Araia

Araia Arabako ipar-ekialdeko herri bat da, Asparrena udalerrikoa. Asparreneko hirigune nagusia da, eta populazioaren hiru laurdenak biltzen ditu. Izan ere, 1.218 biztanle zituen 2006an. Araia aberatsa da uretan, batez ere Zirauntza ibaiaren sorburuak dakarren ur emari handiarengatik; horri esker, Miko izozki fabrikarena da herriko ekonomia jarduera nagusia (izozkigintzarako ur ugari behar baita).

 Izena 
Araia izena ingurukoa zen Arai (forma genitiboa) pertsona izenetik bide dator. Izan ere, izen horren lekukotasunak aurkitu dira Arabako Ilarduia eta Kontrasta herrietan. Kontrastan, zehazki, erromatarren garaiko gizonezko baten hilarrian: Araica Arai f(ilia) («Araika, Arairen alaba»).

 Geografia 
Ordokiaren eta mendiaren artean dago, Arabako lautadaren ipar-ekialdeko ertzean, Aratz eta Umandia mendien hegoaldeko magalean. Zirauntza ibaiak zeharkatzen du herria.

 Historia 
Toponimoak Donemiliagako goldearen lekukotasuna dauka, garai hartan Araban ohikoak ziren hasperenekin: Harhahia. Jada XI. mendean, mendian gora, Marutegi gaztelu nafarra existitzen zen Gaztelatik babesteko. Halaber, gazteluak Lizarrate (edo Sandrati) tunel historikotik jaisten zen errepidea kontrolatzen zuen, Araba, euskal kostaldea eta Gaskoinia lotzen zituena. 1200. urtean, Gaztelak Nafarroako Erresuma inbaditu eta Araia Gaztelaren orbitan egotera pasa zen.  

Urari lotutako industria jarduera izan zuen aspalditik, burdinola tartean. XIX. mendearen erdialdetik ia XX. mendearen hondarrera, Ajuria Urigoitia siderurgia fabrika bat existitu zen herriaz kanpoaldera, eta Euskal Herriko lehenengotariko labe garaietako bat izan zuen. 

 Demografia 

 Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

 Ondasun nabarmenak 

 Zirauntza ibaiaren sorburua: herrian, el nacedero («sorburua») esaten diote.

 Andra Maria baseliza: XVIII. mendekoa da, barroko estilokoa.

 Lezea: haitzulo ikusgarria, herriko gaztelanian La Lece izena duena. Izan ere, Araiako gaztelanian euskararen arrasto ugari gorde dira.

 Marutegiko gaztelua: haitz baten gainean dago, eta aztarnak baino ez dira geratzen.

 San Joan baseliza: XII. mendean hasia, erromaniko estilokoa dugu.

 San Pedro eliza: XV. eta XVI. mendeen artean egina, herriko erdigunean dugu.

 Udaletxea: Asparreneko udaletxea Araian dugu, 1771n egindako eraikina da, Herriko Enparantzan kokatua.

 Iturbero frontoia: 1876koa (Arabako zaharrenetakoa).

 Ajuria Urigoitia edo San Pedro Araiakoa antzinako siderurgia-fabrika (1848-1985), eta haren zentral hidroelektrikoa, 2002an berritua.

 Argazki galeria 

 Kultura 
 Umorezko Antzerki Jaialdia 
Abuztuan, 1993az geroztik, Araiako Umorezko Antzerki Jaialdi arrakastatsua antolatzen dute herrian.

 Kirola 
Alipendi Kirol Kluba da Araiako kirol klub bakarra, 1926an futbol klub gisa sortua. Gaur egun, futbol taldeak ez ezik, saskibaloi eta eskubaloi taldeak ere baditu.«Unidos por el deporte».

 Jaiak 

 Herriko zaindariaren jaiak Sanpedroak dira (ekainaren 29a).
 Abuztuaren 15ean Araiako Andra Mari auzoko jaietan Artzai Eguna ospatzen da.

 Musika 
Joselu Anayak musika talde ezaguna Araian sorturikoa da.

 Araiar ospetsuak 
 German Maria Landazabal Garagalza (1884-1953), musika konpositorea.
 Andoni Urrestarazu Umandi (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

 Ikus, gainera 
 Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra

 Kanpo estekak 
  Araia, Asparreneko Udalaren webgunean.
  Araiako Umore Azokaren webgunea.
 Amamioko San Joan ermita - Bisita birtuala

Kategoria:Arabako herriak
Kategoria:Asparrena
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak