Iratxeta

IratxetaEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. Orbaibarrako Leotz udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

Leotz udalerriko udalburua da.  biztanle zituen. 

Bertako biztanleak iratxetarrak dira.

 Izena 
Iratxeta beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Iracheta

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Irasxeta (1141)
 Yrasqueta (1147)
 Iraseta (1248)
 Irasçeta (1254)
 Yracheta (1366)
 Iracheta (1534)
 Iracheta (1802)
 Iratxeta (1926)
 Iratxeta (1990)

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Iratxetako armarria Leotz udalerriko armarria da. Armarri honekhonako blasoi hau du:

 Geografia 
Iratxeta Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean eta Leotz udalerrian.

 Inguru naturala eta kokapena 
Leotz udalerria Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 34 kilometrora.

 Klima eta landaredia 
Leotz udalerriko klimaren ezaugarri mediterraneoak bai batez besteko tenperaturan (12,5 gradu) bai batez besteko prezipitazioetan (600-900mm batez beste) ikusten dira. Aldaketa termikoa handia da, eta 20 gradurainoko aldea egon daiteke udaberriko eta udazkeneko egun askotan. Udan bi hilabete idor izaten dira, uztaila eta abuztua. Urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartean dira.

Gizakiaren eragina dela eta, jatorrizko basoen azalera asko gutxitu da, eta mantendu den guneetan ameztiak nabarmentzen dira. Horrez gain, XIX. mendetik aurrera egindako birlandaketen ondorioz, Austriatik ekarritako pinu lariziarren (Pinus nigra) eta beltzen 351 hektarea daude.

 Estazio meteorologikoa 
Leotzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Gartzia V.a Ramiritz erregeak herria Iratxeko monasterioari eman zion 1141ean. XIII. mendetik aurrera, Jerusalemgo San Joan Ospitaletegiek ere lursailak izan zituzten. Tibalt II.a Nafarroakoa erregeak, 1254an, Antso VII.a Nafarroakoak ostu zien Aldaiturri mendiaren aprobetxamendu eskubideak itzuli zizkien bere bizilagunei.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, Iruñeko merkatuko alkateak gobernatzen zuen; elizaren jurisdikzioa, berriz, -zehazki, parrokiako bikarioaren izendapena- Jerusalemgo San Joan ordenaren komendadoreari zegokion. Eraberritze horren ondoren, Iratxeta Orbaibarrako udalerri berrian geratu zen; baina, hura banandu zenean, Leozkoan sartu zen. 1847an, Iratxetak zortzi ikaslerentzako eskola zuen; egoera txarrean zeuden tokiko bideak zituen, eta Iruñetik jasotzen zuen posta.

 Demografia 
 biztanle zituen Iratxetak.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020646368647075726767656568636365616260585353

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio kontzeju honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du herrian, Tafallarantz eta Uzkitarantz.

Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

 Kultura 
 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Leotz udalerria atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Leotz udalerria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Leotz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %15,04k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 15,10k eta 2018n % 28,20k. Euskal hiztun gehien dituen Erriberriko merindadeko udalerria da.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

 Jaiak 
 San Estebango jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 
 San Esteban eliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza.
 Iratxetako garaia, XII. mendean eraikitako ibarreko garai tradizionala.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 
 Leotz
 Orbaibar
 Erdialdea
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Leozko kontzejuak
Kategoria:Nafarroako lehengo udalerriak