Billy Wilder

Billy Wilder (1906ko ekainaren 22a, Sucha Beskidzka, Austria-Hungariako Inperioa – 2002ko martxoaren 27a, Beverly Hills, Kalifornia) film gidoigile, zuzendari eta ekoizlea izan zen. Egungo Poloniako judu jatorrizko familia batean jaioa, 1933an Ameriketako Estatu Batuetara joan zen. Hollywood-eko Urrezko Garaiko zuzendari onenetarikotzat jotzen da, haren film frankok kritikagileen zein ikusleen harrera beroa jaso zutelako.

 Bizitza eta ibilbidea 

 Jatorria 
Sucha Beskidzka, Austria-Hungariako Inperioan (egun Polonia) jaio zen Samuel Wilder, bere gurasoak Max Wilder eta Eugenia Dittler izanik. Bere amak Billie ezizena jarri zion, eta hau Ameriketako Estatu Batuetara heltzean Billyrengatik aldatu zuen. Familia epe motzean Vienara joan zen, eta Wilder bertako eskoletan izan eta gero Vienako Uniberitatera joan zen. Honen ostean, kazetari lanetan hasi zen, baina aurrerapausoak emateko nahiarekin Berlin, Alemaniara joatea erabaki zuen.

 Berlin 
Berlinen egon zen bitartean eta bere idazle ibilbidea oparoa izan baino lehenago, taxi dancer lanetan ibili zen. Hiriko egunkari batentzat Kirol eta krimen berriak idatzi eta gero, Berlineko formatu txikiko (Tabloide) egunkari batean egon zen aldi baterako kontratuarekin. Filmetan interesa irabazi ahala, gidoiak idazten hasi zen. Wilder judua izanik, Adolf Hitlerren garaipenaren ondoren Parisera eta ondoren Ameriketako Estatu Batuetara emigratu zuen. Wilderren ama, amama eta aitaordea Auschwitzeko kontzentrazio-esparruan hil zituzten.

 Hollywood 

Hollywoodera 1933an heldu zenean, Peter Lorre emigrazio kidearekin apartemantu bat partekatzen zuela, bere gidoilari ibilbidearekin segitu zuen. Bere lehen arrakasta Ninotchka filmarekin heldu zen. Film hau Ernst Lubitsch alemaniar emigrantearekin egin zuen. 1939an kaleratutako screwball komedia honetan, Greta Garbo (normalki film melodramatikoetako heroina lez ezagutu ohi dena) dugu izar nagusi bezala. Bai filma zein Greta txalotuak izan ziren kritikarengatik, eta alde hortatik, Greta Garboren ibilbidea ere aldatu egin zen filmaren eraginez. Baita Billyren ibilbidea ere, izan ere, Oscar sarietako nominazio bat jaso zuen, Charles Brackett egilekidearekin. Berekin idatzi zituen hurrengo 12 urteetan ere, 1938tik 1950era. Ninotchkari beste hainbat film arrakastatsuk eman zioten jarraipena, hala nola, Hold Black the Dawn eta Ball of Fire. Zuzendari lanetan ere estreinatu zen The major and the Minorrekin.

Double Idemnity (1944) film beltzaren zuzendaritzarekin, bere zuzendari ospea hazi egin zen. Raymond Chandlerrekin idatzi zuen film honek, genero beltzarentzako arau batzuk markatzeaz gain, Hollywooden zentsuraren aurkako seinale bat izan zen. James M.Cainen Double Indemnity nobela originalean, amodiozko bi hiruki eta diru-kontuengatik sortutako heriotza bat kontatzen dira. Irakurleen artean, liburua oso famatua zen baina Hays Codea zela eta, eta adulterioa izanik liburuaren oinarria, filmatzea ezinezkoa zela kontsideratzen zen. Batzuen arabera, genero beltzeko benetako lehen filma litzateke, Citizen Kane filmaren estilistika eta The Maltese Falcon filmaren elementu narratiboak nahastuz.

Bi urte beranduago, Zuzendari onenaren eta Gidoi onenaren Oscarrak irabazi zituen Charles R.Jacksonen The Lost Weekend liburuaren adaptazioarengatik. Alkoholismoaren azterketa serioa egiten zuen lehen film amerikarra izan zen. Kritikak goraipatutako beste film ilun eta ziniko bat Sunset Boulevard (1950) izan zen. Gloria Swanson eta William Holdenek egin zituzten paper printzipalak. Swansonek, Norma Desmonden zinema mutuko izar ohi baten rola betetzen du, eta bere itzulerarako Holdenen gidoia beharrezkoa zaio.

1959an, Some Like It Hot komedia aurkeztu zuen. Jack Lemmon eta Tony Curtis musikariak dira, eta emakumez mozorratzen dira. Ondoren Joe E.Brown eta Marilyn Monroengandik erakarrita senitzen dira.

 Zuzendutako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
UrteaFilmaAntzezleakEkoizleaHizkuntzak1934Mauvaise GraineDanielle Darrieux, Paul Escoffier --1942The Major and the MinorGinger Rogers, Ray MillandParamount Pictures  1943Five Graves to CairoFranchot Tone, Anne BaxterParamount Pictures1944Double IndemnityFred MacMurray, Barbara StanwyckParamount Pictures 1945The Lost WeekendJane Wyman, Ray MillandParamount Pictures   1945Death Mills -- --1948A Foreign AffairJean Arthur, Marlene DietrichParamount Pictures 1948The Emperor WaltzBing Crosby, Joan FontaineParamount Pictures 1950Sunset BoulevardWilliam Holden, Gloria SwansonParamount Pictures1951Ace in the Hole1952Ace in the HoleKirk Douglas, Jan SterlingParamount Pictures  1953Stalag 17William Holden, Don TaylorParamount Pictures1954SabrinaHumphrey Bogart, Audrey HepburnParamount Pictures1955The Seven Year ItchMarilyn Monroe, Tom Ewell20th Century Studios1957Witness for the ProsecutionTyrone Power, Marlene DietrichUnited Artists Corporation    1957Love in the AfternoonGary Cooper, Audrey HepburnMonogram Pictures  1957Witness for the Prosecution1957The Spirit of St. LouisJames Stewart, Marc ConnellyWarner Bros. 1959Some Like It HotMarilyn Monroe, Jack LemmonThe Mirisch Company  1960The ApartmentJack Lemmon, Shirley MacLaineThe Mirisch Company  1961One, Two, ThreeHorst Buchholz, Pamela TiffinThe Mirisch Company  1963Irma la DouceJack Lemmon, Shirley MacLaineThe Mirisch Company 1964Kiss Me, StupidDean Martin, Kim NovakThe Mirisch Company    1966The Fortune CookieJack Lemmon, Walter MatthauThe Mirisch Company  1970The Private Life of Sherlock HolmesRobert Stephens, Colin BlakelyThe Mirisch Company  1972Avanti!Jack Lemmon, Juliet Mills -- 1974The Front PageJack Lemmon, Walter MatthauUniversal Pictures 1978FedoraWilliam Holden, Marthe Keller --1981Buddy BuddyJack Lemmon, Walter MatthauMetro-Goldwyn-Mayer

 Idatzitako filmak 

 Idatzitako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
UrteaFilmaAntzezleakEkoizleaHizkuntzak1929The Daredevil ReporterBilly Wilder, Eddie Polo --1930A Student's Song of HeidelbergHans Brausewetter, Betty BirdUFA1930People on SundayBrigitte Borchert, Christina EhlersBabelsberg Studio  1931The Man in Search of His MurdererHeinz Rühmann, Lien Deyers -- 1931Her Grace CommandsKäthe von Nagy, Willy FritschUFA1931Princess, At Your Orders!Lilian Harvey, Henri Garat --1931The Wrong HusbandComedian Harmonists, Johannes Riemann --1931Emil and the DetectivesRolf Wenkhaus, Käthe HaackUFA 1932The VictorHans Albers, Käthe von NagyUFA1932The Blue of HeavenFritz Kampers, Hans RichterAafa-Film 1932Once There Was a WaltzMarta Eggerth, Paul Hörbiger -- 1932ScampoloPaul Hörbiger, Dolly Haas --1932Happy Ever AfterCharles Lorrain, Henri Garat --1932A Blonde DreamLilian Harvey, Willy FritschUFA1933What Women DreamErik Ode, Gustav Fröhlich -- 1933AdorableJanet Gaynor, Herbert Mundin --1933No Children WantedAdrien Le Gallo, Guy Sloux --1934Music in the AirGloria Swanson, John BolesFox Film Corporation1934Mauvaise GraineDanielle Darrieux, Paul Escoffier --1935Under PressureVictor McLaglen, Marjorie RambeauFox Film Corporation1935The Lottery LoverAlan Dinehart, Dick Foran --1936The Princess Comes AcrossCarole Lombard, Fred MacMurrayParamount Pictures 1937Champagne WaltzDennis O'Keefe, Ernest CossartParamount Pictures1938That Certain AgeDeanna Durbin, Melvyn DouglasUniversal Pictures 1938Bluebeard's Eighth WifeClaudette Colbert, Gary CooperParamount Pictures 1939NinotchkaGreta Garbo, Bela LugosiMetro-Goldwyn-Mayer1939MidnightClaudette Colbert, Don AmecheParamount Pictures 1940Arise, My LoveClaudette Colbert, Ray MillandParamount Pictures  1941Ball of FireGary Cooper, Barbara StanwyckSamuel Goldwyn Productions   1941Hold Back the DawnCharles Boyer, Olivia de HavillandParamount Pictures 1942The Major and the MinorGinger Rogers, Ray MillandParamount Pictures  1943Five Graves to CairoFranchot Tone, Anne BaxterParamount Pictures1944Double IndemnityFred MacMurray, Barbara StanwyckParamount Pictures 1945The Lost WeekendJane Wyman, Ray MillandParamount Pictures   1948A Song Is BornDanny Kaye, Virginia MayoRKO Pictures 1948The Emperor WaltzBing Crosby, Joan FontaineParamount Pictures 1950Sunset BoulevardWilliam Holden, Gloria SwansonParamount Pictures1952Ace in the HoleKirk Douglas, Jan SterlingParamount Pictures  1954Emil and the DetectivesHeli Finkenzeller, Wolfgang Lukschy -- 1954SabrinaHumphrey Bogart, Audrey HepburnParamount Pictures1955The Seven Year ItchMarilyn Monroe, Tom Ewell20th Century Studios1957Witness for the ProsecutionTyrone Power, Marlene DietrichUnited Artists Corporation    1957Love in the AfternoonGary Cooper, Audrey HepburnMonogram Pictures  1957The Spirit of St. LouisJames Stewart, Marc ConnellyWarner Bros. 1959Some Like It HotMarilyn Monroe, Jack LemmonThe Mirisch Company  1960Ocean's 11Frank Sinatra, Dean MartinWarner Bros.  1960The ApartmentJack Lemmon, Shirley MacLaineThe Mirisch Company  1961One, Two, ThreeHorst Buchholz, Pamela TiffinThe Mirisch Company  1963Irma la DouceJack Lemmon, Shirley MacLaineThe Mirisch Company 1964Kiss Me, StupidDean Martin, Kim NovakThe Mirisch Company    1966The Fortune CookieJack Lemmon, Walter MatthauThe Mirisch Company  1967Casino RoyaleDavid Niven, Peter SellersColumbia Pictures1970The Private Life of Sherlock HolmesRobert Stephens, Colin BlakelyThe Mirisch Company  1972Avanti!Jack Lemmon, Juliet Mills -- 1974The Front PageJack Lemmon, Walter MatthauUniversal Pictures 1978FedoraWilliam Holden, Marthe Keller --1981Buddy BuddyJack Lemmon, Walter MatthauMetro-Goldwyn-Mayer1995SabrinaHarrison Ford, Julia OrmondParamount Pictures

 Kanpo loturak 

 Billy Wilder zuzendariaren IMDBko fitxa irakurgai 

Kategoria:Austriako zinema zuzendariak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendariak
Kategoria:Oscar saria irabazi duten zinema zuzendariak
Kategoria:Estatubatuar juduak
Kategoria:Kennedy Sarien irabazleak
Kategoria:Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Sariaren irabazleak
Kategoria:Film onenari Urrezko Palmaren zuzendari irabazleak
Kategoria:Pneumoniak hildakoak
Kategoria:Zuzendari onenaren Urrezko Globo saridunak
Kategoria:Urrezko Leohia ibilbideari
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako Artearen dominadunak
Kategoria:Polonia Txikiko voivoderriako jendea