Anhauze

Anhauze (goi-nafarreraz: Hanautz) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 5,8 kilometrora. Altuera 180 eta 1 247 metro artekoa da, eta 12,33 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 380 biztanle zituen.

Bertako biztanleak anhauztarrak dira.

 Izena 
Anhauze edo Hanautz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 frantsesez: Anhaux ("anó" ahoskatua)
 gaztelaniaz: Anáuz /"anáuzz" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Onodz (1068, 1072)
 Nodz (1105)
 Naoz (1264)
 Hanauz (1350)
 Anhautz (1366, 1413)
 Anus (1378)
 Anaux (1513, Iruñeko tituluakDon Jose Yanguas Miranda jaunek argitaratu izenak)
 Hanaux (1621, 1622Derecho de naturaleza que la merindad de San-Juan-del-pie-del-puerto, una de las seys de Navarra, tiene en Castilla - 1622 petit in-4°)
 Anhausse (1686, Baionako elizbarrutiko artxiboak17 eta 18. mendeko eskuizkribuak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques)

 Etimologia 
Brigitte Jobbé-Duvalek Anhauze izenari ona-oz zentzua aurkitzen dio, "mendixkaren tokia" gisa defini daiteke.

 Beste toponimoak 
Xubitoa Azkarate eta Anhauzeko bazter herrixka da, 1863an "dictionnaire topographique Béarn-Pays basque" hiztegi topografikoak aipatzen duena.

Jauregia Nafarroako Erresumaren manupeko etxe bat zen, 1863eko hiztegi horrek dioenez.

 Geografia 
Anhauze Beherobiko ibarran dago.

 Mugakideak 

 Ingurune naturala 
Arnegiko Errobiko ibaiadarra den Ontzoroneko errekak egiten du Lasa eta Anhauze arteko muga.Anhauze udalerriko ibaiak eta errekak - sandre.eaufrance.fr

Bestalde, Adartza (1 250 m) Baigorri, Lasa eta Anhauze arteko mendilerroa da. Mendilerro honetako gailur batzuk Anhauzeko eremuan daude: Artzainharria (971 m), Arrolako Harria (1 060 m) eta Munhoa (1 021).

Anhauzetik, Lasatik edo Baigorritik, GR 10 ibilbidearen bitartez, Munhoa mendirantz igaiten ahal da.Pirinioetako kartografia - Editions Sud-Ouest

 Klima 

 Etxeak eta auzoak 
 Herri Barnea
 Amiña
 Xubitoa
 Urdoi
 Kurutxaldea
 Lazkorborda
 Apheztegikoborda
 Lakoa
 Xokoa

 Historia 
Anhauzeko herria Aldudeko ibarra osatzen zuen hamaika herrixketarik bat zen. Erdi Aroan, hamaika herri horiek ondoko hauek ziren: Azkarate, Sorhoeta, Donostei, Lasa, Irulegi, Urdoze, Leizparze, Okoze, Otikorene, Gernieta eta Anhauze, denak ibarraren iparraldean daudenak. Hegoaldea, berriz, geroxeago jendeztatu zen.

Anhauze izena agertzen den dokumentu zaharrena X. mendeko Sòrdako abadiko eskuizkribua da. Abadia beneditar hori IX. mendean Nafarroako Erresuma ipar-ekialdean plantatua izan zen. Garaiko monasterio asko bezala, etxalde zabal bat zen bere funtsak Nafarroa Beherea eta país d'Òrta eskualdetako uhaitzen bazterrean zituenak, bai eta ere Anhauzeko parrokian.

1023 inguruan Antso III.a Gartzeitzek Lupo Antso lehengusuarentzat Baigorriko Bizkonderria sortu zuen. Herrixkaren sortzea garai hortakoa da. Jean-Baptiste Orpustan euskalariak erakusten duen bezala, XI. mendean Anhauzeko etxeen estatutua finkatu zen. 1350, 1366 eta 1412 urteetako artxibo batzuetatik osaturiko liburu horretan erdi aroko Anhauzeko etxeen izenak bildu ditu.

Zerrendatu 28 etxeetatik 4 nobleak ziren (etxea baizik ez zen noblea eta ondorioz etxeko jabeak horrela kontsideratuak ziren). Beste etxeak etxe nagusiko jaunaren funtsetan eraikiak ziren eta zergak diruz, lanaz edo uztaz ordaintzen zituzten. Baigorri eta gero Etxautzeko bizkondeek herriko zergez gozatu zuten, 1792an desagertu arte.

Baigorriko ibarreko 1706ko Biltzar nagusia Anhauzeko elizako kalostrapean egin zen.Mixel Oronoz: Oilandoiko ermita, 2001, Elkarlanean.

Anhauzeko armarriak Apeztegiko etxekoak dira. 1993ko uztailaren 30ean herriko kontseiluak onartu zituen. Pierre Hariztoik Apeztegikoak Anhauzeko jaunak zirela idazten du, eta 1670a baino lehen Apeztegikoak nobleak zirela. XVIII. mendean Apeztegia abadia laikoa omen zen eta XIX. mende arte bere kideek ibarrean eragin handia ukan zuten.

XVIII. mendeko Cassini geografoaren mapak ondoko hauek aipatzen ditu:
 Anhauzeko herrixka, eliza duena;
 Xubitoa herrixka, gaur egun izen bera duena;
 Basaburia herrixka, gaur egungo Olhegi auzogunea;
 Untsaharte herrixka, gaur egungo Lakoa auzogunea;
 Anzone, Arrolako Harriaren magalean diren gaur egungo Tambourin eta Munhoa auzoguneen parte bat.

 Demografia 
17931800180618211831183618411846185118561861186618721876188118861891189619016045903365336076977107056226426306075725705885184964534191906191119211926193119361946195419621968197519821990199920062007200820132018430387371365341321318293272285275274310247280285290370380

 Ekonomia 
Herria Irulegiko arnoaren eta Ossau-Irati sormarkaren eremuetan dago.

Jarduera nagusiena nekazaritza da.

 Politika 

 Auzapezak 
+HasieraAmaieraAuzapezaAlderdia17921800Guillaume d'Uhalde18001832Arnaud d'Apesteguy18321840Guillaume Arreguy18401848Jean Jaureguiberry18481872Jean d'Apesteguy18741881Jean d'Apesteguy18811883Antoine Arreguy18831883Gratian Arrambide18831904Pierre Narbaitz19041922Michel Jaureguy19221934Gratian Iribarne19341945Jean Laxague19451947Arnaud Irouleguy19471947Michel Etchepare19471959Bernard Piarresteguy19591977Jean-Pierre Iribarne19771996Bernard Etcheperestou19962014Jacques EtchandyMoDem2014karguanAndré ChangalaAbertzalefalta diren datuak osatu egin behar dira

 Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Anhauze Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Anhauzek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

 Anhauztar ospetsuak 
 Jean Irazabal (1851-1929), militarra.
 Thierry Biscary (1976-), euskal abeslaria.
 Amaia Riouspeyrous (1984-), euskal abeslaria.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Baigorri-Ortzaize
 Nafarroa Beherea

 Kanpo estekak 

Kategoria:Anhauze