Bidaxune

Bidaxune (amikuzeraz: Bidaxüne; goi-nafarreraz: Bidaitzun) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 52,9 kilometrora. Altuera 0 eta 162 metro artekoa da, eta 30,43 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Bidaxune Nafarroako Erresumaren iparraldeko herri garrantzitsuenetako bat izan zen, Ingalaterrako Erresumarekiko mugaren defentsan funtsezkoa lehenik, eta Frantziako Erresumarekiko mugaren defentsan ondoren. Garrantzi handia hartu zuen Agaramont familiaren instalazioarekin, Erreititik zetozenak. Hauek herriaren eta Biduze ibaiaren artean eraiki zuten gaztelua, herria ohiko bizileku bihurtuz. Aro Modernoan, eskualdeko lurrak Bidaxuneko Printzerri Subiranoa izan ziren, Frantziako eta Nafarroako erresumetatik independentea, nahiz eta azken erresuma horri oso lotuta egon. Frantziako Iraultzaren ondoren, Nafarroa Beherearen zati da, Pirinioez bestaldean zeuden Nafarroako Erresumako gainerako lurraldeak bezala.

Bertako biztanleak bidaxundarrak dira. Agaramonteko eskualdeburua da.

 Izena 
Bidaxune beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Bidache
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Bidaixon edo Bidaixen
 okzitanieraz: Bidaishe

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
 Bidezon (1142)
 Bidassun (1292)
 Bidaxen (1293)
 Bidayssun (1304)
 Bidaxe (1305)
 Vidaxen (1312)
 Bidaxun (1316)
 Vidayxon (1329)
 Bidasun (1341)
 Bidaxen (1489)
 Bidaxuin (1712)
 Bidaxune (1853)
 Bidachune (1863)
 Bidaxune (1926, 1966, 1974, 2003)

 Etimologia 
Bidaxune edo Bidaitzun leku-izenak hiru elementu ditu: bid(e) + (h)aitz + un(e). Beraz, "bide harritsuaren lekua" esan nahi du. Euskara jatorri argia duen toponimoa da, Lohitzüne edo Gixune toponimoen antzekoa. Gainera, azken horrek bezala, baxenabartar euskalkiaren berezitasunek –soinuak afrikarragoak dira– tzun > xune aldatzea eragiten dute.

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Udalerria Aturriren ibaiadarra den Biduze eta bere ibaiadarrek zeharkatua daSandre datu-basea, hau da Lihurri (eta bere ibaiadarrak diren Patarena, Gelous, Oihantxuri eta Ménine) eta Lagrabe. Biduze ibaiean, historikoki oso garrantzitsua izan den ibai-portua du.

 Etxeak eta auzoak 
 Barta
 Hiri
 Le Mèche
 Bourdettes
 Amikuze

 Udalerri mugakideak 
 Bardoze (Lapurdi) mendebaldean.
 Oragarre eta Arrueta-Sarrikota hegoaldean.
 Akamarre ekialdean.
 Landak iparraldean.

 Azpiegiturak 
Bidaxune RD-936 (antzinako RN-636) errepideak zeharkatua da.

 Historia 

XVI. mendeko bukaeratik Frantziako Iraultzara arte, Bidaxune Agramondarrek zuzendutako printzerri txiki bihurtu zen. Bere burujabetza adierazteko bertako epaitegien epaiak ezin ziren Frantzia edo Nafarroako Parlamentuetara apelatu. Bestetik Bidaxune iheslarientzako badia bihurtu zen, batez ere juduentzat baina baita gaizkileentzat ereAuñamendi Entziklopedia: BidaxunePrincipauté de Bidache .

XVII. mendeko hasieran Agramondar jaunak aurreko mendearen bukaeran Baionan errefuxiatutako judu sefardiak hartu zituen.

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Era horretan, Donapaleuko barrutian zegoen Bidaxuneko Kantonamendua sortu zuten, hasieran Bidaxunek baino ez osatua.

 Demografia 

 Politika 
 Urteak  Alkatea  Alderdia 1995-2001  Jean-Jacques Lasserre  UDF-MoDem 2001-2008  Michel Dallemane  2008-2014  Michel Dallemane 

 Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta. Hala ere, herrian harrobi famatua dagoBidaxuneko historia, bere harriak Aturriren bitartez eramanak, Angeluko Notre-Dame du Refuge komenturako erabiliak izan zirenak.

 Hirigintza 
Herria Donejakue karrika nagusiaren inguruan dago antolaturik. Kale horrek aldetik aldera gurutzatzen du herria, gaur egun Haramboure etxea dagoen lekuan zeuden ateetatik elizaraino. Bertan daude herriko eraikin garrantzitsu gehienak, Tanneur eta Haramboure etxeak, sinagoga zaharra...

 Kultura 
 Hizkuntza 
Herrian, Gaskonia gertu duelako, gaskoieraz mintzatu ez ezik, herriko eskolan ere ikasten da. Euskaraz ere egiten da, baina euskaldunek gutxiengo bat besterik ez dute osatzen.

Gaskoierazko esaera zahar batek honela esaten du:

Euskaraz, hitzez hitz:

 Musika 
Bidache metal metal eta hard rock festibala da, 2003tik aurrera herrian antolatuta.

 Hezkuntza 
Udalerriak eskola publikoa eta haur-eskola ditu.

 Ondasun nabariak 
 Agramondarren gazteluaHiru.com: Bidaxuneko gazteluaMérimée datu-basea: Agramondarren gazteluaMérimée datu-basea: Agramondarren gazteluaMérimée datu-basea: Agramondarren gaztelua, XII. mendean eraikitzen hasia. Egun zaharberritze lanetan dago.
 Judu hilerriaMérimée datu-basea: judu hilerria. Gaur egun ez dituzte ehorzketa gehiago egiten bertan, baina ondare gisa mantentzen dute.
 Lihurri zeharkatzen duen Agramondarren zubiaMérimée datu-basea: Agramondarren zubia XVII. mendekoa.
 Zubi erromatarraMérimée datu-basea: Erromatar zubia edo eiherakoa, XVII. mendekoa.
 XVII. mendeko gazteluaren hondarrakMérimée datu-basea: XVII. mendeko gazteluaren hondarrak.
 Txanpina EtxeaMérimée datu-basea: Txanpina Etxea, XVIII. mendekoa.
 Herriko etxe zaharrakMérimée datu-basea: Herriko Etxe ZaharrakMérimée datu-basea: Herriko Etxe ZaharrakMérimée datu-basea: Herriko Etxe Zaharrak.
 Tanneur jauregiaMérimée datu-basea: Tanneur jauregia XVII. mendekoa.
 Maisuaren etxeaMérimée datu-basea: Maisuaren etxeaMérimée datu-basea: Maisuaren etxeaMérimée datu-basea: Maisuaren etxeaMérimée datu-basea: Maisuaren etxea XVII. eta XIX. mendeen artekoa.
 Hôtel restaurant basque izeneko etxeaMérimée datu-basea: hôtel restaurant basque 1586koa.
 Kongresu EtxeaMérimée datu-basea: Kongresu Etxea XVIII. mendekoa.
 Agramondarren ehierakoaMérimée datu-basea: Agramondarren eihera XVII. mendekoa.
 Donejakue Nagusiaren eliza neogotikoa. Eliza zaharra, Gixune, Akamarre eta Bidaxuneko harriekin berreraiki zen, Antoine III.a mariskal eta dukearen ardurapean. Zenbait mende beranduago, 1880. urtean, berriztatu zen guztiz. 1930 aldera bertako gurutze-bidea, René Marie Castaing-ek eginiko fresko batzuekin apaindu zen. Koroko estatua eta beirate batek egiten diote erreferentzia Donejakueri.Mérimée datu-basea: Donejakue Nagusiaren elizaPalissy datu-basea: Donejakue Nagusiaren elizaPalissy datu-basea: Donejakue Nagusiaren elizaPalissy datu-basea: Donejakue Nagusiaren eliza.
 Antzinako sinagogaMérimée datu-basea: Capdevielle Etxea, egun Capdevielle Etxea dena, XVII. mendekoa.
 Ibai-portua. Aturri eta Biduze ibaietan ondasunak garraiatzeko erabiltzen zen, idiek tiratutako gabarrak erabiliz. Gaur egun baserri modura erabiltzen den etxaldea du alboan, antzina ibai-garraioaren kudeaketa eta biltegi modura erabiltzen zena.

 Bidaxundar ezagunak 
 Jean-Jacques Lasserre, euskal herritar politikari eta alkate ohia.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Agaramont
 Nafarroa Beherea

 Kanpo estekak 
 Bidaxuneko Udalako webgune ofiziala