Tortosa

Tortosa Kataluniako hegoaldean hiria da, Baix Ebre eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatua. Eskualdeko eta Terres de l'Ebre eremu osoko hiriburua da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 35.143 biztanle zituen, eta 2024an 35.265. 218,45 km²-ko azalera du.

Nekazaritza eremuko merkataritza (mahatsa, olibondoak, almendrondoak, arroza) eta industria (janari industria, kimika industria, ehungintza, eraikuntzarako gaiak) dira ekonomia jarduera nagusiak. 

Monumentuei dagokienez, aipagarriak dira XIV-XVIII. mendeetako katedral gotikoa, San Luis ikastetxea eta udal liburutegia.

 Historia 
Antzinateko Dertosa hiriari dagokio. Kartagotarren mende egon ondoren, erromatarrek konkistatu eta Julia Augusta Dertosa izena eman zioten. 

713. urtean musulmanek hartu zuten eta 1035ean Turtuixako emirerriko hiriburu bihurtu zen, Tortosako taifakoa osatuz (1009-1104). 1148. urtean, genoarren laguntzaz, Erramun Berenger IV.a Bartzelonako konteak hiria konkistatu zuen, Aragoiko Koroaren barnean hartuz.  Udal liburutegian XIII. mendeko Libre de les Costums generals de Tortosa dokumentu ospetsua gordetzen da, Kataluniako kodize garrantzitsuenetako bat.

Espainiako Ondorengotza Gerran, Josep de Nebot i Font-ek hiria hartu zuen 1705ean, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren eskuetan utziz. 1708ko ekainean, Borboien armadak setiatu zuen hiria, Orleanseko dukea buru, eta uztailean berenganatu zuten, Filipe V.a Espainiakoaren menpe geldituz. 

1787ko urriaren 9an uholderik handiena pairatu zuten hirian, "la riuada grossa" deitzen dutena, ibaiko urak 10 metroko altuerara iritsi zirenean.

Napoleonen garaian, 1811an haren menpe gelditu zen Tortosa, hiru urte geroago askatu zutelarik. XIX. mendean, bestela, eskualdea gune karlista zen, armada liberalen agindupean egon arren.

Historia garaikidean, Espainiako Gerra Zibilean, 1938ko uztailetik azarora luzatu zen gudu ezaguna eskualde honen aldamenean gertatu zen, Xertaren ingurunuetan ere, Ebroko gudua. 1966an, ibaiaren erdian egindako monumentua Francisco Franco espainiar diktadoreak inauguratu zuen, guduaren omenez. 2016an erreferenduma egin zuten hirian, eta monumentua ez kentzearen alde bozkatu zuen ia %70ak. 

Ingurune naturala
Ebro ibaiak hiria zeharkatzen du, eta kilometro gutxira Ebroren Deltako natura parkea dago, biosfera erreserba dena.

 Klima 

 Demografia 
Hiriguneaz gain, Jesús, Campredó, Bítem, els Reguers eta Vinallop auzoek osatzen dute udalerria.

 Biztanleriaren bilakaera 1900  1910  1920  1930  1940  1950  1960  1970  1981  1991  2001  2009  2016  2024 24.306  27.455  32.405  35.315  36.918  45.903  43.789  46.695  31.188  29.452  28.933  35.143  33.743  35.265

 Monumentuak 
 Hirigune historikoa: Tortosako katedrala (Sta Maria), Palau episcopal, Reials Co.legis de St Lluís i St Domènec eta St Joan gaztelua (La Suda)
 Eraikin modernistak: Hiltegi zaharra (Tortosako Museoa), Passatge Franquet, Mercat Municipal, Casa Pilar Fontanet, Temple de la Reparació, Casa Ricard Climent, Casa López Vergés, Casa José Bau Vergés, Casa Facundo Segarra, Casa Salvador Brunet Sala, Vila Mercedes, Casa Bernardo Grego, Clinica Sabaté, Casa Piñana, Casa xalet Pallarés, Casa Manuel Camós, Casa doctor Antoni Llorca.
 Fàbrica de Farines la Providència
 Pont del Ferrocarril
 Hospital de la Sta Creu
 Sta Clara komentua
 Tortosako geltokia.

 Kirolak 
 Club Deportiu Tortosa futbol taldea, 1909an sortua.
 Club de Rem Tortosa, arraun taldea, 1946an abiatua.
 Moto Club Tortosa, moto taldea, 1967an sortua.
 Club Natació Tortosa, igeriketa taldea, 1974tik martxan.
 Centre d'Esports Tortosa, eskubaloi taldea, 1988tik.

 Pertsonaia ezagunak 
 Adrian VI.a (1459-1523), Tortosako apezpikua eta Aita Santua.
 Ramon Cabrera (1806-1877), militar karlista.
 Felip Pedrell (1841-1922), musikagilea.
 Marcellí Domingo (1884-1939), politikari errepublikarra. 
 Cinta Sabaté (1946-), eskultore eta margolaria.
 Pere Ponce (1964-), aktorea.
 Montse Castellà (1976-), abeslaria eta kazetaria.

Senidetutako hiriak
  Avignon eta Le Puy-en-Velay (Okzitania)  
  Alcañiz (Aragoi)
  Vercelli (Piemonte)  
  Tartus (Siria) 

 Ikus, gainera 
 Tarragonako udalerrien zerrenda
 Tortosako elizbarrutia
 Tourtouse

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Tortosako udalaren webgunea.


Kategoria:Tortosa