Irotz

IrotzEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. Esteribar udalerriko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak iroztarrak dira.

 Izena 
Irotz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Irioz (931)
 Yrotç (1220)
 Yraoz (1268)
 Yrotz (1268)
 Yroz (1274)
 Iroz (1275)
 Yroz (1366)
 Iroz (1534)
 Irotz (1989)

 Geografia 
Irotz Esteriberran dago.

 Ingurune naturala eta klima 
Esteribarko udalerriaren azalera handia dela eta, klima alde handiak daude Esteribar iparraldearen eta hegoaldearen artean. Hala, udalerria klima kontinentalaren eta klima atlantikoaren mugan kokatzen da. Ezaugarri kontinental mediterraneoak ekialdean nabarmentzen dira, eta ezaugarri atlantikoak, berriz, mendebaldean. Urteko batez besteko tenperatura 8 °C eta 12 °C bitartekoa da, eta prezipitazioak 1 000 eta 1 600 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 120 - 140 inguru izaten dira.

Pagoak eta pinu basatiek udalerriaren basoen %68 hartzen dute. Horrez gain, haritzak eta gaztainondoak daude ibarreko gunerik lauenetan. Birlandatutako basoen azalera 128 hektareakoa da, eta batez ere pinu beltz austriarra erabiliz egin zen XIX. mendetik aurrera. Pagoak ugariagoak dira udalerriaren iparraldeko gune menditsuenetan.

 Estazio meteorologikoak 
Esteribarren dagoen Eugi kontzejuan, itsasoaren mailatik 617 metrora, Nafarroako Gobernuak 1968an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1975ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Irotz lekuan, itsasoaren mailatik 479 metrora. Bestalde, 1995ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Zubiri kontzejuan, itsasoaren mailatik 526 metrora. Irotzeko estazioa da Irotzerako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

 Historia 
XV. mendearen hasieran, jaurerri-leku bat zen, erregeak partekatua. Haren urteroko bularrak 8 olo-kaka eta 65 sos biltzen zituen, eta Orreagako Santa Mariak 10 kahitze eta erdi gari eta 15 garagar. Katalina eta Joanes III.a erregeek 1494an kolegiataren zatia eskuratu zuten Murelu Longidan beste petxa baten truke.

1802an irin-errota bat zuen Argaren gainean, eta 1835-1845eko erreformak arte Esteribar ibarreko diputatuak eta hamalau etxeen artean txandaka izendatzen zen erregidore batek gobernatzen zuten tokia (hamabost 1847an). Azken garai honetan eskola bat zuen, honen maisuak urtero 70 gari lapurreta, hamar peso eta etxe librea jasotzen zituelarik; parrokiako abadea Ollokiren etxeaz arduratzen zen.

 Demografia 
 biztanle zituen Irotzek.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020171716171718212430313132353029323233303236

 Garraioa 
Autobuses Artieda autobus konpainiak Irotz Iruñearekin batzen du. Autobus lineek, honako ibilbideak egiten ditu:

 Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Lintzoain - Erro - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Eugi - Urtasun - Saigots - Zubiri - Urdaitz - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen daude Esteribarrera (iparesteribartar eta erdiesteribartar aldaerak) eta Artzibarrera (hegoesteribartar aldaera) azpieuskalkietan. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Esteribarko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, Esteribarren ez zegoen esteribarrerazko edo artzibarrerazko euskaldun gutxienik, eta, beraz, bi azpieuskalkiak hilda daude ibarran.

 Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 25ek zekien euskaraz.

1986tik geroztik, Esteribar udalerriaren izen ofiziala Esteribar da.

 Jaiak 

 San Pedroko jaiak, apirilaren azken asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 San Pedro eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Iturgaitzeko zubia, zubi erromanikoa Arga ibaiaren gainean.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Esteribar
 Ibarrak (Iruñerria)
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Esteribarko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Esteribarko lekuak