1920ko hamarkada

1920ko hamarkadak 1920etik 1929. urtera bitarteko iraupena du, biak barne. AEBetan eta Europan, 1920ko Hamarkada Zoriontsua deitu izan zioten.

 Gertaerak 
 1920ean Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialista sortu zuten, eta hurrengo urtean horren buruzagitza Adolf Hitlerrek hartu zuen.
 Urtarrilaren 1ean Lege lehorra Amerikako Estatu Batuetan indarrean sartu zen, alkoholaren gehiegizko kontsumoaren aurka.

 1921eko uztailaren 11an Irlandako Independentzia Gerra amaitu zen. Abenduan Anglo-irlandar Ituna sinatu zuten Britainia Handiarekin, subiranotasuna eskuratzeko.
 Benito Mussolini boterera iritsi zen Italian.

 1922an Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna sortu zuten, Vladimir Lenin buruzagitzan izan zen 2 urtez, eta orduan Joseph Stalinek ordezkatu zuen.
 1923ko urriaren 29an Mustafa Kemal "Atatürk" bilakatu zen Turkiako presidente, eta 15 urtez mantenduko zuen kargua.
 Irailaren 13an Miguel Primo de Riverak estatu kolpea eman zuen Espainian, eta diktadura 7 urtez ezarri.

 1924an Ku Klux Klan talde arrazista estatubatuarra iritsi zen gailurrera, kideen kopuruari dagokionez, 1.5 milioitik 4 milioira pasatzen.

 1927ko maiatzaren 27an Rifeko Gerrak amaitu ziren, Espainia eta Frantzia Rifeko Errepublikaren aurka egindakoak.
 1928ko urriaren 2an Opus Dei orden kontserbadore katolikoa sortu zuten Madrilen.
 1929ko kraxak krisialdi ekonomiko larria ekarri zuen AEBetara, "Depresio Handia" deitutakoa.

 Zientzia eta teknologia 
 1920ko abuztuaren 20an irratiz eman zituzten lehen aldiz albisteak AEBetan.7 egun geroago Argentinan irratizko lehenengo transmisioa egin zuten
 1921ean Albert Einstein zientzialari alemaniarrak Fisikako Nobel Saria jaso zuen.
 1922an Howard Carter ingelesak zabaldu zuen Tutankamonen hilobia Luxoretik gertu, Egipton.
 BBC irrati britainiar konpainia katea sortu eta lehendabiziko emisioei ekin zieten.
 1924ko ekainaren 1ean Ford automobilgintza enpresak bere 10.000.000. autoa eraiki zuen.
 1927ko urtarrilaren 7an telefono bidezko lehen nazioarteko elkarrizketa egin zuten New York eta Londres artean.
 Maiatzaren 21ean Charles Lindbergh estatubatuarrak hegan egin zuen bakarrik eta gelditu gabe New Yorketik Parisera, "Spirit of St. Louis" hegazkinean.
 1928an Alexander Fleming zientzialari eskoziarrak deskubritu zuen penizilina.

 Kirola 
 1920ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituzten Anberesen (Belgika).
 Osasuna futbol talde iruindarra sortu zuten.
 Babe Ruth baseball jokalaria hasi zen New York Yankees taldearekin.

 1921ean Giovanni Brunero txirrindulari italiarrak irabazi zuen Italiako Giroa, eta hamarkada honetan beste birritan lortu zuen.
 Deportivo Alavés futbol talde gasteiztarra sortu zuten.

 1923ko maiatzaren 26an abiatu zen Le Manseko 24 Orduak auto lasterketa lehenengo aldiz.

 1924ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituzten Parisen (Frantzia).
 Urte hartan ere Ottavio Bottecchia italiarrak Frantziako Tourra irabazi zuen, eta hurrengo urtean errepikatu zuen.
 Maiatzaren 18a - Euskal Mendizale Federazioa sortu zuten Elgetan, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako mendi-elkarteek sustatuta, "Federación Vasco-Navarra de Alpinismo" izenarekin.

 1925ean Alfredo Binda txirrindulari italiarrak irabazi zuen Italiako Giroa, eta hamarkada honetan beste hirutan lortu zuen.

 1927an Pasai San Pedrok irabazi zuen Kontxako Bandera, eta hurrengo 5 urteetan ere garaileak izan ziren, euren historiako tarterik onena izan zena.
 Nicolas Frantz holandarrak Frantziako Tourra irabazi zuen, eta hurrengo urtean errepikatu zuen.
 Ryder Cup golf txapelketaren lehen edizioa egin zuten Massachusettsen (AEB).

 1928ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituzten Amsterdamen (Herbehereak).
 Urte hartan ere abiatu zen Espainiako futbol liga txapelketa, eta bertan zeuden 10 taldeetatik 4 euskaldunak ziren: Athletic, Real Sociedad, Real Unión eta Getxoko Arenas.

 Kultura 
 1920ko maiatzaren 22an Jesus Guridi musikari gasteiztarraren "Amaya" gaztelerazko opera estreinatu zuten Bilboko Coliseo Albian.
 Dadaismo mugimendua urte hartan ere azaleratu zen Parisen.

 1921ean Otto Dix margolari alemaniar inpresionista ondokoak "Langilea" eta "Nire gurasoen erretratua" egin zituen.
 Donostian Kursaal kasinoa ireki zuten, gaur izen bereko jauregia dagoen tokian.

 1922an James Joyce idazle irlandarrak "Ulises (eleberria)" argitara eman zuen.

 1923an Marlene Dietrich abeslari eta aktoreak bere debuta egin zuen zineman.
 "Galeusca" literatura taldea sortu zuten Bartzelonan Galizia, Euskal Herria eta Kataluniako idazle eta kulturagile batzuk, Rafael Casanovaren omenez.

 1924an Thomas Mann idazle alemaniarrak "Mendi magikoa" eleberria argitaratu zuen.
 George Gershwin musikari estatubatuarrak konposatu zuen "Rhapsody in Blue", eta 4 urte geroago "An American in Paris".
 André Bretonek aurkeztu zuen "Lehen manifestu surrealista".

 1925ean George Bernard Shaw idazle irlandarrak Literaturako Nobel Saria jaso zuen.
 Charles Chaplinek "The Gold Rush" pelikula protagonizatu zuen.
 Franz Kafkaren "Prozesua" argitaratu zuten, idazlea hil ondoren.
 Bauhaus eskola ireki zuten Dessau hirian (Alemania).

 1926an Fritz Lang zinemagile austriar-alemaniarrak "Metropolis" filma estreinatu zuen.
 Buster Keatonek "The General" filmean aktore lanak egin zutuen.
 Apirilaren 25a - "Turandot", Giacomo Pucciniren azken opera estreinatu zuten Milan hiriko La Scala antzokian, egilea hil eta 2 urtetara.

 1927ko belaunaldia izeneko literatura mugimendua abiatu zuten Espainian, besteak beste Rafael Alberti, Federico García Lorca eta Dámaso Alonso idazleek.
 Urte hartako abenduan Duke Ellington jazz musikariaren bandak kontratua sinatu zuen Cotton Club aretoarekin Harlemen (NY).

 1928ko irailaren 19an Walt Disneyk lehen marrazki bizidun soinudunak estreinatu zituen: "Steamboat Willie".
 "Felix the Cat" marrazki bizidunetako pelikula aurkeztu zuten.

 1929an "Big Business" eta "Liberty" pelikulak aurkeztu zituen Laurel eta Hardy bikote komikoak.
 Luis Buñuel espainiarrak "Un chien andalou" filma estreinatu zuen.
 "Popeye" pertsonaia lehenengo aldiz azaldu zen komiki batean.

 Pertsona nabarmenak 
 Thomas Mann (1875-1955), alemaniar eleberrigilea.
 Pancho Villa (1878-1923), iraultzaile mexikarra.
 Charlie Chaplin (1889-1977), aktore ingelesa.
 Fritz Lang (1890-1976), zinemagile austriar-alemaniarra.
 Man Ray (1890-1976), argazkilari estatubatuarra.
 Stan Laurel "Argala" (1890–1965), aktore ingelesa.
 Agatha Christie (1890–1965), idazle ingelesa.
 Otto Dix (1891–1969), margolari alemaniarra.
 Oliver Hardy "Gizena" (1892–1957), aktore estatubatuarra.
 Mariano Arrate (1892-1963), futbolari donostiarra.
 Rafael Moreno "Pitxitxi" (1892–1922), futbolari bilbotarra.
 Harold Lloyd (1893–1971), aktore estatubatuarra.
 Rodolfo Valentino (1895–1926), aktore italiarra.
 Buster Keaton (1895–1966), komiko estatubatuarra.
 Agustin Eizagirre (1897-1961), futbolari zarauztarra.
 Anita Berber (1899–1928), dantzari, modelo, aktore eta idazle alemaniarra.
 Al Capone (1899–1947), gangster estatubatuarra.
 Marlene Dietrich (1901-1992), aktore eta abeslari alemaniarra.
 Greta Garbo (1905-1990), aktore suediarra.

 Kanpo estekak 

Kategoria:1920ko hamarkada
Kategoria:Hamarkadak