Bernardo Bertolucci

Bernardo Bertolucci (Parma, 1941eko martxoaren 16 – Erroma, 2018ko azaroaren 26) italiar idazle eta zinema zuzendaria izan zen. Bere bizitzako zenbait gai (gurasoekiko maitasuna, haurtzaroa) eta obsesio pertsonalak oinarri dituen estilo berezia moldatu zuen; bertan, erromantizismoa, kritika soziala, opera eta nouvelle vague frantsesaren izpiritua biltzen dira. Marxistatzat jotzen zuen bere burua. 

Gidoilari eta zuzendari, 1970eko hamarkadan egin zituen filmek egin zuten ezagun (Il Conformista, Last Tango in Paris, Novecento), eta arrakasta komertzial handia eskuratu zuen 1987an zuzendutako The Last Emperor, Txinako azken enperadorearen biografia lanarekin. Film horrekin bederatzi Oscar sari irabazi zituen 1988an, zuzendari onenarena barne.

 Bizitza 
Attilio Bertolucci poeta eta zinema kritikariaren eta Ninetta Giovanardi irakaslearen semea, txikitatik heldu zion poesiari, eta hainbat lan argitaratu zituen Erromako Unibertsitatean ikasketak egiten ari zela. Anaia Giusepperekin batera hasi zen zineman murgiltzen: kamera txiki bat eskuetan, inguruko kontuak grabatzen aritzen ziren biak, harik eta, aitaren lagun Pier Paolo Pasolini italiar zinemagile ospetsuaren bultzadari esker, industrian sartzea lortu zuen arte. Pasoliniren laguntzailea izan zen Accatone (1961) filmean, 20 urte zituela. Handik urtebetera ekoitzi zuen bere lehen lana: La commare secca. Erromako aldirietako bizitza deskribatzen zuen pelikulak, baina oharkabean pasatu zen.

Aita eta Pasolini, biak izan zituen eredu; eta, ideologikoki ere eragin zuten zinemagile gaztearengan, marxismoaren gertukoak baitziren biak. 1969an hasi zen Italiako Alderdi Komunistarekin harremanetan; 1968ko maiatzeko gertakarien ondoren. Parisen bertan bizi izan zuen 1968ko maiatza Bertoluccik, eta han bizi izandakoak bizitza osorako aztarna utzi ziola aitortu zuen behin baino gehiagotan.

1970eko hamarkadan ekoitzitako filmekin lortu zuen arrakasta: La strategia del ragno eta Il Conformista lanekin. Musoliniren erregimen faxistan kokatutako istorioa kontatzen du azken lan horrek, eta Oscar Sarietarako izendatuta egon zen, gidoiagatik. Nolanahi ere, ondoren ekoitzitako filmek izan zuten oihartzunak handitu zuten zinemagilearen itzala.
ezkerrera|thumb|Bernardo Beertolucci (1971).
Estreinatu zutenetik polemikari lotuta egon zen Last Tango in Paris (1972), zuen erotismoagatik. Estreinatu eta jarraian, Italian zentsuratu zuten, eta bi hilabeteko espetxe zigorra ere ezarri zioten zuzendariari, “lizunkeria” leporatuta. Areago, bost urtean, boto eskubidea kendu zioten. Italian ez ezik, filma beste hainbat herrialdetan ere debekaturik egon zen: frankismoaren menpeko Hego Euskal Herrian, kasu. Ipar Euskal Herriko zinemetara jo zuten askok lana ikustera.

Zentsura ez zen izan filmaren arazo bakarra, bortxaketaren itzala ere izan baitzuen filmak. Marlon Brando aktore eta pertsonaia nagusiak Maria Schneider bortxatu zuen filmean, zuzenean, eta Bertolucciren onespenarekin egin zuela azaldu zuen Schneiderrek, gerora. Orduan, inork ez zuen emakumearen akusazioa sinetsi, baina kasua berriz azaldu zen jendaurrera 2016an. Bertoluccik aitortu zuenez: “Ez nuen nahi Schneiderrek umiliatze momentu hori antzeztea, zuzenean sentitzea nahi nuen”. Schneider hil eta bost urtera onartu zuen bortxatzea zinemagileak, baina ez zuen damu izpirik agertu. “Errudun sentitzen naiz, baina ez naiz damutzen”.

Gertatutakoak gertatuta ere, garaiko zinemagintzaren ikurra izan zen filma eta, Oscar Sarietan, zuzendaririk onenaren saria jasotzeko hautagaia izan zen Bertolucci. Arrakastaz beterik zegoela ondu zuen bere ibilbideko egitasmorik handiena: Novecento (1976). Robert de Niro, Donald Sutherland, Gerard Depardieu eta Burt Lancaster aktore ezagunek parte hartu zuten. XX. mendeko lehen hamarkaden historia du ardatz; zehazki, Italiako faxismoaren hastapenetik, erregimenaren erorketara bitarteko aldia kontatu zuen zinemagileak, 314 minutuko iraupena duen filmean. Komunismo italiarrari gorazarre egitea leporatu zioten Bertolucciri, eta filma zabaltzeko arazoak izan zituen horregatik.
ezkerrera|thumb|The Last Emperor filmeko Hiri debekatua.
Nahiko oharkabean igaro ziren La luna (1979) eta La tragedia di un uomo ridicolo (1981), baina 1987an indartsu itzuli zen pantaila handira. The Last Emperorren Pu Yi Txinako azken enperadorearen bizitza kontatu zuen, eta arrakasta handia izan zuen, bederatzi Oscar sari irabazteraino —besteak beste, film eta zuzendari onenarenak—. Handik aurrera, film komertzialak —Little Buddha (1993)—, eta pertsonalagoak —O ballo da sola (1996), Besieged (1998)—, tartekatu zituen. 

2003an gauzatu zuen 1968ko maiatzari buruzko The Dreamers filma. Matthew trukaketako ikasle gisa Parisen bizi den gazte estatubatuarra da. Bertan Isabelle eta Theo ezagutzen ditu, Pariseko zinematekara maiz joaten diren anai-arrebak. Askotan ikusi ditu baina haiekin soilik hitz egiten hasiko da Zinematekan Pariseko Maiatzarekin lotutako manifestaldia antolatzen dutenean. Matthewk bere hotela utzi eta haiekin bizitzera joango da, gurasoek egun batzuetarako etxean bakarrik utzi baitituzte anai-arrebak. Etxe horretan jakingo du anai-arrebak siamdarrak izan zirela jaiotzean eta elkarrekin film klasikoetako zenbait eszena birsortzera jolasten dute. Ideia politiko, kultural eta sozialei buruz eztabaidatuko dute, euren iritzi ezberdinak eta kontraesanak azaleratuz. Bertolucci bere gaztarora, 68ko Maiatzera, itzuli zen eta goraipamenik onenak jaso zituen.Pelikula aipatzen den iruzkin bat ik. Intxauspe, Jesus Mari (2012): "Hondar aleak galtzada harrien azpian", Hausnart, 1: 86-88

Novecento-ren hirugarren atala filmatzeko aukera aztertzen ari zela sortu zitzaion film hori egiteko ideia; Bertoluccik adierazi zuen 1968ko gertakariei buruzko ezagutza eskasa zegoela, eta hutsune hori bete nahi zuela filmarekin. 2012an azkeneko filma egin zuen: Io e Te. 2018an hil zen, 77 urte zituela, gaixotasun luze baten ondorioz.

 Zuzendutako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
UrteaFilmaAntzezleakEkoizleaHizkuntzak1962La commare seccaGabriella Giorgelli, Carlotta BarilliCineriz1964Before the Revolution -Prima della rivoluzioneAdriana Asti, Francesco Barilli -- 1966Il Canale1967La via del petrolioNino Castelnuovo, Riccardo CucciollaRAI1968PartnerPierre Clémenti, Stefania Sandrelli --1969Love and Anger - Amore e rabbia
"il Fico Infruttuoso" atalaMarco Bellocchio, Julian Beck --   1970The Spider's Stratagem - La Strategia del ragnoGiulio Brogi, Alida Valli -- 1970The Conformist - Il ConformistaJean-Louis Trintignant, Stefania Sandrelli --  1972Last Tango in Paris - Ultimo tango a ParigiMarlon Brando, Maria SchneiderProduzioni Europee Associati  19761900 (Part Two) edo Novecento -- --19761900 (Part One) 
edo Novecento -- --19761900Robert De Niro, Gérard DepardieuParamount Pictures  1979La LunaJill Clayburgh, Matthew Barry --   1981Tragedy of a Ridiculous Man - La Tragedia di un uomo ridicoloUgo Tognazzi, Anouk Aimée --  1984Farewell to Enrico Berlinguer --Unitelefilm  1987The Last EmperorJohn Lone, Joan ChenRecorded Picture Company   198912 registi per 12 città -- -- 1990The Sheltering SkyDebra Winger, John MalkovichRecorded Picture Company1993Little BuddhaKeanu Reeves, Ying Ruocheng -- 1996Stealing BeautyLiv Tyler, Jeremy IronsSearchlight Pictures  1998BesiegedThandiwe Newton, David Thewlis --  1998L'assedio2002Histoire d'eaux -- --2002Ten Minutes Older: The CelloValeria Bruni-Tedeschi, Chiara Mastalli --2003The DreamersMichael Pitt, Eva GreenRecorded Picture Company  2012Me and You - Io e te Jacopo Olmo Antinori, Sonia BergamascoMedusa Film  

 Gidoilari eta ekoizle 
UrteaIzenburuaKredituetanOharrak Zuzendaria Gidoigilea Ekoizlea1962La Commare Secca1964Before the RevolutionPrima della rivoluzione 1967How to Win a Billion... and Get Away with It 1968PartnerNominatua - Golden LionOnce Upon a Time in the West1969Amore e RabbiaZatia: AgoniaNominatua - Golden Bear1970The Conformist Nominatua - Academy Award for Best Adapted ScreenplayNominatua - Golden BearThe Spider's Stratagem1972Last Tango in ParisUltimo tango a Parigi Nominatua - Academy Award for Best DirectorNominatua - Directors Guild of America Award for Outstanding DirectingNominatua - Golden Globe Award for Best Director19761900 
(edo Novecento)1979La Luna1981Tragedy of a Ridiculous Man Nominatua - Palme d'Or1987The Last EmperorAcademy Award for Best DirectorAcademy Award for Best Adapted ScreenplayBAFTA Award for Best FilmCésar Award for Best Foreign FilmDavid di Donatello for Best DirectorDavid di Donatello for Best ScreenplayDirectors Guild of America Award for Outstanding DirectingGolden Globe Award for Best DirectorGolden Globe Award for Best ScreenplayNominatua - BAFTA Award for Best Direction1990The Sheltering SkyNominatua - Golden Globe Award for Best Director1993Little Buddha1996Stealing BeautyNominatua - David di Donatello for Best DirectorNominatua - Palme d'Or1998BesiegedL'assedio Nominatua - David di Donatello for Best Director2001The Triumph of Love2002Ten Minutes Older: The Cello Zatia: Histoire d'eaux2003The Dreamers2012Me and YouIo e teNominatua - David di Donatello for Best FilmNominatua - David di Donatello for Best DirectorNominatua - David di Donatello for Best Screenplay2021The Echo Chamber

Dokumentalak
UrteaIzenburuaKredituetanOharrak Zuzendaria Gidoigilea1966Il canaleDokumental laburra1971La salute è malata1984L'addio a Enrico Berlinguer198912 registi per 12 cittàZatia: Bologna

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Paolo Di Paolo; Aa.Vv.; Bianco e Nero vol. 593 Monografico su Bernardo Bertolucci; Centro Sperimentale di Cinematografia, Edizioni Sabinae, 2019; ISBN 978-88-986-2391-4
 Stefano Socci, Bernardo Bertolucci, Il Castoro Cinema n. 174, Editrice Il Castoro, 2003, ISBN 9788880334651
 Giancarlo Alviani, Un'aspirina e un caffè con Bernardo Bertolucci. Regista e attori si raccontano, Mimesis Edizioni, 2015, ISBN 978-88-575-2606-5

 Ikus, gainera 

 Pier paolo pasolini

 Kanpo estekak 
 Larrabe Arnaiz, Ainhoa, Bortxaren itzala duen ikurra, Berria egunkaria, 2018ko azaroak 27, berria.eus
 Lizarralde, Mikel, Bernardo Bertolucci hil da, Berria egunkaria, 2018ko azaroak 26, berria.eus

Kategoria:Parmarrak

Kategoria:Oscar saria irabazi duten zinema zuzendariak
Kategoria:Italiako zinema zuzendariak
Kategoria:Italiako ateoak
Kategoria:Zuzendari onenaren Urrezko Globo saridunak
Kategoria:Urrezko Leohia ibilbideari
Kategoria:Erroman hildakoak
Kategoria:Birikako minbiziaren ondorioz hildakoak