". Aita erabat arrotza izan zen harentzat: hotza eta uzkurra. Gerora antzeztu zituen pertsonaien estiloa harengandik ikasi zuela zioen. Baina Jamesek komikilari jardun nahi zuen. Asmo horrekin artea ikasi zuen, eta Montanako zenbait egunkaritan kolaboratzera iritsi zen. Lanbide hark, ordea, ez zion bizitzeko adina ematen eta, tartean, Yellowstone Parke Nazionaleko gidari ibili zen.  

Patuak, baina, sorpresa bat gordeta zion. 1924an, Kaliforniara joan eta zinema probetara aurkezten hasi zen. Bere itxura fisikoari eta zaldun trebea izateari esker, laster lortu zuen western batzuetan estra moduan agertzea. Bi urte geroago, lehen rol garrantzitsua eskuratu zuen The Winning of Barbara Worth-en. Ordurako, bere ordezkariaren aholkuz, kredituetan Gary izenarekin agertzen zen.  Geroxeago, Paramount etxeak fitxatu zuen, eta It (1927) eta Wings (1927) filmak egin zituen. 

The Virginian (1929) filmarekin egin zuen debuta zinema soinudunean. Handik aurrera, haren karrerak gora egin zuen, eta Hollywoodeko izar handia bihurtu zen 1930eko hamarkadan. Beste lan askoren artean, Morocco (1930), City Streets (1931), A Farewell to Arms (1932), If I Had a Million (1932), Design for Living (1933), The Wedding Night (1935), The Lives of a Bengal Lancer (1935), Desire (1936), Mr. Deeds Goes to Town (1936), The General Died at Dawn (1936), Buffalo Bill (1936), Souls at Sea (1937) eta Beau Geste (1939) filmetan hartu zuen parte. Design for Living-en egindako lanagatik Oscar sarirako izendatu zuten, baina ez zuen irabazi.

1940ko hamarkadaren hasieran North West Mounted Police (1940), The Westerner (1940), Meet John Doe (1941), Sergeant York (1941), Ball of Fire (1941), The Pride of the Yankees (1942) eta For Whom the Bell Tolls (1942) filmetan lan egin zuen. Sergeant York-en egindako lanak bere lehenbiziko Oscar saria ekarri zion, eta izendatua izan zen The Pride of the Yankees eta For Whom the Bell Tolls filmengatik. 

1947an, McCarthyren sorgin-ehiza puri-purian zegoela, Jarduera Antiamerikarren Komitearen aurrean  deklaratu zuen lehenengoetarikoa izan zen. Ezaguna zen aktorearen izaera errepublikanoa eta kontserbadorea. Hala ere, ez zuen lankiderik salatu, eta bera izan zen Carl Foremanen alde agertu zen bakarra. Hamarkada amaieran, Unconquered (1947) eta The Fountainhead egin zituen.

1952an, High Noon-ekin, gizonezko aktore onenaren oscarra irabazi zuen bigarren aldiz. Garai hartako filmen artean, aipagarriak dira Garden of Evil (1954), Vera Cruz (1954), The Court-Martial of Billy Mitchell (1955), Friendly Persuasion (1956), Love in the Afternoon (1957), Man of the West (1958) eta The Hanging Tree (1959).

1961ean, haren ibilbide oparoa saritu asmoz, Akademiak Ohorezko Oscarra eman zion. Haren izenean James Stewartek jaso zuen saria eta, negar malkotan, aktoreak minbizia zuela aitortu zuen. Hilabete geroago, maiatzaren 13an, bizi bezala hil zen: isiltasunean. 

 Bizitza personala 
Cooperrek gidoiak ikasteko arazoak zituela zioten batzuek. Carole Lombardek behin baino gehiagotan azaldu zuenez, "ahoa irekitzen duenerako, jada egun bat igaro da". Jeffrey Meyersek aktoreari buruz eginiko biografian, ordea, nahita egiten zuela azaltzen du, gustuko ez zituen esaldiak gidoitik ken zitzaten.

Gonazale porrokatua, haren besoetatik, besteak beste, Clara Bow, Marlene Dietrich, Lupe Velez, Grace Kelly, Evelyn Brent eta Patricia Neal igaro ziren. 1933an, Veronica Balferekin ezkondu zen, eta 1937an haien alaba bakarra jaio zen, Maria Veronica. 1951n bereizi baziren ere, bikotea berriz batu zen 1954an.

Bere sasoian aktorerik ordainduena izan arren, ez zuen sekula izar apetarik agertu, eta lankideekin harreman ona izan zuen. "Cooperren antzeko pertsonaia bat asmatuko bazenu, inork ez luke hura sinesgarritzat joko. Hain ona da, ezen ez baitu gizakia ematen", zioen Ernest Hemingwayk. A Farewall to Arms filmean elkar ezagutu zutenetik, lagun min bihurtu ziren aktorea eta idazlea.

 Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):
UrteaFilmaZuzendariaEkoizleaIzenburuak (es,fr)1925Riders of the Purple SageLynn ReynoldsFox Film Corporation1925Ben-Hur: A Tale of the ChristFred NibloMetro-Goldwyn-Mayer 1925The EagleClarence Brown -- 1925The Thundering HerdWilliam K. HowardParamount Pictures1925The Vanishing AmericanGeorge B. SeitzFamous Players-Lasky Corporation1925Dick Turpin 1925The Thundering Herd1925Wild Horse Mesa1925Tricks1926Three Pals 1926The Enchanted Hill 1926Watch Your Wife1926The Spider's Net1926Old IronsidesJames CruzeParamount Pictures1926The Winning of Barbara WorthHenry KingThe Samuel Goldwyn Company1927ItClarence G. BadgerFamous Players-Lasky Corporation1927Arizona BoundJohn WatersFamous Players-Lasky Corporation1927NevadaJohn Waters --1927The Last OutlawArthur RossonFamous Players-Lasky Corporation1927Children of DivorceFrank LloydFamous Players-Lasky Corporation 1927WingsWilliam Augustus WellmanParamount Pictures 1928Beau SabreurJohn WatersFamous Players-Lasky Corporation1928Red HairClarence G. BadgerFamous Players-Lasky Corporation1928The Shopworn AngelRichard WallaceParamount Pictures1928Half a BrideGregory La CavaParamount Pictures1928The First KissRowland V. LeeParamount Pictures1928DoomsdayRowland V. LeeParamount Pictures1928Lilac TimeGeorge FitzmauriceFirst National 1928The Legion of the CondemnedWilliam Augustus WellmanParamount Pictures1928Betrayal1929The VirginianVictor Fleming -- 1929The Wolf SongVictor FlemingParamount Pictures1929BetrayalLewis MilestoneFamous Players-Lasky Corporation1930A Man from WyomingRowland V. LeeParamount Pictures1930Only the BraveFrank TuttleParamount Pictures1930The SpoilersEdwin CareweParamount Pictures1930The TexanJohn Cromwell --1930Seven Days' LeaveRichard Wallace --1930Paramount on ParadeEdmund GouldingParamount Pictures1930MoroccoJosef von SternbergParamount Pictures 1931I Take This WomanMarion GeringParamount Pictures1931The Stolen JoolsWilliam C. McGannParamount Pictures1931City StreetsRouben MamoulianParamount Pictures 1931His WomanEdward SlomanParamount Pictures 1931Fighting CaravansOtto BrowerParamount Pictures 1932If I Had a MillionErnst LubitschParamount Pictures 1932Devil and the DeepMarion GeringParamount Pictures 1932A Farewell to ArmsFrank BorzageParamount Pictures 1933One Sunday AfternoonStephen RobertsParamount Pictures1933The Film ParadeJ. Stuart Blackton --1933Design for LivingErnst LubitschParamount Pictures 1933Alice in WonderlandNorman Z. McLeodParamount Pictures 1933Today We LiveHoward HawksMetro-Goldwyn-Mayer 1934Now and ForeverHenry HathawayParamount Pictures1934Operator 13Ryszard BolesławskiMetro-Goldwyn-Mayer1935La Fiesta de Santa BarbaraLouis LewynMetro-Goldwyn-Mayer1935The Wedding NightKing VidorSamuel Goldwyn Productions 1935The Lives of a Bengal LancerHenry HathawayParamount Pictures1935Peter IbbetsonHenry HathawayParamount Pictures1936Hollywood BoulevardRobert Florey --1936Mr. Deeds Goes to TownFrank CapraColumbia Pictures 1936DesireFrank Borzage --1936The PlainsmanCecil B. DeMilleParamount Pictures1936The General Died at DawnLewis MilestoneParamount Pictures 1937Souls at SeaHenry HathawayParamount Pictures 1938The Adventures of Marco PoloArchie Mayo -- 1938Bluebeard's Eighth WifeErnst LubitschParamount Pictures 1938The Cowboy and the LadyH. C. PotterSamuel Goldwyn Productions1939Land of LibertyCecil B. DeMille --1939Beau GesteWilliam Augustus WellmanParamount Pictures1939The Real GloryHenry HathawaySamuel Goldwyn Productions 1940Screen Snapshots Series 19, No. 6Ralph Staub --1940The WesternerWilliam WylerSamuel Goldwyn Productions1940North West Mounted PoliceCecil B. DeMilleParamount Pictures 1941Ball of FireHoward HawksSamuel Goldwyn Productions 1941Meet John DoeFrank Capra --1941Sergeant YorkHoward HawksWarner Bros.1942The Pride of the YankeesSam WoodSamuel Goldwyn Productions1942For Whom the Bell TollsSam WoodParamount Pictures 1944The Story of Dr. WassellCecil B. DeMilleParamount Pictures1944Casanova BrownSam WoodRKO Pictures1945Saratoga TrunkSam WoodWarner Bros. 1945Along Came JonesStuart Heisler -- 1946Cloak and DaggerFritz LangWarner Bros.1947Variety GirlGeorge MarshallParamount Pictures 1947UnconqueredCecil B. DeMilleParamount Pictures 1948Good SamLeo McCarey -- 1949It's a Great FeelingDavid ButlerWarner Bros. 1949The FountainheadKing VidorWarner Bros.1950Bright LeafMichael CurtizWarner Bros. 1950Task ForceDelmer DavesWarner Bros. 1950DallasStuart HeislerWarner Bros. 1951You're in the Navy NowHenry Hathaway20th Century Studios1951It's a Big CountryClarence BrownMetro-Goldwyn-Mayer1951StarliftRoy Del Ruth -- 1951Distant DrumsRaoul Walsh -- 1952Springfield RifleAndré de TothWarner Bros. 1952High NoonFred ZinnemannUnited Artists Corporation1953Blowing WildHugo Fregonese -- 1953Return to ParadiseMark Robson --1954Vera CruzRobert AldrichHecht-Hill-Lancaster Productions1954Garden of EvilHenry Hathaway20th Century Studios 1954Boum sur ParisMaurice de Canonge --1955The Court-Martial of Billy MitchellOtto Preminger -- 1956Friendly PersuasionWilliam WylerMonogram Pictures1957Love in the AfternoonBilly WilderMonogram Pictures 1958Man of the WestAnthony MannUnited Artists Corporation 1958Ten North FrederickPhilip Dunne -- 1959Alias Jesse JamesNorman Z. McLeod --1959The Wreck of the Mary DeareMichael AndersonMetro-Goldwyn-Mayer 1959The Hanging TreeDelmer Daves -- 1959They Came to CorduraRobert Rossen -- 1961The Naked EdgeMichael Anderson -- 1963Hollywood Without Make-UpRudy Behlmer --1965The Love GoddessesSaul J. TurellParamount Pictures1975Brother, Can You Spare a Dime?Philippe MoraGoodtimes Enterprises 2016I Am Not Your NegroRaoul Peck --

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 


Kategoria:Montanarrak
Kategoria:Prostatako minbiziaren ondorioz hildakoak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako katolikoak
Kategoria:Drama gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo saridunak (zinea)
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako kontserbadurismoa