Marlon Brando

Marlon Brando, Jr. (Omaha, Nebraska, 1924ko apirilaren 3a - Los Angeles, Kalifornia, 2004ko uztailaren 1a) estatubatuar antzerki eta zinema aktorea izan zen, XX. mendeko hoberenetarikoa. Bitan irabazi zuen Gizonezko aktore onenaren Oscar saria, Terry Malloy (On the Waterfront, 1954) eta Vito Corleone (The Godfather, 1972) antzezteagatik.

Stanislavski metodoa —barne azterketa baliatuz pertsonaiaren larruan sartzera behartzen duen antzezpen ikasbidea— muturrera eraman zuen eta, beraz, zinemako ikono handienetako bat bihurtu zen. Haren antzezteko erak, nortasunak eta Hollywoodeko bizitza sozialaren gaineko interesik ezak eragin sakona izan zuen aktore belaunaldi batean, James Dean, Paul Newman, Robert De Niro, Al Pacino, Robert Duvall, Sean Penn, Russell Crowe, eta Jack Nicholson barne. Gainera, politikoki konprometitua izan zen, eta publikoki bat egin zuen ekimen askorekin, batez ere Amerikar Indioen Mugimenduaren alde.

 Bizitza 
Marlon Brando Omahan jaio zen 1924ko apirilaren 3an. Haurtzaro goibel antzekoa izan zuen. Ama antzerkizalea zuen, baina baita alkoholzalea ere. Artean umea zela, sarritan aurkitu zuen ama tabernan total eginda, edo kale bazter batean botata. Depresio Handiko urte latzetan, maitasuna jaso beharrean babesik eza eta abandonua sufritu zituen. Erabateko nerabe errebeldea bihurtuta, aitak esaten zion bere bidea urra zezan, egin zezan zirt edo zart.

Aktore izateko asmoarekin, New Yorkera jo zuen 1943an. Actors Studion ibili ondoren, 1944tik 1950era antzerkian jardun zuen. Baina zinematik etorri zitzaion batez ere fama. Izan ere, Stanley Kowalski jatorri poloniarreko behargin amorala eta bortitza bihurtu zen Elia Kazanen A Streetcar Named Desire artegagarrian (1951). Berezkoa zuen talentua, bazeukan karisma, eta fisikoki, gainera, erakargarria zen.

Hainbat pertsonaia gogoangarriren identitateak bereganatu zituen hurrengo urteetan: Emiliano Zapatarena (Viva Zapata!, 1952), Johnny Strabler motorzale konformagaitzarena (The Wild One, 1953), Calder sheriff erosezinarena (The Chase, 1966), Kurtz koronel eroarena (Apocalypse Now, 1979)... Aktore onenaren Oscar saria bitan irabazi zuen: Terry Malloy buruestimua galduta zeukan boxealari ohi duinarena (On the Waterfront, 1954) eta Vito Corleone mafiaburuarena (The Godfather, 1972) egiteagatik.Izar bat zen, erreferentzia bat gremioko kideentzat, baina ezin zuen eraman ikono bat izateak dakarrena. 1970eko hamarkadan apaldu zen haren argia, eta Sozietateko Uharteetako Tetiꞌaroa atoloira joan zen bizitzera bere hirugarren emaztearekin —hamaika seme-alaba izan zituen—. Horietako batek, Cheyennek, bere buruaz beste egin zuen 1995ean, eta beste batek, Christianek, bost urte igaro zituen kartzelan. Handik libratzeko dirutza xahutu zuen Brandok epaiketetan, eta ia sosik gabe geratu zen hil aurretik. Michael Jacksonen bideoklip batean ere parte hartu zuen egoerari buelta emateko; antzeztu gabe, nolabait aurrera egiteko soilik.

 Filmografia 
 Urtea  Izenburua  Rola  Zuzendaria 1950 The Men Kenneth "Ken" Wilcheck / "Bud" Fred Zinnemann 1951 A Streetcar Named Desire Stanley Kowalski Elia Kazan 1952 Viva Zapata! Emiliano Zapata Elia Kazan1953 Julius Caesar Marko Antonio Joseph L. Mankiewicz The Wild One Johnny Strabler  László Benedek1954 On the Waterfront Terry Malloy Elia Kazan Désirée Napoleon Bonaparte Henry Koster 1955 Guys and Dolls Sky Masterson Joseph L. Mankiewicz 1956 The Teahouse of the August Moon Sakini Daniel Mann 1957 Sayonara Maj. Lloyd "Ace" Gruver Joshua Logan 1958 The Young Lions Lt. Christian Diestl Edward Dmytryk 1960 The Fugitive Kind Valentine "Snakeskin" Xavier Sidney Lumet 1961 One-Eyed Jacks Rio Marlon Brando 1962 Mutiny on the Bounty Fletcher Christian Lewis Milestone 1963 The Ugly American Ambassador Harrison Carter MacWhite George Englund 1964 Bedtime Story Freddy Benson Ralph Levy 1965 Morituri Robert Crain Bernhard Wicki1966 The Chase Calder sheriffa  Arthur Penn The Appaloosa Matt Fletcher Sidney J. Furie1967 A Countess from Hong Kong Ogden Mears Charlie Chaplin Reflections in a Golden Eye Maj. Weldon Penderton John Huston 1968 Candy Grindl Christian Marquand1969 The Night of the Following Day Bud, txoferra Hubert Cornfield Queimada Sir William Walker Gillo Pontecorvo 1971 The Nightcomers Peter Quint Michael Winner1972 The Godfather Don Vito Corleone Francis Ford Coppola Last Tango in Paris Paul Bernardo Bertolucci 1976 The Missouri Breaks Robert E. Lee Clayton Arthur Penn1978 Superman Jor-El  Richard Donner Raoni Narratzailea Jean-Pierre DutilleuxLuiz Carlos Saldanha 1979 Apocalypse Now Kurtz koronela Francis Ford Coppola 1980 The Formula Adam Steiffel John G. Avildsen 1989 A Dry White Season Ian McKenzie Euzhan Palcy 1990 The Freshman Carmine Sabatini Andrew Bergman 1992 Christopher Columbus: The Discovery Tomás de Torquemada John Glen 1995 Don Juan DeMarco Dr. Jack Mickler Jeremy Leven 1996 The Island of Dr. Moreau Moreau doktorea John Frankenheimer 1997 The Brave McCarthy Johnny Depp 1998 Free Money Warden Sven "The Swede" Sorenson Yves Simoneau 2001 The Score Max Frank Oz

 Filmen zuzendaria eta izenburuak 
Taula honek filmen jatorrizko izenburuak eta zuzendariak erakusten ditu, baita gaztelaniazko, frantsesezko, euskarazko, katalanezko nahiz galizierazko izenburuak ere, itzulpenik baldin badute:
UrteaFilmaZuzendariaBeste izenburu batzuk 1950The MenFred Zinnemann gaztelaniaz: Hombres frantsesez: C'étaient des hommes 1951A Streetcar Named DesireElia Kazan gaztelaniaz: Un tranvía llamado Deseo frantsesez: Un tramway nommé Désir 1952Viva Zapata!Elia Kazan gaztelaniaz: ¡Viva Zapata! frantsesez: Viva Zapata ! 1953The Wild OneLászló Benedek frantsesez: L'Équipée sauvage katalanez: El salvatge 1953Julius CaesarJoseph L. Mankiewicz gaztelaniaz: Julio César frantsesez: Jules César 1954DésiréeHenry Koster gaztelaniaz: Desirée 1954On the WaterfrontElia Kazan frantsesez: Sur les quais katalanez: La llei del silenci galizieraz: A lei do silencio 1955Guys and DollsJoseph L. Mankiewicz frantsesez: Blanches Colombes et Vilains Messieurs katalanez: Ells i elles 1956The Teahouse of the August MoonDaniel Mann gaztelaniaz: La casa de té de la luna de agosto frantsesez: La Petite Maison de thé 1957SayonaraJoshua Logan euskaraz: Sayonara 1958The Young LionsEdward Dmytryk frantsesez: Le Bal des maudits katalanez: El ball dels maleïts galizieraz: O baile dos malditos 1959The Fugitive KindSidney Lumet gaztelaniaz: Piel de serpiente frantsesez: L'Homme à la peau de serpent 1961One-Eyed JacksMarlon Brando gaztelaniaz: El rostro impenetrable frantsesez: La Vengeance aux deux visages katalanez: Un tipus dur 1962Mutiny on the BountyLewis Milestone frantsesez: Les Révoltés du Bounty katalanez: Motí a la Bounty 1963The Ugly AmericanGeorge Englund gaztelaniaz: Su Excelencia el Embajador frantsesez: Le Vilain Américain 1964Bedtime StoryRalph Levy gaztelaniaz: Dos seductores frantsesez: Les Séducteurs euskaraz: Bedtime Story 1965MorituriBernhard Wicki 1966The AppaloosaSidney J. Furie gaztelaniaz: Sierra prohibida frantsesez: L'Homme de la Sierra 1966The ChaseArthur Penn gaztelaniaz: La jauría humana frantsesez: La Poursuite impitoyable katalanez: La caça de l'home 1967A Countess from Hong KongCharlie Chaplin gaztelaniaz: La condesa de Hong Kong frantsesez: La Comtesse de Hong-Kong katalanez: La comtessa de Hong Kong 1967Reflections in a Golden EyeJohn Huston gaztelaniaz: Reflejos de un ojo dorado frantsesez: Reflets dans un œil d'or katalanez: Reflexos en un ull daurat 1968The Night of the Following DayHubert Cornfield frantsesez: La Nuit du lendemain 1968CandyChristian Marquand 1969Burn!Gillo Pontecorvo gaztelaniaz, frantsesez, euskaraz eta katalanez, Queimada 1972Last Tango in ParisBernardo Bertolucci gaztelaniaz: El último tango en París frantsesez: Le Dernier Tango à Paris katalanez: L'últim tango a París 1972The GodfatherFrancis Ford Coppola gaztelaniaz: El padrino frantsesez: Le Parrain katalanez: El Padrí galizieraz: O padriño 1972The NightcomersMichael Winner gaztelaniaz: Los últimos juegos prohibidos frantsesez: Le Corrupteur 1976The Missouri BreaksArthur Penn frantsesez: Missouri Breaks katalanez: Missouri 1977The Godfather SagaFrancis Ford Coppola frantsesez: Le Parrain 1978SupermanRichard Donner 1979Apocalypse NowFrancis Ford Coppola 1980The FormulaJohn G. Avildsen gaztelaniaz: La fórmula frantsesez: La Formule 1989A Dry White SeasonEuzhan Palcy gaztelaniaz: Una árida estación blanca frantsesez: Une saison blanche et sèche katalanez: Una àrida estació blanca galizieraz: Unha árida estación branca 1990The FreshmanAndrew Bergman gaztelaniaz: El novato frantsesez: Premiers pas dans la mafia katalanez: El passerell 1991Here's Looking at You, Warner Bros.Robert Guenette gaztelaniaz: Here’s Looking at You, Warner Bros. 1991Hearts of Darkness: A Filmmaker's ApocalypseGeorge Hickenlooper gaztelaniaz: Corazones en tinieblas frantsesez: Aux cœurs des ténèbres : L'Apocalypse d'un metteur en scène 1992The Godfather Trilogy: 1901-1980Francis Ford Coppola 1992Christopher Columbus: The DiscoveryJohn Glen gaztelaniaz: Cristóbal Colón: el descubrimiento frantsesez: Christophe Colomb : La Découverte katalanez: Les aventures de Cristòfor Colom 1995Don Juan DeMarcoJeremy Leven 1996The Island of Dr. MoreauJohn Frankenheimer gaztelaniaz: La isla del doctor Moreau frantsesez: L'Île du docteur Moreau katalanez: L'illa del Dr. Moreau 1997The BraveJohnny Depp 1998Free MoneyYves Simoneau katalanez: Assalta'l com puguis 2001The ScoreFrank Oz 2001Apocalypse Now ReduxFrancis Ford Coppola 2001A Huey P. Newton StorySpike Lee 2006Superman II: The Richard Donner CutRichard Donner frantsesez: Superman 2: The Richard Donner Cut 2006Superman ReturnsBryan Singer 2011Always BrandoRidha Behi 2012Final Cut: Ladies and GentlemenGyörgy Pálfi gaztelaniaz: Final Cut: Ladies & Gentlemen frantsesez: Final Cut – Mesdames et Messieurs 2015Listen to Me MarlonStevan Riley 2016I Am Not Your NegroRaoul Peck gaztelaniaz: No soy tu negro 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Adler, Stella; Paris, Barry (1999). Stella Adler on Ibsen, Strindberg, and Chekhov. New York City: Alfred A. Knopf. ISBN 0-679-42442-3.
 Bain, David Haward. The Old Iron Road: An Epic of Rails, Roads, and the Urge to Go West. New York: Penguin Books, 2004. ISBN 0-14-303526-6.
 Bly, Nellie (1994). Marlon Brando: Larger than Life. New York City: Pinnacle Books/Windsor Pub. Corp. ISBN 0-7860-0086-4.
 Bosworth, Patricia (2001). Marlon Brando. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-84284-6.
 Brando, Anna Kashfi; Stein, E.P. (1979). Brando for Breakfast. New York: Crown Publishers. ISBN 0-517-53686-2.
 Brando, Marlon and Donald Cammell. Fan-Tan. New York: Knopf, 2005. ISBN 1-4000-4471-5.
 Brando, Marlon; Lindsey, Robert (1994). Brando: Songs My Mother Taught Me. New York: Random House. ISBN 0-679-41013-9.
 Dimare, Philip C. (2011). Movies in American History: An Encyclopedia. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-296-8.
 Ebert, Roger (2010). The Great Movies III. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-18208-7.
 Englund, George. The Way It's Never Been Done Before: My Friendship With Marlon Brando. New York: Harper Collins Publishers, 2004. ISBN 0-06-078630-2.
 Evans, Robert (1994). The Kid Stays in the Picture. New York: Hyperion. ISBN 978-0-7868-6059-3.
 Girgus, Sam B. (1998). Hollywood Renaissance: The Cinema of Democracy in the Era of Ford, Capra, and Kazan. New York City: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62552-4.
 Graziano, Rocky; Barber, Rowland (1955). Somebody Up There Likes Me. New York: Simon & Schuster.
 Grobel, Lawrence (2000). Above the Line: Conversations about the Movies. New York City: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80978-1.
 Grobel, Lawrence. "Conversations with Brando." New York, Hyperion, 1990. Cooper Square Press 1999. Rat Press, 2009
 Hamilton, Neil A. (2006). The 1970s. Eyewitness History. New York: Facts on File. ISBN 978-0-8160-5778-8.
 Judge, Bernard. Waltzing With Brando: Planning a Paradise in Tahiti. New York: ORO Editions, 2011.ISBN 978-0-9826226-4-3
 Kanfer, Stefan (2008). Somebody: The Reckless Life and Remarkable Career of Marlon Brando. New York City: Knopf. ISBN 978-1-4000-4289-0.
 Kaufman, Burton I.; Kaufman, Diane (2009). The A to Z of the Eisenhower Era. Lanham, MD: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7150-2.
 Lebo, Harlan (2005). The Godfather Legacy: The Untold Story of the Making of the Classic Godfather Trilogy. New York City: Touchstone Press. ISBN 978-0-7432-8777-7.
 Levinson, Martin H. (2011). Brooklyn Boomer: Growing Up in the Fifties. Bloomington, IN: iUniverse. ISBN 978-1-4620-1712-6.
 McDonald-Walker, Suzanne (2000). Bikers: Culture, Politics and Power. Oxford: Berg Publishers. ISBN 1-85973-356-5.
 McDonough, Jimmy. Big Bosoms and Square Jaws: The Biography of Russ Meyer, King of the Sex Film. New York: Crown, 2005. ISBN 978-1-4000-5044-4.
 McGowan, David (2014). Weird Scenes Inside the Canyon: Laurel Canyon, Covert Ops & the Dark Heart of the Hippie Dream. SCB Distributors. ISBN 978-1-9093-9413-1.
 Pendergast, Tom and Sara. St. James Encyclopedia of Popular Culture, Volume 1. Detroit, Michigan: St. James Press, 2000. ISBN 978-1-55862-405-4.
 Petkovich, Anthony. "Burn, Brando, Burn!". UK: Headpress 19: World Without End (1999), pp. 91–112.
 Pierpont, Claudia Roth (October 27, 2008). "Method Man". New Yorker.
 Powell, Larry; Garrett, Tom (2013). The Films of John Avildsen: Rocky, The Karate Kid and Other Underdogs. Jefferson, NC: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-6692-4.
 Santopietro, Tom (2012). The Godfather Effect: Changing Hollywood, America, and Me. New York City: Thomas Dunne Books. ISBN 978-1-250-00513-7.
 Schoell, William. The Sundance Kid: A Biography of Robert Redford. Boulder, CO: Taylor Trade Publishing, 2006. ISBN 978-1-58979-297-5.
 Sellers, Robert (2010). Hollywood Hellraisers: The Wild Lives and Fast Times of Marlon Brando, Dennis Hopper, Warren Beatty, and Jack Nicholson. New York City: Skyhorse Publishing. ISBN 978-1-61608-035-8.
 Stern, Keith (2009). Queers in History: The Comprehensive Encyclopedia of Historical Gays, Lesbians and Bisexual. Jackson, TN: BenBella Books. ISBN 978-1-933771-87-8.
 Williams, Linda (2008). Screening Sex. Durham, NC: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4285-4.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nebraskarrak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako aktoreak
Kategoria:Gizonezko aktore onenaren Oscar sariaren irabazleak
Kategoria:Alemaniar estatubatuarrak
Kategoria:Herbeherear estatubatuarrak
Kategoria:Drama gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo saridunak (zinea)
Kategoria:Cannesko Zinemaldiko gizonezko interpretazio onenaren saridunak
Kategoria:Amerindiarren eskubideen aldeko ekintzaileak