Ozar-izar

Ozar-izarra, izar-euria edo meteoro-zaparrada kometen isatsek utzitako partikulak Lurraren atmosferarekin ukitzean sortzen den fenomenoa da.

 Historia 
Aro Garaikideko lehen ozar-izar esanguratsuak 1833ko azaroko Leonidak izan ziren. Hurbilketen arabera, ozar-izar honek ehun mila izar iheskor inguru agerrarazi zituen orduro, baina ozar-izarra gutxitzen zihoala egin zen beste hurbilketa baten arabera, berrehun mila izar iheskorretik gora ekoitzi zituen gertaerak guztira, iraun zituen bederatzi ordutan. Izar iheskorrak gehienbat Mendi Harritsuetatik ekialdera dagoen Ipar Ameriketako eskualdean ikusi ahal izan ziren. Denison Olmsted (1791-1859) amerikar zientzialariak hobeki azaldu zuen gertaera. 1833ko azken bi hilabeteak eman zituen gertaerari buruzko datuak biltzen, azkenik 1834ko urtarrilean American Journal of Science and Arts aldizkarian ondorioak argitaratu zituen arte. Ozar-izarrak iraupen laburra izan zuela ebatzi zuen, Europan ez zelako ikusgai izan; izar iheskorrak Leo konstelaziotik zetozela baieztatu zuen eta horiek jatorria espazioko hauts-hodei batean zutela iritzi zuen. Lehen gertakizun ikusgarri honek zientzialariak harrituta mantendu zituen hurrengo urteetan eta hainbat lan egin ziren ozar-izarrei buruzko informazio gehiago lortu nahian.

Izar iheskor edo meteoroen izaera eztabaidagai zen oraindik XIX. mendean. Zenbait zientzialarik meteoroak fenomeno atmosferiko jakin batzuen ondorio zirela uste zuten (Alexander von Humboldt, Adolphe Qoetelet, Julius Schmidt), baina Giovanni Schiaparelli astronomo italiarrak meteoro eta kometen arteko erlazioa zehaztu zuenean uste horiek indarra galdu zuten. Erlazio horren frogak 1867an eman zituen aditzera, Notes upon the astronomical theory of the falling stars lanean. 1890eko hamarkadan, George Johnstone Stoney (1826–1911) astronomo irlandarra eta Arthur Matthew Weld Downing (1850–1917) astronomo britainiarra espazioko hautsak Lurraren orbitaren zein gunetan pilatzen ziren kalkulatzen saiatu ziren lehenak izan ziren. Hartarako 55P/Tempel-Tuttle kometak 1866ko iragatean utzitako hautsak aztertu zituzten, 1898 eta 1899ko Leonida ozar-izarrak jazo aurretik. Mende hartako azken urteetako ozar-izarrak jazo ondoren, azken kalkuluek adierazi zuten hauts gehiena Lurraren orbitatik barnealdera zegoela. Berlingo Konputazio Astronomikoko Errege Institutuko Adolf Berberich zientzialariak baietsi egin zituen aurreko bi zientzialariek ateratako ondorioak. Hurrengo urteetan ozar-izar aipagarririk ez egoteak ziurtatu egin zuen arestian aipatutako tesia, baina garaiko zientzialariek bazekiten ozar-izarrak behar bezala aurresateko konputazio-sistema askoz garatuagoak behar zirela.

1981ean Jet Propulsion Laboratoryko Donald K. Yeomans zientzialariak ozar-izarren historia berrikusi zuen eta arreta handia jarri zuen Leonidetan eta Tempel-Tuttle kometaren orbita dinamikoaren historian. Berrikuspen horretatik grafiko bat atera zuen, zeinak Lurra eta Tempel-Tuttle kometaren posizio erlatiboak eta Lurra hauts dentsodun guneetatik igaro zen posizioak erakusten zituen. Grafiko horretatik ondorioztatu zen meteoroideak normalean kometaren bidetik kanpo eta harengandik atzerago egon ohi direla.

 Jatorria eta sorrera 
Ozar-izarrak Lurra bezalako planeta baten eta kometan baten hondakinen arteko elkarrekintzaren ondorioz sortzen dira. Kometen hondakinak bi modu nagusitan sor daitezke: haien isatsak askatzen duen ur-lurrunezko arrastoen metaketaren bidez edo apurtzearen ondorioz. 1951an Fred Whipple hondakin horiek aztertzen ibili eta kometak Eguzkia orbitatzen duten "elur-bola zikinak" direla esan zuen, barnealdean arrokazko nukleoa dutenak eta gainazalean hautsez zikindutako izotza. Kometaren izotza urezkoa edo metano, amoniako edo halako substantzia lurrunkorrezkoa izan daiteke. Arrokazko nukleoaren tamaina hauts-partikula batena edo harkaitz txiki batena izan daiteke. Nukleorik ohikoenak hauts-ale bat bezain txikiak dira; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta ezohikoagoa izango da. Kometaren izotza berotu eta sublimatzean, askatuko den ur-lurrunak hauts- eta hondar-aleak edo harkaitz handiagoak eraman eta garraia ditzake, ozar-izarrak sortuz.

Hala, esan bezala, kometa bat Eguzkitik hurbil igarotzen den bakoitzean bere gainazaleko izotzaren zati bat lurrundu egiten da eta hortik meteoroide kopuru jakin bat ateratzen da. Meteoroideak kometaren orbita osoan zehar sortu eta hedatuko dira, era horretan, ozar-izarrak sortuz, zeinek sarritan "hauts-aztarna" izena ere jasotzen duten. Kometek aldiz, "gas-aztarna" izena jaso ohi dute, haietatik partikula oso txikiak hegan irteten direlako eguzki-erradiazioaren presioagatik.

Orain dela gutxi, Peter Jenniskens zientzialariak aditzera eman eta babestu zuen tesiak aldaketa ekarri zuen ozar-izarren jatorria ulertzeko modura. Haren tesiaren arabera, periodo motzeko ozar-izar ezagunenak ez dira kometa aktiboetan gertatzen den ur-lurrunaren herrestatzearen ondorio, kometa ia inaktibo baten ezohiko apurtzearen ondorio dira. Ezohiko apurtze hori kometa batek antzeko tamainako gorputz baten aurka talka egiten duenean jazotzen da. Mota honetako ozar-izarrak ezagunak dira, adibidez, Kuadrantidak eta Geminidak, zeinak hurrenez hurren 2003 EH1 eta 3200 Phaethon asteroideen antza zuten gorputzen hausturatik sortu ziren duela bostehun eta mila urte. Talka horiek sortzen dituzten hondakinak, hauts- eta hondar-ale edo harrixken tamainakoak, oso azkar hedatzen dira kometa zenaren edo kaltetutako kometaren orbitan zehar, hala, ozar-izar trinkoak sortuz, zeinak Lurra bezalako gorputz batera eror daitezkeen ingurune horretatik igarotzen bada.

 IMOren Ozar-izarren zerrenda 

IMO edo International Meteor Organizationek sortutako zerrenda.

 Ozar-izar  Iraupen datak  Maximoa  Erradiantea  Abiadura  r  OMK       Data  Eguzki  α  δ  km/s       Cuadrantidak (QUA)  Urt 01-Urt 05  Urt 03  283°16  230°  +49°  41  2.1  120 Delta Cancridak (DCA)  Urt 01-Urt 24  Urt 17  297°  130°  +20°  28  3.0  4 Alfa Centauridak (ACE)  Urt 28-Ots 21  Ots 07  319°2  210°  -59°  56  2.0  6 Delta Leonidak (DLE)  Ots 15-Mar 10  Ots 24  336°  168°  +16°  23  3.0  2 Gamma Normidak (GNO)  Ots 25-Mar 22  Mar 13  353°  249°  -51°  56  2.4  8 Virginidak(VIR)  Urt 25-Api 15  (Mar 24)  (4°)  195°  -04°  30  3.0  5 Liridak (LYR)  Api 16-Api 25  Api 22  032°32  271°  +34°  49  2.1  18 Pi Puppidak (PPU)  Api 15-Api 28  Api 24  033°5  110°  -45°  18  2.0  Aldakor Eta Acuaridak (ETA)  Api 19-Mai 28  Mai 05  045°5  338°  -01°  66  2.4  60 Sagitaridak (SAG)  Api 15-Uzt 15  (Mai 19)  (59°)  247°  -22°  30  2.5  5 Ekain Bootidak (JBO)  Eka 26-Uzt 02  Eka 27  095°7  224°  +48°  18  2.2  Aldakor Pegasidak (JPE)  Uzt 07-Uzt 13  Uzt 09  107°5  340°  +15°  70  3.0  3 Uztail Phoenicidak (PHE)  Uzt 10-Uzt 16  Uzt 13  111°  32°  -48°  47  3.0  Aldakor Piscis Austrinidak (PAU)  Uzt 15-Abu 10  Uzt 28  125°  341°  -30°  35  3.2  5 Delta Hego Acuaridak (SDA)  Uzt 12-Abu 19  Uzt 28  125°  339°  -16°  41  3.2  20 Alfa Capricornidak (CAP)  Uzt 03-Abu 15  Uzt 30  127°  307°  -10°  23  2.5  4 Iota Hego Acuaridak (SIA)  Uzt 25-Abu 15  Abu 04  132°  334°  -15°  34  2.9  2 Delta Ipar Acuaridak (NDA)  Uzt 15-Abu 25  Abu 08  136°  335°  -05°  42  3.4  4 Perseidak (PER)  Uzt 17-Abu 24  Abu 12  140°  46°  +58°  59  2.6  100 Kappa Cignidak (KCG)  Abu 03-Abu 25  Abu 17  145°  286°  +59°  25  3.0  3 Iota Ipar Acuaridak (NIA)  Abu 11-Abu 31  Abu 19  147°  327°  -06°  31  3.2  3 Alfa Aurigidak (AUR)  Abu 25-Ira 08  Ira 01  158°6  84°  +42°  66  2.6  10 Delta Aurigidak (DAU)  Ira 05-Urr 10  Ira 09  166°7  60°  +47°  64  2.9  5 Piscidak (SPI)  Ira 01-Ira 30  Ira 19  177°  5°  -01°  26  3.0  3 Drakonidak (GIA)  Urr 06-Urr 10  Urr 08  195°4  262°  +54°  20  2.6  Aldakor Epsilon Geminidak (EGE)  Urr 14-Urr 27  Urr 18  205°  102°  +27°  70  3.0  2 Orionidak (ORI)  Urr 02-Aza 07  Urr 21  208°  95°  +16°  66  2.5  23 Hego Tauridak (STA)  Urr 01-Aza 25  Aza 05  223°  52°  +13°  27  2.3  5 Ipar Tauridak (NTA)  Urr 01-Aza 25  Aza 12  230°  58°  +22°  29  2.3  5 Leonidak (LEO)  Aza 14-Aza 21  Aza 17  235°27  153°  +22°  71  2.5  20+ Alfa Monocerotidak (AMO)  Aza 15-Aza 25  Aza 21  239°32  117°  +01°  65  2.4  Aldakor Khi Orionidak (XOR)  Aza 26-Abe 15  Abe 02  250°  82°  +23°  28  3.0  3 Abenduko Phoenicidak  (PHO)  Aza 28-Abe 09  Abe 06  254°25  18°  -53°  18  2.8  Aldakor Puppidak / Velidak (PUP)  Abe 01-Abe 15  (Abe 07)  (255°)  123°  -45°  40  2.9  10 Monoceroatidak (MON)  Aza 27-Abe 17  Abe 09  257°  100°  +08°  42  3.0  3 Sigma Hidridak (HYD)  Abe 03-Abe 15  Abe 12  260°  127°  +02°  58  3.0  2 Geminidak (GEM)  Abe 07-Abe 17  Abe 14  262°2  112°  +33°  35  2.6  120 Coma Berenicidak (COM)  Abe 12-Urt 23  Abe 19  268°  175°  +25°  65  3.0  5 Ursidak (URS)  Abe 17-Abe 26  Abe 22  270°7  217°  +76°  33  3.0  10

 Egun-argitan gertatzen diren ozar-izarren zerrenda 

Irrati uhinen bidez behatutako ozar-izarren zerrenda. Batzuetan, egunsentian, ozar-izar hauetako meteoro batzuk ikusi daitezke.

 Ozar-izar  Iraupen datak  Maximoa  Eguzki 2000.0  Erradiantea  Behaketarik onenak  Tasa             α  δ  50°N  35°S    Cap/Sagitaridak  Abe 13-Ots 04  Ots 01  312.312°  299°  -15°  11h-14h  09h-14h  Ertaina Khi Capricornidak  Abe 29-Ots 28  Ots 13  324.324°  315°  -24°  10h-13h  08h-15h  Txikia  Apirileko Piscidak  Api 08-Api 29  Api 20  30.030°  7°  +07°  07h-14h  08h-13h  Txikia Delta Piscidak  Api 24-Api 24  Api 24  34.034°  11°  +12°  07h-14h  08h-13h  Txikia  Epsilon Arietidak  Api 24-Mai 27  Mai 09  48.048°  44°  +21°  08h-15h  10h-14h  Txikia Maiatzeko Arietidak  Mai 04-Eka 06  Mai 16  55.055°  37°  +18°  08h-15h  09h-13h  Txikia  Omicron Cetidak  Mai 05-Eka 02  Mai 20  59.059°  28°  -04°  07h-13h  07h-13h  Ertaina Arietidak  Mai 22-Uzt 02  Eka 07  76.076°  44°  +24°  06h-14h  08h-12h  Handia  Zeta Perseidak  Mai 20-Uzt 05  Eka 09  78.078°  62°  +23°  07h-15h  09h-13h  Handia Beta Tauridak  Eka 05-Uzt 17  Eka 28  96.096°  86°  +19°  08h-15h  09h-13h  Ertaina Gamma Leonidak  Abu 14-Ira 12  Abu 25  152.152°  155°  +20°  08h-16h  10h-14h  Txikia  Sextantidak  Ira 09-Urr 09  Ira 27  184.184°  152°  00°  06h-12h  06h-13h  Ertaina

Ohartxoak:

 α, δ: Erradiantearen kokapenaren koordenatuak. α igoera zuzena da, δ, berriz, deklinazioa. Kontutan hartu behar da, egunero erradiantea mugitzen da, Lurrak Eguzkiarekiko orbitatzen duelako.
 r: Populazio indizea.
 Eguzki: Eguzki-longitudea, Lurra bere orbitarekiko duen posizioaren neurketa zehatza, egutegien zehaztasun ezak saihestuz. Eguzki guztiak, J2000.0 ekinoziorako emanda daude.
 Abiadura: Meteoroek, atmosferan sartzen direnean daukaten abiadura (km/s)tan adierazita. Abiadura hauek 11 km/s (oso motelak) eta 72 km/s (arinak) artean egon ohi dira. Gutxi gorabehera, 40 km/s, batezbesteko abiadura da.
 OMK: Orduko Meteoro Kopurua, irudizko behatzaile batek, ordu batean ikus lezakeen meteoro kopurua zeruaren baldintzarik egokienetan eta erradiantea zuzenean bere buruaren gainean izanik. Ozar-izarren aktibitatea ordu bat baino gutxiago irauten badu, OMK baliokidea (OMKB) erabili beharko da.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
IMOren webgunea

Kategoria:Ozar-izarrak