Zabaldika

ZabaldikaEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. (artzibarreraz: Zabaldike) Esteribar udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak zabaldikarrak dira.

 Izena 
Zabaldika edo Zabaldike toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Çavaldica (1268)
 Çaualdica (1272)
 Çaualdiqua (1274)
 Çavaldiqua (1276)
 Saualdiqua (1277)
 Çavaldica (1301)
 Çaualdica (1366)
 Çabaldica (1366)
 Caualdica (1532)
 Zabaldica (1534)
 Çabaldica (1591)
 Zabaldica (1767)
 Zabal-dica (1874)
 Zabaldika (1956)

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Zabadikako armarria Esteribarko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

 Geografia 
Zabaldika Esteriberran dago.

 Ingurune naturala eta klima 
Esteribarko udalerriaren azalera handia dela eta, klima alde handiak daude Esteribar iparraldearen eta hegoaldearen artean. Hala, udalerria klima kontinentalaren eta klima atlantikoaren mugan kokatzen da. Ezaugarri kontinental mediterraneoak ekialdean nabarmentzen dira, eta ezaugarri atlantikoak, berriz, mendebaldean. Urteko batez besteko tenperatura 8 °C eta 12 °C bitartekoa da, eta prezipitazioak 1 000 eta 1 600 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 120 - 140 inguru izaten dira.

Pagoak eta pinu basatiek udalerriaren basoen %68 hartzen dute. Horrez gain, haritzak eta gaztainondoak daude ibarreko gunerik lauenetan. Birlandatutako basoen azalera 128 hektareakoa da, eta batez ere pinu beltz austriarra erabiliz egin zen XIX. mendetik aurrera. Pagoak ugariagoak dira udalerriaren iparraldeko gune menditsuenetan.

 Estazio meteorologikoak 
Esteribarren dagoen Eugi kontzejuan, itsasoaren mailatik 617 metrora, Nafarroako Gobernuak 1968an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1975ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Irotz lekuan, itsasoaren mailatik 479 metrora. Bestalde, 1995ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Zubiri kontzejuan, itsasoaren mailatik 526 metrora. Irotzeko estazioa da Zabaldikarako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

 Historia 
Zabaldika nobleziaren jaurerriko antzinako toki bat izan zen, non Jerusalemgo San Joan (1231 eta 1272) eta Orreagako Santa Maria (1339 eta 1378) ospitaleek hainbat landa erosi zituzten. Bere elizaren patronatua, jada 1152an dokumentatua, auzotarrek Ollokiko jaunari laga zioten 1424an.

1835-1845eko udal erreformak arte, ibarreko diputatuak eta herriko etxeen artean txandaka aukeratzen zen erregidore batek gobernatzen zuten tokia (XVIII. mendearen amaieran hamalau etxe erabilgarri eta bi hondatu ziren, eta, XIX. mendearen erdialdera, hamabi bizilagun). 1802an, Arga ibaiaren gainean irin-errota bat duela adierazten da, hurrengo mendearen erdialdean oraindik egoera onean zegoena eta XX. mendean funtzionatzen jarraitzen zuena. 1850ean, abadearen aurkezpen-eskubidea izen honetako herriko Olloki etxeari zegokion.

 Demografia 
 biztanle zituen Zabaldikak.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020212424242725262726272733342829323838333429

 Politika 
Zabaldikako kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Cruz Maria Zazpe Ripa da.

 Kontzejua 
Zabaldikako kontzejua kontzejukidek osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Cruz Maria Zazpe Ripa da.

 Kontzejuburuak 
2011tik, Zabaldikak kontzejuburu bat izan du:KontzejuburuAgintaldi hasieraAgintaldi amaiera -20112015 -20152019Cruz Maria Zazpe Ripa2019jardunean

 Garraioa 
Autobuses Artieda autobus konpainiak Zabaldika Iruñearekin batzen du. Autobus lineek, honako ibilbideak egiten ditu:

 Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Lintzoain - Erro - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Eugi - Urtasun - Saigots - Zubiri - Urdaitz - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daude Esteribarrera (iparesteribartar eta erdiesteribartar aldaerak) eta Artzibarrera (hegoesteribartar aldaera) azpieuskalkietan. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Esteribarko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, Esteribarren ez zegoen esteribarrerazko edo artzibarrerazko euskaldun gutxienik, eta, beraz, bi azpieuskalkiak hilda daude ibarran.

 Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 25ek zekien euskaraz.

1986tik geroztik, Esteribar udalerriaren izen ofiziala Esteribar da.

 Jaiak 

 Elurretako Ama Birjinaren baselizarako erromeria: abuztuaren 5ean
San Estebango jaiak, irailaren lehen asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 San Esteban eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.

 Zabaldikar ospetsuak 

 Pedro Baigorri Apeztegia (1939-1972), iraultzailea, gerrillaria eta sukaldaria.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Esteribar
 Ibarrak (Iruñerria)
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Esteribarko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Esteribarko kontzejuak