Arnaut Oihenart

Arnaut OihenartEIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak. (Maule, Zuberoa, 1592ko abuztuaren 7a - Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1668ko urtarrilaren 14a) euskal poeta, legegizona, historialaria eta politikaria izan zen. Joan Perez Lazarragarekin batera, ezagutzen den lehen idazle laikoa. Euskaraz, frantsesez eta latinez idatzi zuen.

Nahiz eta Ohienart XVII. mendean bizi, oraindik ez dago itxita bere obra, Gidor Bilbao ikertzaileak poema berriak aurkitu baititu azken urteetan. 

 Bizitza 
Mauleko lurjabe eta merkatari familia batean jaio zen. Legeak Bordelen ikasi zituen. 1663an Zuberoako estatuetako sindiko izendatu zuten, hirugarren estatuko kide gisa. Ardosko Joana baxenafarrarekin ezkondu eta Donapaleura joan zen, nafar estatuetan abokatu lanetan aritzera. Agaramontar leinuari buruzko informazioaren bila aritu zen Baionako, Paueko, Tolosa Okzitaniako eta Parisko agiri-gordailuetan. Nafarroako erregeordeak ukatu egin zion Nafarroako Comptos Ganberako agiriak begiratzea, susmoa hartuta Oihenartek informazio hura Nafarroaren inbasio gaztelarraren aurka idazteko erabiliko zuela. 

Euskal idazle gisa, poesia herri-tradizioko moldeetatik urrundu nahi izan zuen, auzo-erdaretako poesia jasora hurbiltzeko. Metrika zorrotza eta errima aberatsa darabil. Berari zor diogu euskal poesiaren gaineko lehen hausnartze literarioa; euskal idazleen artean horrelako kezka estetikoak erakusten dituen lehena da.

 Lanak 

 Esaera zaharrak eta olerkiak 
 Atsotitzak edo refrauak eta Oten gastaroa neurthitzetan (1657). Bi liburuki dira: lehena, atsotitzena; eta bigarrena, olerkiena. Ez dakigu ziur atsotitzak berak jasoak ez baizik bidaliak ote diren. Hor daude Zalgizek igorritako 205 errefrau. Poesiak autobiografikoak dira: XX. mendean aurkitutako L'art poétique eskuizkribuan, bere ustez poesia euskaraz nola egin behar den azaltzen du, eta argitaratutako poemak hein batean teoriaren aplikazioa dira. Metrika zehatza darabil, eta hizkuntzaren aldetik berrizalea da. Hitz berriak eta aditz trinkoak asmatzen ditu, hala nola derora 'erortzen da', dikuzke 'ikuzten du', hots, 'garbitzen du', derakurt 'irakurtzen dut' aditzak, eta neurtitz hitz elkartua.

 Historia (eta tartean, euskararen gramatika labur bat) 
 Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae Arnaud Oihenart: Noticia de las dos Vasconias, de la ibérica y la aquitana. Oihenartek latinez idatzitako Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae liburua, gaztelaniara itzulia. Itzultzailea: Javier Gorosterratzu. (Paris, 1638), latinez idatzia: Bi Baskonien historia, iberiarrarena eta akitaniarrarena. Euskaldun baten mota horretako lehen lana da; izan ere, lan horretan Euskal Herri osoaren historiaren berri ematen du, hala Hegoaldea nola Iparraldea aintzat harturik. Historiarekin batera, euskararen morfologiari buruzko 24 orrialde dakartza (deklinabideaz, izenordainez eta aditzaz); gramatika klasikotik —greko-latindar gramatikatik— aldendu eta euskararentzat molde berriak aurkitzen ahalegintzen da. Lan horretan, bere garaikideen artean oso zabaldurik zeuden teorien aurrean (hala nola euskokantabrismoa eta tubalismoa), oso jarrera kritikoa azaltzen du. Haatik, gerora oinarrigabea dela frogatu den beste teoria baten alde egiten du: euskoiberismoaren alde.

 Poetika 
 L'art poétique, frantsesez idatzia: Piarres Lafittek 1967an eskuizkribua aurkitu eta bere aldizkarian (Gure Herria) argitaratu zuen. Euskarazko poesiaren inguruko gogoeta da: bere ustez euskarazko poemetan gorde behar liratekeen errima eta neurkera arauak ematen ditu. Nabari da molde tradizionalak gainditu eta inguruko hizkuntzen eredu jasoagoetara hurbildu nahi duela. Bere garaiko euskal poesiaren berri ematen du. Poemak ere badakartza.
Obra horri guztiari, baina, orain arte ezagutzen ez ziren hiru poema gehitu behar zaizkio orain. Gidor Bilbao EHUko Ikasketa Klasikoen Saileko irakasle eta Monumenta Linguae Vasconum taldeko ikertzaileak egin zuen aurkikuntza.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
Azurmendi, Joxe (2020): Pentsamenduaren historia Euskal Herrian, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. 

 Ikus, gainera 
 Atsotitz bilduma
 Euskal literatura
 Ipar Euskal Herriko idazleak
 Euskal hiztegien zerrenda

 Kanpo estekak 
 «Arnaud Oihenart», Literaturaren Zubitegia.
 Manex Goihenetxe, 1993, "A. Oihenart eta bere ingurugiroa", Jakin, 74. zenbakia.
 "Argia daritzanari" Imanol Epeldek abestua. 
 Noticias de las dos Vasconias, la Ibérica y la Aquitana.... segudna edición, enmendadad y añadida, vertida al castellano por el P. Javier Gorosterratzu,  Eusko Ikaskuntzan. 
 “Declaration historiqve, del’inivste vsvrpation & retention de la nauarre, faite par les eſpagnols”, Sancho el sabio: Revista de cultura e investigación vasca,  2445-0782,  1131-5350, 32, 2010, 195-234 or. 

Kategoria:Arnaut Oihenart
Kategoria:Euskal Herriko historialariak