Aita santu

Aita santua (latinez Papa, «aita»; grekeraz παπάς, pappas, «apaiza»), pontifex maximus modura ere ezaguna, Erromako apezpiku eta Eliza Katolikoko buru erlijiosoa da, bai eta Egoitza Santuaren estatuburu. 1929. urtetik aurrera, aita santuak Vatikano Hiriko Jauregi Apostolikoan du erresidentzia ofizial, Erromako (Italia) barrendegi den hiri-estatua. Gaur egungo aita santua Leon XIV.a da, 2025eko maiatzaren 8ean hautatua, Frantziskoren ondoren.

Apezpiku-egoitzaren eskumenari Egoitza Santua deritzo, Vatikano Hiriarenegitasmo burujabea dena eta nazioarteko zuzenbidean parte hartzen duena, 1929. urtetik aurrera, urte horretan Italiak eta Vatikano Hiriak sinaturiko Laterango Itunen ondorioz, independentzia diplomatiko eta espiritual tenporal bat emanez hiri-estatuari.

Katolikoen arabera, zeregin hori San Petri apostoluaren ondorengo izatetik datorkio, Kristoren ordezko baita lurrean (Vicarius Christi). Aulki Santuaren burua da (Sancta Sedes). Jatorriz "Pedroren ordezko" titulua zeukaten, baina 495. urteko sinodoaren ondoren Gelasio I.a aita santuak "Kristoren ordezko" titulua sortu zuen, Pedroren ondorengoak Elizako patriarken gainean zuen estatusa agertarazteko. Aita santu titulua Martzelinok erabili zuen lehen aldiz 304. urtean. XI. mendetik aurrera, titulua Erromako apezpikuarentzako bihurtu zen soilik (Gregorio VII.aren ondoren). Aita santuek garrantzi oso handia dute, gehien iraun duen egitasmoetarikoa delarik Egoitza Santua.Collins, Roger. Keepers of the keys of heaven: a history of the papacy. Introduction (One of the most enduring and influential of all human institutions, (...) No one who seeks to make sense of modern issues within Christendom – or, indeed, world history – can neglect the vital shaping role of the popes.) Basic Books. 2009. ISBN 978-0-465-01195-7 Garai zaharretan, aita santuek Kristautasuna hedatzen lagundu zuten, bai eta doktrina-arazoen konponbideak bilatu ere.Wetterau, Bruce. World history. New York: Henry Holt & co. 1994. Erdi Aroan, funtsezko funtzio sekularra bete zuten Europako Ekialdean, errege katolikoen arteko jokozain modura, askotan.Faus, José Ignacio Gonzáles. "Autoridade da Verdade – Momentos Obscuros do Magistério Eclesiástico". Capítulo VIII: Os papas repartem terras – Pág.: 64–65 e Capítulo VI: O papa tem poder temporal absoluto – Pág.: 49–55. Edições Loyola. ISBN 85-15-01750-4. Embora Faus critique profundamente o poder temporal dos papas ("Mais uma vez isso salienta um dos maiores inconvenientes do status político dos sucessores de Pedro" – pág.: 64), ele também admite um papel secular positivo por parte dos papas ("Não podemos negar que intervenções papais desse gênero evitaram mais de uma guerra na Europa" – pág.: 65).Jarrett, Bede (1913). "Papal Arbitration" . In Herbermann, Charles (ed.). Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.Adibidez, Mundu Berriko kolonizazioan. Ikus Tordesillasko Ituna eta Inter caetera. Gaur egun, fede kristauaren zabaltzearen defentsaz gain (bai eta doktrina kristauarena ere), aita santuak ekumenismoan, erlijioen arteko elkarrizketetan, karitatean eta giza eskubideen defentsan lan egiten dute.istória das Religiões. Crenças e práticas religiosas do século XII aos nossos dias. Grandes Livros da Religião. Editora Folio. 2008. Pág.: 89, 156–157. 

Historiako zenbait tartetan, aita santuak garrantzia edukiaz at, botere tenporala eduki du: gobernanteekin berdinen arteko erlazioa lortu zen, botere sekularrari dagokionez. Halere, azken mendeetan, botere tenporal hori murrizpen joan da: egun, ia modu esklusiboan afera erlijiosoetara mugatzen da aita santutza. Modu kontrajarrian, aita santuen botere eta autoritate erlijiosoa gero eta handiagoa izan da, denboran zehar, 1870. urtean aita santuaren hutsezintasunaren dogmaren aldarrikatzearekin gorenera iritsiz, moralaren edo fedearen inguruko definizio formal bat eskaintzeko aita santuak ex catedra hitz egiten dueneko kasu puntual horietarako (hitzez hitz, "Petriren aulkitik"). Gaur egun arte, aita santua mundu osoko pertsonarik boteretsuenetakotzat hartzen da, 1.300 milioi katoliko baino gehiagoren eragile diplomatiko, kultural zein espiritual izatearen ondorioz. Era berean, mundu osoko eta Gobernu baten kide ez den hezkuntza-hornitzaile nagusia da, bai eta osasun-hornitzaile handiAgnew, John (2010-02-12). "Deus Vult: The Geopolitics of Catholic Church". Geopolitics. 15 (1): 39–61. doi:10.1080/14650040903420388. zein karitate-sare izugarriduna.

Aita santua kardinalek Kapera Sixtinoan osatutako konklabean erabakitzen da. Behin hautaketa egin eta gero, jendaurrean iragartzen da, Habemus Papam formula erabiliz.

 Historia 

 Titulua eta etimologia 
Ingeleseko pope terminoa grekozko πάππας (páppas, hots, aita) izenetik dator. Kristautasunaren lehen mendeetan, titulu hori apezpiku eta bestelako elizjende zahar guztiei jartzen zitzaien, bereziki ekialdean,"Pope", Oxford Dictionary of the Christian Church, Oxford University Press, 2005,  XI. mendean Erromako Apezpikuaren titulu bereizgarria bilakatu zen arte. Gaur egun duen ñabardurarekin aita santu titulu bereizgarri modura eduki zuen lehen gizona  Alexandriako Heraclas da (232–248), garai hartarako jada hilik zegoen arren.Eusebius, Historia Ecclesiastica VII liburua, 7.4 kapitulua Ingeleseko pope terminoaren lehen erabilerara iristeko, X. mendearen erdi-alderaino joan beharko da: hor  Vitalianori egin zitzaion erreferentzia, VII. mendeko aita santu erromatarrari, Beda-ren Historia ecclesiastica gentis Anglorum obraren Ingeles Zaharrean dagoen itzulpen batean."pope, n.1". Oxford English Dictionary Online. 2011ko iraila. Oxford University Press. 2011-11-21

 Elizaren barruko kokapena 
Eliza Katolikoak esaten duen legez, ekintza pastorala (Elizaren artzaintza, nolabait esatearren) apostoluek burutzen zuten, Petri buru zuten talde edo "eskola" bat osatzen zutenak. Gaur egun, talde hori apostolu horien ondorengoek osatzen dute, apezpikuek, Erromako apezpikua (aita santua) buru gisan. Hemendik, hain zuzen ere, eratortzen da aita santuaren beste izenetako bat: goreneko apezpiku edo, latinez, pontifex maximus.

Eliza Katolikoaren irakaskuntzekin jarraituz, Eliza Katolikoaren arabera Jesusek berak izendatu zuen Petri Elizaren buru. Era berean, Eliza Katolikoaren dogma Lumen gentiumak argi uzten du apostoluen eta apezpikuen arteko ezberdintasuna, azkenekoak lehenengoen ondorengo modura aurkeztuz, aita santua Petriren ondorego modura, Petri apostoluen buru zen moduan aita santua apezpikuen buru izateko. Petri Erromako lehen apezpikua izan zelako ideia tradizioz onartua baztertu edo, gutxienez, zalantzan jartzen dute historialari batzuek, Erromako Egoitza Santuaren inguruko datu zaharrenak III. mendekoak direla kontuan harturik. Elizako Guraso den Ireneo Lyongoak idatzi bezala (K.a. 180. urtean, gutxi gorabehera), Petrik Erromako Eliza "eraiki eta antolatu" zueneko ustea agertzen da. Era berean, San Irineo kontuan hartu gabe, hasierako Eliza Erromatarrean jada Petriri buruz hitz egiten da. Hala, Klemente I.ak, 96. urte aldera korintoei idatzitako gutun batean, Erroman ematen den kristauen aurkako jazarpenak "gure garaiko gatazka" modura izendatzen ditu, korintoei bere heroiak aurkeztuz: "lehenik, hoberenak eta, sinpleki oinarrienak", Petri eta Paulo, "apostolu onak". Ignazio Antiokiakoak, Klemente I.ak baino gutxi ostera, Smyrna-ko hiritik mezu bat idatzi zuen ere erromatarrei, berak, Petri eta Paulo ez bezala, aginduko ez zienaren mezua helaraziz. Froga horietan eta bestelakoetan oinarriturik, Konstantino Handiak eraikitako "San Petri Zaharraren Basilika" bezala, Petriren hilobiaren kokalekuan, aditu askok bat egiten dute Neronen boterepean martirizatua izan zela pentsatuz, baina beste batzuek martiria Palestinan jasan zuela defendatzen dute.O'Connor, Daniel William (2013). "Saint Peter the Apostle". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. p. 5. [M]any scholars… accept Rome as the location of the martyrdom and the reign of Nero as the time.Zeitschr. fur Kirchengesch. (in German), 1901, pp. 1 sqq., 161 sqqThe Secrets of the 12 Disciples, Channel 4, transmitted on 23 March 2008.

I. mendeko Kristau-komunitateek, presbitero-apezpiku talde bat edukiko luke euren maila lokaleko elizen buru modura. Pixkanaka, apezpikutzak metropoli-mailan instituzionalizatzen hasiko dira, modu finkoan. Ustez, Antiokia hiriak (Antzinako Siria) Erroman baino lehen garatu zukeen halako lehen estruktura mailakatu bat. Erroman, apezpiku egokia zirela esaten zuten ugari agertu ziren arren, San Ireneok apezpiku-lerro bakarra onartu zuen Petri-ren oinordeko modura (Viktor I.aren lerroa, hain zuzen), Petri horren garaietatik garai hartarainoko apezpiku-lerro bakar hura argitaratuz. Idazle batzuen arabera, Erromako apezpiku bakarraren figura ez zen II. mendearen erdialdean arte agertu. Euren ustetan, beraz, Lino, Kleto eta Klemente I.a ez dira, antza, adiera hertsian, aita santu, presbitero-apezpiku talde horretako izen nabariak baizik.

I. mendeko eta II. mendearen hasierako dokumentuen arabera, Erromako apezpikuak nolabaiteko nagusitasuna zuen Elizaren barruan, Antiokiako hiriko apezpikuak (edo aitalehenak) Erromako apezpikua "berdinen arteko nagusi" modura deskribatu zuen,Chadwick-en The Early Christian Church-etik nagusitasun horrek zer eman nahi duen aditzera, gaur egunarte, ezjakina den arren."From an historical perspective, there is no conclusive documentary evidence from the 1st century or the early decades of the second of the exercise of, or even the claim to, a primacy of the Roman bishop or to a connection with Peter, although documents from this period accord the church at Rome some kind of pre‑eminence" (Emmanuel Clapsis, Papal Primacy, Orthodoxy in Conversation-eko erauzkina (2000), p. 110); and "The see of Rome, whose prominence was associated with the deaths of Peter and Paul, became the principle center in matters concerning the universal Church" (Clapsis, p. 102). The same writer quotes with approval the words of Joseph Ratzinger: "In Phanar, on 25 July 1976, when Patriarch Athenegoras addressed the visiting pope as Peter's successor, the first in honor among us, and the presider over charity, this great church leader was expressing the essential content of the declarations of the primacy of the first millennium" (Clapsis, p. 113).

 Kristautasun goiztiarra (c. 30–325) 
Hasiera batean bada ere, "apezpiku" eta "presbitero" sinonimotzat hartzen ziren.Oxford Dictionary of the Christian Church, (1997) 2005eko edizio berritua, 211.orria : "It seems that at first the terms 'episcopos' and 'presbyter' were used interchangeably". Lehen eta bigarren mendeen artean, maila lokaleko eliztarrak apezpiku eta presbiteroek kontrolatzen zituzten, bi karguen arteko solapazio bar sortuz.Cambridge History of Christianity, lehenengo bolumena, 2006, "The general consensus among scholars has been that, at the turn of the first and second centuries, local congregations were led by bishops and presbyters whose offices were overlapping or indistinguishable." Batzuren ustez, "ez dago aurkituko, Erroman, apezpiku 'monarkikorik' II. mendearen erdialdetik atzera... eta seguraski beranduago [joan beharko gara hura aurkitzeko]".Cambridge History of Christianity, lehenengo bolumena, 2006, 418. orria Beste jakitun batzuen ustez, bestalde, eta Ignazio Antiokiakoak zein San Irineok idatzita utzi zuten aita santuen ondorengotza-lerroari erreferentzia eginez, posizio honekiko modu kontrajarrian azalduko dira.Ikus San Irineoren Against Heresies (III. liburua, 3. kapitulua) Dena dela, aipagarria da ere bi apezpiku horien helburua, erregistro 'historiko' horiek idazterakoan, aita santuen etengabeko ondorengotza-lerro bat erakustea bazen, zentzua dauka pentsatzeak halako idazleek euren ideien defentsarako erregistroa burutuko luketela. Hala, esan beharra dago ez dagoela dokumentu objektibo substantzialik horren inguruan. Ondorengotza-lerro horren defentsan, aipagarria da, lehenengo elizbatzar ekumenikoetan ere, elizbatzarrak Erromako apezpikuei aitortzen dien garrantzi berezia.Harrison, Brian W. (1991-01). "Papal Authority at the Earliest Councils". This Rock. Catholic Answers. 2 (1). Originaletik gordea 2011ko ekainaren 29an.

Aro Kristau goiztiarrean, Erroma eta bestelako hiri gutxi batzuek mundu-mailako Elizaren buru zirela aldarrikatzen dute. Santi Zintzoak (James the Just), "Jainkoaren anaia" modura ezaguna, Jerusalemeko Elizaren buru modura jokatu zuen, tradizio Ortodoxoaren "Ama Eliza" modura ezaguna gaur eguneraino. Bestalde, Alexandria, ikasketa juduetako zentro bat izatetik, kristautasunaren ikasketarako zentro bilakatuko da. Baina Erromak du, bereziki, hasierako era apostolikoan jendetza handiena, Paulo apostoluak, Erromatarrei egindako epistola liburuan (Bibliako Itun Berriko zatia) aipatu bezala.

Lehen mendean zehar (c. 30–130), Erroma mundu-mailako Kristautasunaren erdigune modura aintzatetsia izan zen, berebiziko garrantziduna. Klemente I.ak, lehen mende honetan, Korintoar Elizari epistola bat idazten dio, gatazka nagusi batean hitza hartuz eta lehenago ezer ere ez egiteagatik barkamena eskatuz.Chadwick, Henry. Oxford History of Christianity, Oxford University Press: "Towards the latter part of the 1st century, Rome's presiding cleric, named Clement, wrote on behalf of his church to remonstrate with the Corinthian Christians who had ejected clergy without either financial or charismatic endowment in favor of a fresh lot; Clement apologized not for intervening but for not having acted sooner. Moreover, during the 2nd century the Roman community's leadership was evident in its generous alms to poorer churches. About 165, they erected monuments to their martyred apostles, to Peter in a necropolis on the Vatican Hill, to Paul on the road to Ostia, at the traditional sites of their burial. Roman bishops were already conscious of being custodians of the authentic tradition of true interpretation of the apostolic writings. In the conflict with Gnosticism Rome played a decisive role, and likewise in the deep division in Asia Minor created by the claims of the Montanist prophets." Dena den, erreferentzia oso gutxi agertzen dira garai hartako Erromako Egoitza Santuaren aita santuaren primatuaren inguruan (authoritative primacy modura ere ezaguna).

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Aita santuen zerrenda

 Kanpo estekak 
 Aita santuen izenak (Euskaltzaindiaren 129. araua)

Kategoria:Aita santuak
Kategoria:Eliz tituluak