Biurrun-Olkotz

Biurrun-Olkotz Euskal Herriko udalerri konposatu bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 20,5 kilometrora. Altuera 469 eta 937 metro artekoa da, eta 15,69 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Biurrun-Olkotz udalerri bat da, non Biurrun, bertze bat, Olkotz, xurgatu zuena, azken horren aurretik jarriz. Izarbeibarreko goialdean dago, eta Artederreta izeneko goi-ordokiaren zati bat hartzen du (batez ere Olkotz inguruan). Artederreta Nafarroako Mendialdearen eta Nafarroako Erriberaren arteko igarobide naturala da, Zidakos eta Robo ibaien ibarretatik barrena. Donejakue bideak zeharkatzen du udalerria, zehazki Somportetik datorren adarrak, Olkotzen geldialdia egiten duena. Azpimarratzekoa da Olkotzeko dorrea, oraindik zutik dirauen Nafarroako gotiko estiloaren adibide bikaina.

Bertako biztanleak biurrundarrak eta olkoztarrak dira.

 Izena 
Biurrun-Olkotz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Biurrun-Olcoz

Udalerria osatzen duten bi ibarren izenen gidoien bidez, elkarren ondoan jartzea besterik ez da: Biurrun eta Olkotz. Biurrun eta Olkotz toponimoen bilakaera ikusteko, joan ibar bakoitzeko orrialdeetara.

 Etimologia 
Biurrun toponimoari, Mikel Belaskok dioenez, bere esanahia euskaratik dator, bi(h)ur ("okertua") eta "un(e)" ("lekua") esamoldeetatik, hain zuzen ere. Hala ere, adierazi du zaila dela itzulpena aipatutako osagaietatik abiatuta zehaztea. Bestalde, Arturo Kanpionek uste du litekeena dela toponimian erabiltzea, bide baten "angelu", "bihurgune", "ibar txiki".

Olkotz toponimoa, Mikel Belaskorentzat, Euskal Herriko bertze hainbat leku bezala, "Olk izeneko pertsona baten lekua" litzateke, izen hau eta -otz atzizkia elkartuz osatua, jabetza adierazten duen atzizkia.

Beste azalpen bat Jean-Baptiste Orpustanek proposatzen duena da, Alfonso Irigoien aipatuz, izena hitz batekin lotuz, olka, eta honen aldaerak ouka eta oka bezala. Guztiak galiarrak izango ziren, eta latin berantiarrean eta ertaroar latinean erabiliko ziren. Horietatik, frantsesez ouche (etxe baten inguruko lur ona, hezea, belardia edo lorategia) eta leoneraz huerga (ur-ibilgu batetik hurbil dagoen lorategia) eratortzen dira, eta gero gaztelaniara huelga gisa igarotzen dira. Orpustanek Okoze herriaren izena aipatzen du, Olcotz 1249an dokumentatua, Okoz 1264an, Occoz 1294an, Hocoz 1350ean eta Ocoz 1413an.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Biurrun-Olkotzeko armarriak honako blasoi hau du:

Armarri hori bera da udalerria osatzen duten herri guztientzat.

 Bandera 
Biurrun-Olkotzeko banderak Biurrun-Olkotzeko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Biurrun-Olkotz Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Udalerria Nafarroa erdialdean kokatzen da, Iruñerriko gune-metropolitarreko hegoaldeko lehen ibarrean. Herrira heltzeko Iruña eta Tutera arteko N-121 errepidea hartu behar da eta ondoren herrira heltzen den toki-errepidea.

 Klima eta landaredia 
Udalerriko klima mediterraneo kontinental motakoa da, eta urteko batez besteko balioak honako hauek dira: tenperatura, 12-14 Celsius gradu artekoa, eta prezipitazioak 500-800 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 70 izaten dira hegoaldean, eta 90 edo gehiago gunerik menditsuenetan.

Biurrun-Olkotzen ez da ia lehengo ameztien edo artadien arrastorik geratzen, baina gizakiak eragin aurretik udalerriaren zatirik handienean horiek ziren zuhaizti sarrienak. Gaur egun, bakandutako baso horietan, landaturiko pinu beltz austriarra da espezierik ugariena.

 Estazio meteorologikoa 
Biurrun-Olkotzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Izarbeibarreko herriak daude. XIX. mendean, ibarreko diputatu komunak eta bi komunitateetako biztanleek aukeratutako erregidoreek gobernatzen zituzten. Geroago, 1846an, udalerri independente bihurtu ziren, ibarreko gainerako herriak bezala, baina Biurrunek eta Olkotzek bat egin zuten 1929an, baina bakoitzak kontzeju-estatusa mantendu zuen, zenbait eskumenekin.

 Demografia 
 biztanle zituen Biurrun-Olkotzek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021732740753789727656655684706713676713713604336219230319314

 Ekonomia 
 Parke eolikoa 

Biurrun-Olkotz udalerriaren mugen barruan, Tirapu eta Añorbe bitartean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "San Esteban" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako indarra 24,42 megawattekoa da.

 Politika 
Biurrun-Olkotzeko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Maria Luisa Serrano Echaves da, Biurrun-Olkotzeko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Biurrun-Olkotz - 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5Zaldiburu - - - - - - - 0 - - -San Frantzisko Xabierkoa 4 - - - - - - - - - -Ezkerren Nafar Batasuna1 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma4635,94 - Euskal Herria Bildu2620,31 0 Nafarroako Alderdi Sozialista2317,97 19 Geroa Bai1410,94 1 Izquierda-Ezkerra53,91  1 Ahal Dugu53,91 20 Equo21,56 2 Vox21,56 - Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa10,78 1+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna2922,83? Euskal Herria Bildu2620,47 ? Ahal Dugu2519,69? Geroa Bai1511,81? Nafarroako Alderdi Popularra64,72? Izquierda-Ezkerra64,72? Nafarroako Alderdi Sozialista43,15? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia32,36? Herritarrak - Herritarron Alderdia32,36 ? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa21,57? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia21,57? Libertate Nafarra10,79?

 Udala 
Udaletxea Biurrun kontzejuan dago, Jai Eder plazan. XX. mendearen amaieran, eraikinak zaharberritze sakona izan zuen, eta eraberritze horrekin batera, eskolak egokitu ziren. Bi solairu dauzka. Udala alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute.

 HELBIDEA: Jai Eder plaza, 1 (Biurrun)

 Egungo banaketa 
Biurrun-Olkotzeko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Maria Luisa Serrano Echaves da, Biurrun-Olkotz zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

 Demetrio Ibañez Santesteban (Biurrun-Olkotz)
 Jesus Iraider Perez (Biurrun-Olkotz)
 Ricardo Gonzalez Elorz (Biurrun-Olkotz)
 Pablo Labiano Jauregui (Biurrun-Olkotz)
Bere idazkaria, Tebas-Muru Artederretako Udalako idazkari ere bada.

 Alkateak 

1979tik, Biurrun-Olkotzek 4 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia?19792007Biurrun-OlkotzJesus Ignacio Astrain Zaratiegi20072011Biurrun-OlkotzPablo Labiano Jauregi20112019Biurrun-OlkotzMaria Luisa Serrano Echaves2019jarduneanBiurrun-Olkotz

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Udalerriak bi autobus geldialdiak ditu: bat Biurrunen eta bertze bat Olkotzen.

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Biurrun eta Olkotz sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Biurrun-Olkotz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Biurrun-Olkotz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %3,87k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 3,78 eta 2018n % 5,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Biurrun-Olkotz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Biurrun-Olkotz eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

 Ondasun nabarmenak 

 Biurrungo Arrosarioko Andre Mariaren eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.
 Olkotzeko San Migel eliza, Erdi Aroan eraikitako kristau eliza, erromaniko estiloan.
 Olkotzeko dorrea, Erdi Aroko jauregi eta dorretxea, gotiko estiloan, eta XXI. mendean zaharberritua.

 Biurrundar-olkoztar ospetsuak 

 Eunate Arraiza (1991-), futbolaria.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Biurrun-Olkotzeko Udalako webgune ofiziala