Pirinio Garaiak

Pirinio Garaiak (,  ahoskatua; ,  ahoskatua) Frantziako 65. departamendua da. Okzitania eskualdean dago.

 Historia 
Departamenduko eskualde historikoa Bigorra izan zen, batzuetan independente eta bestetan Gaskoniaren barnean zegoena. Ehun Urteko Gerraren garaietan, Bretignyko hitzarmenaren ondorioz, eskualdearen gehiengoa ingelesen eskuetan geratu zen. XVI. mendearen hasieran, Nafarroako errege-erreginen lurjabea zen, Henrike III.a Nafarroakoak 1620an bere lurrak Frantziako Erresumarekin batu zituen arte.

1790eko martxoaren 4an, Frantziako Iraultzaren garaian, Bertrand Barère diputatuaren lanari esker egungo departamendua eratu zuten. 2016ko urtarrilaren 1ean Midi-Pyrénées eskualdea (departamendua bere barnean zegoen) Languedoc-Roussillon eskualdearekin batu eta Okzitania eskualde berria sortu zuen.

 Geografia 
Pirinio Atlantikoak, Gers eta Garona Garaia departamenduak eta Huescako probintzia mugakideak ditu. Departamenduak zenbait eskualde geografiko ezberdinak ditu: hegoaldean, Espainiako mugatik gertu, mendi altuak ditu (tartean Vignemale, Pic du Midi de Bigorre edota Néouvielle eta Arbizon mendizerrak). Erdialdean altuera ertaineko muinoak ditu eta iparraldean, berriz, nekazaritzarako aproposa den lur laua du. Gainera Pirinio Atlantikoetan bi exklabe txiki ditu, Erdi Aroko aztarnak direnak.

Tarbe inguruko eskualdea departamenduko hiriburu ekonomiko eta administratiboa da. Lurdak, departamenduko bigarren hiria dena, erromes-industria du eginkizun nagusia. Bagnères-de-Bigorre, Argelès-Gazost, Vic-en-Bigorre, Rabastens-de-Bigorre, Maubourguet edota Lannemezan herriak ere bertan daude.

Aturri ibaiaren goi-ibilgua igarotzen da erdialdetik eta Neste ibaiak ureztatzen ditu ekialdeko lurrak. Lannemezango goi-ordokiek hartzen dute departamenduaren iparraldea.

 Hizkuntzak 
Bidegurutze honetan, hiztun frantsesak elkarbizi dira okzitanieradunekin. Haiengandik hurbil, mugaz bestaldean, aragoieradun eta euskaldun hiztunak bizi dira.

 Demografia 

 Biztanleriaren bilakaera 1801  1831  1841  1851  1856  1861  1866   174.741  233.031  244.196  250.934  245.856  240.179  240.252 1872  1876  1881  1886  1891  1896  1901  235.156   238.037  236.474  234.825  225.861  218.973  215.546 1906  1911  1921  1926  1931  1936  1946  209.397  206.105  185.760  187.875  189.993  188.604  201.954  1954  1962  1968  1975  1982  1990  1999  203.544  211.433  225.730  227.222  227.922  224.759  222.368

 Ekonomia 
Laborantza (garia, garagarra, patata, artoa, mahatsa), abere hazkuntza (behi, ardi eta zaldi azienda), Tarbe inguruan biltzen den industria (tresneria mekanikoak eta aeronautikoak, kimika industria, zapatagintza) eta turismoa (udalekuak, negu kiroletarako azpiegiturak, Lurdarako erromesaldiak) dira ekonomia jarduera nagusiak.

 Turismo 
Parke nazionalek eta natura-erreserbek (Néouvielleko Natura-Erreserba edota Pirinioetako Parke Nazionala) departamenduaren zati handi bat osatzen dute, barnean Gavarnieko zirkua edota Pont d'Espagne dituztenak. Mendizaleentzat eskualde turistikoa da.

Jada antzinaroan bere ur termalak ezagunak ziren eta erreka hauen inguruan Cauterets, Luz-Saint-Sauveur edota Bagnères-de-Bigorre herriak jaio ziren.

Eskualdeko aintzirarik ezagunena Lac Bleu d'Ilhéou da, Cauteretsetik hego-mendebaldean dagoena.

Departamenduak eski-estazio ezagun asko ditu (Barèges-La Mongie, Gavarnie, Luz-Ardiden, Cauterets, Hautacam, Piau-Engaly eta Saint-Lary-Soulan). Urtero, Frantziako Tourrak bere mendateak zeharkatzen ditu, ezagunenak Tourmalet, Aubisque edota Soulor izanda.

Gainera, Luz-Saint-Sauveurren 'Jazz a Luz' izeneko jazz jaialdia eta Tarben 'Equestria' eta 'Tarbes en Tango' jaialdiak ospatzen dituzte.

 Ikus, gainera 
 Pirinio Garaiak departamenduko udalerrien zerrenda

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak