Aralar

Aralar Euskal Herriaren erdialdean dagoen mendilerro bat da. Ipar-mendebaldeko zatia Gipuzkoan du (zehazki, Goierri eta Tolosaldea eskualdeetan); eta hego-ekialdekoa, Nafarroa Garaian (Araitz, Larraun eta Sakana eskualdeetan). 30 kilometro luze da, ekialde-mendebalde norabidean; eta 12 bat kilometro zabal, ipar-hego norabidean. Gailurrik garaiena Intzako dorrea (1.431 m) da, baina ezagunagoa da Larrunarri/Txindoki (1.342 m).

Gipuzkoako aldean dagoen mendilerroaren zatia, mendikate guztiaren herena, 1994 urteaz geroztik natura parke da, eta horko interpretazio-guneak Lizarrusti mendatearen gainean du egoitza. Aldiz, Nafarroa Garaiaren aldeko mendiak mendikate guztiaren bi heren dira, eta Araitz haranera begira dauden mendi ikusgarriei Aralarko Malloak deritze.

 Mendiak 
 Intzako dorrea (Elkomuts / Sollazbizkargaña), 1.431 mMendikat, Euskal Herriko Katalogo osoa.  (Nafarroa Garaia)
 Ganboa, 1.413 m  (Gipuzkoa)
 Aldaon, 1.409 m  (Gipuzkoa)

 Intzako dorrea, 1.431 m  (Nafarroa Garaia)
 Ganboa, 1.413 m  (Gipuzkoa)
 Aldaon, 1.409 m  (Gipuzkoa)
 Beldarregi, 1.405 m  (Nafarroa Garaia)
 Zealar, 1.401 m  (Gipuzkoa)
 Pardarri, 1.396 m  (Gipuzkoa)
 Ganbotxiki, 1.377 m  (Gipuzkoa)
 Putreaizko Punta, 1.359 m  (Gipuzkoa)
 Menditxiki, 1.356 m  (Gipuzkoa)
 Beoin, 1.347 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Artxueta, 1.345 m  (Nafarroa Garaia)
 Uarrain, 1.344 m  (Gipuzkoa)
 Larrunarri edo Txindoki, 1.342 m  (Gipuzkoa)
 Arbelo, 1.332 m  (Gipuzkoa)
 Malkorri, 1.329 m  (Gipuzkoa)
 Malkorri Oriental, 1.329 m  (Gipuzkoa)
 Uzkuiti, 1.328 m  (Gipuzkoa)
 Urkute, 1.328 m  (Gipuzkoa)
 Kobagaine, 1.324 m  (Gipuzkoa)
 Urrusti Sur, 1.324 m  (Gipuzkoa)
 Gañeta, 1.323 m  (Gipuzkoa)
 Salingain, 1.322 m  (Gipuzkoa)
 Egurtegi, 1.320 m  (Gipuzkoa)
 Arrubigaña, 1.318 m  (Gipuzkoa)
 Aoki, 1.317 m  (Gipuzkoa)
 Egurbide, 1.317 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Erlabeltzeko Puntie, 1.312 m  (Gipuzkoa)
 Urrusti Norte, 1.312 m  (Gipuzkoa)
 Eitzabal, 1.309 m  (Gipuzkoa)
 Kurutzeaga, 1.308 m  (Nafarroa Garaia)
 Mendiaundi, 1.307 m  (Nafarroa Garaia)
 Desaomendi edo Desamendi, 1.306 m  (Nafarroa Garaia)
 Urakorri, 1.304 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Puttarri, 1.299 m  (Nafarroa Garaia)
 Txameni, 1.299 m  (Nafarroa Garaia)
 Labeongo Punte, 1.293 m  (Gipuzkoa)
 Ttutturregi, 1.290 m  (Nafarroa Garaia)
 Eurlatz edo Eulatz, 1.288 m  (Nafarroa Garaia)
 Errenaga, 1.287 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Aitzear, 1.286 m  (Nafarroa Garaia)
 Ttutturru, 1.282 m  (Nafarroa Garaia)
 Ontzanburu, 1.281 m  (Gipuzkoa)
 Bustia, 1.278 m  (Gipuzkoa)
 Atxispuru, 1.278 m  (Nafarroa Garaia)
 Errenaga Txiki, 1.277 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Ipuzmeaka, 1.277 m  (Nafarroa Garaia)
 Beloki, 1.276 m  (Nafarroa Garaia)
 Atallorbe, 1.275 m  (Nafarroa Garaia)
 Txorrotxeta, 1.273 m  (Nafarroa Garaia)
 Pagota, 1.271 m  (Gipuzkoa)
 Itturtxuloko Punte, 1.265 m  (Nafarroa Garaia)
 Artubi, 1.263 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Muñotxikieta, 1.261 m  (Gipuzkoa)
 Olamuño, 1.261 m  (Gipuzkoa)
 Aparein, 1.261 m  (Nafarroa Garaia)
 Desaomendi Txiki, 1.261 m  (Nafarroa Garaia)
 Haitzegi Gaña, 1.257 m  (Nafarroa Garaia)
 Beleku, 1.256 m  (Gipuzkoa)
 Kargaleku II, 1.253 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Beleku Norte, 1.251 m  (Gipuzkoa)
 Uazkuru, 1.249 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Auntzizegi, 1.248 m  (Gipuzkoa)
 Belokigain, 1.245 m  (Nafarroa Garaia)
 San Migel mendia, 1.241 m  (Nafarroa Garaia)
 Hirupagoeta, 1.235 m  (Nafarroa Garaia)
 Beaskin, 1.232 m  (Gipuzkoa)
 Algorta, 1.224 m  (Nafarroa Garaia)
 Zeontza, 1.221 m  (Nafarroa Garaia)
 Uarrain I, 1.221 m  (Nafarroa Garaia)
 Ondartxuri, 1.220 m  (Gipuzkoa)
 Elizkaitz, 1.215 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Subizelaigaine edo Subizelaigañe, 1.209 m  (Nafarroa Garaia)
 Etitzegi, 1.196 m  (Gipuzkoa)
 Kilixketa, 1.195 m  (Gipuzkoa)
 Larraone, 1.194 m  (Gipuzkoa)
 Oiarbide, 1.194 m  (Nafarroa Garaia)
 Posteroko Haitz, 1.194 m  (Nafarroa Garaia)
 Balerdi edo Mallozar, 1.193 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Arriolatz, 1.176 m  (Nafarroa Garaia)
 Irutxin, 1.162 m  (Nafarroa Garaia)
 Debata, 1.139 m  (Nafarroa Garaia)
 Akier, 1.119 m  (Nafarroa Garaia)
 Zabalegi, 1.114 m  (Gipuzkoa)
 Akier Occidental, 1.107 m  (Nafarroa Garaia)
 Lurgorri, 1.092 m  (Nafarroa Garaia)
 Saldisgain, 1.088 m  (Nafarroa Garaia)
 Mozkordi, 1.086 m  (Nafarroa Garaia)
 Gaztelu, 1.085 m  (Nafarroa Garaia)
 Akaitz, 1.080 m  (Gipuzkoa)
 Illarragorri, 1.079 m  (Nafarroa Garaia)
 Larrazpil, 1.069 m  (Nafarroa Garaia)
 Txurtxur, 1.069 m  (Nafarroa Garaia)
 Alitzako Malkorra, 1.066 m  (Nafarroa Garaia)
 Illarraundiko Malkorra, 1.064 m  (Nafarroa Garaia)
 Iparraundi, 1.064 m  (Nafarroa Garaia)
 Elorrigañe, 1.063 m  (Nafarroa Garaia)
 Ziñiku, 1.048 m  (Nafarroa Garaia)
 Soroaundi edo Sollaundi, 1.043 m  (Nafarroa Garaia)
 Otansur Txiki, 1.023 m  (Nafarroa Garaia)
 Soiltxiki, 1.023 m  (Nafarroa Garaia)
 Alleko, 1.017 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Maldako Punta, 1.012 m  (Gipuzkoa)
 Kaxamongo, 1.004 m  (Nafarroa Garaia)
 Sarastarri, 995 m  (Gipuzkoa)
 Amurutxate, 992 m  (Nafarroa Garaia)
 Amezti, 982 m  (Gipuzkoa)
 Agaotz, 974 m  (Gipuzkoa)
 Algorri, 968 m  (Nafarroa Garaia)
 Leitzadi, 948 m  (Gipuzkoa)
 Azkarateko Malkorra, 948 m  (Nafarroa Garaia)
 Akaitz Txiki, 942 m  (Gipuzkoa)
 Aitzeta, 927 m  (Gipuzkoa)
 Aizkaizto, 927 m  (Gipuzkoa)
 Izarritako Gaina, 920 m  (Nafarroa Garaia)
 Serlo Gaina, 919 m  (Nafarroa Garaia)
 Egillor, 911 m  (Nafarroa Garaia)
 Ausa Gaztelu, 901 m  (Gipuzkoa)
 Malkorra, 883 m  (Gipuzkoa)Madalenaitz
 Ttutturru, 879 m  (Nafarroa Garaia)
 Uidui, 876 m  (Gipuzkoa)
 Amorleku, 869 m  (Nafarroa Garaia)
 Malkorburu, 862 m  (Gipuzkoa)
 Madalenaitz edo Madalen, 859 m  (Nafarroa Garaia)
 Pastarri, 855 m  (Nafarroa Garaia)
 Kotaleku, 845 m  (Gipuzkoa)
 Martxabaleta, 841 m  (Gipuzkoa)
 Suspentzaitz, 838 m  (Gipuzkoa)
 Argarbi, 833 m  (Gipuzkoa)
 Amiltzu, 828 m  (Gipuzkoa)
 Arastortz, 827 m  (Gipuzkoa)
 Zamariborro, 826 m  (Nafarroa Garaia)
 Marumendi, 821 m  (Gipuzkoa)
 Laparmendi edo Pagotxiki, 814 m  (Gipuzkoa)
 Aizkorrandi edo Intzartzu, 811 m  (Gipuzkoa)
 Asundegi, 808 m  (Gipuzkoa)
 Muñobil, 801 m  (Gipuzkoa)
 Erbitz, 793 m  (Nafarroa Garaia)
 Urreagako Haitza, 779 m  (Gipuzkoa)
 Urreagako Haitza, 779 m  (Nafarroa Garaia)
 Beamaburu, 758 m  (Gipuzkoa)
 Urbaran, 748 m  (Nafarroa Garaia)
 Malkorbizkarra, 746 m  (Gipuzkoa)
 Muzkur, 738 m  (Nafarroa Garaia)
 Aizkoate, 735 m  (Gipuzkoa)
 Batzillarko Gaña, 732 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
 Aiztondo, 709 m  (Nafarroa Garaia)
 Minueta, 703 m  (Nafarroa Garaia)
 Aixita, 702 m  (Nafarroa Garaia)
 Ahizpa Haundia, 701 m  (Nafarroa Garaia)
 Arritxiki, 679 m  (Nafarroa Garaia)
 Pagalleta, 669 m  (Nafarroa Garaia)
 Artzate Haitza, 656 m  (Gipuzkoa)
 Anduitzeko Haitzorrotza, 646 m  (Gipuzkoa)
 Arteota, 630 m  (Gipuzkoa)
 Loibe, 625 m  (Gipuzkoa)
 Elordi, 616 m  (Gipuzkoa)
 Itaundieta, 608 m  (Gipuzkoa)
 Mugarriko Gaña, 596 m  (Gipuzkoa)
 Agaramunda, 593 m  (Gipuzkoa)
 Maaltza, 593 m  (Nafarroa Garaia)
 Mizpirigaña, 587 m  (Gipuzkoa)
 Astotza, 576 m  (Nafarroa Garaia)
 Aldaia, 573 m  (Nafarroa Garaia)
 Muñoa, 562 m  (Gipuzkoa)
 Uskain, 561 m  (Nafarroa Garaia)
 Lete, 554 m  (Nafarroa Garaia)
 Altzagamendi, 539 m  (Gipuzkoa)
 Gaintzamendi edo Gaintzako Gaina, 514 m  (Gipuzkoa)
 Iramendi, 486 m  (Gipuzkoa)
 Urtsumendi, 475 m  (Gipuzkoa)
 Jentilbaratza, 465 m  (Gipuzkoa)
 Irulegi, 446 m  (Nafarroa Garaia)
 Artitzako Malkorra, 445 m  (Nafarroa Garaia)
 Urkolamendi, 435 m  (Gipuzkoa)
 Garamendi, 415 m  (Nafarroa Garaia)
 Urdanin, 390 m  (Nafarroa Garaia)
 Orendain, 384 m  (Gipuzkoa)
 Ollagon, 367 m  (Gipuzkoa)

 Geologia 
500px|thumb|Aralarko mendilerroaren mapa topografikoa.
500px|thumb|Aralarko Malloak eta bere tontorrak.
500px|eskuinera|thumb|Txindoki mendiko gailurraren ikuspegi panoramikoa.
500px|thumb|Aralarko Malloen eta Nafarroa Garaia eta Gipuzkoa lotzen dituen mugaren ikuspegi panoramikoa, Artubi mendiaren gailurretik ikusita.
 Historia geologikoa 
400px|thumb|Aralarko mendilerroaren mapa geologiko sinplifikatua
Horia - Tupak, lutitak, hareharriak. Aptiar-Zenomaniar
Urdina - Aptiar-Albiarreko kareharriak
Marroia - Tupak, lutitak, kareharriak. Malm - Aptiar
Berdea - Kareharriak
Aralarko Mendilerroko eskualdeko serie estratigrafikoa Jurasikoaren eta Behe Kretazeoaren materialek osatzen dute nagusiki. Aralarko azalera ia guztia itsas jatorriko arroka sedimentarioek osatzen dute, eta gutxiengoa dira jatorri kontinentalekoak. Hala ere, historia geologikoa lehenago hasten da. Orain dela 240 milioi urte Iberiar penintsula Asturiasetik Nafarroa Garaira Iberiar plaka eta Europa banatzen zituen haustura handi bat zegoen. Permiarrean faila hori zabaltzen hasi zen eta lurrazal kontinentalaren mehetzea eman zen, kontinenteen marjinak eratuz. Iberiar penintsula Europarekiko erlojuaren norabidearen aurka biratzen zen eta horregatik Bizkaiko golkoa ireki zen, sedimentazio gune garrantzitsua eratuz, Eusko-Kantauriar Arroa izena ematen zaiona (EKA). EKA Permiarrean hasi zen eta Eozeno-Oligozeno garaietan itxi, Iberia eta Eurasiaren arteko talkak Alpetar orogenia sortu zuenean. Arroa itxi eta mendiak sortu ziren, higadurarekin bailarak eratu eta gaur egungo Aralar mendilerroa sortu arte.

 Jurasikoa 
Aralarko Mendilerroan Jurasikoko hainbat arroka agertzen dira oinarrian. Hauek Liasetik Malm garaikoak dira. Dena dela, badira Keuperreko hainbat arroka arzilotsu, kabalgamenduaren aurreko aldean agertzen direnak. Lias garaiko arrokak karniolak, dolomiak eta kareharri dolomitikoak dira. Sakonera txikiko eta gatz askodun itsasoan sortu ziren, kostalde bero batean. Itsas hondo horretan algak bizi ziren eta laminazioa eratu dute, fosiletan aurki daitekeena. Material hauek Iribas eta Enirio artean aurki daitezke, baina 18 kilometroko jarraipena dute eta Larraunen ere agertzen dira. Fosilei dagokionez ammoniteak, belemniteak eta brakiopodoak aurki daitezke garai hauetan, tupa eta tupa-kareharrietan. Fosildun arroka hauek sakonera handiagoan eta gazitasun baxuagoarekin sortu ziren.

Dogger aldiko arrokak Enirio hegoaldean aurki daitezke. Belaki, brakiopodo eta amoniteak aurki daitezke. Kareharri horiek sakonera txikian sortu ziren, ziurrenik Liaseko itsasoaren oso antzekoa. Ez da ikusten fazies aldaketa nabaririk ekialdetik mendebaldera, nahiz eta 300 metroko lodiera duten mendebaldean eta 200 metro ekialdean. Amildegietan kontrakoa gertatzen da, lodiera antzekoa dute baina fazies ezberdinak. Garai honetakoak dira Aralarren aurki daitezkeen silexetako asko eta glaukonita ere aurki daiteke dolimizatutako arroketan.

Malm garaian itsasoa azalekoago bilakatu zen eta sedimentu kontinentalak areagotzen joan ziren, batez ere hare eta kuartzoa. Eskualde honetan Malm garaia Portlandiar eta Kimmeridgiarraz ordezkatua dago . Kareharri hareatsuak eta konglomeratuak daude. Arroka horiek Igaratzan agertzen dira batez ere. Garai honetan lurra altxatzen hasia zegoen eta sedimentazio sinsedimentarioa ematen hasi zen. Madotzen aurki daitekeen antiklinalaren erdialdean sedimentazioa Baraibarren, Intzako dorrean eta Enirion baino 8 aldiz txikiagoa izan zen. Mendebaldeko arroken zabalera 150 eta 200 metro artekoa da, sedimentu detritiko terrigenok eta kareharri bioklastiko oolitikoak. Garai honetan Euskal-Kantauriar Arroaren tektonismoa hasi zen aurretik zeuden tolesak handituz eta higadura zonaldeak sortuz. Aurreko arroka horiek higatu eta zati bat desagertu zen. Buruntzusin aldean, adibidez, Malm erregistro osoa falta da eta Igaratza eta Madotzen diskordantzia ere ikusten da, Jurasikoko materialen gainean dagoena angeluarekin agertzen baita. Madotzen dauden arrokak 20-30 metroko kareharri dolomitizatuak dira. Garai horretan arro osoan ingurune gaziak agertu ziren eta delta txikiak sortu ziren hegoaldetik zetozen ibaien sedimentuekin. Fosilei dagokionez lumakelak aurki daitezke, batez ere Bivalviaz sortuak eta materia organiko asko duten kareharri eta lutita beltzak aurki daitezke. Sedimentu mota hori albufera ekosistema bati dagokio.

 Kretazeoa 
Neocomiarrean mendilerro osoan zehar hedatzen den depresio bat dago. Unako Potzua eta Aitzarretan ikus daiteke hegoaldean eta Astunal eta Etitzein iparraldean. Depresio horren hasiera Jurasikoaren amaieran koka daitekeen karofitadun geruza batek ematen du, 1 eta 5 metro artekoa. Aldakorra da haren konposaketan ekialdetik mendebaldera. Horren gainean Intzako dorrean buztin laranjen geruza bat dago, 1 eta 3 metro artekoa, mineralizatua eta kareharri eta konglomeratu baten artean. Madotz, Baraibar eta Iribas aldean 2-3 metrotik 10era luze dira eta egonkorragoak dira. Geruza horietan, karofitez gain, ostrakodoak ere aurkitu dira. Ziurrenik, arroka horiek osatzeko behar ziren sedimentuak Goi Jurasikoko arroketatik datoz, ingurune sedimentario oso ezberdina markatuta.

Berriasiar eta Hauteriviarrean kareharriek serpulido, lamelibrankio eta gastropodoak ditzute. Mendebaldean arroka hauek ondo agertzen dira, 60 metroko lodierarekin. Ekialdean nahasiagoak dira eta konglomeratu eta bestelakoekin agertzen dira. Hauen gainean lehenengo arroka detritikoak agertzen dira, Unako Potzuaren inguruetan. Gainean oraindik detritikoagoak diren sedimentuak aurki daitezke.

Barremiar eta Aptiar garaietan itsasoa berriro agertu zen, mailaren igoera eustatikoa dela eta. Sakonera txikiko eta delta inguruneko sedimentazio sortu zen, tupak, lutitak eta hareharriak sortuz. Tupetan ammoniteak agertzen dira Deshayesites generokoak batez ere. Orbitolinak ere ohikoak dira, Orbitolina, Palorbitolina, Simplorbitolina, Orbitolinopsis, Cuneolina, Haplophragvzoides, Sabaudia eta Coskinolinella generokoak, batez ere. Horrelako arrokak Ataungo Domoan, Igaratzan, Astitzen eta Oderitzen aurki daitezke.

Aptiar-Albiar aroan aurkitzen den faziesari Urgondarra deitzen zaio. Arroka bereziak dira, koral eta errudistak dituzten kareharri grisak. Aralarren sortu ziren kareharri urgondar hauetan esfortzu tektonikoa handia izan zen, faila ugari sortuz. Faila hauekin sakonera handi eta txikiko itsaso zatiak bata bestearen ondoan kokatzen ziren. Kareharriak sortu ziren sakonera gutxiago zegoen zonetan eta tupa, lutita eta hareharriak besteetan. Aptiar-Albiar garaian 3.000 metroko lodiera dute sedimentuek, eta garrantzi handiko eremuak sortzen dituzte, tartean Aralarreko mendi punta eta erliebe gehienak. Arroka mota bat bereizgarria bada hauxe da, zehazki. Litoestratigrafiari begiratuz gero hiru atal ezberdin ikusten dira. Ekialdean Madotzen ondo ikus daitekeen bezala kareharri eta terrigeno alternantzia bat dago; Mendebaldean batez ere terrigenoak aurki daitezke, organismo gutxirekin; eta erdialdean Txindoki-Balerdi eskualde osoa eta Altzuetatik Santutegira doan eremua, 800 eta 2000 metro arteko lodierarekin. Madalen Aitz osoa ere unitate honi dagokio. Mendebalde eta zentroan bertikalki hiru atal ikus daitezke: Aptiarreko errudistak, kareharri buztintsuak, Albiarreko lehen aldikoak, eta algadun kareharri masiboak, adibidez Bi Haizpeetan ikus daitezkeenak.

Behe Aptiar garaian bakarrik 983 metro agertzen dira. Errenaga Formazioa, Sarastarri Formazioa eta Lareo Formazioa agertzen dira. Erdikoa da errudista gehien dituen formazioa. 200 metro inguruko lodiera du eta azkeneko 30 metrotan tupazko zati batzuk agertzen dira, bi ur igoera gertakariri loturikoak. Bi fenomeno hauen aurretik bioklastoz osaturiko fazies laminatuak daude, lehortze garai batekoak. Ataungo Domoan, Ataundik Amiltzura Mendiurkulluko kidea aurkitzen da, Dufrenoyia furcata ammonite biozonakoa. Harri hauetan ondo ikusten da progradatzen ari zen delta bateko sedimentuak direla. Aralar mendebalderantz okertu zen garai horretan eta Etzegarate aldean kainoi bat eratu zen, Aia-Zaldibia eremua albo batera utziz. Etzegarate alderantz joaten ziren sedimentuek hala jarraitu zuten Albiarrera arte, zati handiak ere agertuz.

Aptiarraren bukaeran horstak eratu ziren eta bertan koral, errudista eta algak garatu ziren. Txindoki eta Lizarrusti artean kokatuko litzateke jalkitze eremua. Lerro horren mendebaldean graben bat sortu zen, kareharri gutxiagorekin. Bi eremu hauen artean uharriak sortu ziren. Albiarrean Aitzondo eta Madalenaitzeko arrokak sortu ziren hasieran eta aro honen bukaeran Irurtzunen aurki daitezkeen kalkarenitak. Itsaso mailaren igoerak hondoko sedimentazio ereduak ezarri zituen. Garai honetako arroketan burdin karbonatozko noduluak sortu ziren, euren barruan askok fosilak dituztela.

Araxes eta Agaunza ibaien bailaretan iparraldean Albiarraren osteko sedimentuak ere badaude, flysch erakoak. Urgondar eta hauen arteko muga ondo ikusten da Txindokiren mendebaldean. Hegoaldean Lakuntza eta Irurtzun inguruan sedimentu detritikoak ere badaude, fazies nereitikokoak.

Hegoaldean Sakana bailarako alderantzizko faila dago eta hortxe bukatzen dira Aralarreko sedimentuak. Iparraldean, ordea, Lazkao, Zaldibia, Bedaio eta Amezketan Cenomaniar garaiko arrokak ere badaude. Arroka horiek tupak ziren baina metamorfismoak arbelak eratu ditu.

 Tertziario eta kuaternarioa 
Eozenoan mendiak jada uretatik kanpo zeuden. Garai horretan oihan tropikal batek estaltzen zuen Aralarko mendilerroa. Oligozeno eta Miozenoan mendilerroaren igoerak jarraitu zuen, baina aldi berean higadura prozesua hasi zen. Garai horretan ziurrenik hasi zen karstifikazioa, baina garai hartako kobazulorik ez da heldu, guztiak higatu baitira. Pliozeno eta Pleistozenoan klima epeltzen zihoan heinean gaur egungo sistema karstiko gehienak sortu ziren. Pleistozenoan glaziazioak higadura handia sortu zuen goi mendietan, morrena batzuk sortuz.

 Egitura geologikoa 
Aralarko mendilerroak egitura propioa dauka: nagusiki, antiklinal tolestura bikoitza da, iparralderantz zamalkatua. Kurbaduraren barnean kokatutako unitateak Jurasikoak dira (zaharrenak), eta kurbaduraren kanpoaldean, berriz, unitate Kretazeoarrak daude. Bi aldiz iparraldera eta hego-ekialdera errepikatuta dago, eta bi kasuetan iparralderanzko norabidea dauka edo, bestela esanda, iparralderantz etzaten da. Iparraldeko hegala ere puntualki alderantzikatuta ageri da.

Xehetasunez, egiturazko ondoko barne unitateak bereiz ditzakegu: Ataungo Domoa, Ipar Antiklinala edo Txindokikoa, Aralarko Ezkata, Ekialdeko Amaiera eta Hegoaldeko Antiklinala . Domoa Aralarko antiklinalaren itxiera periklinala da. Hau da, tolesturaren muturra da, non estratuen makurdura zirkuluerdi itxuran antolatzen baita.

Hegoaldetik iparraldera doan zehar-ebaki bat egingo bagenu Uharte Arakiletik Amezketa]ra San Migel, Igaratza, Malloak eta Arritzagatik pasako ginateke, Txindokiren albo batetik. Bide horretan hasieran hegoalderantz okerturik dauden arrokak aurkituko genituzke, ia bertikalak eta bukaeran iparralderantz okerturik dauden arrokak, hauek ere oso bertikalizatuak. Honek argi uzten du arrokak tolesturik daudela antiklinal bat eratzen eta materialik zaharrenak, beraz, barrualdean egon behar direla (Alotza-Arrubi eta Malloak-Iribas eskualdean). Faila eta toles txikiagoak ere badaude, egitura guztiak bezala Ekialde-Mendebalde norabidekoak.

Hegoaldean mugatzen agertzen den egiturarik nagusiena Sakanako alderantzizko faila da, Bilbo-Altsasu failaren jarraipena. Faila honek egitura konplexuak sortzen ditu Sakanako iparraldean, batez ere Aitziber eta Etzegarate artean eta Irurtzunen, failaren bukaeran. Iparraldeko muga, ordea, Aralarko alderantzizko faila aurki daiteke, E-W norabidekoa, Larraitzen hegoaldetik Iribasera hedatzen dena Balerditik iparraldera. Baraibarren du saltorik handiena, Liaseko arrokak eta Goi Albiarrekoak batzen dituen lekua. Faila hau Latasaraino hedatzen da eta hor norabide aldaketa du (NW-SE) eta Aralarko mendilerroaren ekialdeko muga litzateke. Bi faila hauek hedaduraz Irurtzunen elkartzen dira. Beste aldean, mendebaldean, Zaldibiatik hegoaldera Angiozar-Olaberria failarekin batzen da, Bilbo-Altsasu failaren paraleloa den beste faila garrantzitsu bat.

Mendebaldean ere garrantzi bereziko egitura bat aurki daiteke: Ataungo domoa. Bi antiklinalen interferentziaz sorturiko egitura berezia da. Bat Aralarreko antiklinala da, alderantzizko failarekiko paraleloa, eta bestea txikiagoa da, Zaldibiatik Lizarruztira hedatzen den antiklinala. Aralarko mendilerroaren barruan dagoen egiturarik garrantzitsuena Aralarko Antiklinala da. Bere hegoaldean Oderiz-Madotz sinklinal-antiklinal egitura dago, failekin mugatua. Latasaren hegoaldean ere beste toles txikitxo bat dago, antiklinal itxurakoa, baina hau oso zatikatua agertzen da.

 Karst 
Aralarko mendilerroa, kareharriz osaturiko gunea izaki, hainbat kobazulo, leize eta egitura karstiko ditu. Espeleologoek 850 leku ikertu dituzte, horietako gehienak sakonera duten leizeak. Ormazarreta 2ko leizea da momentu honetara arte ikertutako sakonena, -576 metrorekin. Haitzuloetako erreka batzuek 11 kilometroko hedadura dute eta 870 metroko jauzia. Guztira, 70.000 metro lineal ikertu dira kobazuloetan, baina animaliak bizi daitezkeen eremuak askoz gehiago dira, baita zentimetro bakar batzuetako zuloak ere. Horretaz gain dolina, lenar eta lapiazak oso ohikoak dira, batez ere basoek estaltzen ez dituzten arroken gainean. 

Aralarko mendilerroko egitura karstikoak sailtzeko Galanek 1978an proposaturiko sistema erabiltzen da.GALAN, C. 1978. El río subterráneo de Ondarre y la karstificación en la Sierra de Aralar. Munibe, S.C.Aranzadi, 30(4): 257-283. Urgondar kareharrien esparrua hiru zatitan banatzen da: iparraldean, Txindoki inguruan dagoena; Ataungo Domoko eremua; eta hegoaldeko urgondarra, Lizarrusti inguruan kokatzen dena. Zatiketa horretaz gain Jurasikoko eremua ere hiru zatitan banatzen da, sinklinal zentralarekin erdian. Hegoaldeko antiklinala Sakanan dagoena da.

 Leizerik sakonenak 
 Izena  Sakonera (m)  Garapena (m)  Altuera (m) Ormazarreta II  576  6.815  1.205 Ilobi  547  2.958  1.185 Arbelo  500  800  1.275 Ormazarreta I  402  802  1.205 Pagomari  354  3.300  1.158 Malkorri  289  350  1.265 Ondarre  269  3.200  752 Errekonta  240  820  650 Oiarbide 28  230  400  1.110 Elorreta  217  500  935 Agaoz  210  350  919 AK.15  208  520  1.070 Ubei  202  270  676 Goroskintxu  200  220  817

 Hedadura handieneko kobazuloak 
 Izena  Sakonera (m)  Garapena (m)  Altuera (m) Ormazarreta II  576  6.815  1.205 Pagomari  354  3.300  1.158 Ondarre  260  3.200  752 Ilobi  547  2.958  1.185 Leizebeltz  345  2.504  917 Guardetxe  70  2.000  1.050 Bizkaino  196  1.200  1.183 Patatasoo  75  1.100  760 Troskaeta  70  1.000  580 Basolo  182  880  1.140 Errekonta  240  820  650 Ormazarreta I  402  802  1.205 Arbelo AR-1  500  800  1.275 AK.15  208  520  1.070 Elorrieta  217  500  935

 Hidrografia 
Aralarko mendilerroan hainbat ibai jaiotzen dira, lau arro handitan banatuta: Agauntza, Zaldibia, Ibiur eta Amezketa. Hala ere, ingurune karstikoa izanda, ur gehiena lur azpitik igarotzen da eta gainazaleko urak iturri eta errekatxo batzuetara mugatzen da. Sakana aldean Irañetan iturburu handi bat ere bada.

 Baliabide mineralak 
Aralarko mendilerroa osatzen duten arroka gehienak jatorri karbonatoduna dute. Mineral nagusiak, beraz kaltzita eta aragonitoa dira (CaCO3). Hareharri, limolita eta lutitatan kuartzoa aurki daiteke (SiO2), feldespato potasikoa (KAlSi3O8) eta plagioklasa (NaAlSi3O8-CaAl2Si2O8). Zirkoia eta Titanita mineral akzesorioak dira.

Hala ere hidrotermalismoak beste mineral batzuk aurkitzea ahalbidetu du. XIX. mendean egon ziren familia meategi txikiak. Amezketa inguruan meategia egon zen, XX. mendean, siderita, kalkopirita, blenda eta galena ustiatuz. Goethita eta malakita sortu dira geroago mineral hauek airearekin nahasterakoan. Urkillaga inguruan, Ataunen, barita ustiatu zen. Minazuri, Pagabe eta Iturbeltzen zinka ustiatu zen, batez ere galenarekin. Zaldibian galena ustiatzeaz gain teilak egiteko mineralak ere ateratzen ziren menditik.

 Klima 
thumb
Aralarko mendilerroan urtero 1.700 eta 1.800 mm. euri egiten ditu. Hilabete guztietan zehar banatzen da euria, eta landareentzat guztiak dira hezeak. Iraila eta urria artean, hala ere, ur gutxiago dago beste hilabeteetan baino.. Ur banaketa lerroan egoteaz gain, kantauriar klima eta mediterraneo klimaren arteko banaketan dago. Mendi hauek euria eta hodeiak alde batetik bestera pasa ez daitezen lortzen dute eta horregatik hodei asko bertan geratzen dira. Tenperaturak egonkorrak dira, batez bestekoa 11 °C da urte osoan zehar, 17 °Cko batez besteko maximoa eta 7 °C batez besteko minimoarekin.

 Ekosistema 
 Fauna 
Aralarko mendilerroan animalia ugari bizi dira. Ornodunak bakarrik 147 espezie dira. Kobazuloetan ere biodibertsitate ugari deskribatu da, 220 izaki bizidun espezie guztira, horietako 102 erdizka kobazulokoak eta 52 espezie kobazuloan soilik bizi direnak. 14 espezie endemiko daude. Artropodoen artean, 465 espezie aurkitu dira, horietatik % 78 intsektuak. Gainera, 63 araknido espezie, 27 krustazeo espezie, 5 diplopoda eta 5 chilopoda. Animalia nabarienak basurdeak (Sus scrofa), orkatzak (Capreolus capreolus) eta otsoak (Canis lupus) dira. Otsoak XIX. mendearen bukaeran akabatu zituzten, baina azken urteotan itzuli egin dira. Beste animalia interesgarri batzuk bizi dira bertan: Microtus nivalis izenaz ezagutzen den karraskari mota, 1000 metrotik gora bizi dena. Gailurretako uhandrea ere oso interesgarria da.

 Flora 
Aralarko mendilerroko zuhaitz nagusiak pagoak (Fagus sylvatica) dira eta maila txikiagoan, haritzak (Quercus robur), batez ere iparraldean, eta hainbat lekutan arteak (Quercus ilex), hegoaldean batik bat. Ibaien ertzeetan, lizarrak eta zumarrak agertzen dira. Pagoen artean, haginak (Taxus baccata) eta gorostiak (Ilex aquifolium) daude. Goi-mendietan belardi nagusi dira, gizakiek sortuak maiz, ardi, zaldi eta behientzako janari gisa erabiliak.

 Natura Parkea 

Aralarko mendilerroaren aldea, Gipuzkoan kokaturik, paisaien edertasunagatik eta flora zein faunaren berezitasun eta aniztasunagatik nabarmentzen da. Naturagune hau babestea funtsezkoa da Euskal Autonomia Erkidegoan alde gutxitara hedatzen diren espezie askoren kontserbaziorako. 10.917 ha ditu eta 1994ko apirilaren 26an Parke Natural izendatu zuten. Abeltzaintza oso garrantzitsua da eta mendikatean zehar banatzen diren monumentu megalitiko ugariek erakusten duten bezala, lurralde horretan antzinatik praktikatzen den erabilera. Gipuzkoan tradiziorik handieneko mendialdeetarikoa da, eta bertan egiten den jolas erabilera ere garrantzi handikoa da.

Aralarko Parke Naturalak 10.956 hektareako azalera biltzen du, Gipuzkoako Abaltzisketa, Amezketa, Ataun, Lazkao, Tolosa eta Zaldibiako udal mugarteei eta Enirio-Aralar mankomunitateko lurraldeari dagozkienak.

 Administrazioa 
 Nafarroa Garaia 

XIV. mendetik, 19 nafar udalerrik osatutako Mankomunitate batek (Arbizu, Arribe, Atallu, Arruazu, Azkarate, Betelu, Errazkin, Etxarri-Aranatz, Gaintza, Ihabar, Intza, Irañeta, Hiriberri, Lakuntza, Lizarraga, Lizarragabengoa, Dorrao, Unanu eta Uztegi, Aralarko Errege Sailetako 2195 hektareako baso, ehiza eta larreen herri baliatzearen onurak jasotzen ditu.

Udalerri horiek Aralarko Elkartean elkartuta daude. Aralarko Elkarteak, hemeretzi udalerrietako ordezkariz osatutakoa, Aralarko Errege Sailen ustiapena arautzearen ardura du, aurrekontuen onarpena, ordenantzena, eta Errege Sailen barnean egin beharreko obra eta zerbitzuen kontratazioena. Aralarko Elkarteak ez du egoitza propiorik. Urtero, bere lehendakaritza eta egoitza aldatzen doa, elkartea bera osatzen duten hemeretzi udalerrietatik

 Gipuzkoa 

Enirio-Aralarko Mankomunitatea Euskal Herriko mankomunitaterik zaharrena da. 1409. urtean sortu zen eta garaiko Villafranca (Altzaga, Arama, Ataun, Beasain, Gaintza, Itsasondo, Lazkao, Ordizia eta Zaldibia) eta Amezketako Batasuna (Abaltzisketa, Amezketa, Baliarrain, Ikaztegieta, Legorreta eta Orendain) biltzen zituen bere barnean.

Mankomunitate horren helburua Enirio-Aralarko mendien kudeaketaz arduratzea da, Aralarko mendilerroaren lurretatik Gipuzkoari dagokion zatian, betiere.

 Ibilbideak 

 Kultura 
 Mitologia 

Aralarko mendilerroa Euskal Herriaren bihotzean dagoenez, betidanik euskal mitologiaren kokaleku garrantzitsua izan da: horren ondorioz, bertan gertatutako kondaira eta kontakizun multzo ugaria dago.

 Aralarko Dama 

Mari ama lurraren bizileku omen zen haitzuloa, gerora tenpluak estaliko zuena, eta bere senar Sugaar herensugea han elkartzen zitzaion neguan:

 Teodosio Goñikoa 

Teodosio Goñikoaren elezaharrak hainbat aldaera ditu, eta horregatik uste da tradizioaren mamia antzinakoa dela, nahiz eta aita Burgik aurkeztutako era XVI.-XVII. mendekoa izan.Jose Huarte Lerga (1998): «Aralarko Mikel Aingeruari gurtzea. Mitologia erkatuaren saioa», Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871, 30. urtea, 71. zenbakia, 157-181. orrialdeak. Honela laburbil genezake:

 Monumentu megalitikoak 


 Done Mikel Aralarkoa 

Done Mikel Aralarkoaren santutegia, Aralarko Done Mikel in Excelsis santutegia edo Aralarko santutegiaDone Mikel Aralarkoa izena gomendatu zion Euskaltzaindiko Onomastika Batzordeak Altsasuko institutuari, lehenago Aralarko Mikel Donea izena baitzuen institutu horrek. [Ikus Jose Maria Satrustegi (1999): «Santutegiko done forma Hegoaldeko tradizioan», Euskera, 44. zenbakia, 1999, 2.]EIMAren Izen Zerrendan, Aralarko Done Mikel in Excelsis.<ref>Terminologia lantzen duten erakundeetatik kanpora, Aralarko Deun Mikel Goiaingeruaren Kofradiarena den www.aralar-excelsis.info webgunean (www.aralarkosanmigel.info webgunean errepikatua), beste izen hauek ageri dira: Aralarko San Migel Santutegia, San Miguel Excelsis santutegia, Excelsisko San Migel Santutegia, San Migel in Excelsisko Santuarioa eta ''.</ref> Aralarko mendilerroko santutegia da, Euskal Herriko erromanikoaren erakusgarri paregabea. Tenpluari buruz iritsi den lehen aipamena XI. mendekoa da, baina bi mende lehenago toki berean beste tenplu bat bazen, karolingiar estilokoa. Erretaula altxorrik preziatuena du, Nafarroa Garaiko kultura intereseko ondasun'' izendatua, Erdi Aroko europar esmaltegintzako maisulan gorenetakoa.

Santutegia 1.237 metroko garaieran dago, trikuharri ugariko ingurune batean. Santutegira igotzeko, Uharte Arakil ohiko abiapuntua da, udalerri horretan santutegia baitago.

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Enirio-Aralarko Mankomunitatea
 Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
 Gipuzkoako mendiak
 Nafarroa Garaiko mendiak

 Kanpo estekak 
  Aralar mendilerroari buruzko PDF formatuko liburuxka irakurgai
  "Aralarko altxorrak agerian" (Berria).
  Aralar-Urbasa Landetxeen Elkartea
  Aralar Kanpina
  Gipuzkoako Parke Naturalak
 Aralar, mundua leku den lurra dokumentala.

Kategoria:Aralar
Kategoria:Natura 2000 Euskal Herrian