Amazonas

Amazonas (; ), Hego Amerikan dagoen ibaia da. Munduko ibairik handiena da ur deskarga bolumenaren arabera, eta onartutako definizio gehienen arabera, munduko bigarren ibairik luzeena da, Nilo ibaiaren ondoren

Apurímac ibaiaren iturburuak Nevado Mismin ia mende batez Amazoniako iturririk urrunena bezala kontsideratuak izan ziren, 2014an eginiko ikerketa batek Peruko Rumi Cruz mendikateko Mantaro ibaiaren goiburuak zirela zehaztu zuen arte. Mantaro eta Apurímac ibaiek bat egiten dute, eta, beste ibaiadar batzuekin batera, Ucayali ibaia eratzen dute, aldi berean, Marañon ibaiarekin elkartzen dena Iquitosetik gora, Perun. Brasil ez diren herrialdeek ibai honi Amazoniako zurtoin nagusitzat hartzen dute. Brasildarrek, tarte honi, Solimões ibaia deitzen diote, Rio Negrorekin elkartu aurretik; Amazonia deitzen dutena Uren Topaketan eratzen da (portugesez: Encontro das Águas), Manausen, ibaiko hiririk handiena dena.

Batez beste segundoko 209.000 metro kubikoko deskargarekin -gutxi gorabehera 6.591 kilometro kubiko urteko, hurrengo zazpi ibai independenteen batura baino handiagoa- Amazoniak ozeanoko munduko ibai-deskargaren % 20 sortzen du. Amazoniako arroa munduko drainatze arrorik handiena da, 7.050.000 kilometro koadro inguruko azalerarekin. Brasilen dagoen ibaiaren drainatze-arroaren zatia beste edozein ibai-arrorena baino handiagoa da. Amazonia Brasilen sartzen denean, azkenean Ozeano Atlantikoan deskargatzen duen emariaren bosten bat baino ez du; hala ere, puntu horretan emari handiagoa du beste edozein ibaik baino.

 Izena 
Amazonia, hasiera batean, europarrek Marañon bezala ezagutzen zuten, eta ibaiaren perutar zatia, oraindik ere, izen horrekin ezagutzen da gaur egun. Geroago Rio Amazonas bezala ezagutu zen gaztelaniaz eta portugesez.

Rio Amazonas izena bertako gerlari talde batek Francisco de Orellanaren XVI. mendeko espedizio bat eraso ondoren eman zitzaion. Gerlariak, emakumeek gidatuak ziren. Orellanak greziar mitologiako Amazona pertsonaia gogoratu zuen, emakume gerlaria, eta izen hori eman zioten. Amazonak Irango eszitiar eta sarmaziar gerlariekin lotuta zeuden.

 Geografia 
Geografo batzuen arabera, Peru aldean sortzen den Marañón ibaia bide da Amazonasen ama-ibaia. Iquitosen Ucayali ibaiarekin bat egiten du. Beste hainbat geograforen ustez, Apurimac, Ucayali ibaiaren ama-ibaia, Amazonasen benetako iturria ere izango litzateke; honenbestez, 7.025 km luze izango litzateke Amazonas. Ucayalirekin bat egin ondoan, Kolonbiako muga ertzak busti eta Amazonas estatua zeharkatu ondoren, Manaus hiria igarotzen duen Negro ibaia jasotzen du, Pará estatuan sartu baino lehen. Atlantikora baino lehen, Santarem hiria ureztatzen du. Ahoan (Amapá, Brasil iparraldea), 100 kilometroko bokale zabala osatzen du, uharte anitz dituena.

 Luzerari buruzko eztabaida 
Brasilgo Gobernuaren geografia erakundeak eginiko neurketek (2007 eta 2008koak) Amazonas munduko ibairik luzeena dela diote«Estudo do INPE indica que o rio Amazonas é 140 km mais extenso do que o Nilo», Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais, inpe.br, 2008-07-01.El Nilo no es el río más largo del mundo, mundonegro.com. Hala ere, munduko geografoko askok oraindik ez dituzte onartu neurketa horiek, ibaiaren sorburua eta itsasoratze lekua non dauden zehaztea zaila baitaRoch, John, «Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say», news.nationalgeographic.com, 2007-06-18 Beraz, Nilo jo ohi da munduko ibairik luzeentzat«Nile River», Encyclopedia Britannica, britannica.com.

Amazonari tradizioz bigarren posizioa esleitzen zaio luzera osoan, Niloren atzetik, nahiz eta inoiz ez den adostasun orokorrik egon neurketa puntu onargarriak zein diren. Azken ikerketak 740km inguru gehitzen ditu, gehi kanala, zeinek behin betiko lehen postuan kokatuko luke planetako ibai luzeenen sailkapenean.

Neurri kontserbadoreenen arabera, ibaiak 6762km-ko luzera inguru du. Hala ere, 2007an Peru-Brasilar espedizio baten kalkuluen arabera 6.800km. Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say. Noticia de National Geografic (en inglés). Aldakortasun handiko atalak aurkezten ditu kanalean. Bokalean, banku batetik besterako distantzia 330km ingurukoa da, Cabo do Norte Punto Patijoca artean neurtuta eta Marajó uhartea barne (ahoskatu: Maraŷó ), Danimarkaren tamaina eta Pará ibaiaren delta (Tocantins ibaiaren azken tartea), 60km inguruko zabalera. Mareen eta itsas korronteen eraginez ezkutatzen den delta moduko batek eratutako Amazoniako bokaletatik distantzia 100km ingurukoa da gutxi gorabehera.

Gaur egun, azken ikerketen txostenak direla eta, Limako Geografia Elkarteak, nazioarteko komunitate zientifikoko entitateek lagunduta, Amazonas ibaiaren jatorriaren inguruko eztabaidari amaiera eman dio Peru hegoaldeko Andeetan jaio dela zehaztuz. Munduko luzeena dela esanez, Nilo ibaiaren gainetik 40km gehiago edukiz.

Apacheta sakana dagoen iturburutik, Nevado Quehuisharen magalean, Arequipa departamenduan, 5170 metrotara (itsas mailatik), Peru, Kolonbia eta Brasil zeharkatu ostean Atlantikoan duen bokalera arte, 7062km-ko luzerara iristen da. Amazoniako arroak Hego Amerikako bederatzi herrialde hartzen ditu: Brasil, Bolivia, Peru, Ekuador, Kolonbia, Venezuela, Guyana, Guyana Frantsesa eta Surinam.

Horrek Nilo baino 391km luzeago egiten du, Afrikan, 6671km-ko luzera edukiz, Limako Geografia Elkarteko Zaniel Novoa adituaren eta Jacek Palkiewicz kazetari eta esploratzaile poloniarrak, 1996an Amazoniako iturburuetara espedizio multinazional bat zuzendu zuenaren arabera.

Neurketa hori 12 urteren buruan ezarri zen, nazioarteko komunitate zientifikoko entitate garrantzitsuek balioztatu zutenean. Horien artean, London Geographical Society, Errusiako Zientzien Akademia eta Brasilgo Espazio Ikerketarako Institutua daude.

 Malda 
Bere mendebaldeko muturra izan ezik, ibai honen ibilguaren gehiengo zabalak oso malda baxua du. Esaterako, Iquitosetik Ozeano Atlantikoko bokalera arte 106m besterik ez da jaisten eta tarte horretan bertan ibaiak 3646km-ko luzera du. Bajando el agua a empujones , en datosfreak.org. Consultado el 13 de abril de 2010.

 Pororoca 
Kostaldea jarraituz, Ipar Lurmuturretik apur bat iparraldera eta 160 km inguruz, erdi-urpeko uharteez eta sakonera gutxiko lokatz-baztez osatutako gerrikoa dago. Geografia zehatz honetakoa, zeinen sakonera ez den 7m-tik gorakoa, pororoka fenomenoa jaiotzen da, gero eta intentsitate handiagoa duen orroarekin aurrera egiten duen marea, 15 eta 25km/h inguruko abiadurarekin, 1,5 eta 4m inguruko atuerako ur horma osatuz. Dinamika hori da aipatutako deltarik ez egotearen arrazoia: ozeanoak azkar arrastaka eramaten du, itsasbeheran edo itsasbeheran, metatutako lokatz bolumen handia, tarteko uharteen sorrera partzialki eragotziz.

 Amazonas ibaiaren azpiko lurpeko ibaia 
Proposatu da Amazonas ibaiak Amazonas arroaren ibai-sistema soilik osatzen duela, eta Rio Hamza, zabalagoa baina askoz motelagoa dena, lurpeko uren emariak osatuko luke.  

 Ibaiadar nagusiak 
Amazonasek 1.000 ibaiadar baino gehiago ditu. Garrantzitsuenak hauek dira:

 Anajas, 300 kilometro, 950 m³/s-ko emaria
 Badajós, 450 kilometro, 1.300 m³/s-ko emaria
 Caquetá, 2.420 kilometro, 18.600 m³/s-ko emaria
 Coari, 450 kilometro, 1.300 m³/s-ko emaria
 Curuá edo Cuminapanema, 480 kilometro, 550 m³/s-ko emaria
 Curuá Una, 280 kilometro, 680 m³/s-ko emaria 
 Huallaga, 1.060 kilometro, 3.800 m³/s-ko emaria
 Jandiatuba, 520 kilometro, 980 m³/s-ko emaria
 Jari, 790 kilometro, 1.300 m³/s-ko emaria
 Javari, 1.090 kilometro, 4.500 m³/s-ko emaria
 Juruá, 3.100 kilometro, 8.400 m³/s-ko emaria
 Jutai, 980 kilometro, 3.400 m³/s-ko emaria
 Madeira, 4.207 kilometro, 32.000 m³/s-ko emaria
 Manacapuru, 300 kilometro, 550 m³/s-ko emaria
 Marañón, 1.570 kilometro, 16.400 m³/s-ko emaria
 Morona, 530 kilometro, 1.000 m³/s-ko emaria
 Nanay, 410 kilometro, 930 m³/s-ko emaria   Napo, 1.110 kilometro, 6.200 m³/s-ko emaria
 Negro, 2.400 kilometro, 29.300 m³/s-ko emaria
 Nhamunda, 590 kilometro, 900 m³/s-ko emaria
 Paru de Este, 790 kilometro, 970 m³/s-ko emaria
 Pastaza, 740 kilometro, 2.700 m³/s-ko emaria
 Purus, 3.090 kilometro, 10.970 m³/s-ko emaria
 Putumayo, 1.930 kilometro, 8.670 m³/s-ko emaria
 Samiria, 350 kilometro, 640 m³/s-ko emaria
 Santiago, 500 kilometro, 1.700 m³/s-ko emaria
 Tapajós, 2.280 kilometro, 13.400 m³/s-ko emaria
 Tefé, 480 kilometro, 810 m³/s-ko emaria
 Tigre, 940 kilometro, 2.700 m³/s-ko emaria
 Trombetas, 760 kilometro, 2.560 m³/s-ko emaria
 Uatuma, 710 kilometro, 2.200 m³/s-ko emaria
 Ucayali, 2.570 kilometro, 13.300 m³/s-ko emaria
 Urubu, 450 kilometro, 450 m³/s-ko emaria
 Xingu, 2.270 kilometro, 9.900 m³/s-ko emaria

 Giza eta ekonomia geografia 
Hego Amerikako ezaugarri nagusia bere banaketa geografikoan dagoen desoreka handia da. Gehiengo zabala kostaldean kontzentratzen den arren, barnealdeko eskualde erraldoiek ia bizirik gabe jarraitzen dute. Hego Amerikako azpikontinentearen beste ezaugarri bat hiriko biztanleriaren tasa altua da: lau latinoamerikartik hiru hiri batean bizi dira. Peruko, Kolonbiako eta Brasilgo Amazoniako oihanak ez du errealitate honetatik ihes egiten; Amazonas eskualdeko biztanle gehienak Amazonas ibaiaren oinean dauden hirietan biltzen dira: Iquitos, Leticia, Manaus eta Belém do Pará . Biztanle gehienak kolonoak eta haien ondorengoak dira, jatorri zuri, mestizo eta indigenakoak.

Amazonas ibaian eta bere eskualdean gertatzen diren jarduera ekonomiko nagusiak mundu osora esportatzea dira, kautxua eta egurra. Arrantza ere ezinbestekoa da Amazoniako lurraldean, eskualde osorako hainbat arrain esportatzen dira, orokorrean Pirarocu-ra. Nekazaritza eta elikagaien esportazioa, hala nola, mandioka, platanoa eta artoa eta eskualdeko fruta tipikoak, hala nola Copoazú, Carambola, Arazá, Asaí, besteak beste; Eskualde honek ekoizten duen janari barietate handiaren parte dira.

 Ur emaria 
Amazoniak Mississippi, Nilo eta Yangtzek batuta baino ur gehiago darama; bere drainatze-eremua edo arroa ere munduko handiena da.

Ozeano Atlantikora eramaten den ur bolumena izugarria da: urteko batez bestekoa 230.000 m³/s-koa da (metro kubiko segundoko), 300.000 m³/s-ra iristen da euri sasoian. Izan ere, Amazonia da Lurreko ozeanoetan sartutako ur gezaren bosten baten erantzule. Horrez gain, ur hori edangarria da itsasoko ahotik, kostaldea jada ikusten ez den distantziara arte. Ozeano Atlantikoaren gazitasuna nabarmen baxuagoa da bere bokalearen iparraldeko puntu horren inguruan hainbat milaka kilometroko erradioan: gogoratu behar da eremu honetan itsas korronteek ur gazia bokalera eramaten dutela eta ez alderantziz.

 Hidrometria 
Amazonasen emaria 69 urtez, 1928-1996 bitartean, neurtua izan da Óbidosen (Brasil), ahoa baino 537 kilometro lehenago. Drainatutako eremuak 4.640.300 kilometro koadroko azalera hartzen du puntu horretan, arro osoaren % 79,3. Urteko batez besteko emaria 176.177 m³ segundoko da. Emari handiena ekainean du (244.158 m³/s), eta txikiena azaroan (114.753 m³/s).

Amazonasen batez besteko emariak (m³/s), Óbidosen neurtuakDatuak: 1928 eta 1996 artean

 Arroaren hedapena eta haren feedback plubiala 
Ibaiaren drainatze-eremua edo arroa 7.050.000 km²-koa da gutxi gorabehera, %40 Hego Amerikakoarena. Bere iturriak 5° Ipar latitudetik 15° Hego latitudera hedatzen dira. Planetako oihan bero eta heze handienetik igarotzen da, Amazonian. Amazoniako oihana (egungo berotze globalaren hasiera arte) bere konbekzio-euri ia etengabeak izan ditu ezaugarri, hau da: Amazoniako arroaren gainazaletik eguzki-beroak lurruntzen duen ur-emari handia, altuera handira igotzen da hain zuzen. korronte termikoen bidez (aire beroaren korronte bertikalak), harik eta, goiko atmosfera hotzagora iristean, tantatan kondentsatu eta hauek ia berehala, arro berean, euri ugari bihurtzen dira, eta horrek uraren erreakzio-begizta naturala osatzen du.

 Alubioen dinamika 
Sasoiko euriteek uholde handiak sortzen dituzte ibaiaren eta bere ibaiadarretan zehar. Euri-sasoiaren gailurrean batez besteko sakonera 40m ingurukoa da eta batez besteko zabalera 40km ingurukoa da. Hau azaroan hasi eta ekainera arte doa, eta gero urriaren amaieran murrizten da. Negro ibaiaren igoera partzialki asinkronoa da: euri-sasoia ez da bailara honetan hasten otsaila edo martxora arte. Ekainerako bere gailurrean dago, eta Amazoniako ildotik datozen uren jaitsiera hasten da. Madeira ibaiak bi hilabeteko atzerapena du, irailean igotzen hasi eta apirilean atzera egiten hasten da.

Amazoniako sistemako ur ugaritasuna lurraldearen zati handi bat tropiko arteko konbergentzia-eremuan kokatuta dagoelako da, non prezipitazioak gehienez. Eskualdea, halaber, haize-truke eremuan dago, non Ozeano Atlantikoko hezetasuna mendebalderantz bultzatzen den eta azkenean Andeen gainetik igotzen den. Igoera honek aire-masak hozten ditu, gainazal izugarri batean erortzen diren euri biziak sortuz, munduan paralelorik gabeko prozesu bat.

Ibaiak zeharkatzen duen lurraldearen zatirik handiena osatzen duen lautada alubioi leuna (vargem izenekoa), gehienez 15m urez egoten da. Iquitosen maila 6m-koa da, Teffen 15 m, Óbidos-en 11m-koa eta Parán 4m-koa urtaro lehorreko gutxieneko ibai-mailaren gainetik.

 Amazoniako sistema 
Amazonas ibaiaren sistemak 1.000 ibai adar garrantzitsu baino gehiago ditu,  25 adar baino gehiagorekin 1.000. kilometroko luzera baino gehiago edukiz. Normalean Amazonas ibaia Peruko Nautatik gertu jaiotzen dela uste da, Marañón eta Ucayali ibaien elkargunean, nahiz eta muga hirukoitzera iristean, Brasilgo lurraldera sartzean Solimões ibaia izenez ezagutzen den zati bat duen. Negro ibaiarekin bat egiten du, Manausen. Urean behera Amazonas ibaiaren izena berreskuratzen du. Horregatik, ibaiadarrak kokatzea errazteko, Amazonas ibaiaren ibai-sistema bost ataletan banatu da: Ucayali, Marañón, Amazonas, Solimões, Amazonas. Gainera, Pará ibaiaren adar zatitua gehitu da, Tocantins ibaiaren arroa biltzeko, hertsiki esanda, Amazonasen ibaiadarra ez den, nahiz eta batzuetan gehitzen den. Taulan, ibaiadarrak (d) batekin adierazten dira hegoaldean daudenei, hau da, eskuineko ertzean ibaian behera, eta (i) batekin iparraldean daudenei, hau da, ezkerraldean ibaian behera. ibaia.

 Komunikazioak 

 Portuak 
Amazonas ibaiko portu nagusiak Peruko Iquitos, Kolonbiako Leticia eta Brasilgo Manaus hirietan daude. Era berean , Belem do Pará (Brasil) Marajó uhartearen hegoaldean kokatutako hiria, Amazoniako ibaiertzeko postutzat har liteke, nahiz eta, hobeto esanda, Tocantins ibaiaren eskuineko ertzean egongo litzatekeen hegoaldeko besoarekin bat egin ondoren. Uharte hori inguratzen duen Amazonia.

 Transamazon errepidea 
Amazonastik hegoaldera, Transamazon errepidea doa, hauts eta lokatz ohe luze baten antzera, eskualdean egin den garapen abentura ausartenetako baten emaitza. BR-230 izeneko autobideak Amazonas ibaiaren ibilgua imitatzen du, haren paraleloan doan heinean. Zenbaki ofizialen arabera, 5000 km-ko luzera du.

 Amazonas ibaiak zeharkatzen dituen hiri eta udalerri garrantzitsuak 

  Iquitos, Peru.
  Caballococha, Peru.
  Santa Rosa del Yavarí, Peru.
  Puerto Nariño, Kolonbia.
  Leticia, Kolonbia.
  Tabatinga, Brasil.
  Manaus, Brasil.
  Belem do Pará, Brasil.
  Macapá, Brasil.

 Biodibertsitatea 
Andeen ekialdean Amazoniako oihana dago. Munduko basorik handiena da eta balio ekologiko izugarria du, bere biomasak karbono dioxido kantitate handiak xurgatzeko eta klimaxian kanporatzeko gai da, deskonposizio prozesuetan. Klima globalerako bere ezinbesteko garrantziagatik, besteak beste, bere kontserbazioa larritasun handiko gai bihurtu da azken urteotan.

Baso ekuatore honek eskualdeko klima ikaragarri heze eta beroari zor dio jatorria. Amazonas eta bere adar ugariak poliki-poliki igarotzen dira eremuan, desnibel oso laua dela eta: Manaus  Atlantikotik 1.600km-ra.

Amazoniako oihanak 6,7 milioi kilometro koadroko eremua hartzen du. Lurreko oihan tropikalik zabalena izateaz gain, munduko biodibertsitatearen %10 hartzen du, galzorian dauden flora eta fauna espezie ugari barne. Arnasten dugun airea Amazonian garbitzen da gehienbat. Arazketa hau oihaneko landareek egiten dute, fotosintesiren bidez, karbono dioxidoa xurgatuz beharrezko dituzten karbohidratoak sortzeko. Horrezaz gainera, oihanak garrantzi handia dauka eskualdeko klimaren erregulazioan.

Amazonasen arroan ezagutzen dira 40.000 landare, 427 ugaztun (esate baterako jaguarra, hartz inurrijalea eta igaraba erraldoia), 1.300 hegazti (adibidez, harpia arranoa, tukana eta hoatzina), 378 narrasti, 400 anfibio eta ur gezako 3.000 arrain espezie, pirañak barne.

Amazoniako oihaneko biodibertsitatea apartekoa da: eskualdean gutxienez 2,5 milioi intsektu espezie bizi dira, hamarnaka mila landare eta 2.000 bat hegazti eta ugaztun espezie: munduko hegazti espezie guztien bostena aurkitzen da hemen. Landare-espezieen aniztasuna lurreko handiena da: aditu batzuek uste dute 1 km²-ko 75.000 zuhaitz mota ezberdin izan ditzazkeela eta 150.000 000 landare espezie inguru. Kilometro koadro horretan, batez beste, 90.000 landare-biomasa tona bizi dira.

 Planetaren babeslea 
Amazonia munduko birikatzat hartzen da, atmosferan dauden milioika tona karbono dioxido xurgatzen dituelako. Planetari eragiten dion gas horren kantitate globala murriztuz, klima-aldaketa geldiarazten laguntzen du.

Amazoniako oihana planetako baso guztien hamarren bat da. Gizakiak arnasten duen airearen zati bat Amazonian garbitzen da. Airearen arazketa hau landareek fotosintesi prozesuaren bidez egiten dute .

Materia organiko, begetal eta animalien deskonposiziotik karbono dioxido (CO 2) kopuru handi bat ateratzen da, zati bat gas moduan ateratzen da eta beste bat azido karboniko bihurtzen da euri-urarekin, eta horrek lurzoruen azidotasun handia sortzen du oihana eta sabanetan.

 Flora eta fauna 
Amerikako baso intertropikal hezearen flora eta fauna guztia Amazonian dago.

Ezin konta ahala landare espezie, milaka hegazti espezie, hamaika anfibio eta milioika intsektu oraindik sailkatu gabe daude.
Fauna oso anitza da, intsektu txikienetatik hasi eta ugaztun handietaraino, hala nola jaguarra, puma, tapira eta hainbat orein espezie. Narrastiak ere badira dortokak, kaimanak, babillak eta sugeak . Espezie guztietako txoriak eta arrainak daude, lumajea eta ezkata. Amazoniako aintziretan, Victoria regia landarea loratzen da, hosto zirkularra metro bat baino gehiagoko diametroa eta batzuetan 5 m-koa den lirio moduko bat, eta horrek hosto horietako batek eduki dezakeen mitoa sortu du. pertsona, faltsua dena.

Ekuatore baso izugarriak fauna ugaria ezkutatzen du, oraindik sailkapen osoa egiteko zain. Amazonian 4000 daude tximeleta espezie, ur gezako 3.000 arrain baino gehiago,  1.700 hegazti eta Planetako primate espezieen %20. Bere hosto apartaren azpian, habitat desberdinak eta animalien erreinuko aniztasun generiko handiena elkarrekin bizi dira. Aberastasun biologikoa milioika urtez Amazoniako ekosistema aldatu gabe egon delako azaltzen da.

Arrain-espezieetan eta ur-landareetan egiten duen ekarpena hain da zabala non denak zerrendatzea ez baita erraza. Aquarismoaren zaleentzat, mundu osoko dendak eta akuarioak populatzen dituzten arrain-espezie kopuru handiena eskaintzen duen iturria da.

Era berean, mota guztietako anfibio ugari bizi dira, hala nola igelak, apoak, uhandreak, salamandrak eta oraindik ezezagunak diren anfibioak.

Bere espedizioetako batean bertatik bidaiatu ostean, Jacques-Yves Cousteau ozeanografo ospetsuak "Amazonian Ozeano Atlantikoan baino arrain espezie gehiago daudela" adierazi zuen.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Amazonasen arroa

 Kanpo estekak