Santa Fe (Urraulgoiti)

Santa FeEuskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia. edo Santafe Urraulgoiti ibarreko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioarrea eskualdean.

Bertako biztanleak santafetarrak dira.

 Izena 
Santa Fe edo Santafe toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Sancte Fidis de Ezcaniz (1532)
 Santa Fe (1534)
 Santa Fee de Ezcaniz (1706)
 Santa Fe (13800
 Santa Fe (1915)
 Santafe (1990)

 Geografia 
Santa Fe Urraulgoiti ibarran dago.

 Inguru naturala eta kokapena 
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra  da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.

 Klima 
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.

Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.

 Estazio meteorologikoak 
Urraulgoitin dagoen hemen, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
1802an prior batek zaintzen zuen, eta haren aurkezpena ibarrari berari zegokion, eta errota bat zuen; bere produktua harentzat gordetzen zen, Aiantzeko kondearentzat errenta txiki bat izan ezik, zerbitzu erlijiosoei ordaintzeko.

Urraulgoitiko ibarburua izan zen.

 Demografia 
 biztanle zituen Santa Fek.200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020000000001232222333122

 Kultura 
 Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulgoiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulgoiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

 Ondasun nabarmenak 
 Santa Feko monasterioa, XII. mendeko kristiau monasterioa.
 Santa Feko monasterioko eliza, monasterioaren erdiko nabea, XIII. mendekoa.
 Santa Feko monasterioko klaustroa, monasterioko patio nagusia, XVII. mendekoa.
 Santa Feko monasterioko garaia, XV. mendean eraikitako ibarreko garai tradizionala.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Urraulgoiti
 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Urraulgoitiko etxaldeak