Arriaga antzokia

Arriaga antzokia Bilboko zaharrena da eta gaur egungo erreferentzia nagusia antzerkiari dagokionez hirian, Juan Crisostomo Arriagaren omenez izendatuta. Halaber, musika eta dantzaren ikuskizunak ere ekoizten dituzte, 50 ikuskizunetik gora ekoizten lagundu dute azken 20 urtetan. Fant eta Zinebi zinemaldiak ere Arriaga Antzokian izaten dira.

Oraingo eraikinaren estilo arkitektonikoa neo-barrokoa da eta Juan Crisostomo Arriaga musikari apartaren omenez eraiki zen XIX mendearen bukaeran, 1886an hasita. Toki berean lehenago 1837an eraiki zuten Hiriko Antzokia izan zena, baina antzerki horren egoera tamalgarria zenez, bota eta berri bat bat eraiki zuten 1886an.

Bilboko itsasadarrak, Areatzako parkeak eta Zazpikaleek inguratzen dute antzokia. Antzina, kafetegi bat zegoen antzokiaren behealdean, baina 1983ko uholdeak direla eta antzokian egindako berriztapenaren ondorioz, kafetegia kendu egin zen.

 Historia 
Atal honetan Bilboko historiako, Bilboko antzerkiaren, eta  Bilboko antzokiaren  historiako mugarriak aipatzen dira.

XIV. eta XV. mendeetan dokumentatuta azaldu diren  lehen mimo-saioak, eresiak eta auto sakramentalak antzeztu ziren hirian.

XIX. mendeak Bilboko izaera aldatu zuen. Mende horretan, Bilbo Bizkaiko hiriburu izendatu zuten (1820-23); Bilboaldeko industria-bilakaera hasi zen meatzetan eta industri siderometalurgikoetan oinarrituta. Itsasgintza eta trenbide-konpainiak ere −1000 km baino gehiagoko bidea egin zuten 50 urtean, 1841etik 1891ra arte−  bultzatu ziren, zenbait banku eratu ziren, baita burtsa sortu ere.

Bilbok XIX. mende horretan hainbat gerra jasan bazituen ere −Napoleonek indarrez egindako sarrera (1808) eta lau setio bi karlistaldietan (1835-36 eta 1873-76)−, bere bilakaera ekonomikoa izugarria izan zen. 

Bilbok, ordura arte Zazpi Kaleak eta Bilbo Zaharra baino biltzen ez zituenak, zabaldu eta nagusitasun ekonomikoa frogatu beharra zeukan, politikari begira batez ere. Izan ere, 1870ean hasiera eman zitzaion inguruko herrien anexio-prozesuari: lehena Abando izan zen, gero Begoña, Deustu eta Lutxana (1924). Bada, garapen azkar haren isla arkitekturan oso nabaria da. Bilboko monumentu asko garai hartakoak dira: Plaza Barria, Udaletxea eta Arriaga Antzokia bera, besteak beste.

Hauek izan ziren XIX. mendeko mugarri historikoak:
1799-1816: Ronda kalean arte eszenikoetarako soilik balio zuen lokala ireki zen, baina sute batek suntsitu zuen.
 1834an inauguratu zuten Hiriko Antzokia (Teatro de la villa), gaur egun dagoen tokian bertan eraikia.
 1882an "hiriko antzokia" zutik zegoelarik, eraikuntza berri bat egiteko asmoa zuten.
 1885eko martxoaren 22an "Bilboko antzoki berria" sozietate anonimoa gauzatu zuten.
 1885ean Ernesto Hoffmeyer arkitektoak Erriberako kaia handitzeko proiektua burutu zuen eta ur-ibilguaren 6 metro irabazi zioten ibaiari. 1887ko ... ..
 1886an zarratu eta bota behar izan zuten, eraikinaren egoera txarrarengatik, bi karlistaldiak jasan ondoren.
 1889 iraila Antzokia eraikitzen ari ziren plazan, plaka bat jarri zuten izen berriarekin: Arriaga maisuaren plaza. 1890ko maiatzaren 31a Bilboko antzoki berria ireki zen, baina jendeak Arriaga Antzokia deitu zion.
 1890ko maiatzaren 31n, lau urte geroago, berriro inauguratu eta martxan ipini zuten, Juan Crisostomo Arriagaren omenez izendatuta.
 1902ko apirilaren 8an hasi ziren kudeatzaileak prentsan Arriaga Antzokia izena erabiltzen.
XX. mendeko lehen zatian Bizkaiak gorakada ekonomikoa bizi izan zuen berriro, mendearen  bigarren hamarraldian goia jo zuena, batez ere Ingalaterrari egindako burdin-salmentari esker. Burdina Lehen Munduko Gerrarako armak egiteko erabili zen.

Garai hori eta geroko Gerra Zibileko gorabeherak igaro ostean, Hiriak ikusi zuen industriak goreneko indizeak atzeman zituela eta Estatuko leku guztietatik milaka etorkin bertaratu ziren, etorkin hauei etxebizitza eman ahal izateko hainbat auzategi berri sortu ziren. Horiek egiteko presa eta inguruko orografia zirela-eta, Bilbok ezin izan zion plangintza linealari eutsi.

Demografiari dagokionez esan behar Bilbao Handiak (Bilboaldea), industria-bilakaera gertatu zen Nerbioi.Ibaizabal itsasadarreko eraginpeko eremuak, milioi bat biztanle dituela; Bilbo Hiriak, ordea, laurehun mila inguru.

Hauek izan dira XX. eta XXI. mendeetako mugarri historikoak:
 1914ko abenduaren 22an sute batek erabat suntsitu zuen antzokia San Tomas merkatuaren egunsentian, antzokiko artxiboak desagerraraziz.
 1916-1918 tartean hasi ziren berreraikitze-lanak, baina arduradunak ez ziren bat etortzen. eztabaida oso handia zenez, uneren batean jada eginda zeuden obrak botatzea ere agindu zuten.
 1919ko ekainaren 5ean, hirugarren aldiz inauguratu zuten, berreraikitze-lanetan bost urte igaro ondoren.
 1963-1978 tartean Trueba izeneko ikuskizun-enpresari alokatu zitzaion.
 1972an Bilboko Alde Zaharra multzo historiko artistiko izendatu zuten ofizialki, eta neurri hori onuragarria izan zen antzokiarentzat.
 1977ko azaroaren 4an ireki zen espedientea eraikina monumentu historiko artistikoa zela jakitera emateko.
 1978ko maiatzaren 10ean berriro itzuli zen antzokia udalaren eskuetara.
 1981-1986 tartean lanak hasi ziren.
 1981ean egitura sendotzeko eta eraikina berritzeko lanak hasi ziren, baina 1983ko uholdeek kalte oso handiak eragin zituzten. 
 1986ko urriaren 3an, antzokia kudeatuko zuen "Arriaga antzokiko jarduera kulturalen zentroa" izeneko udal sozietate anonimoa sortu zen.
 1986ko abenduaren 5ean, lanak bukatuta, azkenik, Arriaga antzoki berriztatuaren ateak zabaldu zituzten berriz ere.
 1987an Luis Iturri izendatu zuten lehen zuzendari profesionala
 1990eko maiatzaren 31n antzokiaren mendeurrena ospatu zuten.
 1997an Luis Iturri hil zen
 2002an Andoni Olivares izendatu zuten programazio-arduraduna
 2003an Luís Pasqual izendatu zuten zuzendari artistikoa.
 2010ean Emilio Sagi  izendatu zuten zuzendari artistikoa. Lluís Pasqual Bartzelonako Antzoki Lliurearen zuzendaritza nagusia hartu zuen.
 2016an Calixto Bieito izendatu zuten zuzendari artistikoa.
 2023an Espainiako Arte Eszenikoen Akademiak Urrezko Domina eman zion Arriaga Antzokiari. Epaimahaiak nabarmendu zuenez, Arriaga Antzokiak Bilbon ikuskizun handiak eskaintzeaz gain, ekoizpen propioko lan garrantzitsua ere egiten du.

 Antzerki produkzioa 
Antzokiak ez du izan nahi ikuskizun eskaintza hutsa, ikuskizun berriak ekoizten ere laguntzen du. Bide horretan lan egin dute 2003tik izan diren hiru zuzendari artistikoek (Luís Pasqual, Emilio Sagi eta Calixto Bieito) eta bi programazio-arduradunek (Andoni Oivares eta Nahikari Aretxederra). Lehenago, 1987tik 1998ra bitarte Luis Iturri ibili zen dinamizatzaile, bera izan zen antzokiko lehen zuzendari profesionala.
Besteak beste, antzokiak lan hauek taularatzen lagundu du:

 2003: "Los sobrinos del capitán Grant” y “La tienda de la esquina”.
 2004: "El Caserío”, “Creation (Biarritzeko balleta)”, ”Il mondo della luna”, “El Rey se muere” eta “En tierra de nadie”.
 2005: ”Elizabeth I, el último viaje de la Reina”, ”Blancanieves”.
 2006: "Hamlet”, “La tempestad”, ”La noche herida por el rayo, ballet”.
 2007: "Abentura antzokian / Aventura en el teatro”.
 2008: "Katiuska”.
 2009: "Emma”, “Pobres bestias”, ”Les mamelles de Tiresias”, ”Chateau Margoux y La Viejecita” “Bilbao, Bilbao”.
 2010: “Mirentxu”, "El barberillo de Lavapies”, ”L’isola desabitata”, ”19.30”, “L’incoronazione di Poppea”, “Fin de partida”, “La espera”, “Ni fu ni fa”.
 2011: "El Caserío, nueva producción”, ”Beaumarchais”, ”La avería”, ”Burnia de Aukeran”, ”Les enfants terribles”, “El Duo de la Africana”, "il secreto di Susanna y la voix humane".
 2012: “Soinujolearen semea / El hijo del acordeonista”, "Intxaur-hauskailua (balleta)", “De ratones y hombres”, “La corte de faraón”, “Entre Sevilla y Triana”.
 2013: ”Komunikazioa-Inkomunikazioa (Kukai)”, "Naturaleza muerta en la cuneta”, “Il mondo della luna, nueva producción”, "Los enamorados".
 2014: "El Juez”, “L’equivoco estravagante”, “Pipi bailarina”, "La Gaviota".
 2015: ”Aureo (Dantzaz)”, "Casa de muñecas”, “Amour”, "La viuda alegre"
 2016: "Uda-gau bateko ametsa /El sueño de una noche de verano"
 2017: "Obabakoak", "Los esclavos felices", "L’Orfeo", "Miss Karaoke", "Soka"
 2019: "Macbeth", "Mendi Mendiyan", "Dido&Eneas", "El amor brujo-Siete canciones españolas", "Waiting (La espera)"
 2020: "Sisiforen paperak", "Ama Kuraia / Madre Coraje", "Gabriel Arestiren etxea defendituko dut", "Harri orri ar"
 2021: "Maitasunaren Itxiera", "El viaje a ninguna parte", "Faces", "Los siete pecados capitales", "Erwartung", "Weihnachtsoratorium/Gabonetako oratorioa/Oratorio de Navidad"
 2022: "Erresuma/Reino/Kingdom", "Moto - Membra Jesu Nostri",  "Tarara", "La cazadora de mitos", "Ay babilonio que mareo", "Luis Mariano", eta laguntza (produkzioa ez) "Sagastitarrak"  antzezlanean.
 2023: "Sciface", "L’amore castrato", "La lucha por la vida", "Caín overo il primo omicidio", "Orgya", "Festen"
 2024: "Guridi magical bidaia" eta "Saturraran"
 2025: "Kristalezko zooa"

erdian|thumb|550x550px|Sisiforen paperak antzezlanaren aktore batzuk (2020). Euskaldunon Egunkariaren itxieran libreki inspiratutako antzezlana.

 Sariak 

 2023: Espainiako Akademiak Arte Eszenikoen Urrezko Domina eman zion Arriaga Antzerkiari. Akademiaren domina arlo horretan Arriaga Antzokiak egindako lana aitortu nahi zuen. Antzokia garai gozo batean bizi zela adierazi zuen, ohiko eskaintza arrakastatsuaz gain Arriagak berak ekoiztutako antzezlanak ere sortzen zituela.

 Garraioa 
Antzokiaren atzealdean Euskotren Tranbiaren Arriagako geltokia dago. Areatzan Bilbobuseko geltoki hainbat geltoki dira, baita Euskotreneko Matiko-Bilbo-Amara-Donostia trenbidearena ere.

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Juan Crisóstomo Arriaga (1806-1826) 
 Andoni Olivares 

 Kanpo estekak 

 Arriaga antzokiaren webgunea

Kategoria:Bilboko antzokiak
Kategoria:Euskal Herriko opera antzokiak
Kategoria:Zazpikaleetako eraikinak
Kategoria:Bizkaiko Kultura Ondasunak
Kategoria:1834an amaitutako eraikinak
Kategoria:Juan Crisostomo Arriaga
Kategoria:Nafarroa kalea (Bilbo)
Kategoria:Euskal Herriko arkitektura eklektikoa
Kategoria:Euskal Herriko berreraikitako eraikinak
Kategoria:Arkitektura neobarrokoa
Kategoria:Areatza (Bilbo)