Holokaustoa

Holokaustoa (grezieratikː , holos, «guztia» + kaustos, «erreta»), Shoah izenez ere ezaguna (hebreerazko  izenetik) genozidio sistematikoa izan zen, naziek eta beren laguntzaileek Bigarren Mundu Gerra garaian juduen aurka gauzatua.

Juduen kontrako lehen erasoak Alemanian hasi ziren, Hitler agintari zela. Hala, 1938tik aurrera, indartu egin ziren juduen aurkako neurriak; kontzentrazio esparruetan sartu zituzten, eta askok eta askok Europako beste herri batzuetara edo Ameriketara ihes egin behar izan zuten. Bigarren Mundu Gerran, naziek beren mendean zuten Europako lurralde guztietara zabaldu ziren juduen kontrako erasoakWistrich, Robert S. Hitler y el Holocausto, pág. 17.. 1942tik aurrera, juduak hiltzeko Endlösunga (Azken Konponbidea) jarri zuten indarrean: gas ganberak eta labeak prestatu, eta han hil zituzten 5.700.000 judu inguruRoudinesco, Élisabeth. A vueltas con la cuestión judía (Retour sur la question juive, 2009), Barcelona: Anagrama, 2011, capítulo 2: «La sombra de los campos y el humo de los hornos» (49-87)..

Naziek, genozidioa praktikara eramateko erabakia, 1941eko udaren amaieran eta udazkenaren hasieran hartu zutenKershaw, Ian. «¿Genocidio improvisado? La aparición de la Solución Final en el Warthegau», en Hitler, los alemanes y la Solución Final, pág. 151., eta programa genozidak 1942ko udaberrian hartu zuen punturik gorenena. 1942ko bukaeratik aurrera, biktimak karga-trenetan garraiatzen ziren, batez ere kontzentrazio-esparruetara bideratuak; han, gehienak, sistematikoki hiltzen zituzten gas-ganberetanKershaw, «Hitler y el Holocausto» (2000), en Hitler, los alemanes y la Solución Final, pág. 431.. Horren guztiaren planifikatzaile eta administratzaile nagusia Heinrich Himmler izan zenWistrich, op. cit., pág 189..

Gainerakoan, Adolf Hitlerren erretorika antisemita errepikatuak sustatu zuen hilketak gauzatzea, eta, horretaz landa, Hitlerrek berak onartu zuenEvans, El Tercer Reich..., pág. 340.. Hala, 1941 eta 1945 artean, Europako juduen populazioa sistematikoki jazarri, eta hil zuten XX. mendeko genozidio handienean. Hala ere, sarraski hori ez zen juduetara mugatu, opresio eta hilketa-ekintzak beste talde etniko eta politikoetara zabaldu ziren. Alemaniako Estatuaren beso bakoitzak genozidioaren logistikan parte hartu zuen, eta Hirugarren Reicha Estatu genozida bihurtu zuenBerenbaum 2005, p. 103..

Nazien biktima ez juduak honako hauek izan ziren: komunistak eta politika ezkertiarreko sektoreetako kideak, homosexualak, ijitoak, Jehovaren Lekukoak, ezgaitu fisiko eta mentalak eta gerra presoak.

Zifra zuhurrak ezartzeko zailtasuna dela eta, komunitate juduaren inguruan, sei milioi hildakoen zifra sinbolikoa hartu da1990eko hamarkadan Sobietar Batasun zaharreko artxiboak ireki arte, historialariek aintzat hartzen zuten kopurua gutxienez 5,5 milioikoa zen; Adolf Eichmannek, bere aldetik, 6 milioi adierazi zituen balizko kopuru gisa (cf. Evans, Richard J. El Tercer Reich en guerra, pág. 409). Michael Brennerren ikerketen arabera, Bigarren Mundu Gerran 5,6 eta 6,3 milioi judu artean hil zituzten naziek (Kleine Jüdische Gechichte, Múnich: Beck, C. H. 2008; Breve historia de los judíos, Buenos Aires: La Marca y Goethe Institut, 2011, pp. 299-300); Timothy Snyderrek bost milioi eta laurehun mila inguru aipatzen ditu cf. Tierras de sangre. Europa entre Hitler y Stalin, Galaxia Gutenberg-Círculo de Lectores, Barcelona, 2011 (or. 2010), pág. 303.Dawidowicz 1975, p. 403.. ​Guztira, gutxienez, hamaika milioi pertsona hil zirela kalkulatzen da, eta horietatik milioi bat haurrak izan zirela. Holokaustoa baino lehen Europan bizi ziren juduetatik bi heren erail zituztenFitzgerald 2011, p. 4; Hedgepeth & Saidel 2010, p. 16..​ Biktimak konfinatu eta hiltzeko, Holokaustoaren makineriak 42.500 instalazioz osatutako sarea zuen Europa osoan, eta 100.000 eta 500.000 pertsona arteko izan zuen parte-hartze zuzena plangintza eta exekuziorako.​ Erabilitako metodoen artean, besteak beste izan ziren: gas pozoitsuak eragindako asfixia (Zyklon B), tiroak, urkatzea, bortxazko lanak, gosea, esperimentu sasi-zientifikoak, mediku-tortura eta kolpeakIkus Andrés Ciudad eta María Josefa Iglesiasen testuak: El Holocausto, El ejército del crimen, La moderna clase de esclavos, El exterminio por el trabajo, La "«solución final». Geografía del infierno concentratorio, Auschwitz, Treblinka, Experimentos nazis, ArteHistoria, Junta de Castilla y León (accedido 30 de octubre de 2013). Naziek ustez gizaki biziekin egindako esperimentu zientifikoei buruz, Ciudadek eta Iglesiasek diote: «1941eko maiatzetik aurrera, deportatuekin egindako esperimentu sasi-zientifikoak arau bihurtu ziren»;»; eta, bestalde, 1944ko martxoaren eta 1945eko urtarrilaren artean, naziek .

Holokaustoaren garaian, nazien aurkako erresistentzia armatuko gertakariak izan ziren. Adibiderik nabarmenena, 1943ko Varsoviako ghettoko altxamendua izan zen, gaizki armatutako milaka borrokalari judutarrek lau astez SS delakoei aurre egin zietenean. Kalkuluen arabera, Ekialdeko Europan 20.000 juduk hartu zuten parte Bigarren Mundu Gerran Alemaniak okupatutako herrialdeetan sortutako mugimendu partisanoetan, milioika gerrillari izan zituztela.​ Frantziako juduek ere aktibitate handia izan zuten Frantziako Erresistentzian. Guztira, ehun bat altxamendu judu armatu jazo ziren.

Europako Parlamentuak eta Batasuneko Kontseiluak 2007. urtearen amaieran indarrean sartu zen lege bat ezarri zuten Holokaustoaren eta gainerako krimen nazien ukazioa zigortzeko. Gainera, Europako Batzordeak, holokaustoa ikertzeko, Europako azpiegituraren datu-basea sortu zuen 2010ean (EHRI) genozidioari dagozkion dokumentu eta artxibo guztiak biltzeko eta bateratzeko.​ NBEk Holokaustoaren biktimak omentzen ditu 2005etik: urtarrilaren 27a Holokaustoaren Biktimen Oroimenaren Nazioarteko Eguna izendatu zuen, 1945eko egun horretan Sobietar Batasuneko Armada Gorriak Auschwitzeko kontzentrazio-esparrua askatu baitzuen.

 Terminologia 
Genozidio kontzeptua, zigor judizial gisa, ez zen 1954ra arte indarrean sartu; izan ere, Nurenbergeko epaiketetan ez zen delitutzat onartu. Genozidio Hitzarmena Nazio Batuek 1948an onartutako dokumentua da. Haren bultzatzaile nagusia Raphael Lemkin legelari poloniarra izan zen, 1946an argitaratutako liburu batean genozidio delitua erabiltzen eta definitzen lehena izan zena; bertan, Europa okupatuan egindako krimen naziak salatu zituen.

Holokausto terminoak suak kontsumitutako sakrifizioari egiten dio erreferentzia: hitzaren lehen erabiltzaileak 1950eko hamarkadaren amaierako historialari juduak izan zirenAdibidez, Eichmannen aurkako epaiketari buruzko haren txostenean, Eichmann Jerusalemen, 1963-64koa, Hannah Arendt-ek oraindik «Azken Soluzioa» esamoldea erabiltzen du». eta 1960ko hamarkadaren amaieran orokortu zen. Hebreeratiko Shoah (hondamendia) izenez ere ezaguna da.

«Holokausto» hitza Septuaginta izenez ezagutzen den testu masoretikoaren grezierazko itzulpenetik dator, non olokaustos terminoak (ὁλόκαυστος: ὁλον-etik (erabat) eta καυστος-etik (errea) hebrear hitz bat itzultzen duen eta suak erretako sakrifizio bati dagokionCrónica del Holocausto, pág. 57; batzuetan, grezierazko terminotzat aipatuta aurki daiteke forma hau: ὁλοκαύτωμα (holokautoma), honela osatua: ὅλος (hólos) «dena», «guztiz», eta καῦσις (káusis), «errausketa».
Halaber, badira uste dutenak Holokaustoa antzinako bibliako erritu-sakrifizio baten goranzko edo eskaintza sakrifikatu eta erabat erreari erreferentzia egin diezaiokeela. Eztabaidarako, ikus Tracey R. Rich, "Qorbanot: Sacrifices and Offerings", Judaism 101, "Olah: Burnt Offering", 1998-2011; y "Burnt Offering", Jewish Encyclopedia, 1906 (accedidos 24 de octubre de 2013). Hala ere, horrek esan nahiko luke, agian, ez oso egokia den lotura hau aplikatuko litekeela: gas-ganberatik atera ondoren, biktimen gorpuak krematorioetan errausten zirela normalean: Oro har, halako lotura baztertu egin da naziek egindako Holokaustoak ez zuelako zerikusirik garai biblikoetako su-eskaintza erritualekin, XX. mendean egindako sarraski etniko erraldoi bat besterik ez zela izan..

Shoah terminoa (Shoah o Sho'ah)Cf. Narrating the Holocaust. ere erabiltzen da izendatzeko, hebreerazko שואה hitzetik datorrena eta hondamendia esan nahi duenaTerminoa 1940an agertu zen lehen aldiz Jerusalemen Poloniako juduen laguntzarako batzorde bateratuak argitaratutako liburuxka batean. (Louis Weber, «Crónica del Holocausto», en Crónica del Holocausto, s. p.).. Hitza Yom ha-Sho'ah esamoldearen parte da, Israelen Holokaustoaren Oroimen Egun ofiziala izendatzeko erabiltzen dena.

Yiddish hizkuntzan, hurb'n eiropa esamoldea erabiltzen da Holokaustoa aipatzeko,​ eta «Europako [judu komunitateen] suntsipena» esanahia du bere baitan, barne hartuta haien kultura ereIngelesezko bertsioan, Holocaust Chroniclek «churb'n» hitza aipatzen du besterik gabe, suntsiketa esan nahi duen terminoa. (pág. 57); beraz, hondamendiaren ideia ere ez zaio arrotza..

Holokausto terminoaren erabileraren historiari dagokionez, XVI. mendez geroztik, holokausto esamoldea erabili izan da ingelesez biktima kopuru handia eragin duten sute-hondamendi bereziak izendatzeko. XVIII. mendean, hitzak jende kopuru handi baten heriotza bortitza esan nahi duen esanahi orokorragoa hartu zuenXII. mendean, Richard Devizesko monje eta kronista ingelesak holokaustoa esamoldea erabili zuen Rikardo I.a Ingalaterrakoaren (Rikardo Lehoi Bihotza) koroazioaren kontakizunean Londresen juduen aurkako sarraskiei erreferentzia eginez, erregeak agindu zituela zurrumurru batek hasitakoa..

Naziek egindako juduen genozidioaren aurretik, Winston Churchillek holokausto esamoldea erabili zuen bere The World in Crisis liburuan, Turkiako armeniar genozidioa aipatzearren. Holokausto hitza Bigarren Mundu Gerran sei milioi judu europarren genozidioa izendatzeko erabiltzeari dagokionezDonald L. Niewyk, en The Columbia Guide to the Holocaust, Columbia University Press, 2000, pág. 45, honela definitzen du: «Holokaustoa Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek 5 milioi judu baino gehiago hiltzea bezala definitzen da normalean»., Entziklopedia Britannicako (2007) Holokaust sarreran, definizioa honako hau da:

Juduen jazarpena eta hilketa ez ziren Alemanian edo sarraski-esparruetan bakarrik gertatu, Errusian, ekialdeko Europan eta Balkanetako penintsulan ere gertatu ziren, non alemaniarrek eta haien kolaboratzaileek (austriarrak, lituaniarrak, letoniarrak, ukrainarrak, hungariarrak, errumaniarrak, kroaziarrak eta beste batzuk) juduen sarraski ugari egin baitzituzten zuloetan, basoetan, amildegietan eta lubakietanWistrich, op. cit., págs. 20 y 23..

 Holokaustoaren jatorri historiko eta ideologikoak 
Holokaustoaren lehendabiziko urratsak Kristallnacht-en (Kristal hautsien gaua, 1938ko azaroaren 8an eta 9an) eta T-4 Eutanasia Programan gertatu ziren. Hortik, Einsatzgruppeak (alemanez, «Misio-taldeak», pluralez, Einsatzgruppen) sortu ziren. Holokaustoaren kapitulu nagusia, dena den, kontzentrazio zein sarraski-esparruak izan ziren; haien bidez, naziak jomugan zituzten pertsona guztiak erailtzen saiatu ziren.

Juduak izan ziren Holokaustoaren biktima nagusiak, Azken irtenbidea izeneko operazioan. Erailen kopururik aipatuena sei milioikoa da, nahiz eta batzuetan bost milioi izan zirela adierazi. Baina beste giza talde batzuek ere genozidio hori nozitu zuten, hala nola 220.000 ijito (Europakoen laurdena); Sobietar Batasuneko 2,8 milioi gerra preso; errusiar (hemezortzi milioi zibil)«El genocidio nazi en Rusia», lacomunidad.elpais.com.; poloniar (hiru milioi poloniar judu, eta judu ez ziren beste bi milioi); elbarri; homosexual; Jehovaren lekuko; komunista, eta politikaren nahiz erlijioaren arloko beste hainbat aurkari.

Historialari guztiek, halere, ez dute talde horien guztien jazarpena Holokaustoaren definizioan sartzen. Batzuen ustez, juduen jazarpena baizik ez da sartzen Holokaustoaren barruan. Beraz, zein definizio hartzen den, biktimen kopurua asko aldatzen da.

 Oinarri ideologikoak 
Hirugarren Reicharen helburu nagusietako bat Europako arraza-berregituraketa izan zen. Bertan, antisemitismoak funtsezko eginkizuna izan zuen. «Judua» gaitz guztien jatorria zela aldarrikatzen zuen, bereziki internazionalismoa, bakezaletasuna, demokrazia eta marxismoa, kristautasunaren, Ilustrazioaren eta masoneriaren sorreraren erantzule zela. Ideologia horretaz gain, genozidioaren exekuzioaren euskarria Alemaniako gizartea izan zen, Europako gizarte modernoena eta garapen tekniko handiena eta burokrazia antolatu eta eraginkorra zuena.

 Weimarko Errepublika 
1919tik 1933 arte Alemaniak izan zuen erregimen politikoa izan zen. Lehen Mundu Gerraren porrotaren ostean, Weimar hirian nazio-batzarra bildu zen herrialdeari konstituzioa emateko. Gobernu era berria gorabehera, Errepublikaren izen ofiziala Deutsches Reich (Alemaniar Inperioa) zen. Weimarko Errepublika historialariek asmatutako esapidea da.

Weimarko Errepublika izan zen Alemanian demokrazia liberala eratzeko lehendabiziko saioa. Garai gatazkatsua izan zen, eta Errepublikak ezin izan zion aurre egin. 1929ko krisi ekonomikoa zela eta, langabezia guztiz zabaldu zen Alemanian barrena. Miseria-giro hartan, eskuin muturreko Alderdi Nazionalsozialistak gora egin zuen, eta, 1933ko urtarrilean, aginpidea hartu zuen Hitlerrek, hauteskundeetan lehen indarra izan baitzen.

Nazien diktaduraren makina abiarazia zen; oposizioa gupidagabe suntsitu ondoren, jaun eta jabe bihurtu ziren, Gestapo polizia politikoan oinarriturik, naziek Reichstag-i su emandakoan, komunistak eta sozialistak garbitu zituzten; juduen aurkako esetsaldia izugarri areagotu zen, eta, azkenik, alderdi nazionalsozialistaren barneko oposizioa deuseztatu («Labana luzeen gaua», 1934ko ekainaren 30ean). Reichsführer bihurturik, Hitlerrek Alemania gerrarako prestatu zuen. 

 Antisemitismoa alemaniar gizartean 
Alemanian, kristautasunaren sorreratik, Europan konstante historiko baten sentimendua izan zen antijudaismoa, eta XIX. mendearen amaieran nabaritu zen, antisemitismoaz hitz egiten hasi zen momentuan. Mende horretan zehar, judu batzuk beren erlijioaren marjinaltasuna konpontzen saiatu ziren, bai kristautasunarekin parekatuz, bai judaismo mota berri bat sortuz. Horren ondorioa antisemitismoa zabaltzea izan zen, baita inguru intelektualetan ere.

 Antisemitismoa nazismoan 
Testuinguru horretan sortu zen Munichen, 1919an, Alemaniako Langile Alderdi Nazional Sozialista (NSDAP), alderdi nazia. 1920ko programa ofizialak alemaniar guztiak Alemania handi baten barruan batzea proposatzen zuen, eta nazionalak odol edo arraza alemaniarreko pertsonak bakarrik izatea  zehazten zuen. Esplizituki, gainera, NSDAPek kristautasun konstruktiboa aldezten zuen, eta espiritu «judeomaterialistaren» aurka borrokatzen zen herrialdearen barruan eta kanpoan.

Alemaniar armadako kabo ohi Adolf Hitler buruzagi nagusiaren lehen adierazpen politiko ezaguna 1919ko irailaren 16ko gutun batean azaltzen da. Juduen auziari buruzkoa zen; komunitate judua arraza-talde hutsa zela eta ez talde erlijiosoa zioen.

Bere oinarri nazionalista eta antisemitekin, alderdi nazia, pixkanaka, garatzen joan zen, militanteen eguneroko jarduera bizi eta deigarrian oinarrituta. 1919 eta 1924 artean, Bavariara mugatu zen bere ekintza-eremua. Han, alemaniarren masa heterogeneoa atzeman zuen, antzinako soldaduz, antikomunistaz eta antisemitaz osatua, eta, oro har, iraultza nazional baten ideiak erakarritakoz osatua.

Ideia antisemitak Hitlerrek nahiz beste nazi batzuek, hala nola Alfred Rosenberg, Julius Streicher edo Hermann Esserrek emandako diskurtsoetan azaltzen ziren maiz, eta juduen aurkako neurri sendoak hartzeko beharra azpimarratzen zuten Alemaniako gizartean zuten eragina erabat ezabatzeko.

 Juduen aurkako neurri nagusiak 
1933
 Medikuen, merkatarien, irakasleen, abokatuen eta ikasle juduen aurkako boikota.
 Juduei medikuntzan eta abokatutzan aritzea eta kargu publikoak izatea debekatu zitzaien.
 Apirilak 1: juduen denden aurkako boikota.

1935 Nurenbergeko Legeak:
 Juduek Reicheko herritar izateari utzi behar izan zioten.
 Juduen eta alemaniarren arteko harremanak debekatu ziren.
 Juduei Reicheko bandera altxatzea debekatu zitzaien.

1938
 Haur juduei eskolara joatea debekatu zitzaien.
 Juduek bost mila markotik gorako ondasunak aitortu behar zituzten.
 Juduen jabetzako industriak edo saltokiak desjabetu ziren.
 Mediku eta abokatu juduek beren tituluak galdu zituzten.
 Izen judua ez zuten juduek "Sara" edo "Israel" jarri beharko zuten aurretik.
 Juduei J letraz markatutako pasaporte berriak eman zitzaizkien.
 Juduei toki publikoetara joatea (antzokiak, zinemak, lorategiak, geltokiak), garraiobideak erabiltzea, eta goi-eskoletan matrikulatzea debekatu zitzaien.

1941
 Juduak bortxazko lanak egitera behartu zituzten.
 Irailak 3. SSetako funtzionarioek lehenengo gasestatze-saioak egin zituzten, Ziklon B gasa erabiliz, Auschwitzeko kontzentrazio-esparruan.
 Sei urtetik gorako juduek ikur identifikatzaile bat eraman behar zuten arroparen kanpoaldean: Daviden izarra.

1942 
 Azken Konponbidea edo Azken Irtenbidea jarri zen martxan: nazien kontzentrazio-esparrutan juduak sarraskitzea.

 Kontzentrazio-esparru nazien zerrenda 
IzenaHerrialdea
(gaur egun)Esparru motaFuntzionamendu epeaAtxilotu kopuru estimatuaHildako kopuru estimatuaArbeitsdorfAlemaniaLan esparrua1942ko apirila - 1942ko urriagutxienez 600AuschwitzPoloniaLan eta hilketa esparrua1940ko apirila - 1945eko urtarrila400.0001.100.000 - 1.500.000BardufossNorvegiaKontzentrazio esparrua1944ko martxoa - ?800250BelzecPoloniaHilketa esparrua1942ko martxoa - 1943ko ekaina600.000Bergen-BelsenAlemaniaMultzokatze puntua1943ko apirila - 1945eko apirila70.000BolduqueHerbehereakAtxiloketa eta zirkulazio esparrua1943 - 1944ko udaraBozenItaliaZirkulazioa1944ko uztaila - 1945eko apirila11.116BredtvetNorvegiaKontzentrazio eparrua???BreendonkBelgikaAtxiloketa eta lan esperrua1940ko iraila -1944ko irailagutxienez 3.532gutxienez 391BreitenauAlemaniaLan esparrua1933ko ekaina -1945eko apirila8.900BuchenwaldAlemaniaLan esparrua1937ko uztaila -1945eko apirila250.00056.000ChełmnoPoloniaHilketa esparrua1941eko abendua -1943ko apirila; 1944ko apirila - 1945urtarrila340.000DachauAlemaniaLan esparrua1933ko martxoa -1945eko apirila200.000gutxienez 30.000FalstadNorvegiaAtxiloketa esparrua1941ko abendua - 1945eko gutxienez 200FlossenbürgAlemaniaLan esparrua1938ko maiatza - 1945eko apirilagutxienez 100.00030.000GriniNorvegiaAtxiloketa esparrua1941eko ekaina - 1945eko maiatza19.7888Gross-RosenPoloniaLan esparrua1940ko abuztua - 1945eko otsaila125.00040.000HinzertAlemaniaBiltze esparrua1940ko uztaila - 1945eko martxoa14.000gutxienez 302Kaufering/LandsbergAlemaniaLan esparrua1943ko ekaina -1945 apirila30.000gutxienez 14.500Kauen
(Kaunas)LituaniaGhetto eta barneratze esparruaKloogaEstoniaLan esparrua1943ko udara - 1944ko iraila2.400Le VernetFrantziaBarneratze esparrua1939-194413.350Lwów, Janowska street
(L'viv)UkraniaHilketa eta lan esparrua1941eko udara -1943ko azaroaMajdanek
(KZ Lublin)PoloniaHilketa esparrua1941ko uztaila -1944ko uztaila78.000MalchowAlemania? - 1945eko maiatzaMaly TrostenetsBielorrusiaHilketa esparrua1941ko uztaila - 1944ko ekaina200.000 - 500.000Mauthausen-GusenAustriaLan esparrua1938ko abuztua - 1945eko maiatza195.000gutxienez 95.000Mittelbau-DoraAlemaniaLan esparrua1943ko iraila - 1945eko apirila60.000gutxienez 20.000Natzweiler-StruthofFrantziaLan esparrua1941eko maiatza - 1944ko iraila40.00025.000NeuengammeAlemaniaLan esparrua1938ko abendua - 1945eko maiatza106.00055.000NiederhagenAlemaniaKartzela eta lan esparrua1941eko iraila - 1943ko hasiera3.9001.285OranienburgAlemaniaMultzokatze puntua1933ko martxoa - 1934ko uztaila3.000gutxienez 16OsthofenAlemaniaMultzokatze puntua1933ko martxoa - 1934ko uztailaPłaszówPoloniaLan esparrua1942ko abendua - 1945eko urtarrilagutxienez 150.000gutxienez 9.000RavensbrückAlemaniaLan esparrua1939ko maiatza - 1945eko apirila150.000gutxienez 90.000Riga-Kaiserwald
(Mežaparks)LetoniaLan esparrua1942 - 1944ko abuztua20.000?SachsenhausenAlemaniaLan esparrua1936ko uztaila - 1945eko apirilagutxienez 200.000100.000SobibórPoloniaHilketa esparrua1942ko maiatza - 1943ko urria250.000StutthofPoloniaLan esparrua1939ko iraila - 1945eko maiatza110.00065.000Lager Sylt
(Alderney)Anglo-normandiar uharteakLan esparrua1943ko martxoa - 1944ko ekaina1.000?460Theresienstadt (Terezín)TxekiaGhettoa eta zirkulazio esparrua1941eko azaroa - 1945eko maiatza140.00035.000TreblinkaPoloniaHilketa eremua1942ko uztaila - 1943ko azaroagutxienez 800.000VaivaraEstoniaZirkulazio eta kontzentrazio-esparrua1943ko iraila -1944ko otsaila20.000950VarsoviaPoloniaLan eta hilketa esparrua1942 - 194440.000tik gora200.000tik goraWesterborkHerbehereakMultzokatze puntua1939ko urria - 1945eko apirila102.000

 Azken Konponbidea 
«Juduen auziko azken Konponbidea» (alemanez Endlösung der Judenfrage) Adolf Eichmannek asmatutako esapidea da. Azken Konponbidearen gauzatzea holokaustoaren faserik hilkorrena izan zen. 1942an, Azken Konponbidea erabat gauzatu baino lehen, milioi bat judu ziren erailak. Baina, judu populazio osoa desagerrarazteko erabakiarekin batera, sarraskitze-esparruak eta Europako juduen hilketa sistematikoa abian jarri zen. Erabaki hori Wannseeko Konferentzian hartu zen, 1942ko urtarrilaren 20an. Bilera horretako oharrak ukigabe aurkitu zituzten Bigarren Mundu Gerrako aliatuek, eta frogatzat erabili ziren Nurenbergeko epaiketetan.

 Oroimen eguna 
Nazio Batuen Batzar Nagusiak urtarrilaren 27a izendatu zuen Holokaustoaren Nazioarteko Oroimen egun, 2005eko azaroaren 1ean onartutako erabakian (60/7 Erabakia). Hain zuzen, 1945eko urtarrilaren 25ean Armada Gorriak Auschwitzeko heriotza esparrua askatu zuela gogoratzen da egun horretan.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Crónica del Holocausto, Libsa, Madrid, 2001.ISBN 978-84-662-0260-2
 Aly, Götz. "Final Solution": Nazi Population Policy and the Murder of the European Jews. London: Arnold, 1999. ISBN 0-340-67757-0
 Arad, Yitzhak. Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington: Indiana University Press, 1987. ISBN 0-253-21305-3
 Breitman, Richard. The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution. New York: Knopf, 1991. ISBN 0-87451-596-3
 Browning, Christopher. The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942. Lincoln: University of Nebraska Press, 2004. ISBN 0-8032-1327-1
 Cesarani, David, editor. The Final Solution: Origins and Implementation. London: Routledge, 1994. ISBN 0-415-15232-1
 Evans, Richard J., El Tercer Reich en guerra (1939-1945), Península, Barcelona, 2011. ISBN 978-84-9942-093-6
 Hilberg, Raul. The Destruction of the European Jews. New Haven, CT: Yale University Press, 2003. ISBN 0-300-09557-0
 Kershaw, Ian, Hitler, los alemanes y la Solución Final, La Esfera de los Libros, Madrid, 2009. ISBN 978-84-9734-834-8
 Mazower, Mark, El imperio de Hitler. Ascenso y caída del Nuevo Orden Europeo, Crítica, Barcelona, 2008. Traducción de Enrique Hernando. ISBN 978-84-7423-625-5
 Shlezinger, Aharón. El Misterio del Holocausto Revelado, Obelisco, Barcelona, 2013. ISBN 978-84-9777-959-3
 Wistrich, Robert S., Hitler y el Holocausto, Mondadori, Barcelona, 2002. ISBN 978-84-397-0937-4

 Gainerako bibliografia 
 El hombre en busca de sentido. Viktor Frankl
 De la "ciencia de las razas" a los campos de exterminio: Sinti y Romá bajo el régimen nazi. Fings, Karola; Heuss, Herbert; Sparring, Franck; Martín Ramírez, Carlos (tr.). Madrid: Editorial Presencia Gitana. ISBN 84-87347-20-7
 El estado de la SS: el sistema de los campos de concentración alemanes. Kogon, Eugen. Barcelona: Alba Editorial, S.L. ISBN 84-8428-248-1
 El Holocausto. Vidal, César. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-5644-5
 El holocausto de los republicanos españoles: vida y muerte en los campos de exterminio alemanes (1940-1945). Pons Prades, Eduardo. Barcelona: Belacqua de Ediciones y Publicaciones S.L. ISBN 84-96326-24-1
 El horror nazi: campos de concentración y exterminio. López García, José (Adam Surray). Pozuelo de Alarcón: Editorial Andina, S.A. (1977). ISBN 84-06-01001-0
 La Iglesia y el exterminio de los judíos: catolicismo, antisemitismo, nazismo. Moro, Renato. Bilbao: Editorial Desclée de Brouwer, S.A. ISBN 84-330-1870-1
 La Shoah: el exterminio de los judíos de Europa (1933-1945). Cohen, Asher. Bilbao: Editorial Desclée de Brouwer, S.A. ISBN 84-330-0922-2
 Los experimentos nazis en los campos de exterminio. Giménez Saurina, Miguel (Taylor, William C.) Llinars del Vallés: Editors, S.A. ISBN 84-7561-098-6
 La herencia del olvido. Reyes Mate, 2008, Errata Naturae Editores, ISBN 978-84-936374-3-9
 Morir por la libertad: españoles en los campos de exterminio. Pons Prades, Eduardo. Madrid: Ediciones Vosa, S.L. ISBN 84-8218-012-6
 Los niños escondidos. Del Holocausto a Buenos Aires. Wang, Diana. Editorial Marea 2004 (Buenos Aires). ISBN 987-21109-5-6
 El silencio de los aparecidos". Wang, Diana. 2° edición 2008. Editorial Generaciones de la Shoá (Buenos Aires). ISBN 987-96277-8-4 El Holocausto. El Tercer Reich y los judíos. David Engel. Ediciones Nueva Visión. Buenos Aires, 2006 (original en inglés: The Holocaust. The Third Reich and jews, publicado en 2000). ISBN 950-602-532-0
 (en inglés)Dean, Martin: Robbing the Jews - The Cofiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935-1945'', Cambridge University Press, 2008.


 Ikus, gainera 
 Kontzentrazio esparruak eta sarraskitze esparruak
 Gas ganbera

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nazionalsozialismoa
Kategoria:Holokaustoa
Kategoria:Nazien gerra krimenak
Kategoria:Antisemitismoa