Federico Fellini

Federico Fellini (Rimini, 1920ko urtarrilaren 20a - Erroma, 1993ko urriaren 31) italiar zinema zuzendari, gidoilari, komikilari, aktore eta idazlea izan zen, XX. mendean, ospe handienetakoa izan zuenetako bat. Felliniren filmetan, memoria, ametsak, fantasia eta apetak nahasten dira.. Gerraosteko munduko zinemagilerik garrantzitsuentzat jotzen da.

Atzerriko film onenaren lau Oscar Sariren irabazle, 1993an, ohorezko Oscar Saria eman zioten bere ibilbideagatik.

Bere ibilbidean, iruditeria kolektibo zinematografikoan txertatu diren pertsonaiak eta eszenak sortu zituen. Bere buruaz esaten zuen «esateko ezer ez duen artisaua baina nola esan dakiena» zela .

Oro har, bere obraren ekarpen estetikoz eta «fellinesko»tzat etiketatu diren pertsonaia eta giro arrotz horiez harago, bere filmetako batek, La dolce vitak, eragin nabarmena eta iraunkorra du nazioarteko kulturan, paparazzi-en figurari izena ematen baitio protagonistetako baten oinarrituta, Paparazzo.

 Biografia 
 Haurtzaroa eta gaztaroa 
Federico Fellini Riminin jaio zen, Emilia-Romagna probintzian, burgesia txikiko familia batean. Aita, Urbano Fellini (1894-1956), Gambettolakoa jatorriz, (Riminitik 20km inguru mendebaldera), likoreen, gozoen eta elikagaien komertziala zen. Ama, berriz, Ida Barbiani (1896-1984), Erromakoa jatorriz, etxekoandrea zen. Fellini senar-emazteek bi seme-alaba gehiago izan zituzten: Riccardo, 1921ean jaioa, eta Maddalena, 1929an jaioa.

8 urterekin, etxetik ihes egin zuen denboraldi labur batez, eta zirku batera batu zen, hainbat elkarrizketatan adierazi zuenaren arabera.

Fellinik derrigorrezko ikasketak Riminiko «Giulio Cesare» Lizeoan burutu zituen, 1930etik 1938ra. Bertan, marrazkigintzarako zuen talentua aurkitu zuen; Winsor McCay marrazkilari estatubatuarrarekiko miresmena sentitzen zuen, Little Nemo komiki pertsonaiaren sortzailea. Laster hasi zen nabarmentzen marrazketarako zuen talentuagatik. Ikaskideen eta irakasleen komikiak eta karikaturak egiten zituen, eta, askotan, ingurukoen keinuak ere imitatzen zituen. Paves Borges, Gonzalo M. (2021)- Cruce de miradas: Federico Fellini y Milo Manara cabalgan juntos.- 607-611 orr., Dibujando historias. El cómic más allá de la imagen liburuan. .. Karikaturagile gisa zuen talentuarengatik, lanpostu bat lortu zuen Fulgor zineman, eta haren sustatzaileak aktoreen erretratuak enkargatzen dizkio filmak iragartzeko. 1938an, binetak argitaratzen hasi zen egunkarian eta Florentziako 420 umorezko aldizkarian.

Haurtzaroan, Fellinik interes bizia erakutsi zuen Chaplinen filmekiko eta umorezko komiki estatubatuarrekiko, eta, 1966an, honako hau esan zuen:

Hasiera profesionalak
Bigarren hezkuntza klasikoa amaitu baino lehen, 1938. urte inguruan, Fellinik egunkari eta aldizkariekin kolaboratzea lortu zuen marrazkilari gisa. Hala gertatzen da, adibidez, bere binetak La Domenica del Corriere egunkarian eta, batez ere, Florentziako Il 420 egunkarian argitaratzean, Nerbinik argitaraturiko argitalpen garrantzitsua. Gainera, inprenta-proben zuzentzaile gisa ere kontratatuko du, eta 8 hilabete inguru emango ditu Florentzian. George Toppiren marrazkiak dituen Flash Gordon telesailaren gidoilari ere izango da gobernu faxistak AEBko komikien inportazioa debekatu eta autore italiarrek jarraitu behar dituztenean irakurleei huts ez egiteko.​

1939ko hasieran, Erromara doa Zuzenbide ikasketak egiteko aitzakiarekin, baina kazetari izateko asmoz. Izan ere, hiru astez, Il Popolo egunkarian lan egiten du erreportari gisa.

Garai hartan, beste aktore hasiberri baten lagun egin zen, Alberto Sordi. Adiskidetasunak bizitza osoan iraungo du, eta ondo kontatuta dago Permette? Alberto Sordi filmean.

1940an, Vito de Bellisek zuzendutako Marc'Aurelio Italiako aldizkari satiriko nagusiko argitaratzaile taldean sartu zen.​​ Marc'Aurelion izandako arrakastaren ondoren, Fellinik lan eskaintza ugari eta diru kopuru mamitsuak jasotzen ditu.

Hasierako urte horietan, sekuentzia komikoak idatzi zituen aktore ezagunentzat, besteak beste, Aldo Fabrizi eta Erminio Macariorentzat: Imputato, alzatevi! eta Lo vedi come sei... lo vedi come sei? 1939an. Fellinik hainbat marrazki ere egin zituen (paperean, arkatzez batez ere), askotan, erretratu komikoak eta karikatura politikoa, eta Fellini gazteak zinema ezagutu zuen horrela; bere lehen arrakasta filmetarako publizitate-marrazkilari gisa izan zen. Faxismoaren garaian abangoardista, bere lehen lanak Italiako Alleantza Zinematografikoarentzat (ACI) izan ziren. Vittorio Mussoliniren, Benito Mussoliniren semearen, ekoizpen-konpainia, eta, haren bidez, Roberto Rossellini ezagutu zuen.

Fellini eta irratia
1941ean, Audizioni Radiofoniche Italiar Erakundearekin (EIAR) hasi zen kolaboratzen, irratian, idazle gisa, aldi labur baina zoriontsu bat biziz. Felliniren irratiko etapak markatzen du maisuaren debuta ikuskizunaren munduan, baita harreman afektibo eta artistikoaren hasiera Giulietta Masinarekin. Azken urteetan, Felliniren laurogeita hamar bat gidoi sinatu zituen Cico e Pallina telesail famatuari egindakoak, tartean musika, aldizkari, irrati saioen aurkezpenak. 1942 eta 1943 artean eman zuten telesaila; bikote gazte baten istorioa kontatzen zuen.

1943ko uztailean, Giuliettak Federico aurkeztu zien gurasoei, eta bikotea urte bereko urrian ezkondu zen. 1945eko martxoaren 22an, Giuliettak eta Federicok seme bat izan zuten, Pier Federico, jaio eta hamabi egunera hil zena.

Neorrealismoaren aldia
Berrogeiko hamarkadaren hasieran, Fellinik Tullio Pinelli antzerkigilea ezagutu zuen, eta elkarte profesional bat sortu zuten. Fellinik eta Pinellik idatzi zuten testua, eta Aldo Fabriziri emango diote ezagutzera. 1944an, faxismoa erori ondoren eta tropa armatuetatik askatu berria zen Erroman, erretratu eta karikatura denda bat ireki zuen: The Funny Face Shop. 1945ean, Fellinik eta Roberto Rossellinik topo egin zuten lehen aldiz, eta gerraosteko zinema italiarraren pelikula adierazgarrienari, ekarpena egin zion: Roma città aperta. Fellinik gidoiak ere idatzi zituen beste zuzendari ospetsu batzuentzat, hala nola Alberto Lattuadarentzat Senza pietà (1948) eta Il mulino del Po (1949); Pietro Germirentzat In nome della legge (1949) eta La città si difende (1951) eta Luigi Comencinirentzat.

Rosselliniren beste film batzuen gidoietan parte hartu ondoren: Paisà (1946) eta L'amore (1948), eta Alberto Lattuadarekin zuzendari lanetan debuta eginez: Luci del varietà (1950), 1951n, lehen filma egin zuen bakarrik: Lo sceicco bianco (1951), Alberto Sordi komikoa protagonista gisa eta Michelangelo Antonionik eta Ennio Flaianok idatzia. Garai hartako neorrealismoaren oihartzunak zituen komedia satiriko eta burlesko horren errodajean, Fellinik Nino Rota ezagutu zuen, bere ibilbide osoan jarraituko zion musikariaTullio Kezich, Su la Dolce Vita con Federico Fellini, Venezia, Marsilio, 1996..

Nazioarteko oihartzuna
Giulietta Masina aktorea, 1943an Fellinirekin ezkondu zena, bere musa absolutua bihurtu zen, baita mundu erdiko publikoa liluratu zuen pertsonaia fisiko eta batez ere emozionala Italiako zinemaren urrezko tituluetan ere, hala nola La strada (1954), Il bidone (1955), Le notti di Cabiria (1965) Bere filmetan etengabe agertzen den beste aktore bat Marcello Mastroianni da, Massinaren eskola berean interpretazioa ikasten ari zena eta zuzendariaren lagun handia izan zena. Izan ere, Mastroianni bere pelikula garrantzitsuenetako batzuetan agertzen da, betiere rol nagusia jokatuz, hala nola La dolce vita eta 8½. Fellinik lan egin zuen Anita Ekberg, Sandra Milo, Sordi, Fabrizi, Anouk Aimée, Claudia Cardinale, Richard Basehart, Sylva Koscina, Freddie Jones eta Roberto Benigni aktoreekin ere.

Beti lankide izan zituen gidoilariek (Bernardo Zapponni adibidez) Felliniren plastikotasunari, adierazkortasunari eta nortasun zinematografiko itzelari elkarrizketak eta egiturak bateratzeko modua aurkitu zuten, eta horrek guztiak bere filmaren gehiengo zabala gainditzen du.

Helduaroa
Heldutasun-garaia markatuta dago kritikaren urruntzetik eta merkatuari begira errentagarritasun masiboa galtzeak funtsezko bi gertakarirekin batera: AEBko eta Europako estudio handien nagusitasunaren amaiera, eta 1970eko hamarkadako lehen urteetan mundu erdian gertatu zen belaunaldi-aldaketa apurtzaile bezain erradikalaren ondoren; horri, gehitu behar zaio telebista goraka doala publikoaren gehiengoaren eguneroko aisiaren motor gisa, lagunduta ordura arte nagusi zen zinema-industriaren kontzeptua aldatzen duen asmakizun berri baten fabrikazioarekin: etxeko bideoa.

Orain ere, egitura klasikoko zinema gainditzeak kalte egiten dio zinemagilearen ibilbideari; izan ere, paradoxikoki, orain bihurtzen da maisu italiarra —itxuraz, behintzat— konbentzionalagoa bere proposamenetan, eta bere zinema «modaz pasatzen da» Kontinente Zaharreko zinemaren korronte berrien mesedetan: Jean Pierre Melvilleren thrillerra, François Truffauten klasizismo filosofikoa, Pier Paolo Pasoliniren konpromiso politikoa, Bernardo Bertolucciren berrikuntza estetiko eta formalak, Andréi Tarkovskiren lirismo poetiko eta metafisikoa, sortzaile berri eta gazteen gorakada (Rainer Werner Fassbinder, Wim Wenders, Carlos Saura, Ken Russell, Vilgot Sjöman, Hristo Popov). Une horretan, ordea, Fellini buru-belarri ari da obra txikiagoak eta pertsonalagoak egiten, aurrekontu txikiagokoak baina munta artistiko garrantzitsuagoak, zeren eta lan-krisi horrek ez baitzien balioa kentzen filmatzen eta estreinatzen ari zen proiektuei: I clowns (1970); Roma, (1972); Prova d'orchestra (1979) edo E la nave va (1983).

Bukatu gabeko lana
Il viaggio di G. Mastorna da Fellinik 1965 eta 1966 bitartean Dino De Laurentiis ekoizlearentzat idatzitako gidoiaren izenburua. Proiektua, jatorrian, Fredric Brown estatubatuarraren What Mad Universe eleberriaren egokitzapena litzateke. Zientzia fikziozko liburu hori egokitzeko erabakia 1949ko edizioaren azalean agertutako eszenatik sortu zen, non Betty Page-ren antzeko aurpegia zuen emakume bat eta Anita Ekberg-ena gogorarazten zuen gorputz bat dutxatik irteten ari zen, eta, hari begira, forma faliko nabarmena zuen suziri baten ondoan makurtutako estralurtar bat ikusten zen. Hala ere, errealizadore italiarrak ideia aldatu, eta Dino Buzzatiren ideia batean oinarritutako lan original bat garatzen hasi zen.

Gidoiak narratiba onirikoa zuen, eta Giuseppe Mastorna biolontxelo-jotzaile ospetsuaren istorioa kontatzen du. Biolontxelo-jotzailea lurretik kanpoko dimentsioan batean dago, hegazkin-istripu baten ondoren iritsitako dimentsioan. Brunello Rondirekin lankidetzan idatzia, Il viaggio di G. Mastorna ez zen inoiz ekoiztu, nahiz eta beti egon zen Felliniren gogoan, hil zen arte.

Italierazko gidoia 1995ean argitaratu zen, eta, 2013an, ingelesezko itzulpen iruzkindu bat argitaratu zen, The Journey of G. Mastorna The Film Fellini Didn't Make izenburupean (G. Mastornaren egunkaria Fellinik inoiz egin ez zuen filma).

 Filmografia 
Hiru une daude zuzendari honen filmografian, hasieran, Rossellini eta Lattuadarekin lan egin zuen: Roma, città aperta, Paissa. Neorrealisten eragina izan zuen hasieran: Les fous du music-hall, Luci di varietà (1951), Courier du coeur, Lo Sceico bianco (1952), I Vitelloni (1953). Gero, nortasuna finkatu, eta oso obra oparoa sortu zuen. Gizartea oinarritzat, emakumearen alienazioa La Strada (1954) edo tranpa eta gezurra, Il Bidone (1955) dituela esanez eta gizarte bat auzitan jarriz, uste osoa du errugabezian Le Notti di Cabiria (1957) eta zorion gogoan (Giulietta dei Spiriti, 1965). Ondasunetan aberats direnen gainbeheraren lekuko eta epaile izan zen: La Dolce vita, 1959. Otto e Mezzo (1963) filmaren ondoren, zinema onirikoaren poeta argiena bihurtu zen, irudirik zoragarrienak eta ironiaz beteenak eskainiz. Fellini Satyricon (1968), Roma (1971), Amarcord (1973) filmetan, iragana berriro eskuratu nahi duen gizona azaldu zuen gizonaren bizitzaren deskripzio gogorra eginez. Geroztik pelikula hauek egin ditu: Il Casanova (1976); La città delle donne (1979); Prova d'orchestra (1978); E la nave va (1983); Ginger e Fred (1985).

 Zuzendutako filmak 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizle eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):
UrteaFilmaAktoreakEkoizleaIzenburuak (es,fr)1950Luci del varietà(Alberto Lattuada-rekin bateraPeppino De Filippo, Carla Del Poggio -- 1952Lo sceicco biancoAlberto Sordi, Leopoldo Trieste -- 1953I VitelloniAlberto Sordi, Franco Fabrizi -- 1953Agenzia matrimonialeAntonio Cifariello, Lidia Venturini --1953L'Amore in CittàUgo Tognazzi, Mara Berni -- 1954La stradaAnthony Quinn, Giulietta Masina -- Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Saria irabazi zuen. 1955Il bidoneBroderick Crawford, Richard BasehartTitanus1957Le notti di CabiriaGiulietta Masina, François Périer -- Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Saria irabazi zuen. 1960La Dolce VitaMarcello Mastroianni, Anita EkbergPathé 1962Le tentazioni del dottor AntonioAnita Ekberg, Peppino De Filippo -- 1962Boccaccio '70Anita Ekberg, Romy Schneider -- 19638½Marcello Mastroianni, Claudia CardinaleCineriz - Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Saria irabazi zuen.1965Giulietta degli SpiritiGiulietta Masina, Sandra MiloSafa Palatino Studios 1968Spirits of the DeadJane Fonda, Terence Stamp -- 1968Toby Dammit -- --1969Fellini: A Director's NotebookGiulietta Masina, Marcello Mastroianni -- 1969SatyriconMartin Potter, Hiram Keller --1970I clownsFederico Fellini, Liana Orfei --1972RomaElisa Mainardi, Galliano SbarraUnited Artists Corporation1973AmarcordBruno Zanin, Armando Brancia --Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Saria irabazi zuen.1976Il Casanova di Federico Fellini Donald Sutherland, Tina AumontProduzioni Europee Associati 1978Prova d'orchestra
Prova d'orchestra Balduin Baas, Clara Colosimo --1980La città delle donneMarcello Mastroianni, Ettore Manni -- 1983E la nave vaFreddie Jones, Barbara Jefford -- 1985Ginger e FredMarcello Mastroianni, Giulietta MasinaFrance 3 1987IntervistaAnita Ekberg, Marcello MastroianniRai 11990La voce della lunaLucas Vodrache, Paolo Villaggio -- 

Sariak eta aipamenak
Oscar Sariak
UrteaMailaFilmaEmaitza 1947Gidoirik onena Roma, ciudad abierta 1950 Argumentu eta gidoirik onenaPaisà 1957Nazioarteko filmik onenaLa strada Jatorrizko gidoirik onena1958Nazioarteko filmik onenaLas noches de Cabiria Jatorrizko gidoirik onena Los inútiles 1962 Zuzendaririk onena  La dolce vita   Jatorrizko gidoirik onena 1964Nazioarteko filmik onena 8½ Zuzendaririk onena  Jatorrizko gidoirik onena 1970  Zuzendaritzarik onena Satyricon  1975Nazioarteko filmik onenaAmarcord 1976Zuzendaritzarik onena Jatorrizko gidoirik onena 1977Egokitutako gidoirik onenaCasanova 1993 Ohorezko Oscar
Veneziako Nazioarteko Zinemaldia
UrteaMailaFilmaEmaitza 1953 Zilarrezko lehoia I vitelloni 1954 Zilarrezko lehoia La strada Premio OCIC - Aipamen berezia 1969 Pasinetti Saria - Italiako filmik onena Satiricon  1970 Pasinetti Saria - Italiako filmik onena I Clowns  1985   Urrezko lehoia ibilbide oso bati -

 San Jordi Sariak

UrteaMailaFilmaEmaitza 1957 Zuzendaririk onena La strada
 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Deena Boyer (Agusti Bartra, trad.), Doscientos dias con Fellini: la filmación de 8 1/2. México: ERA, 1967.
 F. Fellini (Josep Torrell, trad.), Hacer una película.Barcelona: Paidós, 1999.
 F. Fellini y C. Costantini (Fernando Macotela, trad.). Fellini: les cuento de mí : conversaciones con Constanzo Costantini. México: Sextopiso y CONACULTA, 2005.
 Giovanni Grazzini (ed.), Algún día haré una bella historia de amor: conversaciones con Federico Fellini. Barcelona: Gedisa, 1994
 Marta Sanz, *"Cigüeñas", en VV.

 AA., Ellos y ellas. Relaciones de amor, lujuria y odio entre directores y estrellas (coeditores: Hilario J. Rodríguez y Carlos Tejeda). Calamar Ediciones /Festival de Cine de Huesca, 2010.

 Kanpo estekak 
 :Federico Felliniri eskainitako webgunea.
 :

*
Kategoria:Ohorezko Oscar sariaren irabazleak
Kategoria:Riminiarrak
Kategoria:Film onenari Urrezko Palmaren zuzendari irabazleak
Kategoria:Urrezko Leohia ibilbideari
Kategoria:Erroman hildakoak
Kategoria:Gaixotasun kardiobaskularrek hildakoak