Aldude

Aldude Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 25,9 kilometrora. Altuera 345 eta 1 000 metro artekoa da, eta 23,27 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 327 biztanle zituen.

Bertako biztanleak aldudarrak dira.

Aldudeko ibarreko hiriburua da.

 Izena 
Aldude beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Aldudes ("aldüd" ahoskatua)
 gaztelaniaz: Alduides ("aldúídes" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Alduide (1193)
 Montes de Alduides (1237)
 Aldude (1353)
 Alduyde (1374, 1381, 1392)
 Alduide (1614, Nafarroako Kontuen Ganberako tituluak)Don Jose Yanguas Miranda jaunek argitaratu izenak
 Les Aldudes (1863)

 Etimologia 
Aldude izena Aldubide izenaren uzkurduratik datorrela pentsa daiteke. Aldu (garai batean "altu" izendatzeko tokiko hitza zena) eta bide hitzen elkarketak osatzen dutela pentsa daiteke.

 Beste toponimoak 
Ahuntzarita "ahuntzen arrokaren lekua" esalditik dator.

Elokadi Baztanekiko mugan dagoen txoko bat da, 1863an Iparraldeko eta Bearnoko hiztegi topofrafikoak aipatzen duena.

Eznaratzu aurreko toponimotik dator Esnazu, 1863an Iparraldeko eta Bearnoko hiztegi topofrafikoan Eznazu bezala jaso zena eta Cassiniren mapan Esnaratsu. ez- a es- aldaketa "esne" hitzarekin asimilatzearen ondorio da.

 Geografia 
Aldude Aldudeko ibarran dago.

 Mugakideak 

 Ingurune naturala 
Baigorri-Ortzaize eskualdean dago kokaturik udalerria, mendi garaiez inguraturik: Adi (1 459 m) eta Iturrunburu (1 291 m) aipagarrienak izanik.

Urepele eta Bankarekin batera Kintoa osatzen du, Nafarroa Garaiak eta Nafarroa Behereak elkarrekin dituzten larreak.

 Klima 

 Auzoak 
 Herri Barnea
 Esnazu

 Historia 
1374. urteko Nafarroako artxiboko dokumentu batean agertzen da, Alduyde izenarekin. Populazio finkorik gabeko artzaintza-eremutzat hartzen zen. Aldudeko artzainek, hasiera batean, etxolak altxatzeko eta baratze txiki bat lantzeko eskubidea zuten, baina ez ziren euren lurren jabeak, antzinako araudien arabera, banaezintzat hartzen baitziren. Egungo komunitatearen kokalekua Jourmendi izeneko leku baten gainean gertatu zen.

Populazio handiena XVII. eta XVIII. mendeetan izan zen, Baigorriko ibarretik etorritako artzain eta ezkonberri bikoteekin. Jende horiek aurre egin behar izan zioten etxe eraiki berriak aldian behin eraistera bultzatzen zituzten haraneko agintarien aurkakotasunari. 1765ean Aldudeko biztanleek bost sindiko izendatu zituzten beren arazoez ardura zitezen Baigorriri men egin gabe.

Frantziako Iraultzaren bezperan, Aldudeko ibarreko Batzarrean onartua da. Hala ere, Iraultzaren garaian bakarrik ezarri zen udalerri independentean. 1794ko ekainaren 3an, Konbentzioaren Gerrako Aldudeko guduaren ondorioz herria guztiz erre zuten. 1814an Arthur Wellesley Wellingtongo Dukearen tropek eskualdea inbaditu eta herria erre zuten. 1856tik 1863ra Pirinioen mendebaldean Iruñe eta Baiona arteko burdinbidea Alduden barrena igarotzeko egitasmo bat izan zen, azkenean Irun-Hendaiatik gauzatua.

Duela gutxi arte, Bailea, Perkainenea eta Filipeinea izeneko hiru etxe franko egon ziren, non Frantziako agintariek ez zuten jurisdikziorik. Desertoreen ohiko asilo-lekua ziren. Gauza bera gertatzen zen Esnazu herriko Malsoinea izeneko etxean.

 Demografia 
1793180018061821183118361841184618511856186118661872187618811886189118961901 -1 3201 6752 1872 3292 3912 8322 8852 8242 7601 3281 2261 1951 1791 1971 2611 1961 1521 07719061911192119261931193619461954196219681975198219901999200620072008201320181 0421 008961976984960930851807718586483433395378376373321327

 Politika 

 Auzapezak 
+HasieraAmaieraAuzapezaAlderdia1808Jean Ardantz1815Jean Uhide1816Martin Arrambide1829Charles Schmarzow1831Salvat Larre1833Mathieu BarcelonaJean Arambel1839Charles Schmarzow1848Pierre Mocoçain1860Alfred Saurel1862Étienne RitouJean Bergougnan1871Étienne Ritou18851898Jean Chabagno19952014Peio Setoain20142020Jean-Michel Dendarieta2020karguanMartin Suquilbidefalta diren datuak osatu egin behar dira

 Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Aldude Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com 

 Garraioa 
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.

 Euskara 

Koldo Zuazok, 2010ean, Aldudek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

 Ondasun nabarmenak 

 Herriko plaza, elizaren eta herriko etxearen artean, pilotaleku izan zen XIX. mendetik 1952 arte. Bertan, laxoa izeneko pilota jokoa egiten zen, eskularruz hornitua eta hormarik gabe.
 Iguxkagerrea baserriaIguxkagerrea: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea: XVIII. mendekoa
 JoalginenbordaJoalginenborda: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea: XIX. mendekoa
 Menementa baserriaMenementa: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea: XIX. mendekoa
 Harrespilak: hiru Argibel izeneko lekuan.
 Jasokundeko elizaJasokundeko kapera: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea: Esnazun, XIX. mendekoa. Kultura Ministerioak sailkatutako eskulturak dituEsnazuko eliza: Frantziako Kultura Ministerioa, Palissy datu basea.
 Andre Mariaren ElizaAndre Mariaren eliza: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea: Maximilien enperadorearen arrosarioa dago bertan.
 Hilerrian XIX. mendeko hilarriak daude, bi 1805koak.

 Hedabideak 
 Kanaldude

 Aldudar ospetsuak 
 Juan Martin Inda Perkain (1754-1834), pilotaria. (Nafarroa Garaiko Aurizberrin sortu zen).
 Bernard Delhom (1885-1996), luzaroenik bizi izan den Euskal Herriko gizona.
 Joanes Harriet (1899-1972), bertsolaria.
 Suzanne Rose Elosu (1901-1980), mediku eta politikaria. Baionako lehen hautetsi emaztea.
 Jean-Baptiste Urrutia (1901-1979), apezpiku-misiolaria.
 Andre Ospital (1915-1987), idazlea.
 Ernest Bidegain (1922-), idazlea.
 Piarre Erramuzpe (1927-), bertsolaria.
 Gabi Etxebarne (1932-), serora, ekintzaile, idazle eta feminista.
 Mixel Itzaina (1933-), idazlea.

 Herri senidetuak 
Aldude ondorengo herriekin senidetuta dago:

  Zarrakaztelu

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Baigorri-Ortzaize
 Nafarroa Beherea

 Kanpo estekak 
  Kanalduderen webgunea

Kategoria:Aldude