Kenya

Kenya (), ofizialki Kenyako Errepublika (; ) Ekialdeko Afrikako estatu burujabea da. Iparraldean Etiopia du, Somalia ekialdean, Indiako ozeanoa hego-ekialdean, Tanzania hegoaldean, Uganda mendebaldean, eta Hego Sudan ipar-mendebaldean. Hego-mendebaldean Victoria aintzira du, Uganda eta Tanzaniarekin partekaturik. 580.367 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 49,3 milioi biztanle zituen 2019an.Report for Selected Countries and Subjects (valuation of Kenya GDP), International Monetary Fund, imf.org Hiriburua Nairobi da.

 Geografia 
Kenia Ekialdeko Afrikan dago, 5°N eta 5°S latitudeen artean, eta ekialdeko longitudeko 34° eta 42° artean. Iparraldean Etiopiarekin du muga, ekialdean Somaliarekin, hego-ekialdean Indiako ozeanoarekin, hegoaldean Tanzaniarekin, mendebaldean Ugandarekin, eta ipar-mendebaldean Hego Sudanekin.

Munduko estatu luze-zabalenetan 48.a da, Frantziaren tamainakoa gutxi gorabehera (580.367 kilometro koadro), eta Indiako ozeanoaren ertzeko eremu lauetatik (536 kilometroko kostaldea dauka) barnealdeko mendiguneetara hedatzen da. Rift Haran Handiak erdialdeko mendigunea erdibitzen du. Inguru horretan daude Afrikako hiru mendirik garaienak: Kenya (5.199 metro, Kenyan), Elgon (4.321 metro, Ugandan) eta Kilimanjaro (5.895 metro, Tanzanian). Mendebaldean Kakamega oihana dago, ekialdeko Afrikako oihan tropikalaren erlikia. Hala ere, Mau oihana zabalagoa da. Mendebaldean, Uganda eta Tanzaniarekin mugan, Victoria aintzira dago, Nilo ibaiaren iturburuetako bat.

Klima tropikala du kostaldean (beroa eta hezea) eta lehorra barnealdean.

 Historia 
 Kolonizazio aurreko garaia 
Turkana aintziraren aldamenetan aurkitutako aztarnek gizakia orain dela 2.600.000 urte horietan bizi izan zela frogatzen dute. Lurralde horri buruzko dokumentu zaharrenetan agertzen denez, Kenya kostaldeko hiri asko arabiarrek sortu zituzten. X. mende inguruan, bantuek hartu zuten bizilekua barrualdean; haien artean kikuyu herria nabarmendu zen. Kostaledeko arabiarrek merkataritza harremanak sortu zituzten inguruetako bantu taldeekin. Bi kultura horien arteko topaketan sortu zen swahili kultura, batasuneko bi elementuak agertuz: swahili hizkuntza et Islam erlijioa.

Erdi Aroan, kikuyu nekazariak, bantu taldekoak, lurraldeko gizatalde indartsu eta hedatuena bihurtu ziren. Hala ere, haien agintea kolokan jarri zen masai abeltzain talde nilotikoa XVI. mendean Kenya inbaditu zuenean; masai herria iparraldean kokatu zen, Somalia ondoan. 1505ean, portugaldarrek Mombasa konkistatu zuten, baina geroago Zanzibarko sultanak mendean hartu zuen itsasertza berriro; esklabo, urre, eta boli salerosketan jardun zuen, harik eta XIX. mendearen bukaeran, piraten nagusigoari amaiera eman behar zitzaiolako aitzakiaz, britainiarrek lurralde osoa hartu zuten arte.

 Garai koloniala 

1848an heldu ziren lehenbiziko alemaniar misiolariak; Rabain hartu zuten bizitokia, Mombasatik gertu. 1885. urtean, Berlingo Konferentzian, europar nazioen aginpidearen mugak ezartzeko egin zen bileran, Erresuma Batuaren esku utzi zen lurraldea, eta Ekialdeko Afrikako Britainiar Konpainiari eman zitzaion hango merkataritzaren monopolioa. Zuri iritsi berriek bertako populazioak aldarazi zituzten barnealdeko eremu emankorretatik, plantazio nekazaritzan ezartzeko. Kikuyuak bertan hasi ziren lanean, lurralde osoan barreiatutako nekazari guneetan. Masaiak, aldiz, bakartuagoak geratu ziren, haien ohiturei gaur arte eutsiz.

1902an, Britainiar Konpainiak burdinbide bat eraiki zuen Mombasako portuaren eta Victoria aintzirako lur emankorren artean; era horretara britainiarrei lurraldean sartzeko bidea erraztu zitzaien. 1920an, Britainia Handiak protektoratua kolonia bihurtu eta Kenya Britainiarra deitu zuen. 1952an, beltzen eta zurien arteko desberdintasun ekonomikoak eta sozialak zirela-eta, Mau-Mau ezkutuko elkartea matxinatu zen, kikuyu etniako Jomo Kenyatta buruzagi zela; gerrak 1960 arte iraun zuen. Britainiarrek gogor zapaldu zituzten matxinatuak eta Kenyatta atxilotu zuten, baina lurraldearen autonomia onartu behar izan zuten 1961ean. 1963. urteko abenduaren 12an Britainia Handiak Kenyaren independentzia onartu zuen. Ondorengo urteetan, estatuak harreman onak eduki zituen Erresuma Batuarekin, eta britainiar sistema administratiboaren antzekoa ezarri zuen.

 Kenya independentea 
Jomo Kenyatta izan zen lehenbiziko lehendakaria, eta 1978an, hura hil zenean, Daniel Arap Moik hartu zuen lehendakari kargua. Kenyatta hil ondoren kikuyu eta luo etnien artean gerra zibila piztuko zen beldurra zabaldu zen, baina ez zen halakorik gertatu; dena dela, Kenyako historiaren ezaugarri nagusietakoa etnien arteko liskar amaigabea da. Arap Moik bere aurretik agintari izandakoaren politika eta ekonomia moderatua bideratu zuen hasieran, baina 1982an alderdi bakarreko estatu bihurtu zuen Kenya eta neurri zorrotzak hartu zituen, gobernu autoritario eta antidemokratikoa ezarriz.

Kontrako mugimendu eta kritika asko jaso zituen, lurren kudeaketaren inguruko ustelkeria salaketak batez ere, eta 1991. urtearen amaieran atzerriko laguntza ukatu zioten nazioarteko finantza erakunde nagusiek eta mendebaldeko herrialdeek, Moi lehendakaria berrikuntza politiko eta ekonomikoak egitera behartzearren. Hala, alderdi politikoak onartu ziren eta hauteskundeak egin ziren 1992an. Alderdi anitzeko lehenengo hauteskunde haietan Moi eta haren alderdia, KANU (Kenyako Afrikar Batasun Nazionala), izan ziren garaile, gehiengoz, oposizioaren baitan zatiketa handiak zeudelako. Baina hauteskunde haiek etnien arteko gatazka odoltsuak piztu zituzten, batez ere oposizioko kikuyuen kontra. Milaka pertsonak ihes egin behar izan zuten beren herrietatik eta ehunka hildako izan ziren.

Gobernuak ustelkeriaren kontrako neurri gogorrak hartu zituen, nazioarteko presioaren eraginez, baina inflazio izugarria, langabezia areagotzea eta zerbitzu publikoen murrizketa ekarri zuten neurri horiek. Gorabeherak gorabehera, 1998ko hauteskundeetan ere Arap Moi izan zen garaile, eta legebiltzarrerakoetan haren alderdiak irabazi zuen. Urte haietan, giza eskubideen kontrako eraso ugari salatu ziren: demokraziaren aldeko ikasle mugimenduari eraso zitzaion; 1997ko abuztuan 450 pertsonatik gora atxilotu zituzten. 1998ko udaberrian, garbiketa etnikoko ekintzen barruan, ehun nekazari kikuyu hil zituzten Rift Haranean. Urte bereko abuztuaren 7an, 224 pertsona hil ziren, Nairobiko estatubatuar enbaxadaren aurka Al Kaidak egin zuen atentatuan.. 2002an, konstituzioak ezarritako agintaldi muga zela eta, Moi ezin izan zen hauteskundeetan aurkeztu, eta bere ondorengo Uhuru Kenyattari eman zion babesa. National Rainbow Coalitionek, oposizioko alderdi asko biltzen zituen koalizioak, irabazi zituen 2002ko hauteskunde demokratikoak eta Mwai Kibaki izendatu zuten presidente.

Kibakiren agintaldian, ustelkeriako eskandalu handiak izan ziren, eta baita enfrentamendu gogorrak ere, presidenteak bultzatutako konstituzio berriaren proiektuaren aurkakotasunez, botere handia ematen baitzion hark presidenteari. 2005eko azaroan egindako erreferendumean, atzera bota zen proiektu hori. 2007ko abenduko hauteskundeetan, Mwai Kibaki lehendakaria eta oposizioko alderdi nagusiaren hautagaia Raila Odinga ziren lehiakide nagusiak. Odingak irabazi behar zuela zirudienean, Kibaki nagusitu zen boto zenbaketan. Oposizioak iruzurra salatu zuen, eta europar begiraleek hala ziurtatu zuten; manifestazio handiak egin ziren eta Odingak herriaren lehendakari izendatu zuen bere burua eta botoak berriz zenbatzea eta Kibakik gobernua uztea eskatu zuen. 2008ko otsailean amaitu zen krisialdi hori, gobernuak eta oposizioak agintea erdibanatzeko akordioa lortu zutenean.

2010eko abuztuan, kenyarrek baiezkoa eman zioten konstituzio berriari erreferendumean. 2011ko urrian, AEBek bultzatuta, Kenyako tropak Somalian sartu ziren Al-Shabab talde islamistaren aurka egiteko. Uhuru Kenyattak irabazi zituen 2013ko presidentetzarako hauteskundeak, botoen %50,03ko babesarekin; Raila Odinga aurkariak "irregulartasunak" salatu zituen. Kenyako armadak Somalian egiten zituen operazioen erantzun gisa, Nairobiko Westgate merkataritza gunearen aurkako erasoa egin zuen Al-Shababek 2013ko irailean; 72 lagun hil ziren. 2014an, berriz, kenyar kristauen kontrako erasoak egin zituzten Al-Shababeko kideek Mandera eskualdean: autobus bateko 28 bidaiari hil zituzten azaroan, eta harrobi bateko 36 langile abenduan. 2015eko apirilaren 2an, 147 pertsona hil ziren Al-Shababek Garissako unibertsitatearen aurka egindako erasoan.

Uhuru Kenyattak irabazi zituen 2017ko abuztuko presidentetzarako hauteskundeak, baina Auzitegi Gorenak emaitzak baliogabetu zituen, irregulartasunak izan zirelako. Urriaren 26an errepikatu ziren, eta orduan ere Kenyatta nagusitu zen; oposizioko NASA alderdiak, ordea, boikota egin zien bozei, abstentziora deituta, eta parte hartzea ez zen %40ra iritsi.

 Gobernua eta administrazioa 
 Politika 
Kenyako Errepublika estatu burujabea eta Commonwealth erakundeko kidea da 1963az geroztik, eta errepublika 1964az geroztik. Indarrean dagoen 2010eko konstituzioaren arabera, presidentea da estatuburua eta gobernuburua. Parlamentuak bi ganbera ditu: Senatua (67 kide) eta Nazio Biltzarra (349 kide).

 Banaketa administratiboa 
2010eko konstituzioak aldatu zuen Kenyako banaketa administratiboa. Ordura arte, zortzi mikowa edo probintzia zeuden: Erdialdea
Kostaldea, Ekialdea, Nairobi, Ipar-ekialdea, Nyanza, Rift Harana eta Mendebaldea. 2013tik aurrera, berriz, 47 konderri autonomotan dago banaturik herrialdea.
400px|thumb|Kenyako konderriak
  Konderria  Lehengo probintzia  Eremua(km2)  Biztanleria(2009)  Hiriburua 1  Mombasa  Kostaldea 212,5939.370 Mombasa 2  Kwale  Kostaldea 8.270,3649.931 Kwale 3  Kilifi  Kostaldea 12.245,91.109.735 Kilifi 4  Tana River  Kostaldea 35.375,8240.075 Hola 5  Lamu  Kostaldea 6.497,7191.539 Lamu 6  Taita–Taveta Kostaldea 17.083,9284.657 Mwatate 7 Garissa  Ipar-ekialdea 45.720,2623.060 Garissa 8  Wajir  Ipar-ekialdea 55.840,6661.941 Wajir 9  Mandera  Ipar-ekialdea 25.797,71.025.756 Mandera 10  Marsabit  Ekialdea 66.923,1291.166 Marsabit 11  Isiolo  Ekialdea  25.336,1143.294 Isiolo 12  Meru  Ekialdea  6.930,11.356.301 Meru 13  Tharaka-Nithi  Ekialdea 2.409,5365.330 Kathwana 14  Embu  Ekialdea 2.555,9516.212 Embu 15  Kitui  Ekialdea 24.385,11.012.709 Kitui 16  Machakos  Ekialdea 5.952,91.098.584 Machakos 17  Makueni  Ekialdea 8.008,9884.527 Wote 18  Nyandarua  Erdialdea 3.107,7596.268 Ol Kalou 19  Nyeri  Erdialdea 2.361,0693.558 Nyeri 20  Kirinyaga  Erdialdea 1.205,4528.054 Kerugoya / Kutus 21  Muranga  Erdialdea 2.325,8942.581 Muranga 22  Kiambu  Erdialdea 2.449,21.623.282 Kiambu 23  Turkana  Rift Harana 71.597,8855.399 Lodwar 24  West Pokot  Rift Harana 8.418,2512.690 Kapenguria 25  Samburu  Rift Harana 20.182,5223.947 Maralal 26  Trans-Nzoia  Rift Harana 2.469,9818.757 Kitale 27  Uasin Gishu  Rift Harana 2.955,3894.179 Eldoret 28  Elgeyo-Marakwet  Rift Harana 3.049,7369.998 Iten 29  Nandi  Rift Harana 2.884,5752.965 Kapsabet 30  Baringo  Rift Harana 11.075,3555.561 Kabarnet 31  Laikipia  Rift Harana 8.696,1399.227 Rumuruti 32  Nakuru  Rift Harana 7.509,51.603.325 Nakuru 33  Narok  Rift Harana 17.921,2850.920 Narok 34  Kajiado  Rift Harana 21.292,7687.312 Kajiado 35  Kericho  Rift Harana 2.454,5752.396 Kericho 36  Bomet  Rift Harana 1.997,9730.129 Bomet 37  Kakamega  Mendebaldea 3.033,81.660.651 Kakamega 38  Vihiga  Mendebaldea 531,3554.622 Vihiga 39  Bungoma  Mendebaldea 2.206,91.375.063 Bungoma 40  Busia  Mendebaldea 1.628,4743.946 Busia 41  Siaya  Nyanza 2.496,1842.304 Siaya 42  Kisumu  Nyanza 2.009,5968.909 Kisumu 43  Homa Bay  Nyanza 3.154,7963.794 Homa Bay 44  Migori  Nyanza 2.586,4917.170 Migori 45  Kisii  Nyanza 1.317,91.152.282 Kisii 46  Nyamira  Nyanza 912,5598.252 Nyamira 47  Nairobi  Nairobi 694,93.138.369 Nairobi    581.309,038.610.997 Nairobi

 Demografia 
 Biztanleria 
49,3 milioi biztanle zituen 2019an. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %39 dira, 15-24 urte bitartekoak %19,6, 25-54 urte bitartekoak %34,3, 55-64 urte bitartekoak %4 eta 65 urtetik gorakoak %3,1.

Kenya da azken hamarkadetan biztanle kopuruan igoera handienetakoa izan duen munduko herrialdeetako bat; jaiotza tasa garaia du (milako 22,6 2018an), eta heriotza tasa murrizten ari denez, oso nabarmena da hazkundea. Horrek arazoak sortzen ditu biztanleen beharrak asetzeko (lurra, bizitokia, lana, hezkuntza, zerbitzuak, etab.), eta baliabideetan oso aberatsa ez izaki, kinka larrian jarri du Kenyako ekonomia. Demografiaren gorabeherez gainera, eragina izan du somaliar iheslari saldoen iritsierak (300.000 baino gehiago 2017an). Dena dela, bizi itxaropena 64,6 urtera iritsi da (2018ko zenbatespena), eta alfabetatuta dauden biztanleen zenbatekoari dagokionez, Afrikako beste herrialdeen batez bestekotik gora dago (%78 inguru zeuden alfabetaturik 2015ean, eta 1960an %20 bakarrik ziren).

 Banaketa etnikoa 
Kenya bertako biztanleak dira nagusi, baina 100 talde etnikotik gora bereizten dira. Bantu multzoko etniak dira handienak. Etnia banaketa, 2014ko zenbatespenaren arabera, hau da: kikuyuak %17,2, luhyak %13,8%, kalejinak %12,9, luoak %10,5, kambak %10,1, somaliarrak %6,2, kisiiak %5,7, mijikendak %5,1%, meruak %4,3, turkanak %2,6, eta masaiak 2,2. Ugaritasun horrek komunikazio arazoak sortzen ditu biztanleen artean.

 Hizkuntzak 
Ingelesa eta swahilia dira herrialdeko hizkuntza ofizialak, beste mintzaira asko egiten badira ere.

 Erlijioak 
Kristauak %83 dira (protestanteak %47,7, katolikoak %23,4, beste kristauak %11,9), musulmanak %11,2, erlijio tradizionalen jarraitzaileak %1,7, eta erlijiorik gabeak %2,4 (2009ko zenbatespenak).

 Hiri nagusiak 

 Ekonomia 
eskuinera|280px|thumb|Safariek erakarrita, turismoa asko garatu da Kenyan.
Ekialdeko Afrikako ekonomia, finantza eta garraioaren erdigunea da Kenya. 2010eko hamarkadan asko hazi zen BPG erreala, urtean %5 baino gehiago, batez beste. 2014tik aurrera, errenta ertain baxuko herrialdetzat hartzen du Munduko Bankuak. Beti ere, gobernantza ahulak eta ustelkeriak oztopatutu dute garapen ekonomikoa. Langabezia %40 ingurukoa zen 2013an.

Nekazaritza da ekonomiaren oinarria (barne produktu gordinaren %34,5, langileen %61 inguru); lurra da, hain zuzen ere, natura baliabide nagusia. Bertako lurren %11 inguru da nekazaritzarako egokia, baina kenyar nekazariek beren beharrak asetzeko adinako uzta baino ez dute ateratzen, laboreak bereziki (artoa), eta klimaren gorabeheren mende dago uzta. Kafea eta tea ere egiten dira, baina esportaziorako. Gai horien esportazioa da, hain zuzen ere, herrialdeko diru iturri nagusietako bat: munduko bigarren te-esportatzailerik handiena da Kenya.

Meatzaritza ere garrantzi handiko jarduera da, eta turismoak indar handia izan zuen 1990eko hamarkadaren hasieran, baina denborarekin behera egin du turismoak, inguruko herrien lehiaren eraginez eta Kenya barneko liskar politikoen ondorioz bereziki. Industria Afrikako ekialdeko beste herrialde batzuetan baino aurreratuagoa da, baina oraindik oso ahula da (barne produktu gordinaren %17,8 2017an). Erregai gisa erabiltzeko energia iturririk eza da gabezia nagusietako bat. Erabateko mendekotasuna du atzerriko inbertsio eta laguntzekiko, erregaiak lortzeko batez ere. Inbertsioak erakartzeko ahaleginak ez ezik, saio bereziak egin dira energia kanpotik inportatu behar ez izateko. Gobernuak energia alternatiboak ekoizteko bideak bilatu ditu; horrela, energia geotermikoa ekoizten da, eta ekoizpen hori areagotzeko ahaleginak egiten ari dira. Kanpo zor handia du, eta presio demografikoarekin batera, kalte handia egiten dio horrek bertako ekonomiari.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Afrikako Aintzira Handiak
 Ekialdeko Afrika

 Kanpo estekak 
  Kenyako gobernuaren webgunea, kenya.go.ke


Kategoria:Nazio Batuen Erakundeko kideak