Irailaren 3

Irailaren 3a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita seigarren eguna da, 247.a bisurteetan. 119 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1902 – Bilboko Euskalduna ontziolan lehen itsasontzia ureratu zuten.
 1980 – ETAk Antonio Fernandez Guzman Bilboko portuko gidaria hil zuen Santurtzin.

 Mundua 
 301 – San Marinoko errepublika sortu zen, gaur egun existitzen den errepublika zaharrena.
 1713 – Terrassa (Katalunia): Borboien tropek hiribildua okupatu, su eman eta arpilatu zuten hiru egunetan zehar.
 1783 – Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra: Parisko ituna sinatuz amaitu zen.
 1939 – 
 Frantziak eta Britainia Handiak (beste batzuen artean) gerra deklaratu zioten Alemaniari.
 SS Winnipeg itsasontzia, Espainiar Errepublikako 2.200 errefuxiatuarekin, Txilera iritsi zen. Pablo Neruda olerkariak antolatu zuen bidaia.
 1998 – Swissair konpainiako hegazkin batek istripua izan eta Kanadako kostaldeen aurreko itsasora erori zen, 229 hildako.
 2004 – Beslango eskolako sarraskia: errusiako armada indarrez sartu zen txetxeniar erradikalek bahituta zeukaten eskolan, 344 hildako eraginez, gehienak haurrak eta irakasleak.
 2006 – 2.000 etorkinetik gora ailegatu ziren Kanarietara asteburu bakar batean, inoizko kopururik handiena.
 2010 – Zeelanda Berriko Christchurch hirian 7,1 graduko lurrikarak kalte materialak eragin zituen.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1980 – Atlantic City filma estreinatu zen, Louis Mallek zuzendu eta Burt Lancaster, Susan Sarandon, Kate Reid, Robert Joy, Hollis McLaren, Michel Piccoli eta Al Waxman aktoreek antzeztu zutelarik.
 2004 – Alejandro Amenábar txiletar-espainiar zinema zuzendariaren Mar adentro filma estreinatu zen.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 
 2007 – Euskaltube, bideoak jarri eta ikusteko euskarazko ataria, abian jarri zen.

 Mundua 
 1976 – Viking II Marten lurreratu zen.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1705 – Frantzisko Tomas Agirre, Montehermosoko III. markesa, arabar aitoren seme eta politikaria (h. 1759).
 1722 – Manuel Ignacio Altuna, Azkoitiko Zalduntxoetako bat (h. 1762).
 1793 – José Ventura Agirre-Solarte, bizkaitar merkatari, bankari eta politikaria (h. 1842).
 1801 – Martin Luis Etxeberria Iturralde, Lehen Karlistaldiko nafar brigadier karlista (h. 1838).
 1868 – Serapio Huitzi Lazkano, nafar ingeniaria eta idazlea (h. 1953).
 1876 – 
 Federiko Belaustegigoitia, euskal idazlea (h. 1947).
 Federiko Eskauriaza, Begoñako Errepublikako azken alkatea (h. 1950).
 1886 – Jean Elitxagarai, euskal arraunlaria (h. 1987).
 1895 – François Elitxagarai, euskal arraunlaria.
 1897 – Francisco Belaustegigoitia, Bilboko Athletic Klubeko jokalaria (h. 1981).
 1899 – Errose Bustintza, euskal idazlea, abertzalea eta euskaltzalea (h. 1953).
 1919 – Pedro Alconero, bizkaitar futbolaria (h. 1963).
 1937 – Miguel Iguaran, gipuzkoar futbolari ohia.
 1945 – Rosa Soroa, gipuzkoar erraketista.
 1947 – Jose Alustiza, gipuzkoar belar hockeyko jokalari ohia.
 1955 –
 Xabier Erize, nafar filologoa, soziolinguista, historialaria eta kudeatzailea, Lleidan.
 Laurent Malet, lapurtar aktorea.
 Pierre Malet, lapurtar aktorea.
 Fito Rodriguez, euskal idazlea eta EHU eta UEUko irakaslea.
 1956 – Maria Jose Beaumont, nafar abokatua, Itoizko Koordinakundearen sortzailea, bozeramailea eta abokatua.
 1957 – Walter Wendelin, ezker abertzalearen eta Askapenaren kide internazionalista, Zürichen.
 1959 – Bernard Ruiz-Picasso, lapurtar poeta, Pablo Picassoren iloba.
 1963 – Luis Carlos León, nafar beisbol eta softbol jokalari ohia.
 1964 – Luis Fernando Fernández, bizkaitar futbolari ohia, Zamoran.
 1969 – José María Pulido, bizkaitar beisbol eta softbol jokalari ohia.
 1970 – Iosune Cousillas Aramendi, gipuzkoar Irakaslea, euskal ekintzailea eta feminista.
 1971 – Samuel Caro, PSNko nafar politikaria.
 1972 – Jorge Sola, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1974 – David Tijero, bizkaitar idazlea.
 1975 – Xavier Ipharragerre, lapurtar futbolari ohia.
 1978 – André Hirigoien, lapurtar pilotua.
 1979 – Alazne Etxeberria, gipuzkoar antzezlea.
 1989 – Josu Santamaría, bizkaitar futbolaria.
 1992 – Jon Ander Aranburu, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.
 1993 – Jone Guarrotxena, bizkaitar futbolaria.
 1995 – Iñigo Ibargoien, gipuzkoar futbolaria.
 1997 – Javi Areso, nafar futbolaria.
 1999 – Gabriel Lizarraga, nafar futbolaria.

 Mundua 
 1392 – Filippo Maria Visconti, italiar aristokrata (h. 1447).
 1499 – Diana Poitierskoa, Frantziako aristokrata nabarmena, Henrike II.a Frantziakoaren maitalea (h. 1566).
 1615 – Mary Bradbury, Salemgo sorginkeria prozesuan kondenatua izan zen baina exekuziotik ihes egitea lortu zuen emakumea (h. 1700).
 1617 – Roshanara Begum, mongolen printzesa inperiala eta poeta (h. 1671)
 1695 – Pietro Antonio Locatelli, italiar musikagile eta biolinista (h. 1764).
 1707 – Johann Peter Süssmilch, alemaniar apaiza (h. 1767).
 1728 – Matthew Boulton, ingeles fabrikatzailea, James Watten bazkidea (h. 1809).
 1734 – Joseph Wright Derbykoa, ingeles margolaria (h. 1797).
 1781 – Eugène de Beauharnais, frantziar printze eta militarra (h. 1824).
 1803 – Prudence Crandall, Estatu Batuetako emakumeen boto-ematearen eta afro-amerikarren eskubideen aldeko maistra eta ekintzailea (h. 1890).
 1810 – Paul Kane, irlandar-kanadar margolaria (h. 1871).
 1813 – József Eötvös, idazle eta politikari hungariarra (h. 1871).
 1814 – James Joseph Sylvester, ingeles matematikaria (h. 1897).
 1828 – Caroline de Barrau, frantziar hezitzailea, feminista, aktibista eta filantropoa (h. 1888).
 1832 – Johanna Christina von Hofsten, suediar haur literaturako idazlea (h. 1913).
 1842 – Eufemia Cabrera de Borda, kolonbiar poeta, idazle, kazetari eta irakaslea (h. 1915).
 1849 – Federico Loygorri, andaluziar militar eta politikaria (h. 1915).
 1851 – Olga Konstantinovna, Greziako erregina ezkontidea (h. 1926).
 1856 – Louis Sullivan, estatubatuar arkitektoa (h. 1924).
 1859 – Jean Jaurès, frantziar buruzagi sozialista (h. 1914).
 1860 – Naema Helsingius, finlandiar irakaslea (h. 1933).
 1868 – Mary Parker Follett, estatubatuar gizarte-ekintzaile eta kudeaketa-aditua (h. 1933).
 1869 – Fritz Pregl, esloveniar-austriar kimikaria, 1923ko Kimikako Nobel Saria (h. 1930).
 1873 – Charles Allan Gilbert, estatubatuar artista eta ilustratzailea (h. 1929).
 1874 – Carl Størmer, norvegiar geofisikari eta matematikaria,  aurora polarretan aditua (h. 1957).
 1875 – Ferdinand Porsche, austriar ingeniaria, Porsche automobilen enpresaren sortzaileetako bat (h. 1951).
 1877 – Yann-Vari Perrot, bretainiar presbistero abertzalea (h. 1943).
 1894 – Luigi Platé, italiar auto gidaria (h. 1975).
 1899 – Frank Macfarlane Burnet, australiar birologoa immunologian egindako ekarpenagatik ezaguna, 1960ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1985).
 1900 – Urho Kekkonen, Finlandiako presidentea (h. 1986).
 1904 – André Jacquemin, frantziar margolari eta grabatzailea (h. 1992).
 1905 – Carl David Anderson, estatubatuar fisikaria, 1936ko Fisikako Nobel Saria (h. 1991).
 1907 – Encarnación Fuyola Miret, Espainiako Bigarren Errepublikako maistra eta Espainiako Alderdi Komunistako militantea (h. 1982).
 1909 – Elise Harmon, estatubatuar fisikaria, kimikaria eta asmatzailea (h. 1985).
 1910 – Maurice Papon, frantziar goi-funtzionario eta politikaria (h. 2007).
 1913 – Alan Ladd, estatubatuar aktorea (h. 1964).
 1920 – Chabuca Granda, perutar sortzailea (h. 1983).
 1923 – Mort Walker, estatubatuar komikigilea (h. 2018).
 1924 – Jordi Sarsanedas, kataluniar idazlea (h. 2006).
 1925 – Miguel Sánchez-Mazas, espainiar filosofo eta matematikaria (h. 1995).
 1926 –
 Alison Lurie, estatubatuar eleberrigilea (h. 2020).
 1928 – Gaston Thorn, luxenburgoar politikaria, Europako Batzordeko presidentea (h. 2007).
 1929 –
 Carlo Clerici, italiar jatorriko suitzar txirrindularia (h. 2007).
 Irene Papas, greziar aktorea (h. 2022).
 1931 – Samir Amin, egiptoar ekonomialari marxista (h. 2018).
 1934 – Xavier Darasse, frantziar musikaria (h. 1992).
 1935 – Fernando de Trazegnies Granda, Perutar abokatu, idazle, historialari eta genealogista.
 1936 – Zine El Abidine Ben Ali, Tunisiako presidentea (h. 2019).
 1938 –
 Caryl Churchill, britainiar antzerkigilea.
 Ryōji Noyori, japoniar kimikaria, 2001eko Kimikako Nobel Saria.
 1940 –
 Eduardo Galeano, uruguaiar kazetari eta idazlea (h. 2015).
 Brian Lochore, zeelandaberritar errugbilaria (h. 2019).
 1941 –
 Sergei Dovlatov, errusiar kazetari eta idazlea (h. 1990).
 Camila Loboguerrero, kolonbiar zinema zuzendaria (h. 2025).
 1947 –
 Kjell Magne Bondevik, Norvegiako lehen ministroa.
 Mario Draghi, italiar bankari,  ekonomista eta politikaria, Europako Banku Zentralaren presidente eta Italiako lehen ministroa.
 Gérard Houllier, frantziar futbolari eta entrenatzailea (h. 2020).
 1948 – Levy Mwanawasa, Zambiako presidentea (h. 2008).
 1950 – Miguel Altieri, txiletar agroekologia irakaslea.
 1953 – Jean-Pierre Jeunet, frantziar zinema zuzendaria eta gidoigilea.
 1955 – Rob Hirst, australiar musikaria, Midnight Oil taldeko kidea (h. 2026).
 1959 – José Luis Laguía, espainiar txirrindulari ohia.
 1960 – Perry Bamonte, ingeles musikaria, The Cure taldeko gitarra-jotzailea (h. 2025).
 1962 – 
 Nikolai Denkov, Bulgariako lehen ministroa.
 Susanna Rafart, kataluniar poeta, idazlea, itzultzailea, arte- eta literatura-kritikaria.
 1963 – Guido Imbens, herbeheretar-estatubatuar ekonomialaria, 2021eko Ekonomiako Nobel Saria.
 1965 –
 Vilborg Davíðsdóttir, islandiar idazle eta kazetaria.
 Charlie Sheen, estatubatuar aktorea.
 1967 – Daron Acemoğlu, turkiar-estatubatuar ekonomialaria, 2024ko Ekonomiako Nobel Saria.
 1969 – Nao Bustamante, estatubatuar performancelaria eta multimedia artista.
 1971 –
 Kiran Desai, indiar idazlea.
 Peter Fox, reggae eta hip hop estiloetako alemaniar musikaria.
 1972 – Natalia Estrada, espainiar aktore eta telebista aurkezlea.
 1973 – Dana Eden, israeldar telebista ekoizlea (h. 2026).
 1974 – Clare Kramer, estatubatuar aktorea.
 1975 – Redfoo, estatubatuar DJa, abeslaria eta rapperra.
 1977 – Stephen Laybutt, australiar futbolaria (h. 2024).
 1978 –
 Tinkara Kovač, esloveniar abeslaria.
 Alba Vergés, kataluniar ekonomialari eta politikaria.
 1979 – Melissa Mars, frantziar abeslaria.
 1981 – Bracha van Doesburgh, herbehereetar aktorea.
 1984 – Paz de la Huerta, estatubatuar aktorea.
 1985 – Yūki Kaji, japoniar ahots bikoiztaile, aktore eta J-pop abeslaria.
 1988 – Carla Suárez Navarro, espainiar tenislari ohia.
 1989 – Arancha Nogueira, galiziar idazlea.
 1993 – Dominic Thiem, austriar tenislaria.
 1994 – María Mercedes Coroy, guatemalar aktore kaktxikela.
 1996 – Neilson Powless, estatubatuar txirrindularia, oneida leinukoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1834 – Juan José Maria Jandiola, bizkaitar abokatu eta politikaria (j. 1774).
 1891 – Lucas Etxeberria, arabar ingeniaria (j. 1831).
 1942 – Rubén Ruiz Ibarruri, Dolores Ibarruri Pasionariaren semea eta Armada Gorriko gudaria, Stalingraden (j. 1920).
 1949 – Pablo Fermin Irigarai "Larreko", nafar mediku eta idazlea (j. 1869).
 1970 – Saturnino Legarda, nafar organista eta musikagilea (j. 1896).
 1995 - Lourdes Lejarreta, bizkaitar erizain eta kooperantea, Ekuatore Ginean (j. 1958).
 2002 – Fernando Murua Quintana, Fernandito, La Polla Records musika taldeko bateria-jotzailea (j. 1962).
 2007 – Santiago Zubieta, bizkaitar futbolaria, Madrilen (j. 1908).
 2011 – Josefa Molera, nafar zientzialaria eta kimikaria (j. 1921).
 2021 – Olatz Vázquez, bizkaitar kazetari eta argazkilaria (j. 1994).
 2025 – Mirentxu Loiarte, euskarazko zinema zuzendari eta gidoigile nafarra (j. 1938).

 Mundua 
 1120 – Gerardo Sasso, San Joan Ordenaren sortzailea (j. c. 1040).
 1402 – Gian Galeazzo Visconti, italiar aristokrata (j. 1351).
 1592 – Robert Greene, ingeles poeta, antzerkigile eta eleberrigilea (j. 1558).
 1597 – Jakobe Badengoa, Badengo printzesa (j. 1558).
 1658 – Oliver Cromwell, ingeles politikari eta militarra (j. 1599).
 1711 – Élisabeth Chéron, jakintza alor anitzeko frantziar emakumea (j. 1648).
 1747 – Kristina Luisa Oettingen-Oettingengoa, Brunswick-Lüneburgeko dukesa (j. 1671).
 1792 – Marie-Thérèse-Louise de Savoie-Carignan, Lamballeko printzesa, frantziar aristrokrata (j. 1749).
 1820 – Benjamin Henry Latrobe, britainiar-estatubatuar arkitektoa (j. 1764).
 1858 – Étienne-Bruno-Marie d'Arbou, frantziar apaiz katolikoa, Baionako apezpikua izandakoa (j. 1778).
 1877 – Adolphe Thiers, Frantziako Hirugarren Errepublikako presidentea (j. 1797).
 1883 – Ivan Turgeniev, errusiar idazlea (j. 1818).
 1890 – Vasile Alecsandri, errumaniar olerkari, antzerkigile, politikari eta diplomazialaria (j. 1821).
 1918 – Fania Kaplan, judu jatorriko militante eserista, Lenin hiltzen saiatzearren ospetsua (j. 1890).
 1939 – Edvard Westermarck, finlandiar soziologo eta antropologo soziala (j. 1862).
 1948 – Edvard Beneš, Txekoslovakiako presidentea (j. 1884).
 1952 – Antti Tulenheimo, Finlandiako lehen ministroa (j. 1879).
 1962 –
 Dorothy Brookshaw, kanadar atleta, 4x100 metroko probetan aditua (j. 1912).
 Edward Estlin Cummings, estatubatuar olerkaria (j. 1894).
 1963 – Louis MacNeice, irlandar idazlea (j. 1907).
 1969 – Luis Antonio Bolín, espainiar abokatu eta kazetari faxista (j. 1894).
 1970 – Alan Wilson, estatubatuar abeslari eta egile abeslaria, Canned Heat taldeko kidea (j. 1943).
 1974 – Aurora Bertrana, katalan idazle eta biolin-jotzailea (j. 1892).
 1981 – Rensis Likert, estatubatuar psikologo eta kudeaketa-aditua, Likert eskalaren sortzailea (j. 1903).
 1982 – Cristina Valls, mallorcar aktorea, XX. mendearen lehen erdiko Mallorcako antzerkiaren bultzatzaileetako bat (j. 1901).
 1983 – Piero Sraffa, italiar ekonomialaria (j. 1898).
 1987 – Morton Feldman, estatubatuar musikagilea (j. 1926).
 1989 – Gaetano Scirea, italiar futbolaria (j. 1953).
 1991 – Frank Capra, italiar-estatubatuar zinema zuzendaria (j. 1897).
 1992 – Barbara McClintock, estatubatuar genetista, 1983ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1902).
 1994 – Berta Hansson, suediar artista eta hezitzailea (j. 1910).
 1995 – Fernando Montero Moliner, Katalan Herrietako filosofoa (j. 1922).
 2007an desagertua – Steve Fossett, estatubatuar milionario eta abenturazalea (j. 1944).
 2008 – Françoise Demulder, frantziar gerra-fotokazetaria, World Press Photo saria irabazi zuen lehen emakumea (j. 1947).
 2012 –
 Michael Clarke Duncan, estatubatuar aktorea (j. 1957).
 Sun Myung Moon, Batasunaren Elizaren korear sortzailea (j. 1920).
 2016 –
 Maria Isabel Barreno, portugaldar feminista, historialaria, filosofoa eta idazlea (j. 1939).
 Jean-Christophe Yoccoz, frantziar matematikaria (j. 1957).
 2017 –
 John Ashbery, estatubatuar poeta, AEBetako poetarik esanguratsuenetakoa (j. 1927).
 Joan Colom, kataluniar argazkilaria (j. 1921).
 2022 –
 Eva Børresen, alemaniar-norvegiar zeramikaria (j. 1920).
 Carme Giralt i Rosés, kataluniar irakaslea, hezkidetza, eskultismo laikoa eta tokiko politikaren alde lan egin zuena (j. 1940).
 2023 –
 Carme Junyent, kataluniar hizkuntzalaria (j. 1955).
 Amando de Miguel, espainiar soziologoa (j. 1937).
 2024 –
 Vladimir Bure, errusiar igeririlaria (j. 1950).
 Mónica del Raval, prostituta eta aktorea (j. 1964).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Santu kristauak: Arrate eta Gregorio.
 Sehaska egutegiko izendegia: Arrate, Sarri eta Sarria.

 Kanpo estekak 

Irailaren 2 | Urteko egutegi | Irailaren 4
Kategoria:Urteko egunak