Martin Scorsese

Martin Charles Scorsese (1942ko azaroaren 17a, New York) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizlea da.

Kritika onak sarri jasota, adituek gerra ondoko zuzendari onenetakotzat jo ohi dute. Bost izendapenen ostean, 2007an Oscar saria irabazi zuen azkenean. Bere ibilbidean zehar, zuzendari onenaren kategorian Oscar sarietarako bederatzi aldiz izendatu dute —kategoria horretan izendapen gehien lortu dituen eta gaur egun bizirik dagoen zuzendaria da—, eta historiako bigarrena.

Bere filmetan auzi batzuk jorratu ditu, hala nola italiar nortasuna Ameriketako Estatu Batuetan, errua eta erredentzioa Eliza Katolikoan, matxismoa eta bortizkeria... 

Zinemagintzan 1967tik dihardu. Harenak dira historiako zenbait harribitxi, AEBetako krimen antolatuari lotutako Godfellas (1990) eta The Departed (2006) tartean, Mafiaren gaia beti izan du gogoko, eta adibidez, Charles Brandten I Heard You Paint Houses liburuan oinarrituta, 2019an hiru ordu eta erdiko The Irishman film arranditsua egin zuen.

 Ibilbidea 
Zinemagile gisa trebatzen ari zela, New Yorkeko Unibertsitatean graduatu eta gutxira, lehen film laburrak eta Who's That Knocking at My Door (1967) film luzea egin zituen. Ondoren, kritikaren arreta erakarri zuen Mean Streets gangster-zintarekin (1973): hor hasi zen nabaritzen zuzendari gisa zuen estiloa. Hollywood Berriaren osagai gisa katapultatzea lortu zuen gero, Taxi Driver (1976) eta Raging Bull (1980) film dramatikoak zuzendu zituenean. Film horiek ospea sendotu zioten, Robert de Niroren arrakastari esker. Hamar urteko emaitza apalen ondoren, bere mailarik onenera itzuli zen Goodfellasekin (1990).

Nahiz eta Goodfellas, Casino (1995) edo The Irishman (2019) gangster-filmak  zuzentzeagatik ezaguna izan, Scorsesek gaitasuna frogatu du hainbait arlo desberdin lantzen. Horrela, haren filmografiak New York, New York (1977)  drama musikala eta The King of Comedy (1983) eta After Hours komedia beltzak hartzen ditu. Haren lana ez da eztabaidetatik kanpo egon, hala nola, The Last Temptation of Christ (1988) filmean sortutakoa, edo Kundun (1997) filmaz Txinako gobernu komunistak ireki zuena. XXI. mendean, haren lan historikoek aurrekontu handiagoa lortu zuten eta, kasu batzuetan, aurrekaririk gabeko arrakasta komertzialak ere lortu zituen.  

Gangs of New York (2002) drama historikoak Leonardo DiCapriorekin izandako lankidetzaren hasiera markatu zuen. DiCapriok sei film luzetan parte hartu zuen, besteak beste, The Aviator (2004) biografikoan, The Departed (2006) thriller poliziakoan, Shutter Island thriller psikologikoan (2010) eta umore beltzezko The Wolf of Wall Street satiran (2013). Gainera, Scorsesek garai hartan Hugo abentura-drama (2011) eta Silence drama historikoa (2016) zuzendu zituen.

Hainbat urtetan izendapen ugari jaso ondoren, Scorsesek Zuzendari onenaren Oscar saria irabazi zuen The Departeden egindako lanari esker (2006). Zuzendari onenaren Oscar sarirako hamar izendapenekin,Madan, Saihaj Kaur (24 de enero de 2024). «Martin Scorsese Breaks Record With 10th Oscar Nomination For 'Killers of the Flower Moon', Passing Steven Spielberg». Outlook India  bizirik dauden zuzendarien artean kategoria horretan izendapen gehien lortu dituena da, eta historiako bigarrena. Oscar sariaz gain, beste sari ugari ere jaso ditu, besteak beste, Urrezko Globo saria, BAFTA, Primetime Emmy saria, SAGUES, Urrezko Palma, zuzendari onenaren Canneseko Zinemaldiaren saria eta Veneciako Zilarrezko Lehoia. Kultur eragin handien izan duten zuzendarietako bat bihurtu da, eta, Roger Ebert zinema-kritikariaren iritziz, «jarduneko zuzendari estatubatuar onena» da. Haren filmetako batzuk inoiz izan diren onenetako gisa hautatu dituzte American Film Institutek edota Sight and Sound eta Empire aldizkariek.

Fikziozko film luzeak zuzentzeaz gain bestelako lanak ere egin ditu zinemagintzan. Hasieran, muntatzaile-lanak egin zituen, Woodstock (1970) dokumentalean parte hartu zuen, eta John Cassavetes-ek aukeratu zuen Minnie and Moskowitz (1971) filmean soinua editatzeko laguntzaile gisa lan egiteko. Telebista-munduan, zuzendari exekutiboa izan zen eta HBO Boardwalk Empire (2016) serieetako kapitulu pilotuak zuzendu zituen. Musikazale denez, gai horri buruzko dokumental-sorta zabala zuzendu zuen, besteak beste, The Last Waltz (1978), musika-dokumental onenetakotzat jotzen dena. Beste hauek ere zuzendu zituen: No Direction Home (2005), Shine a Light (2008), George Harrison: Living in the Material World (2011) eta Rolling Thunder Revue: A Bob Dylan Story by Martin Scorsese (2019). Era berean, 1990rean sortutako The Film Foundation erakundearen bidez, filmak zaintzeko ahaleginetan dihardu.

 Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
 Urtea Filma Antzezleak Ekoizlea Hizkuntzak 1963What's a Nice Girl Like You Doing in a Place Like This?Martin Scorsese New York University 1964It's Not Just YouAndrea Martin, Mardik Martin gaztelaniaz: It's Not Just You, Murray! 1967The Big Shave1968Who's That Knocking at My DoorHarvey Keitel, Harry Northup Warner Bros. 1970WoodstockRichie Havens, Joan Baez Warner Bros. katalanez: Woodstock (pel·lícula) 1970Street ScenesHarvey Keitel, William Kunstler 1972Boxcar BerthaBarbara Hershey, David Carradine American International Pictures frantsesez: Bertha Boxcar 1973Mean StreetsRobert De Niro, Richard Romanus Warner Bros. 1974ItalianamericanCatherine Scorsese, Charles Scorsese 1974Alice Doesn't Live Here AnymoreEllen Burstyn, Kris Kristofferson Warner Bros. gaztelaniaz: Alicia ya no vive aquí frantsesez: Alice n'est plus ici katalanez: Alícia ja no viu aquí galizieraz: Alicia xa non vive aquí 1976Taxi DriverRobert De Niro, Jodie Foster Columbia Pictures 1977New York, New YorkLiza Minnelli, Robert De Niro Chartoff-Winkler Productions 1978The Last WaltzRick Danko, Levon Helm United Artists Corporation frantsesez: La Dernière Valse 1978American Boy: A Profile of Steven PrinceMartin Scorsese, George Memmoli 1980Raging BullJoe Pesci, Robert De Niro United Artists Corporation gaztelaniaz: Toro salvaje katalanez: Toro salvatge galizieraz: Touro salvaxe 1982The King of ComedyRobert De Niro, Jerry Lewis 20th Century Studios gaztelaniaz: El rey de la comedia frantsesez: La Valse des pantins 1985After HoursRosanna Arquette, Verna Bloom katalanez: Quina nit! 1986The Color of MoneyPaul Newman, Tom Cruise Touchstone Pictures gaztelaniaz: El color del dinero frantsesez: La Couleur de l'argent katalanez: El color dels diners 1988The Last Temptation of ChristWillem Dafoe, Harvey Keitel Cineplex Odeon Films gaztelaniaz: La última tentación de Cristo frantsesez: La Dernière Tentation du Christ 1989New York StoriesLarry David, Mae Questel Touchstone Pictures gaztelaniaz: Historias de Nueva York katalanez: Històries de Nova York 1990GoodfellasJoe Pesci, Robert De Niro Warner Bros. gaztelaniaz: Uno de los nuestros frantsesez: Les Affranchis katalanez: Un dels nostres galizieraz: Un dos nosos 1990Made in MilanGiorgio Armani 1991Cape FearRobert De Niro , Nick Nolte Amblin Entertainment frantsesez: Les Nerfs à vif katalanez: El cap de la por 1992Scorsese X 4: Four Short Films By Martin Scorsese1993The Age of InnocenceDaniel Day-Lewis, Michelle Pfeiffer Columbia Pictures gaztelaniaz: La edad de la inocencia frantsesez: Le Temps de l'innocence katalanez: L'edat de la innocència galizieraz: A idade da inocencia 1995A Personal Journey with Martin Scorsese Through American MoviesMartin Scorsese, Kathryn Bigelow British Film Institute gaztelaniaz: Un viaje personal con Martin Scorsese a través del cine americano frantsesez: Un voyage avec Martin Scorsese à travers le cinéma américain 1996CasinoSharon Stone, Robert De Niro Universal Pictures 1997KundunTenzin Thuthob Tsarong, Yoon C. Joyce Touchstone Pictures 1999My Voyage to ItalyMartin Scorsese frantsesez: Mon voyage en Italie katalanez: Il mio viaggio in Italia 1999Bringing Out the DeadNicolas Cage, John Goodman Touchstone Pictures frantsesez: À tombeau ouvert 2001The Concert for New York CitySalma Hayek, Halle Berry 2002Gangs of New YorkLeonardo DiCaprio, Daniel Day-Lewis Intermedia 2003Feel Like Going Homegaztelaniaz: Nostalgia del hogar frantsesez: Du Mali au Mississippi 2004The AviatorLeonardo DiCaprio, Cate Blanchett Intermedia gaztelaniaz: El aviador frantsesez: Aviator katalanez: L'aviador 2005No Direction HomeBob Dylan, The Clancy Brothers 2006The DepartedLeonardo DiCaprio, Matt Damon Plan B Entertainment gaztelaniaz: Los infiltrados frantsesez: Les Infiltrés katalanez: Infiltrats galizieraz: Infiltrados 2007The Key to ReservaMartin Scorsese, Simon Baker gaztelaniaz: La clave Reserva 2008Shine a LightMick Jagger, Keith Richards Paramount Vantage 2010Shutter IslandLeonardo DiCaprio, Mark Ruffalo Paramount Pictures 2010A Letter to EliaElia Kazan gaztelaniaz: Una carta a Elia 2010Public SpeakingFran Lebowitz 2011HugoAsa Butterfield, Chloë Grace Moretz Infinitum Nihil frantsesez: Hugo Cabret 2011George Harrison: Living in the Material WorldGeorge Harrison , Paul McCartney 2013The Wolf of Wall StreetLeonardo DiCaprio , Jonah Hill Paramount Pictures gaztelaniaz: El lobo de Wall Street frantsesez: Le Loup de Wall Street 2014The 50 Year ArgumentMichael Stuhlbarg, Patricia Clarkson gaztelaniaz: 50 años de rebeldía 2015The AuditionLeonardo DiCaprio, Martin Scorsese gaztelaniaz: El casting 2016SilenceAndrew Garfield, Liam Neeson Paramount Pictures katalanez: Silenci 2019The IrishmanRobert De Niro, Al Pacino 2019Rolling Thunder Revue: A Bob Dylan Story by Martin ScorseseJeff Rosen frantsesez: Rolling Thunder Revue: A Bob Dylan Story 2019The Irishman: In ConversationMartin Scorsese, Robert De Niro 2023Killers of the Flower MoonLeonardo DiCaprio, Robert De Niro Appian Way Productions gaztelaniaz: Los Asesinos de la Luna 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Martin Scorseseren bikoiztasunaz (euskaraz)
 Martin Scorsese zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizleareen IMDBko fitxa irakurgai

Kategoria:Newyorkarrak

Kategoria:Kennedy Sarien irabazleak
Kategoria:Zuzendari onenaren Urrezko Globo saridunak
Kategoria:Zuzendari Onenaren BAFTA saridunak
Kategoria:Urrezko Leohia ibilbideari
Kategoria:Oscar saria irabazi duten zinema zuzendariak