Gartziriain

GartziriainEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. (gulibarreraz: Gartziriein edo Kasiriain) Txulapain ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 12,2 kilometrora.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak gartziriaindarra (gulibarreraz: kasiriaindarrak) dira.

 Izena 
Gartziriain edo Kasiriain toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Garzarin (1095)
 Garçariein (1174)
 Garzariein (1197)
 Gayçariayn (1201)
 Gaiçariain (1236)
 Gayçarin (1328)
 Gayçariain (31366)
 Gaizariain (1534)
 Ariztarayn (1587)
 Gaizariain (1802)
 Gaziariain (1829)
 Garziriain (1966)
 Gartziriain (1990)
 Gartziriain (2000)

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Gartziriaingo armarria Txulapaingo armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

 Geografia 
Gartziriain Txulapain ibarrean dago, Iruñeko merindadean.

 Inguru naturala eta kokapena 
Txulapain udalerriko erliebea nahiko malkartsua da eta garaiera ertaineko hainbat mendi aurki daitezke hegoaldean, besteak beste, San Gregorio (945 metro), San Bartolome (925 metro) eta Aldaun mendia (942 metro).

 Klima eta landaredia 
Txulapaingo klimak ezaugarri azpiatlantiarrak ditu, prezipitazioak ugariak dira urte osoan zehar (urtean 1.200mm inguru), nahiz eta uda garaiko bi hilabeteak lehorrak diren. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da, eta urtean dauden egun euritsuak 120 eta 130 bitartean.

 Estazio meteorologikoa 
Txulapainen dagoen Beltzuntze kontzejuan, itsasoaren mailatik 530 metrora, Nafarroako Gobernuak 19882an jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Almorabid leinuaren etxaldeak bertan konfiskatu zituen koroak 1276ko gerran. Jerusalemgo San Joan ospitalekoek ere bazituzten jabetzak. Jaurerri izan zen XIX. mendearen lehen erdian erregimen hori desagertu zen arte. 1850ean bere haurrak Markalaingo eskolara joaten ziren; bideak ferrazkoak eta mendiko orgak ziren, egoera ertainean; posta Iruñetik Txulapain ibarreko balijeroa eramaten zuen, eta irin-errota bat zuen.

 Demografia 
 biztanle zituen Gartziriainek.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023333331303340373939383733323035333334333228282725

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Txulapaingo herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863. 

Euskararen galera, beraz, XX. mendekoa da. Iruñeko Gotzaindegiak 1904an egindako eliz gida baten arabera, Ultzama, Anue, Odieta, Atetz, Txulapain eta Olaibar ibarrak hartzen zituen Anueko Artzapeztegian erantzuna baiezkoa da. 1935ean, ibar horiek guztiak euskaldunak ziren oraindik. 

1960ko hamarkadako Nafarroako industrializazioak benetako landa exodoa ekarri zuen hirietako fabriketara. Despopulatze horrek batez ere gazteei eta emakumeei eragin zien. Zalantzarik gabe, euskarari ere eragin zion. Txulapain ibarrean oso handia izan da hiriburuaren eragina, jendea bertara joan ohi baita. Ibarra honen erdalduntzea egitate bat da. 1972ko datuen arabera, 60 urtetik gorakoentzat zegoen gordeta euskara, eta oso gutxitan egiten zuten. 

Koldo Zuazok, 2010ean, Txulapain ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da gulibarrera. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Txulapaingo mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Txulapain eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %20,72k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n %23,10k.

 Jaiak 

 Ondasun nabarmenak 

 San Pedro eliza, XII. mendean eraikitako kristau eliza.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Txulapain
 Ibarrak (Iruñerria)
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Txulapaingo Udalaren webgune ofiziala

Kategoria:Txulapaingo kontzejuak