Intxaurrondo (auzoa)

Intxaurrondo Donostiako (Gipuzkoa) auzoa da. 16.200 biztanle bizi ziren gutxi gorabehera (2014an). Egun, 15.696 biuztanle bizi dira (2022). Bere iparraldeko mugan Ulia eta Bidebieta auzoak ditu, ekialdean Altza, hegoaldean Martutene eta Loiola, eta mendebaldean Egia. Bi zatitan banatuta dago auzo hau: Ipar Intxaurrondo edo Intxaurrondo Zaharra, eta Hego Intxaurrondo edo Intxaurrondo Berri. Renfeko trenak zeharkatzen du Intxaurrondo Zaharra, eta bi geltoki ditu bertan: Ategorrieta eta Intxaurrondo. Euskotren geltoki bat dauka Hego Intxaurrondon. Barianteak zatitzen ditu Ipar Intxaurrondo eta Hego Intxaurrondo auzuneak.

Bi ikastetxe publiko ditu: Intxaurrondo eta Intxaurrondo Hegoa. Bi kiroldegi ere baditu: Mons izenekoa eta Hego Intxaurrondokoa. Gainera aipatu beharra dago Intxaurrondo bi kultur-etxe dituela. Alde batetik, Larrotxene, eta beste aldetik, Intxaurrondo Berrikoa.

 Historia Josean San Roman, 2012, Intxaurrondo auzoko historia laburra. 1. Intxaurrondo Eguna. Intxaurrondoko Larrotxeneko kultur etxearen 25. urteurrenean. Donostia. 2012ko irailaren 12a. 

Gaur egun Intxaurrondo auzoak hartzen dituen lurren inguruko lehen erreferentziatan oinarrituta baso zabalak, eta biztanle gutxiko gune bat zela imajina genezake. Santxo Jakintsuaren garaietan, XII. mendean, Altza 29 etxez osatua zegoen, haietako batzuk gaur egungo Intxaurrondo auzoko eremuan.

Mende batzuk beranduago basoak desagertu eta baserri inguruko lanerako gune bihurtu ziren lur haiek. Bertan kokatu ziren orain gutxi desagertu ziren Lizardi, Zarategi, Baratzategi, Otxoki edo Siurtegi eta gaur egun oraindik zutik dauden Intxaurrondo Zaharra, Parada, Larrotxene edo Arantzuiene baserriak.

Gerrate karlistetan mugatik gertu zeuden baserri hauek eta 1836tik XIX.mendearen amaiera arte Miracruz (Labeas), Jauregi, Cristina (Zarategi) Ametza eta Ametzagaina izeneko gotorlekuak eraiki ziren.

Ametzagaina gotorlekuaren arrasto batzuk zutik daude oraindik. Gotorleku hauetatik erasotzen zuten eta erasotuak ziren.

Altzako herriari lotutako auzoa izanik 1910ean hiribildu izendatua izan zen, Donostiatik bereizteko hainbat saiakera egin zituzten XIX eta XX. mendeetan. 1821 eta 1823 urte bitartean independentea izan zen. Geroago, 1879an, berriro independentzia lortu zuen 1940 bitartean

Intxaurrondo izena Intxaurrondo Zaharra izeneko etxearen inguruan biltzen zen etxe multzoari esaten zitzaion. Monumentu historiko izendatua bera. Eta baita Uliatik Ametzagainara, Mirakruzetik Marrutxipira eta Marrutxipiko gunea eta Altzakoari.

1864an Norteko ferrokarrila inauguratu zen, horrek auzoa bitan zatitu eta erabat aldatu zuen bere panoramika. 2012an trenbidearen zati bat estali den arren, auzoak estalketa erabatekoa izatea eskatzen jarraitzen du. XX. mendearen hasieran Errenteriako tranbia egin zen eta bere ibilbidea Txaparrene parkea eta Gaztañaga dira.

XX. mendearen erdialdean langileentzako auzuneak eraikitzen hasi ziren, eraikuntzaren espekulazioa medio eta era desordenatuan. 1954tik aurrera Elkoro, San Luis, Don Bosko, Irurak, Esperanza, Lafont, Lizardi eta Gazteluko auzuneak eraiki ziren. Bariantea egiteak berriro zatitu zuen auzoa bi gunetan: Ipar-Intxaurrondo eta Hego-Intxaurrondo.Azken fase horiek bukatuta auzoa eraikinez josita geratu da ia erabat, mugakide diren Ulia eta Ametzagaina aldeak kenduta.

Ordura arte lehenagoko Altzako baserri-gunea zenak 1968an inguruko planifikazio urbanoaren arabera aldaketa handiak jaso zuen eta inguruko 19 baserri bota zuten.

Besteak best baserri hauek eraitsi zituzten: Arruex (Arruas eta Ondarralde izenak ere erabiltzen ziren); Arjel-etxeberri, bi bizitza; Arjel-aundi; Arjel-txiki; Xiustegi; Zarategi, bi bizitza; Lizardi; Basatxiki, bi bizitza; Sagastieder; Baratzategi; Tuniz; Tuniz-berri; Igola; Xibili-txiki ta Xibili-aundi.
erdian|thumb|600x600px|1960an Intxaurrondon zeuden baserriak 2002ko planoan kokatuta. (F. Valledor eta Jabier Ormazabal. Haizpe taberna, 2002)
Egoera hartako samina adierazteko hamabi bertso sortu zituen Otxoki baserrian bizi zen Patxi Lazkano "Otxoki" baserritar eta bertsolariak, Haietakoak dira bi hauek:
Otxoki nere jaiotetxeari, 1968
Gu bezalaxe famili asko
dirade errukarriak,
baserritikan bota gaituzte
ta kalera etorriak;
batzuk dirade amona zaharrak,
beste batzuk elbarriak,
hoientzat ere iritsi dira
munduko egun gorriak.
Han utzi ditut aran-arbolak,
utzi ditut gereziak,
Han utzi ditut piko ta udare,
sagar gez eta gaziak;
nere bihotzan zain bana dute
han dauden arbol guziak,
nere barrena samindutzen du
horrela galtzen utziak.

 Intxaurrondoko lanbide zaharrak 
Intxaurrondo Zaharreko Bizilagunen Elkarteak 2024an ibilbide gidatu bat antolatu zuen Intxaurrondoko historian zehar izan diren lanbideak eta lantokiak aurkezteko. Hauek izan ziren ibilaldiko etapak eta azalpenak:

 Baso uztiapena (Ametzagaina) 
Jatorrian inguru hau basotsua zen. Ametza, haltza, gaztainondoa eta hurritza ziren zuhaitz ugarienak eta, abeltzaintza eta egurraren ustiapena izan ziren jarduera ekonomiko nagusiak XIV. mendera arte. Nekazaritza, berriz, etxebizitzen inguruan baino ez zen egin hasierako garai hartan. Egurra eraikuntzarako eta errekuntzarako funtsezko materiala zen.

Basoaren barruan metalurgiarekin eta ikatza lortzearekin lotutako jarduerak ere egiten ziren. Gizakiaren elikagai ziren fruituak, haziak, eztiak, onddoak eta ehiza aurkitzen zen basoan baita sendabelarrak ere. Beraz, artzainak, aizkolariak, errementaria, ikazkina eta sendatzailea ziren basoarekin lotutako lanbiderik garrantzitsuenak. Horietaz gain ehiztari eta arrantzale finak ere egongo ziren. Garberaren izena jatorrian La Corbuera de suso (1390) zen, horrek pentsarazten gaitu ikaztegi bat edo batzuk izango zituela. 

 Sagardogileak (Sagastieder) 
Aldaketa bat dago XIV. mendetik aurrera: nekazaritza abeltzaintzarekin parekatzen hasi zen jarduera ekonomiko gisa, eta gero eta lur zabalagoak soiltzen hasi ziren, nekazaritza eta fruta-arbolen laborantza bideratzeko; horien artean, sagastiak nabarmentzen dira gure inguruan.

Altzaren kasuan bereziki sagardoaren ustiaketa intentsiboa nabarmendu behar da, hiriko eta itsasontzien eskaera asetzeko. Sagardoaren salmenta funtsezko zutabea bihurtuko da zonalde honetako diru-sarreretan; izan ere Altzak zeukan lehentasuna Pasaiako portutik ateratzen ziren itsasontzien sagardoaren horniduran. Horregatik inguruko udalerriekin sekulako liskarrak eta auzi ugari izan zituen historian zehar.
Kontuan hartu behar da baleontziek sagardo kopuru itzela behar zutela ura usteltzen zelako eta gaixotasunen iturri bihurtzen baitzen. Sagardoa lagungarria zen eskorbutoari aurre egiteko. Adibide bat jartzearren, Ternuara eta Groelandiara abiatzen ziren baleontziek 1615an 3680 sagardo upel behar izan zituzten eta, dokumentuetan jasoa dago ere, urte batzuk beranduago, marinel bakoitzeko sagardoaren bi upel eta erdi eta lau gizonezko, txakolin upel bat hartu zituztela (azken hau Ulian landatzen zen. Altzak Ulian ere lurrak zeuzkan). Kanpainaldia 9 hilabetekoa zen. Hori nahikoa ez balitz, Pasaian hornitzen ziren armada militarrak ere izugarrizko bezero onak ziren.

Altza ez zen nahikoa eskaera guztia betetzeko eta orduan inguruko herri guztiek (Pasaia, Errenteria, Lezo, Donostia, Astigarraga, Hernani, …) izaten zuten haien produktua saltzeko aukera.

Praktikan, zuzenean edo zeharka, ia denak sagardoaren salmentatik bizi ziren: nekazariak, arotzak, upelgileak, errementariak, garraiatzaileak, gurdizainak, arraunlariak eta ostalariak. Sagastieder. Otxoki, Zarategi eta Parada baserriek dolarea zuten.

Inbertsio handiak behar zituen dolare batek eta, gero, sagardoa merkaturatu behar zen (horretarako, gantza, upelak, eraztunak, idiak eta gurdizainak, garraiatzeko … behar ziren). Batzuetan sagardoa beste baserri batzuetan biltegiratzen zen diru kopuru baten truke.

XIX. mende hasieran sagardoaren merkataritza liberalizatu egin zela, bere erabilera, merkataritza eta salmenta aske izango zen inongo murriztapenik gabe.

Bestalde, XX. mendearen hasieran zonalde honetako ia baserri guztiek sagardoa saltzeko taska txiki bat izaten zuten eta, horretaz gain, Lizardi baserrian sagardoaren jaia egiten zen urtean behin, erromeria eta guzti.

XX. mendean, gerra zibila baino lehenago, Plazido Iruretagoienaren aitak erosi zuen Lizardi baserria eta mailegua ordaindu ahal izateko Lizardi baserrikoa zen Txara izeneko basoaren zuhaitzak moztu eta egurra saldu egin behar izan zuen. Zuhaitzen motzondoak ere saldu zituen,  ikatza egiteko.

 Baserritarrak (Lizardi) 
XIV mendearen bigarren zatian inguru honetako lurrak soiltzen hasi ziren eta, horren ondorioz, ekonomikoki nekazaritzak abelzaintzak bezain beste garrantzia hartuko du. Baserria jaiotzen ari zen zentzu ekonomiko hertsi batetik begiratuta. Eredu arkitektonikoaren agerpena, berriz, XV. mende bukaeran edota XVI. mende hasieran kokatu behar da.

Baserriari buruz hitzegiteko beste edozein tokia aukeratzerik bageneukan ere, hau aukeratu dugu hemen hartutako bi testigantza grafiko oso adierazgarriak dauzkagulako: bietan ikus dezakegu nekazaritzaren garrantzia eta hasieran ikusi dugun eszenatokiarekin duen aldea.

Baserriko produktu nabarmenenaren artean dago artoa, garia, lekaleak, barazkiak eta fruta arbolak (sagarrondoa bereziki lehenago ikusi dugun bezala). Horretaz gain, abeltzaintza  aipatzeko moduko diru iturria da. Behi, ardi eta txerri azienda dira ohikoenak.

Baserrian den-denek egiten zuten lan: gizonek, emakumeek, haurrek zein zaharrek. Baserriko bizimodua lana egitean zetzan, goiz-goizetik gaua iritsi arte.

Emakumeak landetan, baratzean eta aberekin egiten zuen lan baita, etxeko lanetan eta ogia eta janaria egiten ere. Haurren eta zaharren zaintza eta haria egitea eta joskintza ere bere ardurapean zegoen.

Horretaz gain, batzuetan baserriko produktuak Donostira eramaten zituen saltzera. Hala eta guztiz ere, bere figura ez zegoen batere baloratua eta bere presentzia erabaki-zirkuluetan ez zen ia existitzen.

Gizonei, baserriko ohiko lanak alde batera utzita albaitari, arotz, igeltsero edo errementari lanak egitea tokatzen zitzaien ere. Bestalde, baserrietan morroiaren presentzia oso ohikoa zen. Baserrian bizi zen ere familiarekin.

Atentzioa jarri argazkian agertzen den haurrarengan. Emakumeak salgaiak buruan eramaten zituen. Primua baserrian geratzen zen eta gainontzeko anai-arrebek haien etorkizuna bilatu behar zuten ezkontzen bitartez edo armadara edo komentura joaten. Batzutan anaietako bat baserrian geratzen zen primuaren morroi giza edo beste baserri batean hartzen zuten morroi ere.

Baserriaren eredu ekonomikoak 1968. urtera arte iraun zuen Intxaurrondon, baserriak desjabetu eta eraitsi zituzten arte.

 Errotaria (Julimasene) eta fabrikako langileak (La Floresta eta Argallao) 
Toki honetan errota eta errotariari buruz hitz egingo dugu. Hazkunde ekonomiko eta demografikoaren adierazgarri dira errotak.

Errotaren jatorria XV. mendean kokatzen da eta XVII. mendeko dokumentu batean Altzako errotarik zaharrenetarikoa jotzen dute, Garberatik eta Ametzagainatik jeisten ziren errekatxoen urak jasotzen zituen presa batean Argallo edo Argallao izenekin ezagutzen zuten.

Julimasene etxea errotariaren etxea zen. La Floresta  izenarekin ezagutzen zuten. XVII. mendearen bukaeran Julian Mas zen errotaria eta etxe hau zein errotaren maizterra zen. Urte batzuk beranduago bien jabegoa lortuko zuen eta orduan, etxeak Julimasene izena hartu zuen.

Errotariaren lanak garrantzia handia izan du gizartean historian zehar. Bere lana irina egitean zetzan eta, horretarako ondo ezagutu behar zuen zereala/irina/ogiaren zikloa eta material horien ezaugarriak, kalitatezko ogia egin ahal izateko.

Horregatik errotaren pieza guztien mantenu egokia bermatu behar zuen: errotaren arrabola konpondu behar du eta errotariak aldatu eta ildaskak zizelkatu.

Inguru honetako zaharren esanetan jarraitu zuen errota izaten duela 150–200 urte arte. XX. mendean errotaren eraikina Fabrika izenarekin ezagutzen zuten. Ura eramateko hodien fabrika izan zen. Saihesbidea egiteko bota zuten (1972an inauguratu zuten).

 Itsasoko lanbideak (Garro) 
Baserrian premua geratzen zen (seme nagusia)  eta gainontzeko anai-arrebek bere bizimodua bilatu behar zutela baserritik kanpo, gizonezkoen kasuan askotan, armadara joaten ziren. Garro zubia da, izena inguru horretan zegoen Garro baserritik hartu zuen eta Garro baserriko semea zen Miguel de Garro armadako kapitain ospetsua izan zen. Haren inguruko dokumentazioak dio 1540ean itsas-piraten aurkako borrokan nabarmendu zela. Garai hartan Juan de Lizardi izeneko gizon bat aurkitu dezakegu “dueño y fabricador de naos”, alegia, ontziola baten jabea zela eta nao izeneko itsasontzi mota egiten zutela han. (XIV-XVII mendeen artean egin ziren naoak). Baziren beste lanbide mota asko itsasoarekin eta portuarekin lotuta: marinelak, arraunlariak, arrantzaleak, garraiolariak, kalafateatzaileak, eztainuzainak,… eta, batelerak. 

Batelera emakume horien esku zegoen, ia monopolioan, pertsonen garraioa eta merkatu-gaiena  Pasaiako badiaren bi aldeen artean. Emakume ugarik egiten zuen lan hori nahiz eta, indar handia eskatzen zuen lana izan. Eginkizun ekonomiko garrantzitsua zuten, izan ere, Pasaiako portua penintsulako garrantzitsuenetarikoa da. Lanerako erabiltzen zuten txalupen jabe ziren, eta badian lan egiten zuten bizirauteko (beren etxeetan lan egiteaz gain), familiaburuak izan edo ez izan, gizonen aldi baterako emigrazio handiak familiak laguntza ekonomikorik gabe utz zitzakeelako hilabetez edota urteaz. Lanbide horrek, gutxienez, lau mendetan zehar iraun zuen XVI. mendetik XX. mendearen hasierara arte.

 Harginak (Harrobitxulo) 
Harrobitxulo izenak dion bezala toki honetan harrobi bat egon zen. Patarra izeneko harrobia hain zuzen ere. Horren ondorioz hargina hartu zuten inguru honetako biztanle batzuk bizimodu. Bi hargin mota zegoen: harria mozten zuena eta harri horri forma txukun ematen ziona. Trenbidea egin zenean harrobi horretako harria erabili zen zorua estaltzeko eta haien gainean burdinak jartzeko.

Harrobiak gurdizainei ere lana ematen zien eta, ez dakigu hemen hala izan ote zen baina, inguruko beste harrobi batzuetan emakumeak ibiltzen ziren karea eta harri koxkorrak garraiatzen.

 Eraikuntzako langileak (trenbidea) 
Trenbidea 1864an inauguratu zen. Trenbidearen eraikuntza mugarri izan zen garai hartako garraioan. Intxaurrondon trenbidea egiteko lubaki bat egin behar izan zuten. Patxi Lazkanoren esanetan inguruko baserrietako gizon eta emakumeek lan egin zuten trenbidearen eraikuntzan, egunsentitik ilunabarrera, 3 pezetako soldata baten truke. Aitona-amonek ere parte hartu zuten idiak garraiatuz eta enkarguak eginez.

Mendeetan zehar ohikoa izan da emakumeak karea, harea edo burdina garraiatzen aritzea baita kaian merkantziak deskargatzen ere.

Batelarien kasuan eta trenbidearen lubakiaren eraikuntzan indarra behar izatea ez zen arrazoia izan emakumeak lan horietatik baztertzeko. Are gehiago, lan horietan ia monopolioa zeukatela esan dezakegu, emakumearen lana merkeago pagatzen zelako.

Emakumeak, jakina, beste lanbide batzuetan ere aritzen ziren: serora, erizain, saltzaile, abandonatutako haurren hazle, neskame, sendatzaile, okina, tabernari (haien kasuan ospe txarrekoa bazen ere)… baina indar fisiko handia eskatzen dituzten beste lan horiek egiten aurkitzea ez zen harritzekoa, izan ere, XIX mendera arte, industrializazioa hasi arte ez zen lana ez zen banatzen generoaren arabera.

 Edari banatzaileak (Mons etxea eta Pellizar sagardotegia) 
Mons etxea Donostiatik eta Pasaiako portutik hain gertu egonik garrantzia handia hartu zuen edari eta likoreen garraioan eta banaketan. XIX mendearen amaieran bai errepidez eta baita trenbidez komunikazioak izugarri hobetu ziren. Horren ondorioz sortzen den industrializazio-ereduan sektore aniztasuna izango da nagusi eta, kontsumo ondasunak izango lirateke garrantzitsuenak. Gainerako sektoreen gainetik, hasiera-hasieratik nabarmendu zen edari alkoholdunen garraioan eta merkataritzan diharduen sektorea. Frantziako enpresak izango ziren nagusi.

Etxe honek jatorrian beste izen bat bazuen ere, 1910an hartu zuen Mons izena Henry Garnier likore fabrikaren biltegia bihurtu zenean. Esportaziorako zentroa zen eta Mons markako xanpainazko 2.000.000 botila biltegiratzen ziren hemen. Ingalaterra eta Errusia ziren bere bezerorik garrantzitsuenak. Urte batzuk beranduago Huércanos y Pedraglio likore destilatzeko enpresak hartu zuen etxe hau. Horretaz gain, produktu kimikoen fabrika izan zuen 1. solairuan baita Aurelio Mola enpresako labana fabrika ere. Erabilpen mota horietan guztietan inguruko baserrietako hainbat lagun aritu ziren langile. Egin behar zuten eginkizunen artean daude hauek: etiketak jarri, botilak kutxetan sartu, garraiatu, upelgileak, ….

Altzako eremuan sagardogintzaren garrantzia handia izan zen, eta testuinguru horretan kokatzen zen Pellizar baserria.  Ospe handia izan zuen Intxaurrondoko sagardotegi horrek. Garaiko argazkietan ikus daiteke bezeroen artean emakumerik ez zegoela bai ordea, zerbitzatzen.

 Zerbitzariak txalet dotoreetan (Villa Ashun) 
Belle epoque garaian, XX. mendearen lehenengo laurdenean, Madrileko erregeek Donostia hartu zuten udako aisialdirako. Erregeak ez ziren bakarrik etortzen baizik eta gorteko pertsonaia guztiak lagunduta. Pertsonaia horiek Donostiako kanpoaldeko lurraldetan txalet dotoreak eraiki zituzten eta, horietan lana egitera, inguruko zein Gipuzkoa edo Nafarroako neska-mutil andana etorri zen. Txaleta horietan aritzen ziren neskak neskame, inude eta arropa-garbitzaile bereziki eta, mutilak mantenuan (lorezaintzan, abelzaintzan —zaldiz eramandako gurdia zen garai hartako garraio bidea— eta konponketak egiten).

Txaletetan lan egiten zuten neskameek 15 egunean behin izaten zuten jai. Auzoko zaharren esanetan, egun horretan inguruko mutilak hurbiltzen ziren hemendik paseatzera. Udaran berbenak eta bilerak oso gustuko izaten zituzten.

 Tabernariak eta ostalariak (Intxaurrondo kalea) 
Pasaiako Galtzarari, Donostia eta Pasaiako portua lotzen zuen bidean, pasabide-izaerak ematen zion elementu garrantzitsuenetako bat. Pasabidea izanik, ostatu eta jan-edanaren beharra zuen bidaiari ugariren joan etorriak ezagutu zituen zonalde honek historian zehar. Horregatik, "Intxaurrondo Handi" ostatuak eta Larrotxene taberna upategiak lotura handia izan dute tabernari edota ostalari lanpostuekin. Orokorrean Pasaiako Galtzaran zehar baziren hainbat taberna eta ostatu, besteren artean Binagresene eta Parada.

Gizonak zein emakumeak ibiltzen ziren tabernari, nahiz eta emakumeen kasuan beti ez den oso ondo ikusia egon, Larrotxeneko beste erabilpenetako bat izan da zalditegiarena. Kale honetako pasabide izaeraren beste adibide bat.

 Mojak eta fraideak (Intxaurrondo kalea) 
Ez dakit noraino har ditzakegu mojak eta fraideak langileak bezala baina zeru bide izaera ere aitortu behar zaio kale honi izan duen komentu pilagatik. Horietako bat Intxaurrondo Handi baserrian bertan egon zen. Edonola ere, erlijioso horien artean jainkoarekiko harremana sendotzeaz gain, beste zereginak egin dutenak ere badira: aipatutako Intxaurrondo Handi baserrian zeudenek ostatua eramaten zuten; claristarrek ospe handiko opilak egin eta saltzen zituzten; esperanzatarrek injekzioak jartzen zituzten bai komentuan zeukaten dispensarioan eta baita etxez etxe, batere kobratu gabe; beste batzuk eskola ematen zuten (Notre Dame, Lamourouse, La Asunción) edo haurtzaindegia eramaten zuten: Villacris.

 Ikatz-banatzailea eta butano-banatzailea (Intxaurrondo kalea) 
Intxaurrondo Handiko beheko aldean ikatz denda ere egon zen. Garai bateko etxeetan sukaldatzeko eta neguan etxea gozatzeko ikatza izan zen erregai nagusi eta ikatz banatzailea lanbide arrunta zen. Harekin batera, ikatzari su ematea errazteko egur ezpalak egiten zuen langilea ere bazegoen, gehienetan, azken hau, emakumea izaten zen. Ikatza zikina eta labezomorroen babeslekua zen ordea, horregatik pixkanaka butanoak ikatza ordezkatu zuen. Era horretan, beste lanpostu bat sortu zen: butano banatzaile.

 Bestelako lanbide batzuk  (Intxaurrondo kalea) 
 Basozaina. Garai bateko jaietako argazki askotan basozaina aurkitzen dugu. bere zeregin, kasu horretan, jaietan parte hartzaileen jokabide txukuna zaintzea zen. Diktaduraren garaian.
 Trokeladoreak (Letama). Industrializazioaren beste adibide batzuk dauzkagu hemen. Lehenengo Letaman kautxu-lantegi famatua (1930-1978). Bertan aritzen ziren trokeladoreak eta egiten ziren piezen soberakinak mozten zituztenak (emakumeak bereziki, piezak etxera eramaten zituzten soberakinak kentzeko).
 Beira fabrika. Erkiziaren aroztegiaren lokalean beira-fabrika egon zen jatorrian. Ziurrenik Mons etxerako lana egingo zuen. Han zegoen lanbidetako bat zen beira puztea, xaboi-burbuilak egiteko erabiltzen den sistemaren antzekoa da. Puztea beirazko artisautzako teknikarik ospetsuenetako bat da. Beira fusio-puntura iritsitakoan, barruan putz egiten da, kanabera izeneko metalezko hodi luze baten bidez, bertan burbuilak egiteko eta, hortik aurrera, nahi den forma emateko.
 Irrati fabrika. Gaurko Artatxiki dendaren lokalean zegoen.
 Arropa-garbitzaileak . Zulo Zahar izeneko errekatxoan labaderoa edo latsaria zegoen. Etxeetan urik ez zegoenez ezinbestekoa zen labaderoetan arropa garbitzea. Ez zen Intxaurrondoko bakarra ordea, izan ere gaur egungo Intxaurrondon gutxienez lau egon baitziren. arropa-garbiketa ogibidea zen emakume batzuentzat. Komentu guztietan ere bazegoen labaderoa eta txaletetako arropa garbitzen zuten mojek.
 Dendariak eta beste. Kale honetan denetariko dendak zeuden, eta bestelako lantokiak ere, hala nola, arotza, iturgina, ...

 Farolaria (Zabal Toki) 
Garai batean kaleko argiztapena gas-farolen bitartez egiten zen. Egunero udaleko langile bat joaten zen kalez kale farol horiek pizten. Farolariak pizten zituen farolak. Zabal Tokin zegoen  Donostiako azken farola. 

 Bestelako lanbide batzuk (Orokorrean) 
Bukatzeko, auzo honetan izandako eta dagoeneko desagertu diren beste lanbideen artean hauek aipatu daitezke: aizto-zorrotzailea, arropa lisatzailea, euritako konpontzailea, jostuna, ehuleak, saskigilea, .

 Auzoko eragileak 
Intxaurrondon aritzen diren eta aritutako eragileen zerrenda  Intxaurrondo bizirik dagoen auzoa bideoa, Intxaurrondo auzoko eragileen hainbat argazki (1939-2012) 1. Intxaurrondo Eguna. Intxaurrondoko Larrotxeneko kultur etxearen 25. urteurrenean. Donostia. 2012ko irailaren 12an.:
 Artzak ortzeok elkartea.
 Zulo zahar elkartea.
 Mons elkartea.
 Haizalde elkartea.
 Intxaurra elkartea. 
 Inter kirol elkartea.  Inter kirol elkartea 
 Marrutxipi elkartea. 
 Bozko zaleak. Elkarte bezala desagertua, danborrada ez.
 Danborrada Irurak. Intxaur txiki.
 Intxaurrondoko katekesia.
 IZBE, Intxaurrondo Zaharreko Bizilagun Elkartea.IZBE Intxaurrondo Zaharreko Bizilagun Elkartea. webgune zaharra. Archive
 Ipar Haizea Ipar Intxaurrondoko auzo elkarteaIpar Haizea Ipar Intxaurrondoko auzo elkartea.
 Intxaurdi, Intxaurrondo Berriko auzo elkarteaIntxaurdi. Intxaurrondo Berriko auzo elkartea.
 Intxaurrondoko auzo elkartea. 
 Intxaurrondo ikastola. Intxaurrondo ikastola
 Hego-Intxaurrondo ikastola. Mª Auxiliadora ikastetxea.
 English school.
 Gau-eskola. Desagertua.
 Aek. Auzoan desagertua.
 Bertsolaritza eskola. Desagertua.
 Plazara goaz Intxaurrondoko euskara taldea. 
 Irurakeko jaiak. 90ean utzi zieten jaiak egiteari. 
 Hego-Intxaurrondo ikastolako gurasoak. Santa Agedaren koruak.  Intxaurrondo ikastolako guraso ohiak. Santa Agedaren koruak. 
 Intxaurrondo mendi elkartea. Desagertua. 
 Intxaurrondoko kirol elkartea. Desagertua. 
 Intxaurrondoko pilota elkartea. Desagertua. 
 Txirrindularitza eskola. Desagertua. 
 Intxaurdi kirol elkartea. 
 Buztin txiki. Desagertua. Aisialdia lantzen zuen umeekin. Gazte asanblada. 
 Intxhaurgune. 
 Lagunak emakume elkartea. 
 Intxaurrondo berri emakume elkartea.
 Garraldi emakume elkartea. Desagertua. 
 Elkarte gastronomikoa. Desagertua. 
 Extremadurar zentroa, Centro Extremeñoa.
 Aiton-amonen etxea. 
 Santa Teresa haurtzaindegia.
 Amnistiaren aldeko batzordea.
 Intxaurrondoko kultur etxea.Intxaurrondoko kultur etxea.Intxaurrondoko kultur etxea. Larrotxene Larrotxene sortu aurretik auzoko eragile askoren artean osatutakoa: Intxaurrondo ikastola, Intxaurrondoko auzo elkartea, Intxaurrondo kirol elkartea, Artzak ortzeok elkartea, Mons elkartea, Aiton-amonen etxea, Santa Teresa haurtzaindegia, Amnistiaren aldeko batzordea, Intxaurrondoko gau-eskola.
 Komite antinuklearra. Desagertua.
 Juan Mari Arzak eta Elena Arzak

 Intxaurrondotar ospetsuak 

 Patxi Lazkano "Otxoki", baserritarra eta bertsolaria.
 Josetxo Mayor (1934 - 2017), Ulia mendiko zaindaria
 Elena Arzak (1969), sukaldaria
 Juan Mari Arzak (1942), sukaldaria
 Koldo Izagirre (1953), idazlea.

 Felipe Juaristi (1957). idazle eta poeta
 Iñaki Alegria (1957), informatikaria
 Antton Etxeberria (1959-2018), antzerkilari eta aktorea
 Amaia Ilarreta (1964) dantzaria, irakasle eta pedagogoa Langaitz Ikastolan
 Edu Muruamendiaraz (1964), dantzaria eta koreografoa.
 Iñigo Larrinaga Beristain (1968), aktorea) 
 Aitzpea Leizaola (1971), Antropologoa eta irakaslea
 Ainhoa Aierbe (1974), aktorea.
 Fernando Ruiz Laurencena (1980), pailazo, aktore, eta dantzaria
 Maite Rosende Gutierrez  (1991)., ilustratzailea.
 Amaiur Esnaola (1992), zoologoa
 Mikel Karton (1992). abeslaria.
 Jone Laspiur Gorosabel (1995), aktorea eta artista
 Barry Manley, umoregile, bakarrizketari, idazlea.
 Jon Elizalde,  Esne Beltza taldeko musikaria  
 Koldo Soret, Niña Coyote eta Chico Tornado) taldeko musikaria  
 Joxerra Unanue, artista.
 Eztangatarrak (Juanjo, Oskar, eta Aitziber). musikariak

 Garraiobidea 

 Intxaurrondoko geltokia: ADIF garraio enpresak ustiatua (antzinako Renfe).
 Intxaurrondoko geltokia (Euskotren): Euskotren garraio enpresak ustiatua.

 Parkeak 
 Arkazieta parkea
 Castelao parkea

 Etzieta parkea
 Siustegi parkea

 Zilegi basoen parkea

 Merkataritza 
1997an Intxaurrondo eta Altza auzoen artean Garbera merkataritza-gunea ireki zen.

 Kale izendegia 
 José Elosegi Alkatearen Hiribidea (muga)
 Alice Gulick Parkea
 Algarbe Kalea
 Amaia Parkea
 Arjel Pasealekua
 Arkazieta Parkea
 Arroas Kalea
 Artikutza Plaza
 Baratzategi Kalean
 Basotxiki Kalea
 Beltran Pagola Kalea
 Bernart Etxepare Plaza
 Buztintxulo Kalea
 Castelao Parkea
 Donibane Lohizune Plaza  Etzieta Parkea
 Extremadura Kalea
 Fernando Sasiain kalea (zati bat)
 Francisco Escudero Parkea
 Frantzisko Gaskue Kalea
 Gabriel Zelaia Plaza
 Galizia Pasealekua
 Garbera Bidea (zati bat)
 Garbera Biribilunea
 Garbera Zeharbidea
 Gaztela Kalea
 Gaztelu Kalea
 Ekuatore Ginea Plaza
 Herriko Lurra Plaza
 Ignacio Ugarte Plaza Intxaurrondo Kalea
 Irurak Kalea
 Jose Maria Busca Isusi Kalea
 Juan de Antxieta Plaza
 Juan Gorostidi Plaza
 Joana Albretekoa Kalea
 Julimasene Kalea
 Koruko Andre Mariaren Kalea
 Lau Haizeta Parkea (zati bat)
 Lizardi Kalea
 Lorenzo Alzate Plaza
 Luis Pradera Kalea
 Luistarren Kalea
 Maria Dolores Goia Plaza
 Marrutxipi Kalea Marrutxipi Beheko Bidea
 Martínez de Itxaskue Plaza
 Maurice Ravel Plaza
 Miarritze Plaza
 Mons Pasealekua
 Nemesio Otaño Plaza
 Nikanor Zabaleta Plaza
 Otxoki parkea
 Otxoki Pasealekua
 Pablo Sorozabal Plaza
 Parada Baserriaren Kalea (muga)
 Pedro Axular Kalea
 Pello Mari Otaño Kalea
 Pepe Artola Kalea
 Sagastieder Pasealekua Sibilia Pasealekua (zati bat)
 Siustegi Parkea
 Telesforo Aranzadi Kalea
 Tolarieta Bidea
 Tuniz Kalea
 Txaparrene Pasealekua
 Ubako Andre Mariaren Pasealekua
 Ubegi Zeharbidea (zati bat)
 Valentzia Plaza
 Bizenta Mogel Kalea
 Zandardegi Bidea
 Zarategi Pasealekua
 Zilegi Basoen Parkea
 Zubiaurre Pasealekua (zati bat)

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Intxaurrondo Zaharreko Bizilagun Elkartea 
Intxaurrondoko berriak Irutxuloko Hitza astekarian.
 Intxaurrondoko berriak Irutxuloko Hitza astekarian 2012ra arte.
 Intxaurrondo bizirik dagoen auzoa bideoa, Intxaurrondo auzoko eragileen hainbat argazki (1939-2012). 1. Intxaurrondo Eguna. Intxaurrondoko Larrotxene kultur etxearen 25. urteurrenean. Donostia. 2012ko irailaren 12an.
 Intxaurrondo blog kolektiboa
 Web Intxaurrondo argazkiak. 1999-2011 urteetan Intxaurrondoko hainbat jardueretan (Kaldereroak, San Juan sua, Kaldero Jaun jaiak, danborradak...) egindako argazkiak. Mila argazki baino gehiago 79 karpetatan.
 Intxaurrondoko argazkiak. 2014an auzoa ezagutzeko "Aniztasuna" jardunaldian antolatu zen bisita gidatuan eginak.
 Ametzagaina parkea. Neguan argazki bilduma Flickr-en (113 argazki libre).

Kategoria:Intxaurrondo