Idoi

IdoiEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. Esteribar udalerriko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak idoiarrak dira.

 Izena 
Idoi toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Idoia (1057)
 Ydoiquo (1220)
 Idoiquo (1228)
 Ydoy (1428)
 Idoy (1534)
 Idoi (1605)
 Idoy (1800)
 Idoyç (1911)
 Idoi (1966)

 Geografia 
Idoi Esteriberran dago.

 Ingurune naturala eta klima 
Esteribarko udalerriaren azalera handia dela eta, klima alde handiak daude Esteribar iparraldearen eta hegoaldearen artean. Hala, udalerria klima kontinentalaren eta klima atlantikoaren mugan kokatzen da. Ezaugarri kontinental mediterraneoak ekialdean nabarmentzen dira, eta ezaugarri atlantikoak, berriz, mendebaldean. Urteko batez besteko tenperatura 8 °C eta 12 °C bitartekoa da, eta prezipitazioak 1 000 eta 1 600 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 120 - 140 inguru izaten dira.

Pagoak eta pinu basatiek udalerriaren basoen %68 hartzen dute. Horrez gain, haritzak eta gaztainondoak daude ibarreko gunerik lauenetan. Birlandatutako basoen azalera 128 hektareakoa da, eta batez ere pinu beltz austriarra erabiliz egin zen XIX. mendetik aurrera. Pagoak ugariagoak dira udalerriaren iparraldeko gune menditsuenetan.

 Estazio meteorologikoak 
Esteribarren dagoen Eugi kontzejuan, itsasoaren mailatik 617 metrora, Nafarroako Gobernuak 1968an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1975ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Irotz lekuan, itsasoaren mailatik 479 metrora. Bestalde, 1995ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Zubiri kontzejuan, itsasoaren mailatik 526 metrora. Irotzeko estazioa da Idoierako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

 Historia 
1057an jada dokumentatua agertzen da lokalizazio ezizen bezala ("Idoya"), eta 1268ko "Rediezmoren liburuan" bizi den toki bezala agertzen da. XIV. eta XV. mendeetan jenderik gabe geratu zen.

1835-1845eko udal erreformara arte, Idoik gobernatzen zuen Esteribar ibarreko diputatua eta txandaka etxeen artean izendatzen zen erregidore bat (1802an lau tresna eta hondatu bat ziren). 1847an haurrak Larrasoañako eskolara joaten ziren, biderik onenak ferra ziren eta posta bailarako balidategiak ekartzen zuen.

 Demografia eta biztanleria 
 biztanle zituen Idoiek.2000200120022003200420052006200720082009201020112012201320142015201620172018201920201011108925181516151399999109101210

 Garraioa 
Autobuses Artieda autobus konpainiak Idoi Iruñearekin batzen du. Autobus lineae, honako ibilbideak egiten ditu:

 Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Lintzoain - Erroibar - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Eugi - Urtasun - Saigots - Zubiri - Urdaitz - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daude Esteribarrera (iparesteribartar eta erdiesteribartar aldaerak) eta Artzibarrera (hegoesteribartar aldaera) azpieuskalkietan. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Esteribarko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, Esteribarren ez zegoen esteribarrerazko edo artzibarrerazko euskaldun gutxienik, eta, beraz, bi azpieuskalkiak hilda daude ibarran.

 Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 25ek zekien euskaraz.

1986tik geroztik, Esteribar udalerriaren izen ofiziala Esteribar da.

 Jaiak 

 San Mikelgo jaiak, irailaren azken asteburuan
 Basagaitzeko erromeria, maiatzaren 15an

 Ondasun nabarmenak 

 San Mikel eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Esteribar
 Ibarrak (Iruñerria)
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Esteribarko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Esteribarko lekuak