Biurrun

Biurrun Euskal Herriko udalerri zaharra eta kontzeju bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 20,5 kilometrora. Altuera 499 eta 937 metro artekoa da, eta 13,74 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak biurrundarrak dira.

1929tik Biurrun-Olkotz udalerrian dago, ondoko Olkotz kontzejuarekin batera.

 Izena 
Biurrun toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Biurrun

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Byurrun (1098)
 Biurri (1210)
 Biurrun (1226)
 Bihurrun (1272)
 Uirrun (1330)
 Biurun (1345)
 Biurrun (1366)
 Biurrun (1534)
 Biurrun (1795)
 Viurrun (1829)
 Biurrun (1974)

 Etimologia 
Mikel Belaskok dioenez, bere esanahia euskaratik dator, bi(h)ur ("okertua") eta "un(e)" ("lekua") esamoldeetatik, hain zuzen ere. Hala ere, adierazi du zaila dela itzulpena aipatutako osagaietatik abiatuta zehaztea. Bestalde, Arturo Kanpionek uste du litekeena dela toponimian erabiltzea, bide baten "angelu", "bihurgune", "ibar txiki".

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Biurrungo armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Biurrungo banderak Biurrungo armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Biurrun Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean eta Biurrun-Olkotz udalerrian.

 Ingurune naturala eta kokapena 
Herria Nafarroa erdialdean kokatzen da, Iruñerriko gune-metropolitarreko hegoaldeko lehen ibarrean. Herrira heltzeko Iruña eta Tutera arteko N-121 errepidea hartu behar da eta ondoren herrira heltzen den toki-errepidea.

 Klima eta landaredia 
Udalerriko klima mediterraneo kontinental motakoa da, eta urteko batez besteko balioak honako hauek dira: tenperatura, 12-14 Celsius gradu artekoa, eta prezipitazioak 500-800 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 70 izaten dira hegoaldean, eta 90 edo gehiago gunerik menditsuenetan.

Biurrunen ez da ia lehengo ameztien edo artadien arrastorik geratzen, baina gizakiak eragin aurretik udalerriaren zatirik handienean horiek ziren zuhaizti sarrienak. Gaur egun, bakandutako baso horietan, landaturiko pinu beltz austriarra da espezierik ugariena.

 Estazio meteorologikoa 
Biurrunen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
XIII. mendetik eliza-jaurerria izan zen. Antso VII.a Azkarrak trukean eman bazuen ere, edo Joan eta Gil Bidaurrekoak 1218an, Jerusalemgo San Joanen Ospitalekoen jabetzara igaro zen laster. Lehenik Bargotaren enkarguari atxikia, badirudi enkargu propio labur baten erdigunea izan zela (1285-1287), geroago prioratoari lotuta geratzeko. Herritarrek, 1427an, 87 kahize gariko petxa bat eta 28 peoiren eskulana zor zioten Aginduari. XIV. mendearen amaieran Orreagako Santa Maria izeneko lursailak zituen. Hiribildua Izarbeibarreko zati izan zen, udalerri propioa izan zen arte 1846. urtean, eta, azkenean, Olkotzeko udalerriarekin bat egin zuen 1929. urtean.

 Demografia 
 biztanle zituen Biurrunek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021316375392363346364407340410???247???156179184

 Politika 
Biurrungo kontzejua kontzejuburuak eta lau kontzejukidek osatzen dute. Egungo kontzejuburua Oscar Lizarraga Ciga da.

 Kontzejua 
Biurrungo kontzejua kontzejukidek eta kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Kontzejuburua Oscar Lizarraga Ciga da. Kontzejukideak 4 daude:

 Maria Luisa Serrano Echaves
 Jose Javier Otazu Loitegui
 Demetrio Ibañez Santesteban
 Jesus Iradier Perez

 Kontzejuburuak 
2011tik, Biurrunek 3 kontzejuburuak izan ditu:KontzejuburuAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraMiguel Barasoain Sobrino20112015Demetrio Ibañez Santesteban20152019Oscar Lizarraga Ciga2019jardunean

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du zeharkarrikan Gareserantz eta Arrizabalagarantz.

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Biurrun sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Biurrun ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Biurrun-Olkotz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %3,87k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 3,78 eta 2018n % 5,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Biurrun-Olkotz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Biurrun-Olkotz eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

 Ondasun nabarmenak 
 Arrosarioko Andre Mariaren eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 
 Biurrun-Olkotz
 Izarbeibar
 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Biurrun-Olkotzeko Udalako webgune ofiziala