Donapaleu

DonapaleuEuskaltzaindia: 128. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia (II). ([donapaleu]) () Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerria da, Amikuze eskualdeko herriburua.

2021 urtean 2.052 biztanle zituen. Probintziako herririk populatuena da, Baigorri eta Donibane Garazi aurretik.

 Izena 
Jatorrizko izena Iriberri bazuen ere, egungo Donapaleu izena 926an Kordoban martirizatutako Done Pelaio kristau santuaren izenetik datorkio.

Egungo frantsesezko Saint-Palais izenak forma hauek izan ditu okzitanieraz, lehendabizi, eta frantsesez, gero:
 Sanctus Pelagius (1160), Jean-Baptiste , Nouvelle toponymie basque, Presses universitaires de Bordele, 2006, 
 Sant Peray (1249),
 Sant Pelay (1264, 1350 eta 1413),
 Sent-Palay (1385 Paul , Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque., Nabarrengoseko notarioak),Nabarrengoseko notarioakː Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
 Sent-Palays (1474, Lehuntzeko paperakLehuntzeko abadiaren paperakː Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques), 
 Sant-Pelay (1513, Iruñeko paperakJosé Yanguasek argitaratutako paperak), 
 Donapalaio (1643),
 S-Palais (1650) eta
 Mont-Bidouze (1793).Direktorioak bultzatutako izenen aldaketa

Okzitanieraz Sent Palai izena du.

 Geografia 
 Iristeko bideak 
A-64 autobidearen 4. 15px irteera da Donapaleukoa. RD-8, RD-11, RD-302, RD-511, RD-933 eta RD-2933 errepideek ere zeharkatzen dute udalerria.

Hiruak-Bat, SNCF eta Bidegain konpainiek autobus zerbitzuak eskaintzen dituzte Donibane Garazi, Baiona, Akize eta Orthezeraino.

 Hidrografia 
Donapaleu zeharkatzen dute, Arbailan jaiotako Biduzek ez ezik, haren ibaiadar diren Behotegi eta Eiheratxar errekek ere. Sandre datu-basea

 Auzoak 
 Mendebaldea
 Ekialdea

Garrüze Donapaleuko udalerriaren zati izan zen 1967ko urtarrilaren 1etik 1997ko urtarrilaren 1 arte.

 Udalerri mugakideak 
 Aiziritze-Gamue-Zohazti ipar-ekialdean
 Amendüze-Unaso ipar-mendebaldean
 Behaskane-Laphizketa ekialdean
 Bithiriña mendebaldean
 Larribarre-Sorhapürü hego-ekialdean
 Ostankoa eta Uhartehiri hegoaldean

 Historia 
XIII. mendearen hasieran Nafarroako erregeak Iriberri izeneko hiribildua sortu zuen eskualdeko epaitegi eta kartzela ezartzeko (egungo Gambetta karrikan zeuden). Horrexegatik errege armarria eman zion. 1351an Karlos II.a Nafarroakoak hiribilduari moneta xehatzeko eskubidea eman zion, 1672 arte langia martxan izango zena. Joanes III.a Nafarroakoak 1472an foruak eman zizkion: ostiraletako azoka, ardi-azoka neguko asteazkenero eta Pazko astelehenean zaldi-azoka.

XVI. mendean Gaztelako Erresumak Nafarroa konkistatu zuenean, Henrike II.ak bertan Nafarroako Gorteen egoitza finkatu zuen 1523tik gerora, baita diru etxea ere XVII. mende erdialde arte, diru etxea lehenago ere existitu zen arren. Ia mende bat geroago, Luis XIII.a Frantziakoak 1620an Nafarroako Kantzilertza desegin eta Biarnoko Estatuekin bateratu zuen Paueko Nafarroako Parlamentuan.

Errege jauregia udaletxe bihurtu eta Donejakue bideari esker herria garatu zen. Luis XVI.a Frantziakoak 1784ko azaroan ediktu argitaratu eta Arrozen zegoen Utziat hospizioa, Izuran zegoen Haranbeltz hospizio eta Donapaleun bertan zegoena desegin eta Donapaleun ospitalea eraiki zuen, «Nafarroako gure Erresumaren hiriburua zelako».Jatorrizko hitzak, frantsesez: «étant la Capitale de notre Royaume de Navarre».

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Ipar Euskal Herrian hiru barrutiak sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Uztaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Uztaritzetik Baionara aldatu zuten. Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik Donibane Garazi Nive-Franche, Uztaritze Marat-sur-Nive (Marat zela eta), Itsasu Union, Arbona Constante, Baigorri Thermopyles (Termopiletako gudua zela eta), Donapaleu Mont-Bidouze, Luhuso Montagne-sur-Nive, Donibane Lohizune Chauvin-Dragon, Ainhoa Mendiarte eta Zuraide Mendialde bihurtu ziren.

Donapaleuko barrutia Bidaxune, Akamarre, Garrüze, Iholdi, Larzabale, Ortzaize, Baigorri, Donibane Garazi, Donamartiri eta Donapaleuko kantonamenduek osatu zuten. Bestetik, Donapaleuko Kantonamenduak Aiziritze, Amendüze-Unaso, Arberatze-Zilhekoa, Arboti-Zohota, Behaskane-Laphizketa, Gamue-Amikuze-Zohazti, Gabadi, Ilharre, Larribarre-Sorhapürü, Ostankoa, Donapaleu bera eta Uhartehiri udalerriek osatua izan zen.

 Alkateak 
 Agintaldia  Alkatea  Alderdia  Lanbidea1995-2014Jean-Jacques Loustaudaudine

 Demografia 

 Herri eta hiri senidetuak 
  Frantziako hiri senidetuen urtekaria

 Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, Lur-Berri kooperatiba nagusia izanik. Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Donapaleu», Auñamendi Eusko Entziklopedia. Turismoa ere bultzatzen da.Nafarroa Behereko turismo bulegoa

 Kultura 
 Erakustaldiak 
 Martxoaren bukaera: Hamabostaldi merkatari-azoka
 Uztailaren bukaeran: Herriko bestakBesta egunak
 Abuztuan: Herri kirol erakustaldia.


 Euskara 
Donapaleuko euskara Amikuzeko hizkera da, nafar-lapurteraren barnean sortaldekoa. Euskararen erabilera oso apala da egun, 1968an ordea udalerriak 1.350 euskaldun zituen; erdigunean, biztanleen % 50, eta kanpoko auzoak kontuan hartuta, % 80. 

 Ondasun nabarmenak 
 Buruen Etxea, Derdoy-Oihenart familiaren etxea, non XVI. mendean Arnaut Oihenart historialaria bizi izan zen.
 Nafarroa Behereko Museoa.
 Errege jauregia, lehen poliziaren egoitza, eta gero Jendarmeriarena. 
 Moneten Hotela, epaitegia izandakoa.
 Biduzeko zubia.
 Jondoni Paulo eliza, 1522an Nafarroako Gorteen egoitza izan zena.
 Santa Maria Magdalena eliza, 1866an eraikia.
 Donejakue bidea. Donejakue bidearen frantziar bidea egitean, Euskal Herrira sartzean igarotzen den lehen herri garrantzitsua da Donapaleu.

 Ekipamenduak 
 Hezkuntza 
Udalerriak haur eskola bi, publiko bat eta pribatu bat (Etxekopar), ikastetxe bat (Léon Bérard Léon Bérard ikastetxearen webgunea) eta nekazaritza-lizeo pribatu bat (Jean Errekarte lizeoa Jean Errekarte lizeoaren webgunea) ditu.

 Osasungintza 
 Donapaleuko Ospitalea: Ipar Euskal Herriko barnealdeko erietxe nagusia, 2013an Sokorri Poliklinika ordezkatu zuena.

 Donapaleutar ospetsuak 
 Pierre Salomon Ségalas (1792-1875), medikua.
 Jean Saint-Gaudens (1799-1875), politikaria.
 Augusto Etxekopar (1830-1897), betharramdar apaiza.
 Gustave Rives (1858-1926), arkitektoa.
 Louis Iriart Etxepare (1859-1945), politikaria.
 Léon Pradet-Balade (1863-1931), politikaria.
 Pierre Gueraçague Soules (1880-1954), abokatu eta politikaria.
 Blaise Gueraçague Soules (1884-1918), abokatu eta politikaria.
 Maurice Zelhai (1911-1980), errugbi jokalaria.
 Jean Urruti (1912-2002), pilotaria.
 Clement Urrutybehety (1913-2014), medikua.
 Jacqueline Bidegorri (1924-), Frantziako Erresistentziaren kidea.
 Arnaud Marquesuzaa (1934-2020), errugbi jokalaria.
 Pierre Mestrot (1940-), euskal idazlea.
 Beñat Axiari (1947-), abeslaria.
 Pierre Hurmic (1955-), abokatu eta politikaria.
 Aines Dufau Lakaberatz (1965-), pedagogo eta hizkuntzalaria.
 Eric Pascal (1974-), txirrindularia.
 Béatrice Urruspil (1975-), idazlea.
 Peio Cachenaut (1979-), kultura-ekintzaile, film-zuzendari eta gidoilaria.
 Philippe Etxegarai (1979-), errugbi jokalaria.
 Anne Etxegoien (1980-), abeslaria.
 Thierry Berhabé (1982-), errugbi jokalaria.
 Pascal Idieder (1982-), errugbi jokalaria.
 Amaia Riouspeyrous (1984-), abeslaria.
 Pierre Cazaux (1984-), txirrindularia.
 Adrien Figueiredo (1984-), errugbi jokalaria.
 Charlie Ternisien (1984-), errugbi jokalaria.
 Ximun Ternisien (1987-), errugbi jokalaria.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

  Donapaleuko Udalaren webgunea
 Donapaleuko Turismo Bulegoaren webgunea
 Donapaleuri buruzko artikulua, Argia aldizkariaren «Ihesi» atalean.