Onomatopeia

Onomatopeia (grezierazko ὀνομα(το), onoma "izen/hitz" eta poiía, "egite/fabrikazio") soinu bat imitatzen duen hitza edo hitz taldea da; adibidez, tas-tas, danba-danba edo plisti-plasta. Animalien soinuak adierazteko ere erabiltzen dira, hala nola oilarraren kukurruku edo txorien txio-txio.

Nahiz eta onomatopeiak soinuen transkripizio fonetiko "naturalak" diruditen, hizkuntza bakoitzak bereak izaten ditu, haren fonologia eta egituraren arabera. Adibidez, txoriek euskaraz txio egiten duten bitartean, gaztelaniaz pio, frantsesez cuic, ingelesez tweet eta alemanez piep egiten dute.

Lexikalizazioa

Teoria linguistiko batzuen arabera, Leibnizena kasu, onomatopeiak hizkuntzaren sorburutzat hartzen dira: haien arabera, lehen gizakiek hitz egiteko inguruko soinuak imitatuz egin zituzten. Max Müller, Otto Jespersen edo Chomskyk ezeztatu egin dituzte teoria horiek harrez geroztik.

Hala ere, onomatopeiak, bere etimologiak adierazten duen bezala, hainbat hizkuntzatako hitzak eratzeko bide garrantzitsua da: haien lexikoetako hitz asko onomatopeietatik eratorriak dira. Adibidez, zizta hitzak eta zizt onomatopeiak erlazio estua dutenik ezin uka.

Erabilera
Badirudi onomatopeiak bigarren mailako hitzak-edo direla, edo gutxienez testuari halako bizitasuna eman nahi zaionean erabiltzen direla, ahozkotasunetik hurbil. Hala ere, hizkuntzaren arabera desberdina izan daiteke, onomatopeiaren eta hitzaren beraren desberdintasunaren arabera. Adibidez, ingelesez hitz eta aditz ugari onomatopeiatik fonologikoki hurbil edo berdinak direnez, bien arteko aldea lausotzen da; erromantzeetan, ordea, oso desberdinak izanik, erabilerak (eta hizkuntza-erregistro motak) aldenduak dituzte. Euskararena erdibideko sistema bide da.

Komikietan onomatopeia asko erabiltzen dira, askotan irudietan bisualki integratuta, marrazkiak berak soinua namarmenduz.

Animalienak

Animalien soinuak adierazteko ere erabiltzen dira, hala nola:
 Oilarra: kukurruku.
 Txerria: kurrin-kurrin.
 Txoria: txio-txio.
 Kukua: ku-ku.
 Kilkerra: kir-kir.
 Txakurra: zaunk-zaunk (txakur handien adausia) edo au-au (zaunka).

Animalienak ez direnak

Hona hemen animalien hotsak ez direnen onomatopeia batzuk:
 Ekintza OnomatopeiaTiroa  danbaAtean joka   danba-danba Barrezka kar-kar-kar Txirrina joka    txirrin Telefonoa joka txirrin-txirrin Mugimendu azkarraraaa Uretan ibiltzenplixti-plaxta Poliki ibiltzenttipi-ttapa Umea lau hanketanttaka-ttakaPospoloa piztean raixtaEkintza bat etengabeanriki-raka / ñiki-ñaka / raka-raka / ñaka-ñakaUra mugitzean, errekan adibidezur-urSuasuuu-suuuUra hormatik irristan iz-izDistiradir-dirLantegiko tutua tuuuuDardara dar-darSaltsa irakiten pil-pilUra irakiten bor-borPuzkerra turrutUme baten puzkerrapurrunOihal batek urratzean     tarratZerbait eztarritik irensteanklikLikido bat irenstean       urrup / zurrutTxiza egiteantxiz-txiz / pix-pix Gurdia ibiltzean         kirrinka-karrankaAutoa mugitzean        po-poZintza egitean                                          zintz-zintzOlioa irakiten                                           xirt-xirt / xart-xartLurrera erortzean                                     danbalaZartakoa                                  zartLabana edo sastakaia sartzean               sasta / zaztaZaplastakoa edo zaplamokoa                  zaplaTximista erortzean                                  ximistTrumoiaren soinua                                  burrunMugimendu azkarra                                di-da / ti-taSuak zerbait erretzean                             zi-zi / fu-fuItsasoa haserre                                         orroNarrastiak  mugitzean                             narras-narrasIrrista egitean                                          irrist / xirrixt / txirrixtItoginaren soinua                                    ta-ta-ta-tadilin-dalan /dindan-boleranMailuaren hotsa                                      tiriki-traukiZerbait jotzean                                        kinki-kankaAzkar ibiltzean                                        triki-traka / tirri-tarraTrikitixa                                  triki-triki-trikiSagarra txikitzean                                   kirikoketa-kirikoketaZurrunga egitean                                     zurrun-zurrunEgurra aizkoraz moztean                        taka-takaPlaterean edo edalontzian jotzean          kankaZiztatzeanzizt / zizta / txista

 Bibliografia 
Azken urte hauetan, euskarazko onomatopeiez, gutxienez bi liburu argitaratu dira:

• Santisteban, Karlos: Onomatopeia eta Adierazpen Hotsen Hiztegia, Gero, Bilbo, 2007.

• Ibarretxe Antuñano, Iraide: Hizkuntzaren Bihotzean: Euskal Onomatopeien Hiztegia, Gaiak, Donostia, 2006.

Horiez gain, onomatopeien gaineko informazioa han-hemenka topa daiteke. Interneten eskuragarri, IVAPek argitaratutako Galdezka liburua. 321.-330. orrialdeetan onomatopeien bilduma txiki bat:

• Zenbaiten artean: GaldezkA, IVAP, Zarautz, 2003.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Ideofono

 Kanpo estekak 
 Joseba Aurkenerena: Euskal onomatopeiak berreskuratzen
 Alicia San Juan: Bihotzak taup-taup egiten al dizu? Euskal onomatopeiak!.
 BERRIAko estilo liburua: Euskarazko onomatopeiak eta animalien hotsen izenak.
 EITB: Euskal onomatopeiak .
 EHU: Sinbolismo fonetiko bidez sortutako hitzak .
 Hainbat egile; IVAPek argitaratuaː GaldezkA. (Ikus 321.-330. orrialdeetan onomatopeien bilduma txiki bat).
 Onomatopeien zerrendak.

Kategoria:Hitzak
Kategoria:Greziar jatorriko hitzak
Kategoria:Figura erretorikoak
Kategoria:Semiotika