Astrid Lindgren

Astrid Lindgren edo Astrid Anna Emilia Ericsson (Småland, 1907ko azaroaren 14tik – 2002ko urtarrilaren 28ra, Stockholm) idazle suediarra.

Haur-literatura landu zuen batik bat: Pippi Långstrump ("Pippi Kaltzaluze") haren lanik ospetsuena da. Suedierazko egilerik ezagunenetarikoa da, eta haren liburuak 85 hizkuntzatan itzuli dituzte. Euskaraz, bi hauek ditugu: Pippi itsasorako asmotan eta Pippi Kaltzaluze (Elkar, 1996).

 Bizialdia 
Suedian jaio zen 1907ko azaroaren 14an nekazari-familia batean, eta han pasa zituen gaztetako urteak paraje zoragarrian zegoen landetxe zahar batean, izeiz eta pinuz inguratuta, txorien txioak atseginez entzunez, eta lore ederrez jantzitako zelaiak miretsiz. Paraje eder horrek asko lagunduko zion haurrentzako egin zituen istorio ahaztezinak lantzeko Berrogeitaka urte zituela argitaratu zituen bere liburu famatuak: Pippi Kaltzaluze (1945), Pippi itsasorako asmotan (1946) eta Pippi Hegoaldeko itsasoetan (1948) haren liburu famatuak. Horiek bere familiaren bizimoduan, Suediako basoetan, aintziretan eta landetxeetan girotuta daude.

ezkerrera|thumb|220x220px|Inger Nilsson aktorea Pippi Kaltzaluzeren telesailean (1969)
Astrid Anna Emilia Ericsson, gaztetatik izan zuen istorioak kontatzeko abilezia, hamasei urte zituela bere herriko egunkarian hasi zen lanean, eta bertako editore Reinhold Blomberg gizon ezkondu batekin izan zuen harremana, haurdun geratu eta Kopenhagera joan zen haurra izatera, herriko txutxumutxuetatik urrun. Lesse txikia beste familia batekin hazi zen Astrid-ek nahikoa diru lortu zuen arte. Istorio horren nondik-norako guztiak kontatzen ditu Unga Astrid (2018) filmak, Pernille Fischer Christensen daniarrak zuzendutakoa eta Lindgren-en beste alaba baten kritikak jaso dituena.

24 urte zituela, Sture Lindgren-ekin ezkondu eta haren deitura hartu zuen, alaba bat izan zuten, baita Lesse txikia berreskuratu ere. Alabak birikietako gaixotasun bat hartu eta ohean pasa zuen denbora luzean, beraz Astridek istoria ugari kontatu zizkien seme-alabei denbora alaiago igaro zezaten. Orduan asmatu zuen Pippi pertsonaia. Neska koskorrak Pippiren istorioak kontatzea eskatzen zion behin eta berriz. Bi urte geroago, Astridek bi urtez ibili ezinik geldirik egon behar izan zuen, hanka hautsi zitzaiolako. Denboraldi hori Pippiren lehen liburua idazteko aprobetxatu zuen. Alabak hamar urte bete zituenean eskuizkribua oparitu zion amak. Urte hartan, 1941ean, editorial batera bidali zituen istorioak, ezetza jaso, eta idazten segitu zuen. 1945ean,  Rubén&Sjögren argitaletxeak antolatutako lehiaketa batera aurkeztu zen bere Pippi Kaltzaluze kontakizunarekin, eta bigarren saria irabazi zuen: editorialak gehiago idatz zezan eskatu eta idazleak hamaika eta bat istorio aurkeztu zizkien.

1979an, bere eskari baten ondorioz, Suedia haurren kontrako zigor fisikoa debekatu zuen lehenengo herrialdea izan zen. Batez ere haur txiro eta gaixoekiko begirunea adierazi zuen, besteak beste, Stockholmeko erietxe bat egiten lagundu zuen, haren izena daramana.

Stockholmen hil zen 94 urte zituela, eritasun luze baten ondorioz.

 Pippi Kaltzaluze pertsonaia 
ezkerrera|thumb|Pippi Kaltzaluze
Pippi neska koskorra bakarrik bizi da. Dena dela, baditu lagun batzuk, oso maiteak: zaldia, tximinoa, urrez betetako maleta bat eta txokolatea eta limonada ematen dizkion zuhaitz bat. Askatasuna oso maite zuen, eta helduen aurkako jarrera azaltzen: maisuek ez omen zuten diru-kezkarik, poliziei irain egiten zien, bihurria zen eta ez ume 'txintxoen' sartzeko modukoa. Kritika zorrotza egin zioten batzuek, helduei mehatxu egiten zielako eta txikiei bide okerra erakusten. Dena dela, geroztik liburu hori 60 hizkuntzatan argitaratua izan da.

 Beste liburu eta pertsonaiak 
Pippiren istorioen ondoren, beste trilogia bat argitaratu zuen: Los niños de Bullerbyn (1947), Más sobre los niños de Bullerbyn (1949) eta Es divertido Bullerbyn (1952). Pippiren liburuetan ez bezala, protagonistak sei neska-mutil koskor dira, normalak, jostalariak, alaiak eta lagunarte onekoak. Batez ere Lisa aipatu behar da, istorio horien ardatza. Eguneroko gorabehera arruntak kontatzen dira, inolako abentura miresgarririk bizi ez duten ume batzuena. Miguelen istorioek beste trilogia bat osatzen dute: Miguel el travieso (1963), Nuevas aventuras de Miguel (1966) eta Otra vez Miguel (1970). Hiru liburu horiek idazteko bere aita Samuel Augustoren haurtzaroko pasadizoetan oinarritu zen. Txikitan aitak gauza asko kontatu zizkion landako bizimoduari eta Suediaren Hegoaldeko folklore aberatsari buruz. Miguel ez da esaneko azaltzen bere aitarekin, jenio bizikoa da, libre bizi nahi du. Pippi menderakaitz samarra den bezala, eta Lisa lasaia eta orekatua, Miguelen nortasunak bi alderdi horiek azaltzen ditu. Dena dela, 'giro erradikaletakoek' nekazari-kapitalistaren itxura hartzen zioten Miguel protagonistari. Baina, gezurra badirudi ere, zezen bat hezteko gai den 5 urteko ume honek, borrokalari sozial baten ezaugarriak biltzen ditu, gauza baita etxeko despentsako ateak ireki eta behartsuei jakiak emateko. Eta kapitalistek ez zuten hori egingo. Garbi ageri da Astrid Lindgren-en liburuen istorioak umeen ikuspegitik daudela kontatuta, nahiz eta horiek ere kontraesanak izan bizitzako zenbait alderdiri buruz: bizia eta heriotza, poza eta tristura, adorea eta beldurra. Esate baterako Mio, mi Mio (1954) liburuan adierazten dira bizitzako alde garratzak ere: umezurtz bat hiri bateko bankuan dago eserita eta imajinazioa lanean jarriz, urrutiko herrialde batera joaten da, eta errege baten seme izendatzen dute, eta balentria ikusgarri bati aurre eginez gaizkiaren ordezkaria den Kato zaldizkoa hiltzeko agindua ematen diote. Fantasiazko gauza asko ageri dira liburuan: ahalmen magikoak, kapa ikusezinak, ezpata ikusgarriak, zaldi hegodunak.

Los hermanos Corazón de León (1973) istorioaren protagonista Skarpan ume koskorra da, sofan etzanda, gaixorik, heriotzaren zain dago, beste baten bizia salbatzeko berea eman zuen Jonathan anaia zaharrenarengana joan nahi duelako. Egun batean, hor non datorkion Jonathan hegazti bihurtuta. Orduan ulertzen du bere bila datorrela gaizkiaren indarrek mehatxupean daukan Nanginala kontinentera eramateko. Baina, lehenbizi bortizki suntsitu beharko ditu indar gaizto horiek, gero bakean eta zoriontsu bizitzeko. Egileak idazlan honetan heriotzaren gertaera planteatzen du, anaien arteko maitasuna eta beste zenbait interesgarri ere bai. Ronja, la hija del bandolero (1981), beste zenbait liburutan ez bezala, zoriontasunezko istorioa da, gogorkeriari eta heriotzari buruzko pasarte gogor batzuk baditu ere. Bi bidelapur-talderen arteko borrokak kontatzen dira. Ronja bidelapur baten alabaren eta aurkarien buruzagiaren harreman estuak kontatzen dira. Eta beste gauza askoren artean, bi talde aurkarien arteko anaitasuna azpimarratzen da. Beste gai batzuk belaunaldien, gizonen eta emakumeen eta, batez ere, gurasoen eta seme-alaben arteko harremanak dira. Amaitzeko, Astrid Lindgren haurrentzako eta gaztetxoentzako literaturako klasiko bat da, inolako zalantzarik gabe. Umeen bihurrikeria eta alaitasuna tartekatzen ditu, helduekiko ikuspegi garratza azaltzen du eta oso gordin deskribatzen haurtzaroko arazoak, ametsak eta fantasiak, baina baita nahigabeak eta beldurrak ere. 'Nire asmoa zen pentsaerak eraldatzen laguntzea, dio Astrid Lindgren-ek eta haurren autonomia errespetatzen duen heziketaren eraginkortasunaren alde egitea, mundua den bezalakoa onar dezaten'. Idazle handi horrek 50 eleberri baino gehiago utzi ditu, horietatik asko zinemarako eta telebistarako egokituak izan dira.

 Lanak 

 Euskaratutako obrak 

 Pippi Kaltzaluze (Elkar).
 Pippi itsasorako asmotan (Elkar).
 Pippi hegoaldeko itsasoetan (Elkar).

 Gazteleratutako obrak 
 Historias de navidad (Ing Edicions, 2010).
 El gnomo no duerme (Corimbo, 2013).
 Los niños de Bullerbyn (Sushi Books, 2014).
 Rasmus y el vagabundo (Kalandraka).
 Mío, Mi Querido Mío  (Kokinos, 2022).
 Los hermanos corazón de león (Kokinos, 2021).
 Pomperipossa i Monismanien, 1976
 Ronja rövarotter («Ronia lapurraren alaba»), 1981. Lindgrenek idatzitako azken liburua.

 Sariak eta Aitortzak 
Hainbat sari jaso ditu, besteak beste:
 1958an, Hans Christian Andersen Saria.
 1971ean, Suediako Akademiaren Urrezko Domina.
 1993an, UNESCO Saria.

 Astrid Lindgren Saria 
1967an, Rabén & Sjögren editorialak idazlearen izena daraman saria sortu zuen, Astrid Lindgren Saria.

 Astrid Lindgren Memorial Award 
2002. urtean, Suediako Gobernuak, Astrid Lindgren Memorial Award sortu zuen.

 Irudi galeria 

 Ikus, gainera 

 Suedierazko literatura
 Pippi Kaltzaluze
 Astrid Lindgrenen Mundua
 Erreferentziak 

Artikulu honetan iturburu nagusia artikulu hau izan da. «Dokuteka: Astrid Lindgren, Pippiren sortzailea, hil da» www.ikasbil.eus (Noiz kontsultatua: 2022-08-08). Eusko Jaurlaritzaren barruko webgunea izanda, CC-BY-SA lizentzia librea duelakoan erabili dira lau paragrafo luze.

 Bibliografia 

 Astrid Lindgren – en levnadsteckning. Margareta Strömstedt. Stockholm, Rabén & Sjögren, 1977.
 Paul Berf, Astrid Surmatz (ed.): Astrid Lindgren. Zum Donnerdrummel! Ein Werk-Porträt. Zweitausendeins, Frankfurt 2000 ISBN 3-8077-0160-5
 Vivi Edström: Astrid Lindgren. Im Land der Märchen und Abenteuer. Oetinger, Hamburg 1997 ISBN 3-7891-3402-3
 Maren Gottschalk: Jenseits von Bullerbü. Die Lebensgeschichte der Astrid Lindgren. Beltz & Gelberg, Weinheim 2006 ISBN 3-407-80970-0
 Jörg Knobloch (ed.): Praxis Lesen: Astrid Lindgren: A4-Arbeitsvorlagen Klasse 2–6, AOL-Verlag, Lichtenau 2002 ISBN 3-89111-653-5
 Sybil Gräfin Schönfeldt: Astrid Lindgren. 10. ed., Rowohlt, Reinbek 2000 ISBN 3-499-50371-9
 Margareta Strömstedt: Astrid Lindgren. Ein Lebensbild. Oetinger, Hamburg 2001 ISBN 3-7891-4717-6
 Astrid Surmatz: Pippi Långstrump als Paradigma. Die deutsche Rezeption Astrid Lindgrens und ihr internationaler Kontext. Francke, Tübingen, Basel 2005 ISBN 3-7720-3097-1
 Metcalf, Eva-Maria: Astrid Lindgren. New York, Twayne, 1995
 Astrid Anna Emilia Lindgren at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon

 Kanpo estekak 

 Webgune ofiziala
 Pipiren bidai handia IIIETB

Kategoria:Suediako haur literaturako idazleak
Kategoria:Suedierazko idazleak
Kategoria:Suediako eleberrigileak
Kategoria:Suediako feministak
Kategoria:Idazle itsuak
Kategoria:XX. mendeko emakume idazleak
Kategoria:Haurren eskubideen historia
Kategoria:Haurren babesa
Kategoria:Stockholmen hildakoak