Azpeitia

Azpeitia Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Urola Erdia eskualdekoa. 69,39 km² ditu, eta 15 183 biztanle zituen 2023. urtean. Urola ibaiak zeharkatzen du eta Izarraitz mendilerroaren magalean dago.

San Ignazio Loiolakoa Azpeitiko Loiola auzoan jaio zen. Hantxe dago Loiolako Santutegia, XVII. mendean Ignazioren omenez eraikitako barroko estiloko basilika.

 Izena 
Azpeitia izena, dirudienez, honela osatu zen: haitz + behe + ti. Hau da, jatorriz «haitzaren behealdean dagoen tokia» esan nahi du segur aski.Robert LAWRENCE TRASK: The history of Basque, Routledge, 1997. Ikus 337. orrialdea.

Azpeitia izenaren bukaerako -a artikulua da. Hortaz, udalerriaren izen osoa erabiltzean, honela deklinatzen da: Azpeitia, Azpeitiarekin, Azpeitian... baina Azpeitiko, Azpeititik, Azpeitira... Era berean, izenak azken -a galtzen du, ondoan beste determinatzaile edo adjektibo bat daramanean: Azpeiti maitea, Azpeiti osoan, Gure Azpeiti hau...Euskaltzaindia: 140. araua: Gipuzkoako herri izendegia.

 Geografia 
 Mugakideak 
Mugakideok ditu: iparraldean, Zestoa; ekialdean, Errezil eta Beizama; hegoaldean, Ezkio, Itsaso eta Beasain; hego-mendebaldean, Zumarraga; mendebaldean, Azkoitia; eta ipar-mendebaldean, Deba.

 Auzoak 
Herriguneaz gain, Azpeitiak hainbat auzo ditu eta horietako hiruk estatistiketan izaera ofiziala dute:
 Loiola
 Nuarbe
 Urrestilla

Horietaz gain, badira beste auzo hauek:
 Aratz-Erreka
 Eizagirre
 Elosiaga
 Izarraitz
 Odria
 Oñatz
Matxinbenta
Lasao
Landeta

 Urtegia 
Herrian Ibai-Eder urtegia dago, eskualdeko ur horniduraren bide nagusia dena.

 Ekonomia 
Abeltzaintza (esnea eta haragia) eta industria (altzarigintza, zurgintza, metalurgia tailerrak) dira udalerriko ekonomi jarduera nagusiak.

2017an, sektore ekonomikoak honela banatzen ziren: lehen sektorea, BEGaren % 0,9; bigarren sektorea, % 34,7; hirugarren sektorea, % 55; eraikuntza, %,9,4.

 Demografia 
2019an, herriak 15.055 biztanle zituen. Horietatik % 21,02k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak % 8,6 ziren.

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Eneko Etxeberria hautatu zuten alkate.

2015eko udal hauteskundeetan Bilduk zinegotzi bat galdu zuen eta EAJk bi irabazi, baina lehenak gehiengoa izateari eutsi zion. Horrela, Eneko Etxeberriak alkate izaten segitu zuen. 2018ko urtarrilean jakinarazi zuen ez zela 2019ko hauteskundeetara aurkeztuko eta urte horretako ekainean kalean utziko zuela, bi agintaldiren ostean.

2019ko udal hauteskundeetan bi alderdiek zinegotzi kopuru bera mantendu zuten eta, beraz, EH Bilduk gehiengo osoa berretsi zuen. Emaitzak hauek izan ziren: EH Bilduk, 4.489 boto; EAJk, 3.025 boto; PSE-EEk, 252 boto.https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint Nagore Alkorta izango da Azpeitiko alkatea 2019-2022 agintaldian. Azpeitiko lehen emakume alkatea da.

 Alkateen zerrenda 
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaLuziano Lazkano19791983Euzko Alderdi JeltzaleaImanol Elias19831985Euzko Alderdi JeltzaleaJose Mari Bastida19852003Euzko Alderdi JeltzaleaJulian Eizmendi20032007Euzko Alderdi JeltzaleaIñaki Errazkin20072009Eusko Abertzale EkintzaJulian Eizmendi20092011Euzko Alderdi JeltzaleaEneko Etxeberria20112019BilduNagore Alkorta2019JarduneanEuskal Herria Bildu

 Kultura 

 Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak 

 Jaiak 

 San Sebastianak (urtarrilak 19-20)
 Inauteriak
 San Inazioak (uztailaren 30etik abuztuaren 2ra)
 San Tomasak (abenduak 21)

 Museoak 

 Ingurugiro etxea
 Mendietxe museoahttps://www.berria.eus/mendia/berriak/mendietxe-museoak-zabaldu-ditu-ateak_2133025_102.html

 Ikastetxeak 

 Urola ikastola Azkoitia-Azpeitia BHI
 Iraurgi ikastetxeahttps://web.archive.org/web/20151105174649/http://www.iraurgi.com/
 Karmelo Etxegarai ikastolahttps://web.archive.org/web/20240804164409/https://azpeitikoikastola.hezkuntza.net/
 Ikasberri ikastola
 Zurrunbilo haur-eskola
 Uztaro haur-eskola

 Azpiegiturak 
 Soreasu Antzokia
Sanagustin kulturgunea
Izarraitz pilotalekua
Azpeitiko kiroldegia
Azpeitiko igerileku estalia
Estali gabeko igerilekua
Garmendipeko belar natural zein artifizialeko futbol zelaiak
Gaztelekua
Ludoteka

 Euskara 

Azpeitian gipuzkeraz hitz egiten da; eta, euskalki horren barruan, Urolaldeko hizkeran. Goierriko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Urolaldekoak, baina mendebaleko euskararen eragina hizkera horretan sakonagoa da. Eremu lauagoa delako eta, batez ere, Eibar-Elgoibar aldeko industriak eraginda, estuagoa eta sarriagoa izan da hartu-emana. Lexikoan azaltzen da argien lotura, baina hor ez ezik, hizkuntzaren beste sail batzuetan ere mendebaleko euskarak Urolaldean duen eragina ere ageri da.

2016eko EUSTATen datuen arabera, azpeitiarren % 83,69 euskalduna da, % 6,77 ia euskalduna, eta % 9,54 erdalduna. Datu horiek nahiko egonkor mantendu dira 1986tik. Dena den, 2001az geroztik, erdaldunen igoera arina nabari da.Euskararen Datu Basea Kaleko erabilerari dagokionez, 2016ko neurketaren arabera, herritarren % 81,80 kalean euskaraz aritzen da. Zifra horrek ere beherakada izan du, 2006ko neurketan % 86 izan baitzen.

Azpeitia UEMA Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea da, 2008az geroztik, elkarte hori osatzen duten beste 85 udalerrirekin batera. Egun, Josu Labaka Azpeitiko Udaleko zinegotzia UEMAko lehendakaria da.

 Ondasun nabariak 
 Loiolako Santutegia: Ignazio Loiolakoaren basilika da. XVII. mendeko eraikin barrokoa.
 Altzaga baserria
 Antxieta jauregia. XVI. mendekoa, mudejar estilokoa.
 Azpeitiko udaletxea, 1711. urtekoa.
Basazabal jauregia. XIV-XV. mendeetan eraikia.
 Enparan dorretxea. 1320 urtekoa da. 1535ean berreraiki zuten, eta 1750ean gaur egungo itxura eman zioten.
 Ezkuzta kobazuloa
 Larrañaga baserria
 Madalena baseliza
 Olatzeko Andre Mariaren baseliza. XII. mendekoa.
 San Sebastian Soreasukoa eliza. XVI. mendean eraberritua.
 Iruarrietako Estazio Megalitikoa
Amubeko zubia. XVI. mendekoa.
Garbitokia, 1842. urtekoa.

 Azpeitiar ospetsuak 
 Joanes Antxieta (1462-1523), musikagilea.
 Nicolás Sáez de Elola, (XVI. mendea) konkistatzailea
 Ignazio Loiolakoa (1491-1556), Jesusen Lagundiaren sortzailea.
 Joanes Antxeta (1540 inguru - 1588) eskultorea.
 Inazio Ibero (1684-1766), arkitektoa.
 Frantzisko Ibero (1724- 1795), arkitektoa.
 Karmelo Etxegarai (1865-1920), idazlea.
 Jose Aranburu Keixeta (1881 - 1962), aizkolaria.
 Ignazio Orbegozo Arria I.a, aizkolaria.
 Patxi Altuna (1927-2006), euskalaria, euskal idazlea eta jesulaguna.
 Joxe Agirre (1929), bertsolaria.
 Inaxio Uria (1938-2008), enpresaburua, ETAk hila.
 Joxe Urbieta Takolo (1941-2000), mendizalea eta alpinista.
 Jose Ignazio Orbegozo Arria II.a (1945), aizkolaria.
 Kontxu Odriozola (1945-2016), aktorea.
 Xabier Saldias (1951), abeslaria.
 Ramon Etxezarreta (1954), idazlea eta PSE-EEko politikari ohia.
 Juan Antonio Larrañaga (1958), futbolaria.
 Sebastian Lizaso (1958), bertsolaria.
 Tomas Orbegozo (1959), futbolaria.
 Josu Bereziartua (1960), alpinista eta mendizalea.
 Iñaki Segurola (1962-2022) euskal idazle, filologo eta hiztegigilea.
 Pako Aristi (1963), idazlea.
 Xabier Euzkitze (1966), bertsolari ohi eta kazetaria.
 Fernando Morillo (1974), idazlea.
 Leire Agirre (1974), eskalatzailea.
Eider Mendoza Larrañaga  (1974), ekonomialari eta politikaria.
Alaitz Olaizola  (1975), idazlea.
Nagore Aranburu  (1976), aktore  eta gidoilaria.
Eider Alkorta  (1978), politologo eta unibertsitateko irakaslea
 Mikel Aranburu (1979), futbolaria.
 Mikel Labaka (1980), futbolaria.
Miren Gorrotxategi  (1981), idazle eta irakaslea
Miren Garate  (1985), idazle eta kazetaria
Oihana Orbegozo  (1985), pilotaria
Mireia Epelde  (1985), txirrindularia
Erika Olaizola  (1989), aktorea
Jon Guridi (1995), futbolaria.

 Iruditegia 

 Hiri senidetuak 


 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Gipuzkoako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 

 Azpeitiko Udala
Burnibidearen museoa
 Uztarria, herriko atari digitala.

Kategoria:Azpeitia
Kategoria:Gipuzkoa
Kategoria:Urola Erdia
Kategoria:Euskal Autonomia Erkidegoa
Kategoria:Gipuzkoako hiribilduak