Sanskrito

Sanskritoa (sanskritoz: संस्कृता वाक्, saṃskṛtā vāk, edo laburtuta संस्कृतम्, saṃskṛtam), hizkuntza indoariar klasiko bat da. Hegoaldeko Asian sortu zen, bere aurreko hizkuntzak Brontze Aroaren amaieran ipar-mendebaldetik han barreiatu ondorenDyson, Tim (2018). A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day. Oxford University Press. pp. 14–15. ISBN 978-0-19-882905-8. Indus haraneko zibilizazioaren hondamendia "ariarren inbasio" baten ondorioz izan zenik uste ez den arren, bai uste da, garai berean, gutxi gorabehera,  edo agian mende batzuk geroago, indoariar hiztunak eta eragin berriak ipar-mendebaldetik azpikontinentean sartzen hasi zirela. Froga zehatzak falta dira. Hala ere, azkenean sanskritoa deituko zen hizkuntzaren aurreko bat ipar-mendebaldean sartu zen ziurrenik duela 3.900 eta 3.000 urte bitartean. Hizkuntza hori, orduan, Iran ekialdean hitz egiten zen batekin erlazionatuta zegoen; eta bi hizkuntzak indoeuropar hizkuntza-familiakoak ziren.Pinkney, Andrea Marion (2014). "Revealing the Vedas in 'Hinduism': Foundations and issues of interpretation of religions in South Asian Hindu traditions". In Bryan S. Turner; Oscar Salemink (eds.). Routledge Handbook of Religions in Asia. Routledge. pp. 38–. ISBN 978-1-317-63646-5. Asko Parpolaren ustez, zibilizazio protoindoariarrak bi kanpo migrazio-uhinen eragina izan zuen. Lehen taldea Ural hegoaldean sortu zen (K.a. 2100. urtea) eta Bactria-Margiana Multzo Arkeologikoko herriekin nahastu zen; talde hori, gero, Hego Asiara joan zen, eta K.a. 1900 inguruan iritsi zen. Bigarren olatua K.a. 1750 inguruan iritsi zen Hego Asiako iparraldera eta lehen iritsitako taldearekin nahastu zen, Mitanni ariarrak sortuz (K.a. 1500 inguru); horiek izan ziren Ṛgvedako herrien aitzindariak. Michael Witzelek gutxi gorabeherako kronologia bat esleitu die vediko hizkuntzen estratuei, argudiatuz Ṛgvedaren hizkuntza Burdin Aroaren hasieran aldatu zela Hego Asian, Ipar-mendebaldean (Punjab) K.a. 1000 inguruan hasi zena. Ebidentzia filologiko konparatiboan oinarrituta, Witzelek zibilizazio Vedikoaren bost etapako aldizkakotasuna  iradoki du, Ṛgvedatik hasita. Barne-frogak oinarritzat hartuta, Ṛgveda Brontze Aroko berantiarreko testu gisa datatua dago, bizileku mugatuak dituzten artzain migratzaileek osatutakoa, ziurrenik Punjab eskualdean K.a. 1350 eta 1150 artean.. Sanskritoa hinduismoaren hizkuntza sakratua da, filosofia hindu klasikoaren hizkuntza, eta budismoaren eta jainismoaren testu historikoena. Antzinako eta Erdi Aroko hegoaldeko Asian, lotura-hizkuntza izan zen, eta kultura hindua eta budista Asia hego-ekialdera, Asia ekialdera eta Asia erdialdera Erdi Aroaren hasieran transmititzean, erlijio eta goi-kulturako hizkuntza bihurtu zen, baita eskualde horietako batzuetako elite politikoena ere. Ondorioz, sanskritoak eragin iraunkorra izan zuen Asia hegoaldeko, Asia hego-ekialdeko eta Asia ekialdeko hizkuntzetan, batez ere hiztegi formal eta ikasietan.

Sanskritoak, oro har, indoario hizkuntzako hainbat aldaera zahar konnotatzen dituCardona, George; Luraghi, Silvia (2018). "Sanskrit". In Bernard Comrie (ed.). The World's Major Languages. Taylor & Francis. pp. 497–. ISBN 978-1-317-29049-0. Sanskritoa (samskrita- 'apainduta, araztua') indo-ariar zaharraren hainbat barietate aipatzen ditu, zeinen forma arkaikoenak testu Vedikoetan aurkitzen diren: Rigveda (Ṛgveda), Yajurveda, Sāmveda, Atharvaveda, hainbat adarrekin.Alfred C. Woolner (1986). Introduction to Prakrit. Motilal Banarsidass. pp. 3–4. ISBN 978-81-208-0189-9. Sanskritoan hizkuntza vedikoa eta India zaharreko garaiko dialekto guztiak sartzen baditugu, orduan, egia da Prakrits guztiak sanskritotik eratorritakoak direla esatea. Bestalde, sanskritoa Panini-Patanjali hizkuntza edo sanskrito klasikoa zorrotzago erabiltzen bada, orduan, gezurra da edozein prakrit sanskritotik eratorritakoa denik esatea, Sauraseni, Midland Prakrit, sanskrito klasikoa nagusiki oinarritzen zen Madhyadesako indiar zaharretik eratorritakoa izan ezik.. Horietatik arkaikoena Rig-vedan aurkitutako sanskrito vedikoa da, K.a. 1500 eta 1200 artean konposatutako 1.028 ereserki bilduma, gaur egun Afganistan iparraldea den mendietatik ekialdera (Pakistan iparraldearen barrena eta India ipar-mendebaldera) migratu zuten tribu indoarioak osatutakoaLowe, John J. (2015). Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms. Oxford University Press. pp. 1–2. ISBN 978-0-19-100505-3. 1.028 ereserkik (suktak) osatzen dute, oso landutako konposizio poetikoz, jatorrian errituetan errezitatzeko eta indoariar jainkoen deialdirako eta harekin komunikatzeko pentsatuak. Iritzi jakintsu modernoek, neurri handi batean, ados daude ereserki hauek K.a. 1500 eta K.a. 1200 inguruan sortu zirela, indoariar tribuek gaur Afganistango iparraldea den mendietatik Punjabetik India iparraldera ekialderantz egindako migrazio garaian.Witzel, Michael (2006). "Early Loan Words in Western Central Asia: Indicators of Substrate Populations, Migrations, and Trade Relations". In Victor H. Mair (ed.). Contact And Exchange in the Ancient World. University of Hawaii Press. pp. 158–190, 160. ISBN 978-0-8248-2884-4. Vedak (gutxi gorabehera 1500-1200 eta K.a. 500 artean) osatu ziren gaur egungo Afganistango, Pakistango iparraldean eta Indiako iparraldean. Eskura dugun testurik zaharrena Rgveda (RV) da; indoariar arkaikoz (sanskrito vedikoz) osatuta dago... Sanskrito vedikoak azpikontinenteko antzinako hizkuntzekin elkarreragin zuen, berriki aurkitutako landare eta animalien izenak xurgatuz; gainera, antzinako Hizkuntza drabidikoak eragina izan zuten sanskritoaren fonologian eta sintaxianShulman, David (2016). Tamil. Harvard University Press. pp. 17–19. ISBN 978-0-674-97465-4. (17. or.) Era berean, flora eta faunarekin, aleekin, lekaleekin eta espeziekin lotutako beste elementu ugari aurkitzen ditugu, hau da, historiaurreko edo historia goiztiar Indiako hizkuntza-ingurunetik sanskritoan sartuko zirela espero genezakeen hitzak. ... (18. or.) Hizkuntza dravidikoak, zalantzarik gabe, hasiera-hasieratik eragin zuen sanskritoaren fonologian eta sintaxian ... (19. or.) Vedic sanskritoa, oso antzinatik, hizkuntza drabidikoen hiztunekin harremanetan egon zen, eta bi hizkuntz familiek elkarren artean eragin handia izan zuten.. Sanskritoak, era berean, sanskrito klasikoari modu estuagoan egin diezaioke erreferentzia, forma gramatikal fin eta estandarizatu bat, K.a I. milurtekoaren erdialdean sortu zena eta antzinako gramatiken artean zabalduenean kodetu zena, Pāṇiniren Aṣṭādhyāyīn (zortzi kapitulu). Sanskritoko dramagilerik handienak, Kālidāsak, sanskrito klasikoan idatzi zuen, eta aritmetika modernoaren oinarriak sanskrito klasikoan deskribatu ziren lehen aldiz. Hala ere, sanskritoaren bi epopeia nagusiak, Mahābhārata eta Rāmāyana, konposatu ziren Indiako iparraldean K.a 400 eta K.o. 300 urteen artean erabili zen sanskrito epiko izeneko ahozko kontakizun erregistro sorta batean, eta, gutxi gorabehera, sanskrito klasikoaren garaikidea. Hurrengo mendeetan, sanskritoa tradizioari lotuta geratu zen, lehen hizkuntza gisa ikasteari utzi zitzaion, eta, azkenean, hizkuntza bizi gisa garatzeari utzi zitzaion.

Rig-vedaren ereserkiak irandar eta greziera hizkuntzen familien poema arkaikoen oso antzekoak dira, hala nola Avesta zaharreko Gathak eta Homeroren Iliada. Rig-veda, ahozko, aparteko konplexutasun memorizazio metodo, zorroztasun eta fideltasunaren bidez irakurketa aldaerarik gabeko testu bakar gisa transmititu zenez, gorde diren haren sintaxi eta morfologia arkaikoek berebiziko garrantzia dute arbaso komunaren berreraikuntzan, aitzinindoeuropera hizkuntza. Sanskritoak ez du jatorrizko idazkera frogaturik: K.o. I. milurtekoaren ingurutik aurrera, hainbat idazkera brahmikoetan idatzia da, eta, aro modernoan, ohiko devanagarianJain, Dhanesh (2007). "Sociolinguistics of the Indo-Aryan languages". In George Cardona; Dhanesh Jain (eds.). The Indo-Aryan Languages. Routledge. pp. 47–66, 51. ISBN 978-1-135-79711-9. Indoariarren historian, idazkera geroagoko garapena izan zen, eta haren ezartzea motela izan da garai modernoetan ere. Lehenengo idatzizko hitza K.a. hirugarren mendeko Asokan inskripzioen bidez datorkigu. Jatorriz, Brahmi Prakrit (MIA) idazteko erabiltzen zen; sanskritorako (OIA) lau mende geroago baino ez zen erabili (Masika 1991: 135). Budisten eta jainisten testuen MIA tradizioek OIA brahminiko tradizioak baino errespetua handiagoa erakusten diote idatziari, nahiz eta indoariar zaharren esku zegoen idazketa.Salomon, Richard (2007). "The Writing Systems of the Indo-Aryan Languages". In George Cardona; Dhanesh Jain (eds.). The Indo-Aryan Languages. Routledge. pp. 67–102. ISBN 978-1-135-79711-9. Erabilera modernoan sanskritoa nagariz idatzi edo inprimatu ohi den arren, teorian, brahmi-an oinarritutako idazkera nagusietako edozeinen bidez irudika daiteke, eta, praktikan, askotan hala da. Horrela, gujaratera, bengalera eta odia gisako idazkerak, baita hegoaldeko Indiako idazkera nagusiak ere, tradizionalki erabiltzen dira, eta sarritan erabiltzen dira beren lurralde sanskritoa idazteko. Sanskritoa, beste era batera esanda, ez dago berez inongo idazkera jakin bati lotuta, nahiz eta nagarirekin lotura historiko berezia duen..

Sanskritoaren estatusa, funtzioa eta lekua Indiako kultura-ondarean, Indiako Zortzigarren hizkuntza zerrendan daude sartuta Konstituzioan. Hala ere, berpizte saiakerak egin arren, Indian ez dago lehen hizkuntza sanskritoa duen hiztunikRuppel, A. M. (2017). The Cambridge Introduction to Sanskrit. Cambridge University Press. p. 2. ISBN 978-1-107-08828-3. Antzinako (edo hildako) hizkuntzaren azterketak erronka nagusi bati aurre egin behar dio: antzinako hizkuntzek ez dute eguneroko hizkera sinplearen adibideak eman diezagukeen jatorrizko hiztunik.. Indiako hurbileko azkeneko hamar urteetako erroldatan, milaka herritarrek adierazi dute sanskritoa dela beren ama hizkuntza, baina zenbaki horiek hizkuntzaren prestigioarekin bat egiteko nahia adierazten dutela uste da Aipua: "Datu hauek esaten digutena da oso zaila dela sinestea Jhiri "herri sanskritoa" dela, non guztiek ama-hizkuntza mailan sanskritoa ongi hitz egiten duten. Nekazari masen lingua franca sanskritoa izatea ere zaila da onartzea, L1, L2 eta L3 sanskritoko gehienak hiriguneei lotuta daudenean. Hindi inguruan sanskritoaren nagusitasunak, gainera, gainerako herrialdeetan berdin hedatzen ez den afektu kultural/geografiko jakin bat erakusten du. Horrez gain, hindia eta ingelesa multzokatzeak, ahal den aldaera gehienetan, klaseko elementu jakin bat tartean dagoela iradokitzen du. Funtsean, sanskritoaren hiztun gisa identifikatzen diren pertsonak hiritarrak eta heziak direla dirudi, eta horrek esan nahi du, beharbada, sanskritoarekiko afiliazioa nolabait indiar, hindu ez bada, nazionalismoarekin nolabait erlazionatuta dagoela." Aipua: "Demagun azken hamarkadan Uttarakhand estatuan garatu den fedean oinarritutako garapen narrazio honen adibidea. 2010ean, sanskritoa estatuko bigarren hizkuntza ofiziala bihurtu zen. ... Berriki, politika eguneratu batek hizkuntza-aldaketaren goitik beherako inposizio hori areagotu du, sanskritorantz. Politika berriak sanskritoko herrixka bat sortzea du helburu Uttarakhandeko "eremu" (zatiketa administratiboa) guztietan. Uttarakhand estatuak bi dibisio, 13 barruti, 79 azpibarruti eta 97 eremu ditu. ... Ia ez dago sanskritoko herririk Uttarakhanden eremu batean ere. Bitxia da, estatuko biztanleriaren % 70 landa eremuetan bizi den arren, 2011ko erroldan itzuli diren 246 L1-sanskritoko tokenen % 100 hirigunekoak direla. Uttarakhanden ez dago L1-sanskrito hiztun gisa identifikatzen den lekukorik.". Sanskritoa gurukula tradizionaletan irakatsi da antzinatik; gaur egun, asko irakasten da Bigarren Hezkuntza mailan. Sanskritoaren unibertsitaterik zaharrena Benares Sanskrito College da, Ekialdeko Indietako Konpainiaren agintaldian sortua, 1791n. Sanskritoa, oraindik ere, oso erabilia da hizkuntza zeremonial eta erritual gisa himno eta kantu hindu eta budistetan.

 Ezaugarri historiko, sozial eta kulturalak 
 Historia eta garapena 
Ez dago ongi jakiterik Indiako iparraldean noiz hasi ziren hizkuntza indoeuroparrak hitz egiten. Normalean, Harappa kultura bezalako lehen erresumak indoeuroparrak ez ziren herriek osatu zituztela uste da. Rig-veda izeneko ereserki sakratuen liburuan, ariarrek utzi zuten aberria deskribatu zuten. K.a. II. milurtekoaren uneren batean, indoeuropar herriak India iparraldean sartu ziren. Hizkuntza indoeuroparretan idatzitako lehen lekukotasunetako bat, Vedak izeneko testuak, sanskrito vedikoan daude. Testu horiek, gutxienez, K.a. I. milurtekoan hedatu ziren Indiako iparraldeko herenean, brahmi izeneko idazkera batean.


Sanskritoa ez da, zehazki, hizkuntza hila, testuinguru jakin batzuetan Indiako hamarnaka mila lagunen ohiko komunikazio-hizkuntza baita. Izan ere, gaur egun India osoko eskola eta etxeetan irakasten, irakurtzen eta idazten dute, bigarren hizkuntza gisa baina. Gainera, brahman batzuek ama hizkuntzatzat hartzen dute. Eguneratutako txostenen arabera, tokiko hizkuntza gisa berbizitzen ari dira Shimoga hiritik gertu dagoen Mattur herrian (Karnatakan).TimesOfIndia.IndiaTimes.com  Hala ere, sanskritoz erraz egiten duten pertsona gehienek bigarren hizkuntzatzat dute.

 Arkaismoak 
Sanskritoan, arkaismoak, bereziki sistema kontsonantikoan, antzinako beste hizkuntza batzuekin alderatzen denean antzematen dira, latina, greziera edo baita arkaismo ugari gordetzen dituzten hizkuntza modernoak ere, lituaniera kasu. Hizkuntza horiek guztiek aldaketa fonetiko eta gramatikal nabariak izan badituzte ere, egitura aitzinindoeuropar klasikotik aldendu dutenak, antzekotasun esanguratsuak dituzte. J. P. Malloryk lituaniar esaera zahar bat erabiltzen du (sanskritoz, lituanieraz eta latinez idatzia) dituzten antz handia erakusteko:

Sanskritoz: «Devas adadāt datás, Devas dat dhānās».
Lituanieraz: «Dievas davė dantis, Dievas duos duonos».
Latinez: «Deus dedit dentes, Deus dabit panem».
Euskaraz: «Jainkoak hortzak eman zituen, Jainkoak ogia emango du».

 Sailkapena 
Sanskritoa, beste indoario hizkuntzak bezala irandar hizkuntzekin hertsiki lotua denez, indo-irandar edo indoario hizkuntzen adartzat jotzen da. Zenbait alderditan, hizkuntza kontserbatzailetzat hartzen da, aitzinindoeuropera berrienaren zenbait ezaugarri bereziki ongi islatzen dituena. Sanskritoa Indiako indo-ariar hizkuntza modernoen aurrekotik hurbil dagoen hizkuntzatzat har daiteke. Kronologikoki, hona hemen sanskritoaren ondorengo beste hizkuntza indo-ariar batzuk: antzinako Indiako prakritoa —Pāli kanonaren hizkuntza—, hindi-urdua, bengalera, nepalera eta Indiako beste eskualde hizkuntza batzuk (horien artean, kaxmirera, marathera, gujaratera, assamera eta punjabera, besteak beste). Europa eta ipar Afrikako ijitoek jatorrian hitz egiten zuten erromaniera ere oso lotuta zegoen aurreko hizkuntzekin.

Denbora luzez, sanskritoa hizkuntza horien jatorria zela pentsatu zuten, baina gaur egungo frogek adierazten dute sanskritoa ez dela hizkuntza indo-ariar modernoen aurrekari zuzena edo ama hizkuntza: aitzitik, adar paralelo batena iradokitzen dute (nolabait esateko, hizkuntza modernoenen «ama-izeba» moduko bat). Hizkuntza moderno gehienak tokiko prakritoaren ondorio bide dira.

 Linguistika 
 Fonologia 
Sanskritoak 36 fonema inguru bereizten ditu. Hala ere, alofonia batzuk daudenez, devanagari alfabetoak 48 soinu bereizten ditu (ez denak oposizio fonologikoan, noski). Hona hemen ordena alfabetiko tradizionala: bokalak, diptongoak, anusvāra eta visarga, oklusiboak (a espartzua) eta sudurkariak (azken bi talde horietan aho-traktuaren atzealdetik aurrealderantz hasita) dira, eta, azkenik, urkariak eta frikariak. IAST sisteman (Transliterazio Sanskritozko Nazioarteko Alfabetoa) idazkeran transkribaturiko soinuak honakoak dira:

a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ ; e ai o au
ṃ ḥ
k kh g gh ṅ; c ch j jh ñ; ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ; t th d dh n; p ph b bh m
y r l v; ś ṣ s h

Beste ordena alfabetiko tradizional bat ere badago, Pāṇini gramatikariaren Shiva-sutra izenekoa.

 Bokalak 
Hona hemen devanagarizko bokal-inbentarioa: lehen zutabean, letra zehatzak, hitzaren hasieran erabiltzeko; bigarrenean, प् (/p/) kontsonantearen marka diakritikoa; hirugarrenean, NAF alfabetoaren araberako ahoskera; eta laugarrenean, IAST sistemara egindako transliterazioa:

 Letra  प्  NAF  IAST  o a ā i ī u ū       e ai o au

 Kontsonanteak 
Hona hemen sanskritoaren inbentario kontsonantikoa, devanagarizko alfabetoan irudikatua, haren ohiko transkripzioan IAST (Transliterazio Sanskritozko Nazioarteko Alfabetoa), NAFko baliokidearekin batera, Stiehlek emana:

 Ezpainkariaओष्ठ्यoṣṭhya Horzkariaदन्त्यdantya Erretroflexuaमूर्धन्यmūrdhanya Sabaikariaतालव्यtālavya Belarraकण्ठ्यkaṇṭhya Glotala Herskariaस्पर्शsparśa Hasperengabeaअल्पप्राण alpaprāṇa                                        Hasperendunaमहाप्राणmahāprāṇa                                        Sudurkariaअनुनासिकanunāsika m         (  )    Erdibokalaअन्तस्थantastha v   y   Urkariaढ्रवdrava l   r   Frikariaऊष्मन्ūṣman         ḥः[x]   

 Gramatika 
Sanskritoa, K.a. I. milurtekoko beste indoeuropar hizkuntza batzuk bezala, hizkuntza malgukari eta sintetikoa da, SOV eta preposizioaren oinarrizko ordena duena (nahiz eta postposizio gutxi batzuk egon).

Izenek eta adjektiboek zortzi kasu morfologiko (nominatiboa, bokatiboa, akusatiboa, genitiboa, datiboa, ablatiboa, lokatiboa eta instrumentala), hiru numero gramatikal (singularra, duala eta plurala) eta hiru genero (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) bereizten dituzte. Aditzak antzinako grezieraren ia kategoria flexibo berberak ditu.

 Maileguak 
Euskaraz ere, Indiako erlijio eta kulturei lotutako hitz asko sanskritotik hartu ditugu: asana (yoga-posizioa), avatar (ava-tara, ‘jaisten duena’), ayurveda (Indiako tradiziozko medikuntza), bodhisattva, brahman (hinduismoko apaiza), Buda, guru (maisua), karma, mandala, mantra, Nirvana, svastika (su astika, igarpen onekoa), txakra (energia-gune)...

Oharrak

 Erreferentziak 

Bibliografia




















 Irakurgai gehiago 


















 Kanpo estekak 
  31 Sanskrit and Dravidian dictionaries for Lingvo.
  free online lessons from the 
  an organisation promoting the usage of Sanskrit
  — Documents in ITX format of Upanishads, Stotras etc.


  for typing Sanskrit in the Devanagari script.
  — sources results from Monier Williams etc.
  — dynamic online declension and conjugation tool
  — Sanskrit hypertext dictionary
  — Collection of Sanskrit Shlokas from Various Sanskrit Texts


Kategoria:Hizkuntza sakratuak
Kategoria:Nepalgo hizkuntzak
Kategoria:Indo-irandar hizkuntzak
Kategoria:Indo-ariar hizkuntzak
Kategoria:Indiako hizkuntzak