Amaiur

Amaiur Nafarroa Garaiko iparraldeko lekua da, Baztan udalerrikoa. 1969 arte udalerri bereizia izan zen. 2022 hasieran 264 biztanle zituen.

 Geografia 
Amaiur Baztan udalerriaren iparraldean dago, Elizondo eta Urdazubi lotzen dituen N-121 errepidearen erdibidean, Otsondoko mendatearen hegoaldeko muturrean. Ipar-mendebaldean Urdazubi du, hego-mendebaldean Azpilkueta, eta hegoaldean Arizkun eta Erratzu.  

 Klima 

 Historia 
Herriaren lehenbiziko aipamena 1095ekoa da. Amaiurko gazteluari dagokionez, XII. mendearen amaierakoa da lehen berria. Haren funtzioetako bat Iruñea eta Baiona arteko errege bidearen kontrola zen.

Nafarroako konkistan gertaera garrantzitsuen kokagunea izan zen. 1512an Gaztelako tropek ia borrokarik gabe hartu zuten gotorlekua. 1521ean, Noaingo porrotaren ondoren, Nafarroako armadak Amaiurko gaztelua hartu zuen; 1522ko uztailean, ordea, gaztelarrek gaztelua setiatu zuten; barnean zeuden 200 nafar gudariek ahal bezala eutsi zioten setioari, baina uztailaren 19an amore eman behar izan zuten. Jaime Belatz de Medrano alkaidea preso hartu eta Iruñeko espetxean hil zen.

Gertakari horien oroigarri, 1922an monolito bat jarri zuten Gazteluko muinoan. Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian, 1931ko uztailean, eraso eta suntsitu zuten, eta azkenik 1982an berreraiki zuten.

1665ean jurisdikzio zibila berreskuratu zuen, altxor publikoari 5000 erreal ordainduta. 1969an, berriz, Baztanen sartu zen. Udalerri horretan beranduen sartu den herria da.

 Biztanleria 
Udalerri gisa agertzen den azken erroldan, 1960koan, 425 biztanle zituen; herrigunean 190 lagun bizi ziren, eta gainerakoak baserrietan.
 Amaiurko biztanleria 1800  1860  1900  1910  1920  1930   1940  1950  1960  1970  1981  1991  2000  2010  2020  2023 332  563  548  513  503  502  490  502  425  341  309  265  263  284  253  264

 Bestak eta ospakizunak 
Amaiurko jaiak abuztuaren 15ean ospatzen dira, Amabirjinetan. Jaiak baztan-zopekin hasten dira, eta Amabirjin egunean ospe handiko artzain-txakurren lehiaketa egiten da 1976tik.

 Kultura 
 Arkeologia Zentroa 
2020ko abuztuan, Amaiurko Arkeologia Zentroa ireki zen Kale Nagusian. Bertan, azken hamabost urteotan Aranzadi Zientzia Elkarteko talde batek gazteluan egindako indusketa-lanetan berreskuratutako material arkeologikoak daude bertan ikusgai.

 Amaiuraldia 
2022ko ekainean Amaiuraldia ospatu zen Amaiurko batailaren 500. urteurrena gogoratzeko.

 Ondarea 
 Amaiurko arkua
 Amaiurko errota
 Amaiurko gaztelua oroitzeko monumentua.
 Amaiurko gurutzea
 Arretxea jauregia (XVI. mendekoa).
 Borda jauregia (1702).
 Jasokundeko Andre Mariaren eliza
 Pilareko Amaren baseliza

 Amaiurtar ezagunak 
 Jose Maria Gaston (1821-1882), Espainiako Gorteetako diputatu, Nafarroako probintzia-diputatu, Nafarroako gobernadore zibila, abokatu eta politikaria.
 Jose Maritorena (1882-1953), bertsolaria.
 Maurizio Elizalde (1915-1992), txistularia.
 Paskual Rekalde (1963-), hizkuntzalari eta euskaltzain osoa.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Amaiur Arkeologia Zentroa. Gune ofiziala: www.amaiur.eus/
 Amaiur Baztango udal webgunean, baztan.eus
 Aurkerena, Joseba, Amaiur eta Berzaitz, ametsetik libertatera, kazeta.info
 Amaiur "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB1).


Kategoria:Nafarroako lehengo udalerriak
Kategoria:Baztanaldeko udalerriak