Boise

BoiseEIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak (ingelesez , ) AEBetako Idaho estatuko hiriburua eta hiri handiena da. Bertan euskal jatorriko jende ugari bizi da eta ikastola bat ere badago bertan. 2010ean 205.671 biztanle zituen.

Boise-Nampako metropoli-eremuak, Treasury Valley (Altxorraren Harana) izenez ere ezaguna, 709.845 biztanle biltzen dituen bost konderri ditu, Idahoko metropoli-eremurik populatuena. Estatuko hiru hiri handienak biltzen ditu: Boise, Nampa eta Meridian. Boise Estatu Batuetako 80. metropoli-eremu estatistiko jendetsuena da.

Boiseko erdigunea enpresa txiki askoren egoitza eta kultura zentroa da. Hainbat denda eta jateko aukera daude. Erdialdean, 8. kaleak oinezkoentzako eremu bat du kafetegiekin eta jatetxeekin. Auzoan jatetxe, taberna eta boutique asko daude, eta gaueko bizitza nabarmena du. Euskal Blokeak Boiseko euskal ondarea erakusten du. Boiseko erdialdeko ikusteko nagusiak hauek dira: Idaho Estatuko Kapitolioa, Egipto Antzerki klasikoa Capitol Boulevarden eta Main Streeten artean, Boiseko Arte Museoa Kapitolioan Julia Davis parkearen aurrean eta Boiseko Zooa, Julia Davis parkearen eremuan.

 Historia 
1863ko uztailaren 4an Ameriketako Estatu Batuetako Armadak sortu zuen Fort Boise.
Jatorrizko Fort Boise 64 km mendebalderago zegoen, Parmatik gertu, Boise ibaitik behera, Snake ibaiarekin Oregoneko mugan duen elkargunetik gertu. Sektore pribatu horren defentsa Hudson Badiako Konpainiak eraiki zuen 1830eko hamarkadan. 1850eko hamarkadan utzi zuten, baina Oregoneko bidean gertatutako sarraskien ondoren, Estatu Batuetako armadak gotorleku bat berrezartzea erabaki zuen 1863an, artean Estatu Batuetako Gerra Zibila gertatzen ari zela.

Kokaleku berri hau hautatu zuten, Oregoneko Ibilbidearen eta Boiseko arroa (Idaho City) eta Owyhee (Silver City) meatze-eremuak lotzen dituen errepide garrantzitsu baten arteko elkargunetik gertu zegoelako, eta biak ari ziren hazten. 1860ko hamarkadaren erdialdean, Idaho City ipar-mendebaldeko hiririk handiena zen, eta geldiune nagusia zen. Horren eraginez, Fort Boise azkar hazi zen; Boise 1863an hiri izendatu zuten. Idahoko lurraldeko lehen hiriburua Lewiston izan zen, Idahoko iparraldean. 1863an izan zen erkidego handiena zen, eta Olympia eta Seattle, Washington Lurraldea, Portland eta Oregon baturik baina biztanle gehiago zituen. Jatorrizko lurraldea Texas baino handiagoa zen. Baina Montanako lurraldea sortu zenean, Boisek Idaho txikiago baten lurralde-hiriburu bilakatu zen oso polemikoa izan zen erabaki baten ondorioz.

Alfred B. Mullettek diseinatu zuen, eta 210 Main Streeteko Laborategi Bulegoa 1871n eraiki zuten, gaur egun mugarri historiko nazionala dena.

 Geografia 
Idahoko hego-mendebaldean dago Boise, Oregoneko mugatik 66 km. ekialdera eta Nevadako mugatik 177 km. iparraldera. Itsasoaren maila baino 824 metro gorago dago erdialdea.

Metropoli-eremuaren zatirik handiena lautada lau zabal batean dago, mendebalderantz jaisten dena. Mendiak ipar-ekialdetik, Boiseko hego-ekialdeko muturreraino luzatzen dira, Eagletik hurbil. Bertako biztanleek Boiseko mendi-oinak (Boise Foothills) deitzen diete eta, batzuetan, Mendi Harritsuetako mendi-oinak deitzen diete. Boisetik 55 km. hego-mendebaldera eta Nampatik 42 km hego-mendebaldera, Owyhee mendiak daude, izen bereko konderrian.

Estatu Batuetako Zentsuaren Bulegoaren arabera, hiriak 207,33 km2ko azalera du; horietatik 205,54 km2 lurra da eta 1,79 km2 ura. Hiria Boise ibaiak drainatzen du eta Altxorraren Ibarra delakoaren barruan dago.

 Ikuspegiak 

 Klima 
Boisek klima kontinental erdilehorra du (Köppen BSk klima sailkapena), eta lau urtaro ditu. Boisek 38 gradurainoko uda bero eta lehorrak izaten ditu urte arrunt batean, eta 32 gradukakoa 51 egunetan. Hala ere, idortasunagatik, eguneko tenperaturaren batez besteko aldaketa 17 °C baino handiagoa da udan. Neguak nahiko hotzak dira, abenduko batezbestekoa -0,7 °C da, eta baxuak, berriz,-18 °C edo hortik behera, urtean hiru gau inguru. Elurteak, 48 zentimetroko lodiera hartu izan dute, baina normalean 8 zentimetroetatik ez da pasatzen. Udaberria eta udazkenak leunak dira. Udazkena laburra da; udaberria nahiko progresiboa. Prezipitazioa ezohikoa eta arina izan ohi da, batez ere udako hilabeteetan. Urteko batez bestekoa 12 hazbetekoa da, gutxi gorabehera.

Tornadoak arraroak dira Ada konderrian eta Boiseko eremuan. 1950az geroztik, konderriko hamabi tornado baino ez dira dokumentatu, eta horietako lau 2000ko abuztuaren 3an izan ziren ekaitz berean, hau da, inguru horretan tornado bat agertu zen data berriena. Ez da izan F1 Fujita eskalan gainditu duen tornadorik, eta inoiz ez da kalerik edo heriotzarik dokumentatu.

 Demografia 

+ Biztanleria historikoa Errolda  Biztanleria  1870  995 1880  1.899  1890  2.11 1900  5.957 1910  17.358  1920  21.393 1930  21.544 1940  26.130  1950  34.393 1960  34.481 1970  74.990 1980  102.249  1990  125.738 2000  185.787 2010  205.671 

2010eko erroldaren arabera, 205.671 pertsona, 85.704 etxe eta 50.647 familia zeuden hirian. Populazio-dentsitatea milia karratuko 2.591,6 biztanlekoa izan zen (1.000.6/km2). 92.700 etxebizitza zeuden, milia karratuko 1.168,1eko batez besteko dentsitatearekin (451,0/km2). Hiriko arraza-egitura hau da: %89,0 Zuri, %1,5 Afroamerikar, %0,7 Jatorrizko Amerikarrak, %3,2 Asiarrak, %0,2 Itsaro Barekoak, %2,5 beste arraza batzuk, eta %3,0 bi arraza edo gehiago. Edozein arrazatako hispanoak edo latindarrak populazioaren %7,1 dira.

85.704 etxe zeuden, eta horietatik %29,6k 18 urtetik beherako seme-alabak zituzten, haiekin bizi zirenak; %44k elkarrekin bizi ziren bikote ezkonduak ziren; %10ek senarrik gabeko emakume bat zuten; %4,5ek familia-gizon bat zuten, emazterik gabea, eta %41ek ez zuten familiarik. Etxe guztien %31 banakoek osatzen zuten, eta %8,5ek bakarrik 65 urte edo gehiagorekin bizi zen norbait zuen. Bizikideen batez besteko tamaina 2,36 zen eta familiaren batez besteko tamaina 3.

Batez besteko adina 35 urtekoa izan zen hirian. Egoiliarren %23k 18 urte baino gutxiago zituen; %11k 18 eta 24 urte artean zituen; %29k 25 eta 44 artean; %26k 45 eta 64 urte artean; eta %11k 65 urte edo gehiago zituen. Hiriko genero-banaketaren arabera, %49 gizonezkoak eta %51 emakumezkoak ziren.

 Hezkuntza 
Boiseko Eskola Barrutiak lehen mailako 31 eskola, bigarren mailako zortzi eskola, bigarren mailako bost eskola eta bi eskola espezializatu ditu. West Adako Eskola Barrutiaren zati bat (orain Idahoko handiena) Boiseko hiriaren mugen barruan dago, eta, beraz, hiria bigarren mailako sei eskola publikoren egoitza da: Boise, Borah, Capital, Timberline, Frank Church alternatiboa eta Centennial West Ada School barrutian. Boiseko eskola pribatuen artean daude Kelly Gotzaingo Katolikoa, Foothills Arte eta Zientzien Eskola, Nazioarteko Batxilergoak egiaztatutako Riverstone Nazioarteko Eskola eta One Stone herrialdean ikasleek zuzendutako eskola bakarra.

Boiseko bigarren hezkuntzaren ondoko aukeren artean daude Boiseko Estatuko Unibertsitatea (BSU) eta eskola tekniko ugari. Idahoko Unibertsitateak (UI) eta Idahoko Estatuko Unibertsitateak (ISU) campus satelite bat dute Boisen. 2014tik aurrera, hiriak zuzenbide bi programa ditu. Concordia University School of Lawk ateak ireki zituen 2012an, eta Idaho College of Lawk bigarren eta hirugarren urteko ikasleak hartzen ditu orain Boiseko campusean. Boise Bible College-ren egoitza da, eliza eta mundurako misiolariak prestatzeko lizentziatura.

Boiseko Ikastola da Euskal Herritik kanpoko euskarazko aurre-eskola bakarra.

 Kultura 
1990tik, bost urterik behin Jaialdi izeneko euskal kulturaren jaialdia ospatzen da Boisen. Ipar Amerikan ospatzen den euskal jaialdirik handiena da. Izatez, Boisen euskal komunitate handia dago. 15.000 pertsona inguruk dute euskal jatorria.

 Hedabideak 

Boiseko hiri eremuak bi egunkari nagusi ditu: The Idaho Statesman eta Idaho Press-Tribune; Boise Weekly astekari alternatibo bat; Idaho Business Review, negozio-albisteei buruzko asteroko argitalpena; eta Boise Magazine, hiru hilean behin. Irrati-emisora ugariz gain, Boisek telebista komertzialeko bost kate handi ditu, Boiseko eskualde handirako. Lau komunikabide nagusi daude: KTVB (NBC), KBOI-TV (CBS), KIVI-TV eta Idaho Public Television.

 Garraioak 
Boisek lotzen duen errepide nagusia I-84 estatuartekoa da, Boise eta Portland, Oregon eta Salt Lake City, Utah lotzen dituena. Gainera, Boiseko bizilagunek 184 estatuartekoa erabiltzen dute (The Connector deitzen zaio), ia 8 km-ko autobidea, I-84 eta Boiseko erdigunea lotzen dituena. 55. errepidea ipar-ekialderantz adarkatzen da. Bizikletentzako bidegorri sare bat dago, hala nola Boise Ibaiaren Eraztun Berdea, hiri osotik eta inguruetatik hedatzen dena. Estatu Batuetako hirien artean, Boisek zazpigarrena bizikletaz lanera doazen bidaiari kopuruan: lanera doazen bidaiarien %3,9 bizikletaz egiten du.

Garraio publikoan Valley Ride enpresak erabiltzen dituen autobus-lineak daude. Gainera, Downtown Circulator tranbia-sistema planifikazio-fasean dago. Boisen, W Main Street eta N 8th Street elkarguneetatik gertu, lurpeko garraio publikoko zentroa (UPT Hub) eraikitzeko lanak 2016. urtean amaitu ziren.

Hegaldi komertzialaren zerbitzua Boiseko aireportuan dago. Orain dela gutxi berritu dute terminala, Boisen gero eta bidaiari gehiagok hegan egiten baitute. Allegiant Air, Alaska Airlines, American Airlines, Delta Air Lines, Frontier Airlines, Southwest Airlines eta United Airlinesek ematen dute zerbitzu.

Seattle-Chicago Amtrak Pioneer bidaiari-trena Boise Union Pacific Depot-en gelditzen zen 1977ko ekainaren 7tik, 1997ko maiatzaren 10era arte, bertan behera utzi zuten arte. Linea laburreko trenbide batek (Boise Valley Railroad) Boiseko industrialdearekin lotzen du eta Nampan Union Pacific Railroadekin lotzen da.

 Hiri senidetuak 
  Gernika-Lumo, Bizkaia, Euskal Herria, 1993

 Boisetar ospetsuak 
 David H. Bieter (1960-), alkate ohia.
 William Petersen (1953-), aktorea eta ekoizlea.
 Ben Ysursa (1949-), politikaria.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Cenarrusa Center for Basque Studies (Boise)
 Basque Museum & Cultural Center, Boise, ID
 Basque Associations of Boise, Idaho
 Txoko Ona Basque Club, Homedale, ID
 Oinkari Basque Dancers, Boise, ID
 Boiseko Ikastola