Sakana

Sakana Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Eskualde hau herrialdearen ipar-mendebaldean dago, Aralar, iparraldean, eta Urbasa eta Andimendi mendilerroen artean hedatzen den korridore naturalean, hegoaldean, mendebaldetik ekialdera Arakil ibaiak zeharkatzen duena. Hiru haranetan banatuta dago: Burunda, Aranatzaldea eta Arakil.

15 udalerrik osatzen dute, eta  biztanle eta 515,81 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 39,49 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Errotz dagoen itsas mailaren gaineko 415 metrotik Beriain mendiaren 1494 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Altsasu da.

 Izena 
Sakana beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Barranca

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Sakana.

 Etimologia 
Eskualdeak esanahi gardena du, Burundako euskaraz sakan hitzak haran, ibar esan nahi baitu. Horrela, Arabako Harana haranarekin edo Okzitaniako Aran haranarekin gertatzen den gauza bera gertatzen da, non toponimoa berez pleonasmoa edo tautoponimoa den.

Gauza bera gertatzen da gaztelaniaz, Barranca forma ez-ofiziala erabiltzen baitu. Nafar erromantzez erabiltzen den izena da, gero gaztelaniak hartu zuena, eskualdean duela 500 urte baino gutxiagotik hitz egiten den hizkuntza baita. Arrazoi beragatik, ohikoa da gaztelaniaz ere la Sakana bezala ezagutua izatea, nahiz eta gaztelaniazko artikuluarekin, azken -a artikulua jada artikulu bat dela kontuan hartu gabe. Erromantze izena jatorrizko euskararen hitzez hitzeko itzulpena da, baina konotazio handiarekin.
 Geografia 
Sakana haran bat da, eta haren geografia izaera horrek mugatzen du. Udalerri gehienek ipar-hegorako norabidea dute, hau da, mendatetik mendatera. Norabide honetan luzeak dira, baina ekialde-mendebalde norabidean txikiak.

Harana bera zabala eta laua da Arakil ibaiaren lasaiguneetan, baina alderik alde 500etik 1000 metroarteko desnibelak ditu, nabarmendi gainera Uharte Arakilen dauden ipar eta hegoalderako profilak, Aralar eta Andimendi mendilerroen puntekin.

 Mugakideak 

Sakana eskualdeak Larraun-Leitzaldea eskualdea du muga iparekialdean. Ekialdean Ibarrak daude, Iruñerria eskualdeko azpieskualdea. Hegoaldean, Estellerria eskualdearekin muga egiten du. Iparraldean, Gipuzkoako lurraldearekin egiten du muga eta mendebaldean Arabakoarekin.

 Inguru naturala 

Eskualdea Euskal Herriko arkuan dago. Eskualde honen konfigurazio berezia dela eta, bere lurralde osoa honako mendikate hauen artean dago::
 Altzaniako mendilerroa
 Andiako mendilerroa
 Aralarko mendilerroa
 Ataun-Burundako mendilerroa
 Ergako mendilerroa
 Oskiko mendilerroa
 Urbasako mendilerroa

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
 Altzania
 Arakil
 Larraun
Sakanan Arakilera batzen diren erreketako batzuk honako hauek dira: bere ezkerretik Uzkullu, Sandindegi eta Urrunizur eta eskuinetik Zurkillo, Zubiarte, Leziza eta Txarruka errekak.

 Geomorfologia 
Sakana eskualde menditsua da. Bere muga naturalak ere mendiak dira. Honela Hegoaldean Urbasako mendilerroak egiten du muga Ziorditik Etxarri-Aranatzera eta ondoren Andia mendilerroak Ergoienetik Arakila.

Iparraldean Altzaniako mendiak daude Ziorditik Altsasura, Aizkorriko mendilerroaren hegoaldeko aldea direlarik. Altsasutik Irurtzunera Aralarreko mendilerroak egiten du muga iparraldean.

Zentruan Andia mendilerroak duen punturik altuena kokatzen da, Beriain mendia hain zuzen ere, 1494 metrorekin. Horrek harana bitan zatitzen du, hegoaldean Ergoiena geratzen delarik eta iparraldean Arbizutik Irurtzunera doazen herriak.

Mendi horien guztien altuera minimoa 1000 metro da, eta harana bera 500 metroko garaieran dago batez beste. Horrenbestez, gune menditsua dela esan daiteke, kilometro gutxian altuera alde handiak baititu.

Funtsean, marga mikazeo ilunez osatutako lurrez osatuta dago, buztin-ferruginezko nodulu ugarirekin, eta noizean behin hareharriak eta margokareharriak tartekatzen dira. Ondoren, Goi Kretazeoko marga eta margokareharrizko formazio bat dago, eta horren oinarria tarte batean dago irudikatuta. Tarte horretan, marga eta marga-kareharrizko sekuentziak ikusten dira, lodiera txikikoak eta erregulartasun handikoak. Eremu laua da, gutxi gorabehera, eta andel kuaternarioek (glazisak, terrazak) estaltzen dute, non soroak finkatzen diren.

 Klima 
Eskualde honetako klima nahiko antzekoa da herri guztietan, guztiak bailara erdian baitaude, Arakil ibaiaren inguruan. Horregatik, ez dago alde handirik. Ohikoa da urteko zatirik handienean behe-lainoa sortzea; beraz, haranaren beheko aldeak lainopean geratzen dira, baina gailurrak ez. Normalean, behe-lainoa eguerdirako argitzen da egun gehienetan, baina egun osoan iraun dezake, bereziki abenduan.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Altsasu, Etxarri Aranatz eta Irurtzun.

 Banaketa 

 Banaketa tradizionala 
Historikoki, eskualdea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek, mendebaldetik ekialdera:

 Burunda
 Aranatzaldea
 Arakil

Dena den, Altsasu, Etxarri Aranatz edo Uharte Arakil bezalako herri garrantzitsuek "hiribildu" estatusa izan zuten, eta, beraz, eskumen horietako batzuk bereizita zituzten, baina ez geografikoki eta kulturalki eremu horietan egoteari utzita.

 Udalerriak 
Sakana eskualdea 16 udalerritan banatuta dago, honako hauek:
UdalerriaBiztanleria ()Azalera (km²)Dentsitatea (bizt/km²)Udalburua20x20px  AltsasuAltsasu20x20px  ArakilItsasperri20x20px  ArbizuArbizu20x20px  ArruazuArruazu20x20px  BakaikuBakaiku20x20px  ErgoienaLizarraga20x20px  Etxarri AranatzEtxarri Aranatz20x20px  IrañetaIrañeta20x20px  IrurtzunIrurtzun20x20px  IturmendiIturmendi20x20px  LakuntzaLakuntza20x20px  OlatzagutiaOlatzagutia20x20px  Uharte ArakilUharte Arakil20x20px  UrdiainUrdiain20x20px  ZiordiaZiordia
Biztanleria udalerrikaBilakaera azken 10 urteetan

 Herriak 
2020an gutxienez biztanle 1 zuten 30 biztanlegune daude eskualdean:
HerriaKategoriaUdalerriaHaranaAizkorbelekuArakilArakilAltsasuudalerriAltsasuBurundaArbizuudalerriArbizuAranatzaldeaArruazuudalerriArruazuAranatzaldeaBakaikuudalerriBakaikuBurundaDorraokontzejuErgoienaAranatzaldeaEgiarretakontzeju ArakilArakilEkaikontzejuArakilArakilErrotzkontzejuArakilArakilEtxarrenkontzejuArakilArakilEtxarri AranatzudalerriEtxarri AranatzAranatzaldeaEtxeberrikontzejuArakilArakilHiriberrikontzejuArakilArakilIhabarkontzejuArakilArakilIrañetaudalerriIrañetaArakilIrurtzunudalerriIrurtzunArakilIturmendiudalerriIturmendiBurundaIzurdiagakontzejuArakilArakilLakuntzaudalerriLakuntzaAranatzaldeaLizarragakontzejuErgoienaAranatzaldeaLizarrabengoakontzejuEtxarri AranatzAranatzaldeaMurginduetalekuArakilArakilOlatzagutiaudalerriOlatzagutiaBurundaSatrustegikontzejuArakilArakilUharte ArakiludalerriUharte ArakilArakilUnanukontzejuErgoienaAranatzaldeaUrdiainudalerriUrdiainBurundaUrritzolakontzejuArakilArakilZuhatzukontzejuArakilArakilZiordiaudalerriZiordiaBurunda

 Historia 
Sakanak duen komunikabide-garrantzia handia da. Hori dela eta gertakari historikoz beteriko eskualdea izan da.

 Historiaurrea 
Urbasa eta bere inguruetan hainbat aurkikuntza egin dira, batez ere Koskobilo, Ataba eta Oroben. Gainera hainbat trikuharri aurki daitezke. Koskobilo gaur egun harrobi batek suntsitu du, baina bertan bifaz, gezi-puntak eta bestelako tresnak aurkitu ziren.

Honakoak dira Sakanan aurki daitezkeen monumentu megalitikoak

 Antzinaroa 
Iruñetik Iruña-Veleiara doan bidean gune garrantzitsua zen, Ager eta Saltusaren arteko mugan kokatzen baitzen Sakana. Galtzada honek Bordele eta Astorga batzen zituen, Novenpopulaniatik pasaz. Galtzada honek, Iter-XXXIV deitua, Iberiar penintsulako hornigaiak, zergak eta K.o. II. menderarte meatzetako zilarra ere Britaniako eta Germaniako mugetan zeuden soldaduen kanpamentutara bideratzea zuen helburu. Aldi berean Iberiar penintsula iparraldeko lurraldea egituratzen zuen. Uharte Arakilgo Zamartzeko monasterioan eta bere inguruetan erromatarren mansio bat egon zen, Araceli izenarekin. Mansio hauek ostatu gisakoak ziren galtzada erromatarretan, aldi berean posta zerbitzu inperialaren sarean zaldien aldaketa egiteko puntu bezala ere funtzionatzen zuten. Araceli-ko kasuan mansio-aren inguruan herrigune bat sortu zela erakutsi du arkeologiak, IV. mende hasieran nolabaiteko suntsiketa bat jasan zuelarik. Dena den V. menderarte egon zen populatuta. Azken gune honetan, Olaztin eta Etxarri Aranatzen Goi Inperioko (K.o. I-II. mendeak) erromatar inskripzio batzuk topatu dira, bertan entitate txikiko gune populatuak egongo zirenaren seinale.

V. mendean Erromatar Inperioaren galerak eragindako hainbat faktorek ere eragina izan zuten Sakanan. K.o. 409an herri barbaroak (suebo, bandalo eta alanoak) penintsulara Pirineotatik sartzean, Sakanatik igaro ziren hegoalderako bidean. 443an Bagauda aracelitar batzuk aipatzen dira, badira Araceli sakandarrarekin batu nahi dutenak, baina komunitate zientifikoaren gehiengoak hauek Corella inguruko Araciel Erdi Aroko herri hustuan kokatu ditu, aukeraketa honek gainontzeko Hispaniako bagauden ekintzen testuinguruarekin lotura handiago erakutsiz.

Uharte Arakilgo Zamartze monastegiaren inguruan zabaldu den aztarnategian merobingiarren txanpon bat topatu da, K.o. VII. mendekoa.

 Erdi Aroa 
Ohiturak dioenez, Altsasuko San Pedro baselizan Nafarroako lehenengo erregea, Abartzuza eta Ameskoetako Jauna Gartzia Ximenez koroatu zuten. Hori dioen idatzi bat dago baselizako sarreran. Hala ere, sinesmen hau ez da oso fidagarria eta badirudi kondaira bat baino ez dela. Dena den, gertakari honek aukera handiak eman zizkion Aro Modernoan hainbat onura edukitzeko. Idazki horren arabera 717ko urtarrilaren 20an gertatu zen eta Iruñeko Apezpikua eta 600 aitoren seme agertu ziren. Gregorio II.a aita santuak, erregetza hori abuztuaren 30ean onartu zuen bulda baten bidez.

1194 eta 1234 Antso Azkarrak foruak eman zizkion Irañetari eta Urruntza izeneko herriko jendeak osatu zuen herria.

1208an Burundako biztanleei Guardiako forua eman zien Antso Indartsuak, aukera handiak ematen zituena. Ura erabiltzeko, epaiketa justu bat edukitzeko edo euren etxera norbait sartuta hiltzen bazuten isun bat bakarrik ordaintzeko eskubidea ematen zien besteak beste. 1336an berrezarri zen forua, zegoen kopia Aguraingo biztanleek erre baizuten Altsasuko eliza erre ondoren. 1375an Karlos III.a erregeak berriro eman zien forua.

1210ean Irurtzun, Izurdiaga, Satrustegi, Ihabar eta Irañetari forua eman zien Antso Indartsuak. 1365ean Karlos II.a Nafarroakoak Aginart izeneko lekua saldu zien Ihabartarrei eta 1398an Ilarrazu erosi zioten Karlos III.ari
1312an Nafarroa Arabako gaizkileengandik babesteko Etxarri Aranatz eraiki zen, aurretik zegoen Aranatzaldea herriko biztanleek populatu zutelarik. 1351an herria eraikia zegoen eta urte horretan herria fortifikatzeko obrak hasi ziren, baina 1396an beharrezkoa ez zela erabaki zuten.

1377an Nafarroako Erregeak Urizko Rodrigori Arruazu kendu eta Arellanoko Juan Ramirezi eman zion. 1394an Irañetari Zabal eta Torrino izeneko lurrak eman zizkien erregeak.

1378an Etxarri-Aranazko dorrea gaztelarrek hartu zuten eta 1.500 florin lapurtu. 1388an Karlos III.a Nafarroakoak Etxarriko elizako zergak Baionako apezpikuari eman zizkion.

1415ean Oyan Ederraren jaurerritik Arbizu sortu zuen Sarako Lope Gilek. Urte horretan bertan Arakil eta Irurtzun artean nonbait zegoen Agitako gaztelua erori zen eta izen bereko herria hustu.

XV. mendearen lehen herenean Gaztela eta Nafarroaren arteko gerrak zirela eta, Gipuzkoarrek Sakana osoko hainbat leku erre zituzten. 1431n erregeak zergak jaitsi zizkien herri hauei jasotako kalteak konpon zitzaten.

1462an Juan II.ak Ziordiko Lanzarot aitonsemeari eman zion eskumena inpostuak jasotzeko. Inpostu horiek gailurdea izena zuena zen eta gainera Ziordian zegoen bidesariko dirua jasotzeko eskubidea eman zion. 1498an Labriteko Juanek gailurdea zerga betirako kendu zien Burundako biztanleei.

1467an Irañetan sortzen zituen zergak Navazeko Pedrori eman zizkioten.

 Aro Modernoa 
1500. urtean Nafarroako erregeek Ergoiena Etxarri-Aranatzetik bereizi zuten. Honek iskanbilak sortu zituen herriek partekatzen zituzten santuen prozesioak zirela eta, baina epaileek elkarrekin egin behar zituztela erabaki zuten, janaria erdibana jarriz. Ergoienaren bereizte honetan, jada udalerria osatzen duten hiru herrien artean liskarrak hasi ziren zerga arazoengatik.

Nafarroako konkistaren pasarte garrantzitsuak gertatu ziren Sakanan. Honela 1512ko uztailaren 21an Gaztelako gudarosteek Etxarri-Aranatz konkistatu zuten eta hurrengo egunean Uharte-Arakil. Gaztelarrak Aguraindik sartu ziren eta Luis Beaumontekoa Leringo kondea izan zen tropen buru. Honek Sakanako herriak ez suntsitzeko eskatu zuen eta Iruñeara sartu aurretik Uharte Arakilen egon ziren gotortuak. 1512an Ozkiako igarolekuan erronkariarrek eta gaztelarrek eginiko guduari Irurtzungo gudua ere deitzen zaio.

1568an Arbizuko 49 etxe erre ziren.

1575an inkisizioak sorginkeriaren aurkako prozesuak hasi zituen, bereziki Ziordia eta Urdiainen. Azken herri honetan Maria Martiz izeneko emakume bat deserriratu zuten. Urte batzuk geroago Inkisizioak Altsasun epaimahai txikia osatu zuen.

Felipe IV.a Espainiakoak 1630 eta 1632. urteetan burundarrek zergarik ordaindu behar ez zutela erabaki zuen, herri honetakoek Nafarroako lehen erregeari koroa jarri ziotela argudiatu ostean.

 Aro Garaikidea 
Aro Garaikidean Sakanak ere garrantzi estrategikoa izan zuen. Gipuzkoa eta Espainia lotzeko biderik errezena Altsasutik igarotzen zen. Hori dela eta errepideak eta trenbideak eraiki ziren.

1794ko urriaren 15ean espainiar tropek Lekunberritik Irurtzuneraino egin behar izan zuten atzera. Urriaren 24an frantsesak Irurtzun hartzen saiatu ziren. 1795eko uztailaren 6an espainiarrek Irurtzun bertan behera utzi zuten. 1795eko uztailaren 13an Irurtzunetik 4.000 soldadu atera ziren espainiarrak Bilboraino bidaliz.

Napoleonen aurkako gerretan hauek Arbizu eta Bakaiku osorik erre zituzten. 1810an Francisco Espoz y Minaren gerrillariek Lakuntza utzi eta Olaztin hartu zuten atsedena. 1811ko azaroan ere Olaztitik igaro ziren eta euren atzetik Abbé jeneralak agindutako 4.000 soldadu eta 300 zaldun. 1813ko apirilaren hasieran Espoz y Minak talka egin zuen frantzesekin Irurtzunen, hauek herria fortifikatu baitzuten. Gau horretan bertan galdu zuten frantziarrek herria.

Trenbidearen eraikuntzak garrantzi demografiko handia izan zuen. Altsasuk bere populazioa modu ikusgarri batean gehitu zuen eta industria gune garrantzitsu bilakatu zen. Fundizioak irekitzerakoan are eta garrantzitsuagoa izan zen. Gizarte eredu berriaren (liberala) eta zaharraren artean gatazka sortu zen Sakanan. Gerra Karlistek eragin handia izan zuten eta Zumalakarregi eta Quesadaren arteko lehen talka handia Altsasun izan zen, Altsasuko Bentak izeneko lekuan. Zumalakarregik Sakana ondo lotua eduki nahi zuen eta tropei instrukzioak emateko egindako bidaia zirkularrak Sakana izan zuen pasaleku gisa. Bidaia horretan Iruñea, Logroño eta Gasteiz inguruko zirkulua lotzeko saiakera militarra egin zuen. Altsasun egindako bataila honetan liberalek 100 gizon galdu zituzten eta militarrak hornitzeko balio zuten 500.000 erreal. Era berean Leopoldo O'Donnell koronela atxilotu zuten. Zumalakarregik Etxarri-Aranatzen jaso zuen Gipuzkoa eta Bizkaiako Aldundien babesa. Guda Karlistetan Bakaikuk min handiak jasan zituen.

 XX. mendea 
XX. mendean, behin foruak galduta industria iraultza iritsi zen Sakanara. Hasierako Altsasuko industriaguneaz gain bestelakoak ireki ziren Etxarri Aranatzen, Lakuntzak eta Irurtzunen eta beranduago gainontzeko herrietan. Industriaren sakabanatze honek herri txikiagoetan ere lana egotea lortu zuen.

Espainiako Gerra Zibilan Nafarroa berehala erori zen Mola jeneralaren eskuetan. Altsasun, ordea, tradizio sozialista handia zegoen, batez ere PSOE eta UGTren eskutik. Tradizio horrek Altsasun erresistentzia biltzea ekarri zuen. Ezkerrak indar handia izan arren, ez zegoen armarik herrian eta altxamenduaren egunetan, 450-500 bat altsasuar pasatu ziren Gipuzkoara, Errepublikaren alde borrokatzera Eusko Gudarostean integraturik, gehienak gizon gazteak ziren. Hasiera batean autoritate euskaldunek altsasuarrekin batailoi bat osatzea pentsatu zuten, baina laster bertan behera utzi zuten ideia, zorte txarrak jota batailoia suntsitu baitzezakeen, Altsasu gazterik gabe utziz. Hori dela eta, altsasuarrak Eusko Gudarosteko batailoietan zehar sakabanatu ziren. 84 altsasuar gaztek galdu zuten bizia gobernu legalaren alde borrokan. Sakanara bueltan, Altsasu Sakanan gehien sufritu zuen herria izan zen. Behin Altsasu galduta Sakana berriro gune estrategiko bilakatu zen garraiorako. Hori dela eta faxisten eta Himmlerren arteko bilkura bat ospatu zen Altsasun. Olaztin 21 hiritar fusilatu zituzten eta 1936ko uztailaren 21ean Guardia Zibilak udala kendu eta bere konfiantzazko jendea jarri zuen.Altafaylla, Navarra 1936. De la esperanza al terror, Altafaylla, Tafalla, 2008.188-197. orr.

Sakanan beste kasu esanguratsuena Etxarri Aranatzkoa izan zen, altxamendua eta gerra zibila etortzean, Benedikto Barandallak, errekete talde baten kapitain lanak erabat bere gain hartu zituen, Sakana guztian zehar herriz herri aritu zen boluntarioak biltzen, eta altxamendu eta bando faxistarekin bat ez zetozenak inolako errukirik gabe erreprimitzen, asko fusilatuz, bortxatuz, txantaiatuz, lapurretak eginez... Etxarriarren artean esaterako, Anizeto Albarrazin eta Julian Mauleon fusilatu zituzten; hogeita lau urteko nekazariak ziren biak.

Aldi berean, udalak behin eta berriro altxamendu militarrarekiko onespena aldarrikatu, eta aho batez erabaki zuen udal aretoan berriro Jesusen Bihotza paratzea, eta baita herriko eskolako geletan gurutzeak ere, «Los cuales fueron retirados (anteriormente) por orden de Gobiernos sectarios de la Nación». Bilkura berean, Guardia Zibilen postuko komandantea zen Francisco Ramos Etxarriren agiria onetsi zen. Bertan, Felipe Zeberio Arratibel eta Francisco Etxarri Jaka aguazilen kargugabetzea erabaki zen, «por no inspirar afecto a la restauración de la Patria», eta kargugabetze horiek aho batez onartu ziren udalbatzan. Izan ere «desde hace bastante tiempo estos guardas se distinguieron haciendo ostentación de sus ideas marxistas así como también por su falta de respeto a la autoridad local y negligencia en el cumplimiento de sus obligaciones». 1936ko abuztua lau etxarriarren hilketarekin bukatu zen. Horien artean, UGT-ri loturik antolatu berria zen Langile eta Nekazarien Saileko Zuzendaritzako Batzordeko kideak zirenak: Antonio Maiza, sindikatuko lehendakaria Etxarriko herrian, 29 urtekoa eta nekazaria; Andres Gonzalez, sindikatuko idazkaria eta lanbidez ferrobiarioa; eta aurreko bien laguna zen Clemente Araña, sindikatuko bokala. Hirurak Urbasan hil zituzten, Otxoportilloko leizearen ondoan. Ondoren, zakurrak balira bezala zulora bota zituzten. Paulo Gartziandia delako batek ere, bide berbera jarraitu zuen

Orduan komandantea zen Francisco Ramosen txostenean agertzen denez, Maria Maiza eta Maria Soledad Olejua irakasle nazionalistei nacionalistas antipatrióticas direla leporatzen diete. Beste irakasle batzuek ere sufritu zuten errepresio faxista. Irailean beste bi etxarriar fusilatu zituzten, Narciso Artola, 32 urtekoa eta lau seme alaben aita. Urbasan fusilatu zuten irailaren 6an. Bestetik, geroxeago atxilotu zuten Felix Lopez, praktikantea eta Udaleko Batzorde Kudeatzailearen lehendakaria izana. Altsasuko kartzelara eraman zuten lehenik eta handik Lizarrustira, irailaren 22an. Bertan fusilatu zuten. Jendea kargugabetzen jarraitu zuten, baita udaletxean bertan ere. Zehazki, 1936ko urriaren 10eko bilkuran, «se lee el oficio del Sr. comandante de puesto, destituyendo de sus cargos a los concejales Esteban Imaz, Pedro Goñi y Bautista Belza por ser nacionalistas y antipatriotas, designándose como sustitutos a D. Primitivo Quintana y D. Timoteo Jaca». Argi zegoen herrian nork zuen agintea.

Bizkaiko frontean 1937an hil ziren Luis Imbert, Bernardo Lopez eta Rufino Bikuña kontatuz gero, hamaika izan ziren Etxarrin altxamendu faxistaren lehen hilabetetan, Errepublikaren alde bizitza galdu zuten etxarriarrak. Gainera, Nafarroako beste herrietan bezala, izan ziren konfiskatutako etxeak eta emakumeei ile-mozketa eta tortura ankerrak ere. Azken eginkizun honetan, Martzelino Jauregi nabarmendu zen bereziki.

Benedikto Barandallaren taldeak, oroitzapen mingotsa eta ankerra utzi zuten bai Sakana eta bai Gipuzkoan, aurretik esan bezala, gerrako jauntxo baten gisa aritu ziren ia hiru hilabetez, aurretik esan bezala errepresioa, konfiskapenak, fusilatzeak, bortxaketak, torturak... gauzatuz. Bere taldea urriaren bukaeran desegin zen, kideak armada frankistan integratuz.Altafaylla, Navarra 1936. De la esperanza al terror, Altafaylla, Tafalla, 2008.201-204. orr.

1950 eta 1960ko hamarkadaren artean inmigrazio ugari jaso zuen Sakanak, bereziki Altsasu eta Olaztin pilatu zena. Langile guzti hauen etorrerak tradizio ezkertiarra mantendu zuen arren momentuan beherakada ekarri zuen abertzaletasunean. Denborarekin, ordea, geroz eta gune abertzaleagoa eta euskaltzaleagoa bilakatu zen. Euskal Herriaren erdigune geografikoan egonda, ekimen ugari egin ziren Altsasun, Urdiainen eta Etxarrin, besteak beste. Herri Batasunaren sorrera, adibidez, Altsasun izan zen, baita lehenengo Gazte Topagunea, Etxarri-Aranatzen. Nahiko herri aktiboak izan dira hainbat borroka sozialetan. 2006an, adibidez, Sakanako 4 udalerrik Israelen aurkako boikota babestu zuten. Arbizu ere Palestinako Marda herriarekin senidetu zen.

1984ko urtarrilaren 31n Sakanako hainbat udal elkartu ziren, eskualdeko udal eta kontzeju guztiak bilduko zituen Mankomunitatea osatzeko. Gaur egun, Sakanako Mankomunitatea honako herri hauek osatzen dute: Ziordia, Olazti, Altsasu, Urdiain, Iturmendi, Bakaiku, Etxarri Aranatz, Arbizu, Lakuntza, Ergoiena, Arruazu, Uharte Arakil, Irañeta, Arakil eta Irurtzun.

Bost dira Mankomunitateak eskaintzen dituen zerbitzuak:
 Goi-uraren hornidura
 Hiri-hondakinen biltzea eta tratamendua
 Euskara
 Kirolak
 Etxebizitzak zaharberritzeko bulegoa.

 Eskualdeko sorrera 
Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori Sakana izenarekin agertzen zen, eta 16 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena.

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.

 Demografia 
 biztanle zituen Sakana eskualdeak.
Eskualdeko biztanleria, guztira

 Ekonomia 
Nafarroako industria sustatzeko planarekin hiru industrialde ezarri ziren Sakanan: Irurtzungoa, Altsasukoa eta Etxarri Aranazkoa. Horrek nekazaritza eta abeltzaintzako ekoizpen tradizionalaren eraldaketa nabarmena ekarri du. Aldaketa horri mesede egiten diote kokapen geografiko onak (nazioarteko garraio-ardatzekiko hurbiltasuna, Bilboko portutik eta Forondako aireportutik hurbil egotea), kontsumitzaile-merkatu zabal bati begira, bai eta komunikazio onak eta ur ugari dituen eskualdea izateak ere.

 Politika 
Sakana eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik. Sakanako mankomunitatea da antzekoena, baina bere zerbitzu guztiek ez dituzte eskualdeko udalerri guztiak hartzen. Nafarroako eskualdeen garapenarekin, mankomunitateak eskualdeko erakunde berri bati utzi beharko lioke lekua.

 Hauteskundeak 
Udal hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Udal hauteskundeak - Behin-behineko emaitzak - 2023ko maiatza https://resultados.locales2023.es/Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es 
+UdalerriaAlkatetza duen alderdiaZg.erdian|frameless|356x356pxAltsasu Geroa Bai9Arakil Euskal Herria Bildu7Arbizu Euskal Herria Bildu9Arruazu  Batzalarre5Bakaiku Euskal Herria Bildu7Ergoiena  Batzarramendi5Etxarri Aranatz Euskal Herria Bildu10Irañeta  Orbela5Irurtzun Euskal Herria Bildu8Iturmendi  Herri Elkarlana3Lakuntza Euskal Herria Bildu9Olatzagutia Euskal Herria Bildu7Uharte Arakil Euskal Herria Bildu6Urdiain Euskal Herria Bildu7Ziordia Euskal Herria Bildu5

+UdalerriaAlkatetza duen alderdiaZg.erdian|frameless|356x356pxAltsasu Geroa Bai10Arakil  Euskal Herria Bildu6Arbizu Euskal Herria Bildu9Arruazu  Batzalarre5Bakaiku Euskal Herria Bildu7Ergoiena  Askogain4Etxarri Aranatz Euskal Herria Bildu10Irañeta  Orbela5Irurtzun Euskal Herria Bildu8Iturmendi  - -Lakuntza Euskal Herria Bildu8Olatzagutia Euskal Herria Bildu6Uharte Arakil Euskal Herria Bildu7Urdiain Euskal Herria Bildu7Ziordia Euskal Herria Bildu5

Foru hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2023ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2023.navarra.esIkusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
+AlderdiaBozakerdian|frameless|356x356pxguztira%+/-  Euskal Herria Bildu374340,76% 13  Geroa Bai256727,96% 1074  Nafarroako Alderdi Sozialista105611,50% 157  Nafar Herriaren Batasuna8949,74% -   Zurekin Nafarroa3764,09% -  Nafarroako Alderdi Popularra3303,59% -  Vox1451,58% 101 Eguzkilore400,44% -  Nabarra Gurea130,14% - Bidezko Mundurantz100,11% -  Herritarrak - Herritarron Alderdia80,09% -

+AlderdiaBozakerdian|frameless|356x356pxguztira%+/-  Euskal Herria Bildu375635,93%?  Geroa Bai364134,83%?  Navarra Suma141413,53%?  Nafarroako Alderdi Sozialista8998,60%?  Ahal Dugu4644,44%?  Izquierda-Ezkerra1781,70%?  Vox440,42%? Equo270,26%?  Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa210,20%? Libertate Nafarra70,07%?  Solidaritate eta Autogestio Internazionalista20,02%?

 Azpiegiturak 

 Errepideak 
Sakana eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, ibarrak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Hauek dira ardatz nagusiak:ErrepideaIbilbideaZeharkatzen duMadril - IrunZiordia • Altsasu • EtzegarateIrurtzun - AltsasuIrurtzun • Uharte Arakil • Etxarri Aranatz • AltsasuIrurtzun - DonostiaIrurtzun Tutera - IrurtzunIrurtzunLizarra - BeasainAndia • Lizarraga • Etxarri AranatzLizarra - OlatzagutiaUrbasa • OlatzagutiaIrurtzun - AltsasuIrurtzun • Uharte Arakil • Etxarri Aranatz • Altsasu

 Hezkuntza 
Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da.

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu euskalduneko udalerrietan (eskualdeko udalerri guztiak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, derrigorrezkoa da gutxieneko eskolak euskaraz ematea; beraz, A eta D ereduak baino ezin dira eskaini, eta, praktikan, D eredua bakarrik eskaintzen da (erabat euskaraz, gaztelania bakarrik ikasgaiarekin).

Sakanako hainbat udalerritan lehen mailako eskolak daude, eta bertan eskolatuta daude bai bertako ikasleak, bai zuzkidura horiek ez dituzten inguruko udalerrietakoak. Bigarren hezkuntza ziurtatuta dago udalerri handiagoetan, hala nola Altsasun edo Irurtzunen. Zehazki, 2019. urtean Sakana eskualdean lehen hezkuntzako 7 eskola eta bigarren hezkuntzako 3 institutu daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):
JatorriaLehen hezkuntzako eskolakBigarren hezkuntzako institutuakB/D EREDUAKDp.UdalerriakIzenaEreduakKokapenaIzenaEreduakKokapena1AltsasuZelandiDAltsasuAltsasuDAltsasuArbizuArbizuDArbizuArruazu, Bakaiku, Ergoiena (Dorrao, Lizarraga eta Unanu) eta Etxarri Aranatz (Etxarri Aranatz eta Lizarragabengoa)San DonatoDEtxarri AranatzIturmendiArrano BeltzaDIturmendiLakuntzaLuis FuentesDLakuntzaOlatzagutia eta ZiordiaDomingo BadosDOlatzagutiaIrañeta eta Uharte ArakilSan MigelDUharte ArakilUrdiainUrdiainDUrdiain7Arakil (Aizkorbe, Ekai, Etxarren, Etxeberri, Egiarreta, Errotz, Hiriberri, Ihabar, Itsasperri, Izurdiaga, Murgindueta, Satrustegi, Urritzola, Zuhatzu) eta IrurtzunAtakondoaDIrurtzunBiurdanaDIruñeaA/G EREDUAKDp.UdalerriakIzenaEreduakKokapenaIzenaEreduakKokapena1Altsasu, Arbizu, Arruazu, Bakaiku, Ergoiena (Dorrao, Lizarraga eta Unanu), Etxarri Aranatz (Etxarri Aranatz eta Lizarragabengoa), Irañeta, Iturmendi, Lakuntza, Olatzagutia, Uharte Arakil, Urdiain eta ZiordiaZelandiAAltsasuAltsasuAAltsasu7Arakil (Aizkorbe, Ekai, Etxarren, Etxeberri, Egiarreta, Errotz, Hiriberri, Ihabar, Itsasperri, Izurdiaga, Murgindueta, Satrustegi, Urritzola, Zuhatzu) eta IrurtzunAtakondoaAIrurtzunJulio Caro BarojaAIruñea

 Osasuna 
Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:BarrutiaEskualdeaOsasunetxeaUdalerriakIruñea01 AltsasuAltsasuAltsasu, Olatzagutia et Ziordia02 Etxarri AranatzEtxarri AranatzArbizu, Bakaiku, Ergoiena, Etxarri Aranatz, Iturmendi, Lakuntza eta Urdiain03 IrurtzunIrurtzunArakil, Arruazu, Irañeta, Irurtzun eta Uharte Arakil

 Garraioa 
Sakanak duen berezitasunetako bat garraiobide kantitate handiarena da. Iberiar penintsularen iparraldeko ekialde-mendebalde konexioa izateaz gain Iberiar penintsula eta Europaren arteko komunikabideetako bat ere bada. Hori dela eta beste herri eta hiriekin konektatzeko aukera onak eskaintzen ditu.

 Burdinbideak 
Bi tren linea igarotzen dira Sakanatik. Lehenengoak Zaragoza eta Altsasu lotzen ditu eta zabalagoa den Bartzelona-Vigo trenbidearen ataletako bat da. Bigarrena Madrildik Irunera doana da. Tren guztiak Altsasun (Altsasu edo Altsasu–Herria) gelditzen dira. Trenbide horietatik Iruñea, Gasteiz eta Miranda Ebro, Donostia eta Irun, eta Madrilera doazen distantzia ertaineko trenak har daitezke. Alvia distantzia luzeko zerbitzua ere eskaintzen da. Bartzelona, Coruña eta Vigo, eta Hendaiara egin daiteke lotura.

Eskualdean 4 geltoki funtzional daude: Altsasu, Altsasu–Herria, Etxarri Aranatz eta Uharte Arakil. XXI. mendearen hasieran, beste batzuk zeuden (Bakaiku, Hiriberri Arakil, Izurdiaga–Irurtzun, Lakuntza, Olatzagutia eta Ziordia), eta 2010 inguruan itxi ziren, "bidaiari faltagatik".

 Renfe
Hauek dira eskualdeko geltokiren batean gelditzen diren Renfe Operadoraren distantzia luzeko zerbitzuak:Hauek dira eskualdeko geltokiren batean gelditzen diren Renfe Operadoraren distantzia ertaineko zerbitzuak:

 Autobusak 
 Nafarroako Hiriarteko Garraioa

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareak emakida bat du, eskualdeari zerbitzua ematen diotenak. Iruñea-Altsasu-Gasteiz. Sakana (NAV-004) emakida. NAV-004 emakidak Iruñea eta Gasteiz arteko ibilbidea estaltzen du, eskualdeko herri guztiak elkarren artean lotuz, Altsasu eta Irurtzun erreferentziazko hiriekin.

Nafarroako Hiriarteko Garraioaren lineak Sakana eskualdetik pasatuzLineaIbilbideaLuzera (km)GeldialdiakMapa370Iruñea  Gasteiz (herrietatik)115,926371Iruñea  Gasteiz (zuzenekoa)100,33372Iruñea  Ziordia66,721373Irurtzun  Satrustegi18,49374Altsasu  Lizarraga27,15
 Araba Bus
Arabako herrialdeari zerbitzua ematen dion Araba Bus sareak Sakanan sartzen den linea bat du:

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren Arakil ibarreko herriak, Uharte ezik: Aizkorbe, Ekai, Etxarren, Etxeberri, Egiarreta, Errotz, Hiriberri, Ihabar, Irañeta, Irurtzun, Itsasperri, Izurdiaga, Murgindueta, Satrustegi, Urritzola eta Zuhatzu. Iparraldeko goi-nafarreran Aranatzaldeko herriak (Arbizu, Arruazu, Dorrao, Etxarri, Lakuntza, Lizarraga, Lizarragabengoa eta Unanu) eta Uharte Arakilek zeuden. Burundako herriak (Altsasu, Bakaiku, Iturmendi, Olatzagutia, Urdiain eta Ziordia) gipuzkeran zeuden.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean nafarreran sailkatu ziren Aranatzaldea eta Uharte Arakil. Burundako ekialdeak (Bakaiku, Iturmendi eta Urdiain) tarteko hizkera gisa kokatu zuen, nafarrera eta erdialdekoaren artean, eta gainerako harana (Altsasu, Olatzagutia eta Ziordia) eta Arakil ibarra (Uharte izan ezik) atzerakada-eremuan zeuden, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den, sailkatu ziren.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Eskualde honetako euskara tradizionala uniformea izatetik urrun dago, eta alde handiak daude bailaretan, eta hori egoera atipikoa da Euskal Herrian. Hori hainbat euskalkiren (gipuzkera, iparraldeko eta hegoaldeko goi-nafarrerak eta ezabatutako arabarra) arteko muga linguistikoan duen egoeragatik gertatzen da. Horrela, Euskaltzaindiak lurraldea hiru euskalkitan eta 5 hizkeretan banatzen du. Mendebaldetik hasita, lehenengo hizkera Burundakoa da, bere izenaren haran osoa estaltzen duena eta gipuzkerakoa dena. Ondoren, Aranatzaldekoa dago, Etxarriko eta Ergoienako hiztunek osatzen dutena, baita gipuzkeraren zati bat ere. Uharte Arakilgo euskara, bestalde, iparraldeko goi-nafarrerari dagokio, eta Arbizu, Lakuntza, Irañeta eta Uharte herriak barne hartzen ditu. Azkenik, hegoaldeko goi-nafarreraren barruan, Ihabar (herri bakarra barne) eta Arakil (ibarreko herri guztiak, Uharte, Irañeta eta Ihabar izan ezik) daude.

2023ko martxoan, eskualdeko hiru udalerri ziren Udalerri Euskaldunen Mankomunitatearen kideak: Arbizu, Arruazu eta Etxarri Aranatz.

 Hizkuntza-zonakatzea 
Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak Sakanako udalerri guztiak hartzen zituen barne, eremu euskaldunean.

 Hedabideak 

 Beleixe Irratia
 Guaixe
 Oixe
 Garraxi Irratia
 Eztanda Irratia

 Ondarea 

 Ondasun nabarmenak 

 Eremu naturalak 

 Aralar
 Andimendi
 Urbasa

 Sakanako Trail Estazioa
Trail estazio bat trail running praktikarako egokitutako espazioa da, hau da, mendian korrika egiteko. Zailtasun maila ezberdinetako ibilbideak eskaintzen ditu, marka konkretu batek homologatuak eta seinale / baliza espezifikoekin. Sakanan, erabiltzaileendako harrera gune eta gimnasio txiki batekin osatzen da eskaintza eta 2021eko uztailean inauguratu da Sakanako Trail Estazioa.

Sakanako Trail Estazioak Zegama eta Abaltzisketako sarrera puntuekin batera Euskal Herriko Trail Estazioa osatzen dute eta hiruen artean 24 ibilbide batzen dituzte (19 Gipuzkoan eta 5 Sakanan). Gipuzkoa eta Sakanako ibilbideen arteko konexioa badago, horren eredu Etxarri Aranazko Trikutrail ibilbidea da. Aldi berean, Euskal Herriko Trail Estazioa mundu mailako aintzatespena duen Station de Trail nazioarteko sarearen parte da. Ibilbideak sareak agintzen duen baliza fisikoekin daude markatuak eta bakoitzak sareak esleitutako zenbakia darama (Sakanako ibilbideen kasuan 30 zenbakitik 34ra), zenbaki hauek zailtasunaren araberako kolorea dutelarik (beltza, gorria, urdina edo berdea). Balizak, 250-300 metroko tartean eta bidegurutze guztietan daude jarriak (markak eskatzen duen bezala).

 Sakanar ospetsuak 
 Constantino Salinas Jaka (Altsasu, 1886-1966), politikari sozialista eta medikua.
 Patxi Ondarra (Bakaiku, 1925-2005), apaiz eta euskaltzaina.
 Jose Maria Satrustegi (Arruazu, 1930-2003), euskal idazle eta euskaltzaina.
 Juanjo Olasagarre (Arbizu, 1963-), euskal idazlea.
 Alberto Barandiaran (Altsasu, 1964-), euskal idazlea.
 Iker Flores (Urdiain, 1976-), txirrindularia.
 Castillo Suarez (Altsasu, 1976-), euskal poeta.
 Egoi Martinez (Etxarri-Aranatz, 1978-), txirrindularia
 Gorka Verdugo (Etxarri Aranatz, 1978-), txirrindularia

 Eskualde senidetuak 
 Goierri eta Sakanako 21 herrietako hautetsiek bat egin zuten atzo proiektu berri bat aurkezteko San Migel santutegian - Diario Vasco

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 


 Ikus, gainera 
 Nafarroa Garaiko eskualdeak
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

 Sakanako Mankomunitatearen webgune ofiziala

#