Linguae vasconum primitiae

EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak. (latinezko izenburua; «Euskaldunen hizkuntzaren hastapenak», «Euskaldunon hizkuntzaren hasikinak» esan nahi du) ezaguna dugun lehen euskal liburu inprimatua da, 1545ean argitaratua, Bernart Etxeparek idatzia. Etxeparek lehen euskal idazlea izatearen kontzientzia nabaria zuen, eta horretaz harro ageri da liburuan, izenburutik bertatik hasita.Patxi Altuna, «Hitzaurrea», in Xabier Kintana (koordinatzailea), Linguae vasconum primitiae, 1545-1995, Euskaltzaindia, 1995.Edurne Begiristain: «Ganberako altxor berriak», Berria, 2011-02-02.

Prosaz idatzitako aitzinsolas labur baten ondotik, debozio olerkiak atzeman daitezke, eta ondoren maitasun profanoei buruzko olerkiak, hauen artean delarik emakumeen laudorioz eginiko bat (Emazten fabore). Gero, bertsotan idatzirik, Nafarroako Erregearen aginduz espetxeratua izan zeneko kontakizuna dator, espetxeratze horren arrazoiak zehaztu gabe. Bukatzeko, bildumako bi idazki ezagunenak, dantza erritmoei jarraikiz bozkarioz goratasuna ospatzen duten bi olerkiak: Kontrapas eta Sautrela. start=173|thumbtime=213|thumb|Linguae Vasconum Primitiae liburua eta Bernart Etxepare lantzen dituen bideoa.

 Edizioak eta aleak 
Bordelen argitaratu zuen Etxeparek 1545ean, Fraçois Morpain inprimatzailearen etxean. Ez dakigu zenbat aletan atera zen 1545ko argitalpena. Oihenarten esanetan, bigarren argitarapen bat ere izan zuen liburuak, Adrien Morronten etxean (XVII. mendearen hasieran, hortaz), baina ez zaigu haren beste berririk iritsi. René Lafonen ustez, beharbada lehenago izan zen edizio laburrago bat, erabat galdua: hori pentsarazten dute, besteak beste, kantuen arteko grafia ezberdintasunek. Pierre Larousse-k 1870eko bere Grand Dictionnaire obran "euskal hizkuntzan idazkiak utzi dituen egile zaharrenari" eskaini artikuluan ohartarazten da "1847an, frantseserako itzulpenarekin berriz inprimatua" izan zela.

Liburuak ez bide zuen zabalkunde handirik izan, eta ez zaigu ale bakarra baizik heldu, Parisko Liburutegi Nazionalean gordeta dagoena.

n-4° formatuko 28 orrik osatzen duten Linguae Vasconum Primitiae.

 Edukiak 

 Hitzaurrea 
Aitzinsolasean egileak bere mezenas eta adiskide Bernart Lehete agurtzen du, erregeren abokatu euskalduna, dirudienez Saran jaioa, bera baitzen edizioaren kostuak ordaintzera lagundu ziona. Hitzaurre horretan liburua idaztera bultzatu zuten arrazoi nagusiak esaten ditu. Hasieran, orduko herritar askoren euskal axolagabekeria deitoratzen du, eta pentsatzen du horrexegatik uste zuela jendeak gurea ezin idatzizko hizkuntza zela. Halere, berak, bere eginekin, kontrakoa frogatu eta uste oker horren gezurra erakutsi nahi zuen. Bestalde, Lehete abokatuari eskerrak ematen dizkio, euskarari dion maitasunagatik eta liburua inprimatzeko eskainiriko laguntzagatik. Amaitzeko, euskaldun guztiak bide horretan segitzera bultzatu nahi ditu, euskaraz gehiago idatz dezaten, gero eta euskal liburu hobeak ager daitezen. 

 Poemak 
Testuak 31 lerroko  eta kantuak ere badiren 15 silabatako bertsoak ditu (4 + 4 silaba eta jarraian beste 4 + 3 dituztenak, tarteko zesura batek bereiziak), behenafarreraz idatziak, euskalki hori herri xeheak erabiltzen zuen bezalaxe baliatuta.

Haren metrikak latinezko Erdi Aroko poesian ditu erroak. Hamabost kantuetatik lau izan ezik, guztiak dira zesurak erdibitutako zortzi eta zazpi silabako bi hemistikioz osatuak:

Orhit adi ieyncoaren (4 + 4 silaba = 8) iusticia handiaz (4 + 3 silaba = 7)

Nola oroc vehar dugun (4 + 4 silaba = 8) eman qhondu hersia (4 + 3 silaba = 7)

Eguin oroz recebitu (4 + 4 silaba = 8) gure merexituya (2 + 5 silaba = 7) 

Eryoa dauguinian (4 + 4 silaba = 8) vayta haren meçuya (4 + 3 silaba = 7).

Hamabost kantu horiek lau multzotan bildu ohi dira, gaiaren arabera: erlijiozko, bi; amodiozko, hamar: autobiografiarako eta askatasuna goratzeko, bat; eta euskara goresteko, bi. Erlijiozkoan salbazioaren inguruan duen kezkak eta ondoren amodioari buruz egiten dituen olerkiek beti piztu dute Etxepareren jarreraren inguruko zalantza. 2024an ikerlariek aurkitu zuten seme bat izan zuela, apaiztu eta gero, eta horrek susmoak berriro piztu zituen amodiozko testuen inguruan.

Amodiozko bertsoetako batek honela dio:

Munduyan ezta gauzarichayn eder ez plazenticNola emaztia guiçonaren petic buluzcorriric;Besso biac çabalduricdago errendaturic,Guiçonorrec daguielaharçaz nahiduyenic. Munduan ez da gauzarikhain eder ez atseginik nola emaztea gizonaren petikbiluzgorririk [izatea],beso biak zabaldurikdago errenditurik,gizon horrek dagiela [egin dezala]hartaz nahi duenik.
Askatasuna goraipatzen duen poema autobiografikoan, Bernart Etxeparek kontatzen du Bearnon espetxeratua izan zela, Nafarroako erregeari traizio egin izanaren salaketa faltsua jarri ziotelako.

 Euskararen historia egiten 
Azken bi kantuak, Kontrapas eta Sautrela, euskarari egin zizkion odak dira. Autorea oso jakitun zen bere lanaren garrantzi historikoaz, eta ez bakarrik hitzaurrean, liburua ixteko bi kantu horietan azpimarratzen du bereziki. Heuscara ialgui adi mundura, kontrapasaren leloa, aski argia da zentzu horretan:

Heuscara ialgui adi camporaGaracico herriaBenedica dadilaHeuscarari eman dioBehar duyen thornuya.HeuscaraIalgui adi plaçaraBerce gendec vste çutenEcin scriba çayteyenOray dute phorogatuEnganatu cirela.HeuscaraIalgui adi mundura

 Aurkibidea 
alt=facsimile|thumb|Linguae Vasconum primitiae (1545. Egin klik irudian facsimilea ikusteko.)
 Erregeren adbokatu bidezko eta nobleari... ()
 Doktrina kristiana ()
 Amorosen gaztigia ()
 Emazten fabore ()
 Ezkonduien koplak ()
 Amoros sekretuki dena ()
 Amorosen partizia ()
 Amoros jelosia ()
 Potaren galdazia ()
 Amorez errekerizia ()
 Amorosen disputa ()
 Ordu gaizareki horrat zakizat ()
 Amore gogorraren despita ()
 Mosen Bernat Exaparere kantuia ()
 Kontrapas ()
 Sautrela ()
  Extraict des regestes de Parlement

 Hizkera eta euskara 
Etxepareren hizkerak hizkuntzalari eta aditu askoren interesa piztu du. Etxeparek, Leizarragak ez bezala, ez zuen euskara batu batekiko kezkarik. Beraz, bere obra idazteko dakien euskara bakarra aukeratzen du: ekialdeko behe-nafarrera. Etxeparek berezko ezaugarri batzuk ditu bere idazkeran, esaterako:

 Bokalarteko r eta h mutu egiten ditu batzuetan.
 Hasierako h mutu egiten du batzuetan.
 Ez du -a mugatzailea ipintzen.

Oro har, Etxepareren ortografia nahiko irregularra da, eta hori ahozko hizkuntzan oinarritu den seinale da; izan ere, bere liburua euskaraz argitaratutako lehena izan zenez, ez zuen euskara idatziaren eredurik.

Donibane Garazi inguruko herri-euskara dialektal hori, lexiko, aditz eta sintaxi arloan, gaurko literatura-ereduarekin alderatuz gero behintzat, bitxi eta arkaiko samarra izan daiteke (acheter ‘mediku’, acusari ‘akusatzaile’, ayutari ‘laguntzaile’, cinhexi, ‘sinetsi’, drugazula ‘lagun dakizula’, ebili ‘ibili’, heben ‘hemen’, iagoytic ‘aurrerantzean’, lecot ‘salbu, ez pada’, onerizte ‘maitasun’...). Halere, gehienetan morfologian ez dabil urrunegi gaurko euskara estandarretik, idazkeran garai hartako inguruko erdaren grafia-ohituretara erabat makurturik agertu arren: arçaynic ‘artzainik’, arraxian ‘arratsean’, baque ‘bake’, beçala ‘bezala’, beqhatu ‘bekatu’, cerbiçatu ‘zerbitzatu’, echian ‘etxean’, eguin ‘egin’, erregue ‘errege’, exay ‘etsai’, gayciq ‘gaitzik’, heryoa ‘herioa’, heuscara ‘euskara’, iossi ‘josi’, iqhussiric ‘ikusirik’, ixutarçun ‘itsutasun’, ossagarri ‘osagarri’, prouechu ‘probetxu’, vici ‘bizi’, adibidez. 

 Liburuaren azalak 
Aurelia Arkotxak egindako azterketen arabera, liburuaren estalkia XVI. mende erdialdeko estalkia kontserbatu du. Aratxe larruzkoa da, eta bi azaletan ezarritako armarria Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren koinatu Luis I.a Borboi-Condéko gerrari kalbinistarena zen. 
[[Fitxategi:Sho Hagio.png|thumb|Sho Hagio irakasle japoniarra, 2014an japonierara itzuli zuen 'Linguae Vasconum Primitiae liburuarekin.]]

 Itzulpenak 
 Japonieraz: バスク初文集, Shō Hagio eta Hiromi Yoshida (2014).
 Euskaltzaindiak 2011an gaztelaniazko, frantsesezko, ingelesezko, alemanezko eta italierazko itzulpenak argitaratu zituen.
 Euskaltzaindiak katalan, galiziera, errumaniera, arabiera, kitxua eta txinerazko itzulpenak argitaratu ditu, Eusko Legebiltzarrarekin elkarlanean.

 Linguae Vasconum Primitiae euskal kulturan 
Maite Idirinek 1972an "Detchepare 1545" diskoa argitaratu zuen, Linguae Vasconum Primitiae-ko lau poema oinarri hartuta.

Xabier Letek 1974an argitaratu zuen Kontrapas poeman oinarritutako kantua, Ni naiz diskoan.

Oskorri taldeak 1977an argitaratu zuen Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoan liburu honetako hamaika olerkiren hitzak musikatu zituen, baina Gabriel Arestik apur bat gaurkotuak, errazago ulertuak izan zitezen. 

Imanol Epeldek, Etxepare RAP proiektuaren baitan, Emazten fabore eta liburuko hitzaurrea kantura eraman zituen.

Berri Txarrak taldeak Emazten fabore II kantua egin zuen Libre diskorako, Etxepareren poemari keinu eginez.

2021an "Linguae vasconum primitiae"ren irakurketa herrikoia egin zen Bilbon, Bilbo Zaharra euskaltegiak antolatuta, Klasikoen Irakurketa Jarraituaren XIV. edizioaren baitan.

Geroago, 2022an, Xabier Amurizak liburuko bertsoak euskara batura ekarri zituen, Etxepare, jalgi hadi batura izenburuko liburuan, eta XXI. mendeko errima eta neurrietara moldatu zituen.

2024an Ibon RGk "Iaquin vahu" diskoa osatu zuen, alderik alde kantatuz Etxepareren liburu osoa, Itxaro Bordaren hitzaurre eta ahapaldien aukeraketarekin.

 Ale originala erakusgai 

 Eusko Legebiltzarrean 
Euskal Parlamentuaren ekimenez, Euskara jalgi hadi plazara''' lemapean, erakusketa bat antolatu zen 2011ko otsailaren 2tik martxoaren azkenera arte, Legebiltzarraren Gasteizko egoitzan, Euskaltzaindiaren erabateko lankidetzarekin. Linguae Vasconum Primitiae liburuaren ale originala erakutsi zen lehenengo aldiz, Legebiltzarraren eskariz Parisko gobernuak frantses hiriburutik lehenengo aldiz ateratzen utzi zuena. 

 Baionako Euskal Museoan 
Baionako Euskal Museoaren mendeurrenaren harira, Linguae Vasconum Primitiae liburuaren ale bakarra Baionako Euskal Museoan ikusi ahal izango da 2025eko urriaren 11tik 2026ko urtarrilaren 11ra, Frantziako Liburutegi Nazionalak maileguan utzita. Mendeetan zehar gaurdaino iraun duen euskarazko lehen literatur argitalpenaren erakusketa Baionako euskal museora ekarri izana Etxepare Euskal Institutuak Frantziako Liburutegi Nazionalarekin eta, oro har, frankofoniako kultur eta akademia eremuko eragileekin, garatu duen lankidetza-esparruaren baitan eman da, "Ça colle au basque" proiektuaren baitan.

Erakusketa honen harira, Euskal Herrian Euskaraz taldeko kideek eserialdia egin zuten Baionako Euskal Museoan, "Etxepareren liburua Euskal Herrian atxiki dezatela eskatzeko". Ekintza honen harira, gutuna igorri dio Jean-René Etxegaraik Frantziako Kultura ministroari, “Linguae Vasconum Primitiae” liburua Euskal Herrian gordetzeko baldintzak badaudela baieztatuz.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Linguae vasconum primitiae, edizio kritikoa. Patxi Altunak paratua.

 Ikus, gainera 
 Euskarazko literatura idazlan nagusien zerrenda
 Euskararen historia
 Mosen Bernat Etxepare 1545 (Oskorri, 1977)

 Kanpo estekak 

 Patxi Altunaren 1980ko edizio kritikoa, Euskaltzaindiaren webgunean. Linguae Vasconum Primitiae. Euskaldunon Hizkuntzaren Hasikinak Patxi Salaberri Muñoak prestatuta, dibulgazioa egiteko xedea duen edizioa. Alde batean Etxepareren testua, azaleko egokitzapen ortografiko batzuekin, eta bestean testua euskara batuan emana.
 Linguae vasconum primitiæ: testu osoa, Klasikoen Gordailua''n.
 Lehen euskal liburuaren faksimile.fr/rechercher.do?index=AUT3&numNotice=12075834 catalogue.bnf.fr

Kategoria:1545eko liburuak
Kategoria:Pizkundeko euskal literatura
Kategoria:Euskal literatura
Kategoria:Euskarazko poesia liburuak
Kategoria:Nafar-lapurtera