Lizarraga (Ergoiena)

Lizarraga Ergoieneko herriburua da. Kontzejua bitan zatituta dago, Dorrao eta Unanu dauden moduan. Lizarragako herrigune nagusia ere bitan banatuta dago eta maldan eraikia dago, alde batetik Goiko-Karrika eta bestetik Beko-Karrika ditugula.

Udalerri modernoa sortu zuen fusioaren aurreko 1842ko erroldan udalerri independente gisa agertzen da.

Kontzejuburua Unai Navarro Aristorena da.

Azken urteetako populazio datuak:
URTEAPOPULAZIOA19992242004212200921220141942019172

 Geografia 
 Mugakideak 
Herrigune nagusiak ipar-mendebaldean Etxarri-Aranatz, ipar-ekialdean Unanu, hego-ekialdean Dorrao eta hegoaldean Urbasako mendigunea mugakide ditu.

 Mendatea 
Lizarragako mendateak Etxarri-Aranatz (Sakana) eta Lezaun (Lizarrerri) lotzen ditu.

 Urbasa 
Urbasako mendilerroa herriaren hego-mendebaldean altxatzen da, Baiza (1.183 m) izanda tontorrik gertuena.

 Lizarragako hizkera 
thumb
Lizarragako hizkera Nafarroako Sakanako euskalkien parte da, eta berezko ezaugarri fonetiko, morfologiko eta lexikalak ditu.

 Hiztegia 
Lizarragako hiztegian 7.000 hitz baino gehiago bildu dira, lexiko tradizionala eta modernoa uztartuz. Ahoskera eta azentu berezitasunak aztertu dira, baita hitzen polisemia ere. Lexikoaren aldaketa sozial eta historikoaren isla nabarmena da jasotako hitz-sortan. 

Adibide batzuk honakoak dira: "auskiaas" (euskaraz), "listuoo" (azkar), "balien" (jolasten), "lapatx" (mamia), "txitxe" (txitoa), "kalentura" (sukarra edo haserrea), "mantenu aldia" (mantenu truke).

 Deklinabide-sistema 
Deklinabide-sistemaren analisi fonetiko eta morfologikoa egin da, kasu gramatikal bakoitzaren formak aztertuz eta haien erabilera testuinguru dialektalean kokatuz. Mugagabe eta mugatuaren arteko bereizketak azpimarratzen dira, fonetika eta azentu berezitasunak kontuan hartuta. Deklinabide kasu nagusiak honakoak dira: absolutiboa ("gizón"), ergatiboa ("gizónak"), datiboa ("etxéai"), genitiboa ("gizónaren"), instrumentala ("aitzurrekí"), inesiboa ("etxén"), partitiboa ("etxétik"), allatiboa ("etxéa"), motibatiboa ("gatí") eta prolatiboa ("auskiáas").

 Aditza 
Aditz laguntzaileen eta trinkoen paradigmak eskaintzen dira, zuka eta hika aldaerak barne. Fonetika eta morfologia kontuan hartuta, aditz-formen bilakaera eta aspektu-marken erabilera aztertzen dira. Adibide batzuk: "etorri da" ("ètor dá"), "ikusi diot" ("ikus dóot"), "badaukat" ("baakát"), "ekarriko haut" ("èkarkwáut"), "uste dut" ("usti óot"), "nintzen" ("nitzén"), "gabiltza" ("gaaltzé"). Aspektu-markak eta aditz-lokuzioen berezitasunak bereziki azpimarratzen dira, aldaketa morfofonetikoen ikuspegitik.

 Ezaugarri fonetikoak 
thumb
Tokiko ahozko tradizioaren transmisioa ahalbidetzen duen bilduma osatu da, 150 esaera baino gehiago bilduz, testuinguru historiko eta sozialarekin lotuz. Adibidez: "Etxe zaharra, soluziorik onena" (tradizioaren balioari erreferentzia). Lizarragako ahozko ondarearen parte diren 35 kanta ere jaso dira, partiturekin batera. Gipuzkoako hizkeren eragina bereziki nabarmentzen da. "Gantza Jentzalie" Lizarragan jaso eta belaunaldiz belaunaldi transmititutako doinua da.

 Toponimia 
Lizarragako toponimiaren bilakaera historiko-fonetikoa aztertzen da, 300 leku-izen baino gehiago dokumentatuz. Lizarragako etxeen izendegia eta haren bilakaera soziala ere jasotzen dira. Adibide batzuk: "Errosaaio belar" (landare izen dialektala) eta "Txindille" ("txindil" aldaerarekin batera erabiltzen den forma).

 Kultura 
 Ondare artistikoa 
 San Klemente parrokia gotikoa (Beko-Karrikan).
 San Donato, San Martin, San Adrian eta San Migel baselizak.
 Apezanekua etxea (Beko-Karrikan).

 Festak 
Ekainaren 20an San Adrian jaiak hasten dira, eta udazkenean San Klementeak, azaroaren 21ean.

 Iruditegia 

 Kanpo estekak 

 Lizarraga herria udal webgunean

Kategoria:Nafarroako lehengo udalerriak
Kategoria:Ergoieneko herriak