William Wyler

William WylerBirth Certificate No. 1298/1902, Mulhouse Archive. According to Herman, Jan. A Talent for Trouble: The Life of Hollywood's Most Acclaimed Director. New York: G.P. Putnam's Sons, 1995.  (Mülhausen, Alsazia, 1902ko uztailaren 1a - Los Angeles, Kalifornia, 1981eko uztailaren 27a) film zuzendaria izan zen. Ezaguna zen film baten ekoizpeneko pauso guztien gainean zeukan kontrol zorrotza. Hori dela eta, eszenak etengabe errepikatzen zituen, aktoreen eta langile teknikoen etsipenerako. Baina aldi berean, arrakasta handia izan zuen bai kritikagileen bai ikusleen artean. Haren lan nabarmenak dira Ben-Hur (1959), The Best Years of Our Lives (1946), edo Mrs. Miniver (1942); hirurok Oskar sarietako zuzendari onenaren zein film onenaren sariak jaso zituzten. Wylerren beste lan ezagun eta bikain batzuk hauexek izan ziren: Funny Girl (1968), How to Steal a Million (1966), The Big Country (1958), Roman Holiday (1953), The Heiress (1949), The Little Foxes (1941), The Letter (1940), The Westerner (1940), Wuthering Heights (1939), Jezebel (1938), Dodsworth (1936), eta Hell's Heroes (1930).

Wyler, Wilhem Weiller jaiotzez, 1902an jaio zen Mulhouseko familia judu baten baitan, Frantziako Alsazia eskualdeko hiri batean (Frantzia eta Prusiaren arteko gerraz geroztik Alemaniako Inperioaren parte zena). Aita Leopold Weiller (1864-1939) judu suitzarra zen, Endingenen jaioa, eta ama Melanie Auerbach (1878-1955) judu alemaniarra zen, Stuttgarten jaioa. Alemaneraz eta frantsesez ikasi zuen Lausanan (Suitza), merkataritza ikasi zuen, eta gero biolina ikasi zuen Parisko kontserbatorioan. Carl Laemmle, Universal Pictures estudioen sortzailearekin senidetuta zegoen, amaren bidez eta 1921ean, Wyler Estatu Batuetara joan zen Laemmlek bidaia ordainduta harekin lanean jarduteko. 1928an, estatubatuar hiritar naturalizatu bihurtu zen.

 Lanak 

Laster erakutsi zuen artisau trebea eta eszenako zuzendari zorrotza zela, eta 1930eko hamarkadaren hasieran Unibertsaleko aktiborik onenetako bat bihurtu zen, The Love Trap (1929), Hell 's Heroes (1930), Tom Brown of Culver (1932) eta The Good Fairy (1935) filmak zuzenduz.

Geroago Samuel Goldwynek kontratatu zuen eta kalitate handiko filmak zuzendu zituen: These Three (1936), Come and Get It (1936), Dodsworth (1936), Dead End (1937), Jezebel (1938), Wuthering Heights (1939), The Letter (1940), The Westerner (1940) eta The Little Foxes (1941).

 Zine zuzendari 
Artisau eta eszena-zuzendari zorrotza zela laster frogatu zuen, eta, 1930eko hamarkadaren hasieran, Universal-en, zinema-ekoizle etxearen, aktibo onenetarikoa bihurtu zen, The Love Trap (1929), Hell's Heroes (1930), Tom Brown of Culver (1932) eta The Good Fairy  (1935).

Beranduago, Samuel Goldwyn-ek kontratatu zuen, eta kalitate handiko filmak zuzendu zituen, hala nola These Three (1936), Come and Get It (1936), Dodsworth (1936), Dead End (1937), Jezebel (1938), Wuthering Heights (1939) bezalako maisulana, The Letter (1940), The Westerner (1940) eta The Little Foxes (1941). Bette Davis aktore mitiko eta famatuak hainbatetan esan zuen hura izan zela zuzen eta guztiz egokiro zuzentzen jakin izan  zuen zuzendari bakarra.

 Bigarren Mundu Gerra 
1942 eta 1945 bitartean, Wyler Estatu Batuetako Armadako Aire Gorputzean sartu zen komandante mailarekin, eta, gerrak iraun zuen bitartean, bi dokumental eta fikziozko bi film zuzendu zituen. Bi dokumentalak aire fronte ezberdinetan filmatu ziren. Lehen dokumentala, Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress, Ingalaterran eta Alemaniako zeruetan filmatu zen 1943an, eta, 1944an, Ameriketako antzokietan ikusi zen. B-17 Memphis Belle bonbardatzaile ospetsuan filmatu zuten etsaien lurraldearen gaineko azken bonbardaketa-misioan, eta misio horrek nahitaezko hogeita bost misio-zikloa bete zuen lehen bonbardatzaile amerikarra bihurtu zuen. Misio hartatik urradura bakar bat ere gabe eta bere tripulazioa osasun ezin hobean zegoela itzuli zen, baina Memphis Belle fikziozko filmak (1990ekoa) azken misio hori dramatizatu zuen arrazoi komertzialak zirela medio, etsaien suteek hegazkinean eragindako kalteaz eta zaurituak zituelarik. Bigarren dokumentala, Thunderbolt!, beste aire fronte batean filmatu zen: P-47 Thunderbolt ehiza-hegazkinek egindako metrailaketa eta bonbardaketa ekintzena, 1944ko lehen hilabeteetan, Italian, Strangle operazioan iparraldetik lehorrez zetozen alemaniar hornidura moztuz. Dokumental hori ez zen Estatu Batuetako aretoetan eman 1947ra arte, gerra amaitu eta gero.

Wylerrek, gerra garaian egin zituen fikziozko bi filmak, borrokarako prestatzen ari zela, nazio aldartearen egoera jaso zuten lehenetakoak izan ziren, eta, lau urte beranduago, bakerako, Mrs. Miniver (1942), klase ertaineko familia ingeles baten istorioa kontatzen du, zeinak Europako gerrara egokitzen eta amerikar publikoa gerra garaian bizitzeko prestatzen laguntzen zuen (eta, bide batez, britainiarrei laguntza sustatzen zien). Bigarrenak, The Best Years of Our Lives (1946an estreinatua), etxera itzuli ziren hiru beteranoren istorioa kontatzen du, bizitza zibilera egokitu nahian eta dramatizatuz beteranoak itzultzearen arazoak gatazka garaian etxean geratu zirenekin. Wylerrek bi filmengatik zuzendari onenaren eta film onenaren Oscar sariak jaso zituen.

 Gerraosteko ibilbidea 
1950eko eta 1960ko hamarkadetan, Wylerrek kritikak laudatutako film sorta bat zuzendu zuen; besteak beste, Detective Story (1951), Cannesen, emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen Lee Grant-i esker; Roman Holiday (1953), Audrey Hepburn publiko estatubatuarrari ezagutarazi eta bere lehen Oscarra irabaztera eraman zuena; The Heiress, zeinarekin Olivia de Havillandek bere bigarren Oscarra irabaziko zuen, Friendly Persuasion (1956); film horrekin, Wylerrek Urrezko Palma irabaziko zuen Canneseko zinema-jaialdian eta Ben-Hur 1959ko edizioko ia Oscar guztiak irabazi zituena. Irabazitako hamaika sariak bitan baino ez dira parekatu: Titanic 1997an eta Eraztunen Jauna: Erregearen itzulera 2003an.

Bere azken etapan, Wylerrek interes nabarmeneko filmak zuzentzen jarraitu zuen, hala nola The Children's Hour, 1961, Audrey Hepburn eta Shirley MacLainerekin lesbianismoari erreferentzia egiten dion film polemikoa; The Collector (1965) Terence Stamp-ekin (Pedro Almodóvar Atame! filma egiteko inspiratu zen argumentua), eta Funny Girl (1968) film musikala, Barbra Streisand-en zine-debuta suposatu zuena Omar Sharif aktoreak lagunduta.

1965ean, Wylerri Irving Thalberg Memorial Award saria eman zioten bizitza osoko lorpenengatik. Hamaika urte geroago, American Film Institute-ren Lifetime Achievement Award saria jaso zuen. Irabazi zituen Oscar sariez gain, bere hamar film film onenaren izendapena jaso zuten. Zuzendari onenaren hamabi izendapen jaso zituen hiru aldiz irabazita, eta, bere aktoreetatik hiru dozena, sarirako izendatuak izan dira, edo irabazi dute..

Wyler, denbora labur batean, Margaret Sullavanekin ezkonduta egon zen (1934ko azaroaren 25etik 1936ko martxoaren 13ra); gero, Margaret Tallichet-ekin, 1938ko urriaren 23tik, hil arte egon zen ezkonduta; ezkontza arrakastatsua izan zen, eta lau seme-alaba izan zituzten. 1981eko uztailaren 24an, Wyler, bere alaba Catherine Wyler ekoizlearekin batera, PBSko bere bizitzari eta ibilbideari buruzko dokumental baterako (William Wylerrek zuzendua) elkarrizketatu zuten. Hiru egun geroago, Wyler, bihotzekoak jota, hil zen. Wylerren azken hitzak filmean, bere «hurrengo filma» zuzentzeko ikuspegiari buruzkoak ziren... Going Home». Wyler Glendaleko (Kalifornia) Forest Lawn Memorial Park hilerrian lurperatu zuten.

 Oscar sariak 
Wyler izan da Oscar sarietan zuzendari izendatuena: 12 alditan proposatu zuten haren izena. Eta lortu hirutan lortu zuen (Ben Hur, The Best Years of Our Lives, eta Mrs. Miniver). Bestetik, Wylerren lanek guztira hogeita hamasei izendapen jaso zituzten, eta horietatik hamalauk saria. 1976an Oscar sari honorifikoa jaso zuen, beraren ibilbide osoari aitortza eginez.

 Urtea Filma Kategoria EmaitzaOscar sariak1936  Dodsworth  Zuzendari onena  izendatua1939  Wuthering Heights  Zuzendari onena  izendatua1940  The Letter  Zuzendari onena  izendatua1941  The Little Foxes  Zuzendari onena  izendatua1942  Mrs. Miniver  Zuzendari onena  irabazlea1946  The Best Years of Our Lives  Zuzendari onena  irabazlea1949  The Heiress  Film onena  izendatuaZuzendari onena izendatua1952  Detective Story  Zuzendari onena  izendatua1953  Roman Holiday  Film onena  izendatua Zuzendari onena  izendatua1957  Friendly Persuasion  Film onena  izendatua Zuzendari onena  izendatua1959  Ben-Hur  Zuzendari onena  irabazlea1965  The Collector  Zuzendari onena  izendatua

 Zuzendutako filmak 
Ikusi William Wylerren filmak

Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
UrteaFilmaAntzezleakEkoizleaHizkuntzak1926The Stolen Ranch -- --1926Lazy LightningArt Acord, Fay Wray --1927Blazing Days -- --1927The Border CavalierFred Humes, Evelyn Peirce --1927Desert Dust -- --1927Straight Shootin'Ted Wells --1927The Phantom Outlaw -- --1927Hard Fists -- --1928Anybody Here Seen Kelly?Bessie Love, Tom Moore -- 1928Thunder Riders -- --1929The ShakedownJames Murray, Barbara Kent --1929The Love TrapLaura La Plante, Robert EllisUniversal Pictures1930Hell's HeroesCharles Bickford, Raymond HattonUniversal Pictures1930The StormLupe Vélez, Paul Cavanagh --1931A House DividedWalter Huston, Helen Chandler -- 1932Tom Brown of CulverTom BrownUniversal Pictures1933Her First MateSlim Summerville --1933Counsellor at LawJohn Barrymore, Bebe DanielsUniversal Pictures 1934GlamourPaul Lukas, Constance CummingsUniversal Pictures 1935Barbary CoastJoel McCrea, Miriam HopkinsUnited Artists Corporation 1935The Gay DeceptionFrancis Lederer, Frances DeeFox Film Corporation1935The Good FairyMargaret Sullavan, Herbert Marshall --1936These ThreeMiriam Hopkins, Merle OberonSamuel Goldwyn Productions 1936Come and Get ItEdward Arnold, Joel McCreaSamuel Goldwyn Productions  1936DodsworthWalter Huston, Ruth ChattertonSamuel Goldwyn Productions1937Dead EndHumphrey Bogart, Sylvia SidneySamuel Goldwyn Productions  1938JezebelBette Davis, Henry FondaWarner Bros.  1938The Cowboy and the LadyGary Cooper, Merle OberonSamuel Goldwyn Productions1939Wuthering HeightsMerle Oberon, Laurence OlivierSamuel Goldwyn Productions   1940The WesternerGary Cooper, Walter BrennanSamuel Goldwyn Productions  1940The LetterBette Davis, Herbert MarshallWarner Bros.  1941The Little FoxesBette Davis, Herbert MarshallRKO Pictures  1942Mrs. MiniverGreer Garson, Walter PidgeonMetro-Goldwyn-Mayer 1944Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress -- --1944The Fighting LadyRobert Taylor --1946The Best Years of Our LivesMyrna Loy, Fredric MarchSamuel Goldwyn Productions   1947Thunderbolt!James Stewart, Lloyd Bridges --1950The HeiressOlivia de Havilland, Montgomery CliftParamount Pictures 1951Detective StoryKirk Douglas, Eleanor ParkerParamount Pictures  1952CarrieLaurence Olivier, Jennifer JonesParamount Pictures 1953Roman HolidayGregory Peck, Audrey HepburnParamount Pictures   1955The Desperate HoursHumphrey Bogart, Fredric MarchParamount Pictures 1956Friendly PersuasionGary Cooper, Dorothy McGuireMonogram Pictures 1958The Big CountryGregory Peck, Jean SimmonsUnited Artists Corporation   1959Ben-HurCharlton Heston, Jack HawkinsMetro-Goldwyn-Mayer1961The Children's HourAudrey Hepburn, Shirley MacLaineUnited Artists Corporation  1965The CollectorTerence Stamp, Samantha Eggar --  1966How to Steal a MillionAudrey Hepburn, Peter O'Toole -- 1968Funny GirlBarbra Streisand, Omar SharifColumbia Pictures1970The Liberation of L.B. JonesRoscoe Lee Browne, Lee J. Cobb --  

Erreferentziak

 Bibliografia 
 Anderegg, Michael A. William Wyler. Boston: Twayne Publishers, 1979. .
 Freer, Ian. Movie Makers: 50 Iconic Directors. London: Quercus Publishers, 2009. 
 Herman, Jan. A Talent for Trouble: The Life of Hollywood's Most Acclaimed Director. New York: G.P. Putnam's Sons, 1995. .
 Madsen, Axel. William Wyler: the Authorized Biography. New York: Thomas Y. Crowell, 1973. .
 Marcus, Daniel. “William Wyler’s World War II Films and the Bombing of Civilian Populations.” Historical Journal of Film, Radio, and Television, 29, March 2009, pp. 79–90.
 Wakeman, John, ed. World Film Directors: Vol. I, 1890-1945. New York: H.W. Wilson Co., 1987. .

 Kanpo estekak 
  Aktorearen IMDB webguneko fitxa.

Kategoria:Alsaziarrak

Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendariak
Kategoria:Oscar saria irabazi duten zinema zuzendariak
Kategoria:Suitzar estatubatuarrak
Kategoria:Estatubatuar juduak
Kategoria:Bigarren Mundu Gerrako militarrak
Kategoria:Film onenari Urrezko Palmaren zuzendari irabazleak
Kategoria:Zuzendari onenaren Urrezko Globo saridunak
Kategoria:Los Angelesen hildakoak
Kategoria:Estatubatuar juduak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako zinema ekoizleak
Kategoria:Hollywoodeko ospearen pasealekua
Kategoria:Yiddish hiztunak
Kategoria:Gaixotasun kardiobaskularrek hildakoak