Arriola (Asparrena)

Arriola Asparrena udalerriko herrietako bat da. Arabako ipar-ekialdean dago, itsas mailatik 630 metro gorago, Urkilla mendilerroaren oinean, Gasteiztik 29 kilometrora. Antzinatik, nekazaritza eta abeltzaintza izan dira Arriolan giza jarduera nabarmenenak; gaur egun, zerealak eta patatak dira labore nagusiak, eta ardiak dira azienda nagusia.

Herriaren izena, mendebaldeko euskaraz ohikoa den bezala, ezkerretik hasita bigarren silaban azentuatzen zen. Horri jarraiki, gaztelaniaz agian Arríola idatzi beharko.

 Historia 
1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean aipatzen da: Harríolha.

Hasierako hasperena XIII. mendeko dokumentuetan, oraindik ere idazten zen. Horrela, esate baterako Jerónimo Aznar Calahorrako katedraleko gotzainaren kartan, 1257.urteko datazioa duen dokumentuan, harriola  ikusten da.

 Etimologia 
-ola atzizkiak euskaraz “txabola” edo “burdinola” hitzei egin diezaioke aipamen. Izan ere, beste hainbat esanahi hartu ditzake testuinguruaren arabera. Halaber, kokapenarekin zerikusia duen atzizkia da, eta askotan –aga, -tza eta –di/dui atzizkiak ordezkatzen ditu, hau da, PagoAGA, PagaTZA eta PagaDI, PagOLAgatik. Beste batzuetan, ordea, gauzak pilatu edo gordetzeko lekuari erreferentzia egin diezaioke, biltegi edo gordetegiaren forma hartuz. Hortaz, Arriola “harrieta”, “txabola”, “harrizko txabola” edota “hargintza” izan daiteke.

 Mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Urkilla mendilerroa, hegoaldean Luzuriaga, ekialdean Gordoa eta mendebaldean Narbaxa.

 Demografia 

 Euskara 
Arriolan Arabako lautadako beste hainbat herritan bezala aspaldi galdu zen euskara. Alabaina, datu eklesiastikoen bidez posible izan da euskarak lurralde honetan izan zuen papera eta garrantzia jakitea. Parrokiako datuen arabera, XVII.mendean zehar Arabako lautadara eta apur bat hegoaldera hurbilduko bagina, bertako herriak euskaldun elebakarrak liratekeela egiaztatuko genuke. Datuen artean, Arriola 1614an herri euskalduna zelaren testigantzak aurkitu dira, baita Ezkerekotxa 1655ean eta Ulibarri-Arana edo Kontrasta 1622an ere, itzultzaileak behar izan zirelako nobleziaren lekukotasunak jaso ahal izateko.

O. De Apraiz hizkuntzalariaren ustez, Arabako lautadaren eremu altuenean 1850 eta 1950 bitartean desagertu zen euskara. Bestalde, Luis Luziano Bonaparte hizkuntzalariaren Carte des Sept Provinces Basques mapa linguistikoaren arabera, Arriola 1863an herri erdalduna zen, izan ere, Arriola euskarak zedarritzen zuen mugaren kanpoan utzi zuen.

 Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

 Ondasun nabarmenak 
 Jasokundeko Andre Mariaren eliza
 Bengoa jauregia
 Martinez de Leiva jauregia

 Herriko festak 
Herriko festak abuztuaren 15 eta 31ren artean ospatzen dira, ondoko herriko festen arabera. Urtero, elizako kanpandorretik sagutxua jaitsiarazten dute hari baten bidez kanpaien soinuaren erritmora. Hau herriaren maskota eta sinboloa da, baita herritarrei deitzeko ezizena ere. Geroago, Arriolak herri txuletada ospatzen du herriko plazan kokatuta dagoen bolatoki estalian, betiere berbena batekin lagunduta.

 Pertsona garratzitsuak 
Ramón Ortiz de Zárate (1817-1883): politikoa eta foruen aldeko idazlea. Diputatua izan zen hainbat alditan.

 Bibliografia 
 Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

 Argazki galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Arriola, Asparreneko Udalaren webgunean.

Kategoria:Arabako herriak
Kategoria:Asparrena
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak