Riga

Riga (letonieraz, Rīga,  ahoskatua) Letoniako hiriburua eta hiri nagusia da. Bertako gune historikoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk, Europako modernismo eraikinen sorta handiena baitauka. 2010ean 709.145 biztanle zituen.

 Inguru naturala eta klima 

Riga hiria izen bereko golkoan kokatua dago, Daugava ibaia itsasoratzen den tokian. Itsaso Baltikoan portu garrantzitsua da. Hiru herrialde baltiarretako hiririk populatuena da Riga.

Letoniak itsas klima dauka, udak freskoak izaten dira eta neguak hotzak izaten dira, betiere itsasoaren hurbiltasunak eskaintzen duen tenperaturen moderazioarekin.

 Auzoak 
Riga sei gune administratibotan banaturik dago. Dena den, bertako biztanleek hiria auzotan banatzen dute "mikro eskualde" izenarekin ere deituak. Auzoak honakoak dira:

 Vecrīga
 Pārdaugava
 Ziepniekkalns
 Tornakalns
 Imanta
 Zolitūde
 Bolderāja
 Vecmīlgravis
 Sarkandaugava
 Mežaparks
 Jugla
 Šmerlis
 Mežciems
 Ķengarags
 Purvciems
 Pļavnieki
 Dārzciems

 Historia 
Riga, antzinako herri livoniarra bizi zen gunean ezartzen da, Daugava eta Ridzene ibaiak batzen diren tokian. Ridzene ibaiari Riga ibaia deitzen zitzaion antzina. Ibaiaren puntu batean, gaur egun ez den portu natural bat zegoen bertan, Rigako lakua izenez ezagutzen zena. Riga hiriaren izena, antzinako laku honetatik datorrela uste dute adituek.

Hiriaren fundazio ofizialtzat 1201eko abuztuaren 18ko data gordetzen da, non Albrecht von Buxthoeven apezpiku alemaniarrak bedeinkatu zuen hiriaren sorrera. Apezpikua Bremendik etorri zen Livonia ebanjelizatzera eta germanizatzera, Iparraldeko Gurutzaden kontestuan. Zaldun germaniarren aristokraziak, Livoniako Ordena izena harturik, gaur egungo Letoniari dagokion lurralde osoa Rigatik kontrolatu zuen hurrengo mendeetan. 

Alemanen indarra ahuldutakoan, hiria Suediarena izan zen 1621etik 1710era, eta gero Errusiak konkistatu zuen gerra latz baten ondoren. 

 Independentziaren bi tarteak 
Rigak inperio errusiarrarentzat izan zuen garrantzia haziz joan zen denborarekin, Errusiako portu nagusietako bat bilakatuz. Barne migrazio handien garai honetan, alemaniarrak gutxiengo bilakatu ziren errusiar eta letoniarren aurrean, baina posizio sozial eta politiko prestigiotsuenak mantentzea lortu zuten hirian. Izatez, 1867an Rigako biztanleen % 42,9 alemanak ziren eta  hiriko administrazioaren hizkuntza ofiziala alemana izan zen 1891 arte, non Errusiak Baltikoko lurralde guztietan Errusifikazio prozesua indartu zuen. Errusiako inperioa erortzean, 1918an, bihurtu zen letoniera azkenik hizkuntza ofiziala, Letoniako independentziaren ondoren. 

Riga Letoniako errepublika independentearen hiriburu bihurtu zen, eta haren zoriak jarraitu zuen (1940an Sobietar okupazioa, 1941etik 1944ra Alemania naziren okupazioa eta gerra suntsitzea, 1944an sobietarrek berriro okupatua).

Bigarren Mundu Gerraren garaian 30.000 pertsona baino gehiagoko hiriko judu populazio osoa Rigako ghettoan giltzapetu zuten eta 1941ean geheinak erahil zituzten hiritik gertuko Rumbula basoan egindako sarraskietan. Ondoren, ghettoa Alemaniako, Austriako eta Bohemiako 16.000 judu ingururekin birpopulatu zuten, hauek ere 1943an zehar sarraskituak izan ziren.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, Rigak SESBren parte jarraitu zuen, 1991n independentzia berreskuratu zuen Letoniako estatu berriaren hiriburu gisa.

 Europako Kultura Hiriburu 
2014an Europako kultura-hiriburua izan zen, 200 ekintza baino gehiago prestatu zituzten sei arlotan banatuta: zinema, antzerkia, musika, literatura, artea eta ingurumena. %15 eta %20 inguru igo zen turismoa. 24 milioi euroko aurrekontua izan zuenSaioa Alkaiza Guallar, «Turisten neurriko kultura», Berria, 2015-0108.

 Iruditegia 

 Demografia 
 Biztanleriaren bilakaera Urtea  Biztanleria  1767  19.5001800  29.5001840  60.0001867  102.6001881  169.3001897  282.2001913  517.5001920  185.1001930  377.9001940  353.8001945  228.2001955  566.9001970  731.8001979  835.5001990  909.1352005  731.7622010  709.145
Rigak 709.145 biztanle zeuzkan 2010ean. Historian zehar biztanleriak hainbat aldaketa izan ditu, betiere goranzko joeran. Dena den, Lehen Mundu Gerraren ostean jaitsiera handia izan zuen, gerrateak eragindako hildako eta bizimoduaren okertzeagatik. Bigarren Mundu Gerraren ostean ere biztanleria asko jaitsi zen, egin ziren deportazio masiboek eraginda.

Gaur egun Rigako biztanleria beherantz doa poliki-poliki, Europa ekialdeko beste hainbat hiri eta herrialdetan bezala. Biztanle gehien 1990ean izan zuen, orduan Rigak 900.000 laguneko biztanleria baitzuen. Europar Batasuneko beste herrialde batzuetara emigrazioa handia dago. Horrez gain, jaiotze tasaren beherakada handia dela eta, biztanleria gero eta zaharragoa da.

 Rigatar ezagunak 
 Mikhail Barishnikov, dantzari eta koreografoa.
 Isaiah Berlin, britainiar filosofoa.
 Biruta Delle, margolaria.
 Sergei Eisenstein, sobietar zinema zuzendaria.
 Elina Garanca, mezzo-sopranoa.
 Johann Georg Hamann, alemaniar idazle eta filosofoa.
 Johann Gottfried Herder, alemaniar poeta.
 Mstislav Vsevolodovitx Keldyx, sobietar zientzialaria.
 Gidon Kremer, biolin-jotzailea.
Wilhelm Ostwald, alemaniar kimikaria.
Inese Pabērza, abeslari eta aktorea.
 Kristian Jaak Peterson, estoniar olerkaria.
 Mikhail Tal, sobietar xakelaria.
 Ēvī Upeniece, eskultorea.

 Herri eta hiri senidetuak 
Riga ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
  Aalborg (Danimarka) (1989) (1990)
  Alacant (Espainia)
  Almaty (Kazakhstan) (1998)
  Amsterdam (Herbehereak) (2003) (2011)
  Astana (Kazakhstan) (2006)
  Beijing (Txina) (2004)
  Bordele (Frantzia) (1993)
  Bremen (Alemania) (1985) (1992)  Cairns (Australia) (1990) (2013)
  Calais (Frantzia)
  Dallas (Texas) (Ameriketako Estatu Batuak) (1986) (1990)
  Dunkerque (Frantzia)
  Erevan (Armenia) (2013)
  Florentzia (Italia) (2004)
  Guam (Guam)
  Kaunas (Lituania)  Kazan (Errusia)
  Kiev (Ukraina) (1998)
  Kobe (Japonia) (1974) (1991)
  Minsk (Bielorrusia)
  Mosku (Errusia) (2001)
  Norrköping (Suedia) (1988) (2014)
  Paita (Peru)
  Pori (Finlandia) (1964) (2011)  Providence (Rhode Island) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Rostock (Alemania) (1974) (1991)
  San Petersburgo (Errusia) (1997) (2006)
  Santiago (Txile) (1997)
  Slough (Ingalaterra) (Erresuma Batua)
  Stockholm (Suedia) (1998)
  Suzhou (Txina) (1997) (2003)  Taipei (Taiwan) (2001)
  Tallinn (Estonia) (2005)
  Tartu (Estonia) (2005)
  Taxkent (Uzbekistan) (2004)
  Tbilisi (Georgia) (2007)
  Varsovia (Polonia) (2002)
  Vilnius (Lituania) (2005)

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Rigako Udalaren webgunea


Kategoria:Gizateriaren Ondarea Letonian
Kategoria:Europako hiriburuak