Irurita

Irurita Nafarroa Garaiko iparraldeko lekua da, Baztan udalerrikoa. Hiru auzo ditu: Apote, Ordoki eta Iperburu. 2022 hasieran, 785 biztanle zituen.   

Herri ikusgarria da, eraikin multzo interesgarria duena. Monumentu megalitiko ugari ere baditu.  

 Geografia 
Artesiagako mendateak Eugirekin lotzen du.

 Historia 
Neolito Aroko artzainek hainbat hilobi megalitiko eraiki zituzten, Argibelgo trikuharria eta Armatelako tumuloa besteak beste.

XVII. mendean sorgin-ehiza izan zen Baztanen eta baita Iruritan ere. 

Konbentzioaren Gerran (1793-1795) Santa Barbara menditik zehar tropa frantsesak sartu ziren Baztanera. Ondoren Iberiar Penintsulako Gerraren amaieran Iruritatik gertu nafarren eta napoleondar tropen arteko borroka izan zen Irurita ondoan. Erronkariko Cruchagaren soldaduek frantziarrak garaitu zituzten.

 Biztanleria 
 Iruritako biztanleria 1940  1950  1960  1970  1981  1991  2000  2010  2020 1666  1055  998  869  823  834  831  848  788 

 Bestak eta ospakizunak 
Herriko bestak maiatzaren 25ean ospatzen dira, Salbatoreetan.

 Euskara 
Iruritan Baztango euskaraz egiten da, nafarreraren aldaera.

 Ondarea 
 Jauregizarrea edo Dorrea, Erdi Aroko dorretxea (XV. mendea). 2001ean Baztango Udalak erosia, gaur egun zaharberriturik dago.
 Jauregia. Harriz egindako oin laukizuzeneko dorretxea.
 Gaston de Iriarte jauregia, XVIII. mendeko eraikina, barrokoa; egitura horizontala du eta bi dorre aurrealdean, Erratzuko Iriarte jauregiaren eta Oieregiko Erreparatzeko jauregiaren antzera. Aurrealdean rokoko estiloko armarria eta Migel Gaston Iriarte Elizakoetxe itsasgizonaren omenezko oroitarria daude; honek teniente nagusi kargua izan zuen Espainiako Gudarostean.
 Goienetxe jauregia edo Indakoetxea, XVIII. mendekoa. Aurrealdean Goienetxe familiaren armarria du, eta 1817ko bi oroitarri: Espainiako Errege Gudarosteen teniente nagusia eta Guaquiko kondea izan zen José Manuel de Goyenecheren eta Peruko Erregeorderrian Arequipako apezpiku eta Limako atzapezpiku izan zen José Sebastián de Goyenecheren omenezkoak.
 San Salbador eliza, barrokoa, 1734an eraikitakoa.

 Iruritar ezagunak 
 Juan Goienetxe Agerrebere (1741-1813), militar, politikari eta merkataria.
 Damaso Zabaltza (1835-1894), piano-jotzailea.
 Tiburcio Arraztoa (1952), irakaslea, idazlea eta pilotako laxo modalitatearen sustatzailea.

 Irudi galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Irurita, baztan.es 
 "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB1).