Galar (udalerria)

Galar ([galaɾ]) Nafarroa Garaiko udalerria da, Beriainekin batera Galar zendea osatzen duena. . urteko erroldaren arabera  biztanle zituen.

Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala, Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zabor bilketaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz.

 Geografia 
 Inguru naturala eta kokapena 
Galarrek 47,3 kilometro koadroko azalera du. Mugakideak hauek ditu: iparraldean Iruñea; ekialdean Aranguren, Elortzibar, zendea historikoko herria den Beriain eta Tebas; hegoaldean, Izarbeibarreko Ukar eta Biurrun; eta mendebaldean, Zizur Zendea eta Zizur Nagusia.

Galar udalerrian bederatzi kontzeju hauek daude: Arlegi, Espartza, Ezkirotz, Galar, Getze, Olatz Nagusia, Subitza (denak "lekuak"), Barbatain ("etxaldea") eta Kordoba; udalburua Getze daEuskaltzaindiaren hobespenak.. Beriain Galar Zendeako beste herri bat izan da, baina 1992an desanexioa lortu zuen, herri zaharra eta Getzaurre (Poblado de Potasas) bere auzorik handiena biltzen dituena.

 Klima eta landaredia 
Udalerriak trantsiziozko klima azpimediterraneoa dauka, Iruñerriko herri guztiek bezala. Dena den, gune metropolitarraren hegoaldean dagoenez, prezipitazioak iparraldeko herrietan baino txikiagoak dira (600mm batez beste urtero). Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da, maximoa abuztuan eta tenperatura minimoa urtarrilean delarik. Urteroko egun euritsuak 90 inguru izaten dira (horietatik bost elur egunak). Urtarorik euritsuenak udaberria eta udazkena izaten dira.

Jatorrizko landareditik ez da ia ezer gordetzen, gaur egun Galar Zendea osatzen duten herrien inguruetan zerealak hazteko zelaiak nagusi dira. XX. mendearen amaieran zelai horietako batzuk hiritartu egin dira merkataritza-gune eta etxebizitza berriak eraikitzeko.

 Herriak 
Udalerriko herrietako biztanleria honakoa zen 2006ko erroldaren arabera:
 Kontzejua BiztanleakArlegi85 Kordoba238Ezkirotz388 Espartza244Getze173Galar121Olatz Nagusia30 Subitza 161Barbatain 7

 Historia 
Galar Zendeari buruzko historiako lehen aipamena XV. mendekoa da eta bertan "Espartza eta bere herrixkak" aipatzen dira. XIX. mende hasieran, zendeako ekonomiaren ardatza garia eta bestelako zerealen landaketa da. Gariak zendearen historian izandako garrantziaren adierazle, Galarko armarriaren itxura. Mendearen erdialderako, patataren landaketa eta nekazaritzari lotutako industria xumea garatu zen.

XX. mendean alkohola ekoizten zuen lantegi bat sortu zen, eta iharketaren bidez lortzen zuten beharrezko gatza. Horrez gain, harrobi batzuk zeuden, kare eta igeltsu harrobiak. XX. mendearen erdialdean udalerrian ezarritako "Potasas de Navarra" enpresak eta bestelako industria eta zerbitzuen ezarpenak, zendea erabat aldatu zuten, eta Iruñea-Zaragoza edo N-121 errepide nazionalaren ondoan zeuden kontzejuek garapen handia izan zuten.

 Auzo berriak 
Nafarroako Gobernuko etxebizitza sailak 4.000 etxebizitza eraiki nahi ditu Galar Zendeako Kordoba kontzejuan, Donapea deitu egitasmoan. Etxebizitza gehienak babes ofizialekoak edo prezio tasaturiko etxebizitzak izango lirateke proiektuaren arabera. Galar Zendeako udala aurka azaldu zen, gehiegizko dentsitatea erakusten zuelako, horrela, udalak 2.500 etxebizitza eraikitzeko plana aurkeztu zuen, 6-8 solairuko eraikinen ordez, hau da dentsitate baxua aukeratu zuen.

Etxebizitza berriez gain, bulego eta industrialdeak eraikiko lirateke Iruñeko Zaragoza etorbidea ardatz harturik.

 Ekonomia 
 Merkataritza 
Kordoban eraiki zen Morea merkataritza-gunea Iruñeko aldirietan zabalduriko bigarrena izan zen 2002an. Eraikinak hiru solairu dauzka, eta 25.000 metro koadroko denda azalera. Merkataritza-gunearen inguruan "Galaria" izeneko merkataritza konplexua dago, Media Markt, E. Leclerc eta merkataritzarako dozenaka eraikin gehiagorekin.

 Industria 
XX. mendearen aurretik nekazaritza izan zen udalerriko jarduera nagusia, baina "Potasas de Navarra" meagintza enpresa sortzean erabat aldatu zen Galarko ekonomiaren ardatza. XX. mendearen erdialdean, meategian 2.000 langiletik gorak egiten zuten lan. 1980ko hamarkadan enpresaren krisia zela eta,berriz, hainbat langile kaleratu, izena aldatu eta "Potasas de Subiza" izena hartu zuen. Azkenik, 1990eko hamarkadan, betiko itxi zuten XX. mendean Nafarroako enpresarik handiena izandakoa.

 Energia eolikoa 

Zendearen hegoaldean, Erreniega mendilerroan dagoen Frankoandia etxaldean, EHN enpresak eraikitako bi parke eoliko daude. "Aizkibel" izeneko parkeak duen instalaturiko potentzia 12,52 megawattekoa da eta "Erreniega" parkearena 20,30 megawattekoa. Frankoandia etxaldea Nafarroaren jabetzakoa den arren, Acciona da bi parkeen jabea gaur egun.

 Demografia 
Galarren populazioan eragin handia izan zuen XX. mendearen erdialdean Potasas de Navarra enpresa udalerrian ezartzeak, eta mende amaieran, Iruñetik hurbil egonik, hiriburuaren hedapenak eragin zituen etxebizitza berrien multzoen sorrerak. 1990eko hamarkadan Beriain udalerritik banandu zen, eta horren ondorioz udalerriko populazioak beherakada handia izan zuen.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 92 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 6,07 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

 Politika 

 Udaletxea 
Galarreko udaletxea Getzeko kontzejuan dago. Eraikina 1918 eta 1919 urteen artean eraiki zen Martin Mendiak eginiko proiektuaren arabera. Udaletxeak beheko solairua eta lehen solairua dauzka, margoturiko fatxadarekin, eta harrizko sarrera nabarmentzen da. XX. mendearen amaieran, Nafarroako Gobernuak eraikina berrizteko diru-laguntza eman zion zendeako udalari.

 HELBIDEA: Udaletxe Plaza, 1
 Udal hauteskundeak 
Azken agintaldietan Galarreko alkatea Agrupación Independiente Cendea de Galar (AICG) taldekoa izan da. 2007an Ricardo Aritz Imizkotz aukeratu zuten alkate. Udaleko bederatzi zinegotzietatik lau lortu zituen taldeak. Baliogabeko botoak 6 izan ziren (emandako guztien %0,65) eta 7 boto zuri izan ziren (botoen %0,77). Abstentzioa %22,14koa izan zen.

+Galarreko Udala (2007) Alderdia  Botoak  Zinegotziak Agrupación Independiente Cendea de Galar  405  4 EAE  178  2 Alternativa Nuevo Galar  149  1 PSN  91  1 UPN  82  1

2011n hauexek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta eskuratutako zinegotziak: Agrupación Independiente Cendea de Galar (AICG, 4), Bildu (2), UPN (2), Alternativa Nuevo Galar (ANG, 1) eta PSN (0). AICGko Cecilio Lusarreta hautatu zuten alkate; UPNz beste taldeen botoak eskuratu zituenCecilio Lusarreta se hace con la vara de mando en Galar, Diario de Noticias, 2011ko ekainaren 12a..

+Galarreko Udala (2011) Alderdia  Botoak  Zinegotziak AICG  386  4 Bildu  209  2 UPN  162  2 ANG  128  1 PSN  58  0

 Alkateak 
Hauek izan dira Galarreko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia 1979 a 1983 PSE 1983 1987 PSN 1987 1991 Independenteak 1991  1992 b UPN 1992 c 1995 PSNPedro Jose Erice Rìpodas 1995 1999 GARILAR 1999 2003 IndependenteakRicardo Ariz Imizcoz 2003 2007 Agrupacion Independiente Cendea de Galar Ricardo Ariz Imizcoz 2007 2011Agrupacion Independiente Cendea de Galar Cecilio Lusarreta Echarri 2011 2015Agrupacion Independiente Cendea de Galar Cecilio Lusarreta Echarri 2015 2019Agrupacion Independiente Cendea de Galar Oscar Amoztegui Recalde 2019 JarduneanAgrupacion Independiente Cendea de Galar
a 1979tik hasita 1992ra arteko alkateak, Galar Zendeako alkateak izan ziren.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

c 1992. urtean Beriain Galar Zendeatik banandu eta udalerri bihurtu zenean, beste bederatzi kontzejuek elkarrekin jarraitu zuten Galar izeneko udalerria eratuz.

 Garraioa 
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:

Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta geltokia dauka Kordoba kontzejuan. Ibilbidea honakoa da:

 Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Kordoba eta Iruñea

 Kultura 
 Euskara 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Galar eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, gaztelania eta euskara dira hizkuntza ofizialak. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,68k zekien euskaraz hitz egiten.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Galar Zendea) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapenaEuskarakultur.com webguneko albistea.. Baina, Nafarroako Parlamentuak 2010eko otsailaren 18an eremu mistora sartzea erabaki zuen.

 Elkarteak 
 "Diario de Navarra" egunkaria, Kordoba kontzejuan du egoitza.

 Ondasun nabarmenak 
 San Martin parrokia 
San Martin parrokia, XVI. mendeko eraikina da, Miguel Iriarte harginaren lana. Eraikinak, tertzeletedun harlanduz estalitako gurutze latindarra dauka. Eliza barruan lokarri eta animalien ikurrez apainduriko XII. mendeko portada erromanikoa dago. Horrez gain, Pedro Arraidu egileak 1623. urtean egindako, Errosarioko eta Agate Deunaren erretaula erromanistak nabarmentzen dira.

Parrokiako erretaula nagusia Arraiduk berak egin zuen, baina jatorrizko itxura eta polikromia erabat aldatu dira.

 Galartar ospetsuak 

 Unai García (1992-), futbolaria.
 Asier Otsanbela (2004-), futbolaria.

 Bibliografia 
 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. LI, Iruñea, 1998. 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Nafarroako udalerrien zerrenda
 Zendea
 Galar Zendea
 Galar (kontzejua)
Iruñerria
Iruñeko merindadea

 Kanpo estekak 

   Galar Zendeako udalaren webgunea.
  Galar Zendeari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
 Galar kontzejua Google Street View-n ikusia.

Kategoria:Galar