Sailkapen zientifiko

Sailkapen zientifikoa edo biologiako sailkapen zientifikoa biologian espezie eta organismoak sailkatzeko erabiltzen den sistema da. Lineok proposatu zuen metodoan oinarritzen da, baina, ondoren, Charles Darwinek egindako ekarpenekin hobetu zen, eta DNAri buruzko ikerketek eta analisi informatikoek berritu egin dute hori egiteko modua.

Biologian, taxonomia (antzinako grezieraz: τάξις (taxis) «xedapena» eta -νομία (-nomia) «metodoa») da ezaugarri partekatuetan oinarritutako organismo biologikoen taldeak izendatzeko, definitzeko (xedatzeko) eta sailkatzeko azterketa zientifikoa. Organismoak taxonetan taldekatzen dira, eta talde horiei maila taxonomikoa ematen zaie. Maila jakin bateko taldeak batu daitezke maila handiagoko talde inklusiboago bat osatzeko, hierarkia taxonomiko bat sortuz. Erabilera modernoko lerro nagusiak dira: domeinua, erreinua, filum (batzuetan, botanikan, dibisio erabiltzen da filumaren ordez), klasea, ordena, familia, generoa eta espeziea dira. Carl Linnaeus botanikari suediarra jotzen da egungo taxonomia sistemaren sortzailetzat, taxonomia «linnearra» izenez ezagutzen den sistema garatu baitzuen organismoak kategorizatzeko eta nomenklatura binomiala organismoak izendatzeko.

Definizioa
Taxonomiaren definizio zehatza aldatu egiten da iturri batetik bestera, baina diziplinaren muina bera izaten jarraitzen du: organismo taldeen sorkuntza, izendapena eta sailkapenaWilkins, J. S. (5 February 2011). "What is systematics and what is taxonomy?". Archived from the original on 27 August 2016. Retrieved 21 August 2016. Hona hemen, erreferentzia-puntu gisa, taxonomiaren definizio berriak:

 Banakoak espezieetan taldekatzeko teoria eta praktika, espezieak talde handiagoetan antolatuz eta talde horiei izenak emanez eta horrela sailkapen bat sortuzJudd, W. S.; Campbell, C. S.; Kellogg, E. A.; Stevens, P. F.; Donoghue, M. J. (2007). "Taxonomy". Plant Systematics: A Phylogenetic Approach (3rd ed.). Sunderland: Sinauer Associates.
 Deskribapena, identifikazioa, nomenklatura eta sailkapena barne hartzen dituen zientziaren eremua (eta sistematikaren osagai nagusia)Simpson, Michael G. (2010). "Chapter 1 Plant Systematics: an Overview". Plant Systematics (2nd ed.). Academic Press. ISBN 9780123743800.
 Sailkapenaren zientzia; biologian, organismoen antolamendua sailkapen bateanKirk, P. M.; Cannon, P. F.; Minter, D. W.; Stalpers, J. A., eds. (2008). "Taxonomy". Dictionary of the Fungi (10th ed.). CABI.
 Organismo bizidunei aplikatutako sailkapenaren zientzia, espezieak sortzeko bitartekoen azterketa barne, etabWalker, P. M. B., ed. (1988). The Wordsworth Dictionary of Science and Technology. W. R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press.
 Organismo baten ezaugarrien azterketa, sailkatzeari begiraLawrence, E. (2005). Henderson's Dictionary Of Biology. Pearson/Prentice Hall. ISBN 9780131273849..
 Sistematikak filogenia aztertzen du taxonomiaren arlo inklusiboenaren sailkapenean eta izenetan itzul daitekeen patroi bat emateko (definizio desiragarri baina ezohiko gisa zerrendatua).

Definizioek taxonomia sistematikaren suberemutzat hartzen dute (2. definizioa); erlazio hori alderantzikatzen dute (6. definizioa), edo bi terminoak sinonimotzat hartzen dituztela dirudi. Nolabaiteko desadostasuna dago nomenklatura biologikoa taxonomiaren zatitzat (1. eta 2. definizioak) hartzen den ala taxonomiatik kanpoko sistematikaren zatitzat. Adibidez, 6. definizioa konbinatzen da nomenklatura taxonomiatik kanpo kokatzen duen sistematikaren definizio honekin6= :
 Sistematika: Organismoen identifikazioa, taxonomia eta nomenklatura aztertzea, izaki bizidunen sailkapena barne hartuta haien erlazio naturalei dagokienez, eta taxonen bariazioa eta bilakaera aztertzea.

1970ean, Michener et al, biologia sistematikoaren eta taxonomiaren (askotan nahasten eta bereizi gabe erabiltzen diren terminoak) honela definitu zituztenMichener, Charles D.; Corliss, John O.; Cowan, Richard S.; Raven, Peter H.; Sabrosky, Curtis W.; Squires, Donald S.; Wharton, G. W. (1970). Systematics In Support of Biological Research. Washington, DC: Division of Biology and Agriculture, National Research Council.:

Termino multzo batek (taxonomia, biologia sistematikoa, sistematika, sailkapen zientifikoa, sailkapen biologikoa eta filogenetikoa barne), batzuetan, esanahi gainjarriak izan ditu, batzuetan berdinak, beste batzuetan apur bat ezberdinak, baina beti elkarrekin erlazionatuak eta gurutzatuak. Hemen, taxonomiaren esanahirik zabalena erabiltzen da. Terminoa 1813an sartu zuen Candollek bere Théorie élémentaire de la botanique liburuan. 1830ean, John Lindleyk sistematikaren definizio goiztiarra eman zuen, baina, botanika sistematikoa terminoa erabili beharrean, sistematiko terminoari buruz idatzi zuen. Europarrek sistematiko eta biosistemiko terminoak erabiltzen dituzte biodibertsitatea bere osotasunean aztertzeko, eta iparramerikarrek, berriz, taxonomia erabiltzen dute maizagoBrusca, R. C.; Brusca, G. J. (2003). Invertebrates (2nd ed.). Sunderland, Massachusetts: Sinauer Associates. p. 27. Hala ere, taxonomia, eta bereziki alfa taxonomia, organismoen identifikazioa, deskribapena eta izena (hau da, nomenklatura) da zehazkiagoFortey, Richard (2008). Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum. London: Harper Perennial. ISBN 9780007209897; sailkapena, berriz, organismoak beste organismo batzuekin dituzten harremanak erakusten dituzten talde hierarkikoetan jartzean datza.

Monografia eta azterketa taxonomikoa
Berrikuspen taxonomikoa edo azterketa taxonomikoa taxon jakin baten aldakuntza-patroien azterketa berritzailea da. Azterketa hori egin daiteke eskura dauden ezaugarri moten edozein konbinazio oinarri hartuta, hala nola morfologikoa, anatomikoa, palinologikoa, biokimikoa eta genetikoa. Monografia edo berrikuspen oso bat taxon baten berrikuspen sakon bat da, une jakin batean emandako informazioarentzat, eta mundu osoarentzat. Beste berrikuspen batzuk (partzialak) mugatuak izan daitezke, erabilgarri dauden karaktere-multzoetako batzuk bakarrik erabili ahal izango baitituzte edo irismen espazial mugatua izan baitezakete. Azterketa batek aztertutako taxonaren subtaxonen arteko erlazioen egitura edo ezagutza berriak sortzen ditu, eta horrek ekar dezake subtaxon horien sailkapena aldatzea, subtaxon berriak identifikatzea edo aurreko subtaxonen fusioa.

Ezaugarri taxonomikoak
Ezaugarri taxonomikoak taxonen arteko erlazioak (filogenia) ondorioztatzeko ebidentzia emateko erabil daitezkeen atributu taxonomikoak diraMayr, Ernst (1991). Principles of Systematic Zoology. New York: McGraw-Hill. p. 159. Ezaugarri taxonomiko motak hauek diraMayr, Ernst (1991), p. 162:

 Ezaugarri morfologikoak
 Kanpoko morfologia orokorra
 Egitura bereziak (adib. genitalak)
 Barne-morfologia (anatomia)
 Enbriologia
 Kariologia eta beste faktore zitologiko batzuk
 Ezaugarri fisiologikoak
 Faktore metabolikoak
 Gorputzeko jariakinak
 Antzutasun genikoaren faktoreak
 Ezaugarri molekularrak
 Distantzia immunologikoa
 Desberdintasun elektroforetikoak
 Proteinen aminoazidoen sekuentziak
 DNAren hibridazioa
 DNA eta RNA sekuentziak
 Murrizketa-endonukleasaren analisia
 Beste diferentzia molekular batzuk
 Portaera-ezaugarriak
 Segizioa eta beste isolamendu-mekanismo etologiko batzuk
 Beste portaera-eredu batzuk
 Ezaugarri ekologikoak
 Ohiturak eta habitatak
 Elikagaiak
 Urtaroen araberako aldaketak
 Parasitoak eta ostalariak
 Ezaugarri geografikoak
 Banaketa biogeografikoaren eredu orokorrak
 Populazioen harreman sinpatriko-alopatrikoa

Alfa eta beta taxonomia
«Alfa taxonomia» terminoa, izan ere, taxonak, bereziki espezieak, aurkitu, deskribatu eta izendatzeko diziplinari erreferentzia egiteko erabiltzen da, batez ere. Aurreko literaturan, terminoak beste esanahi bat zuen, taxonomia morfologikoari eta XIX. mendearen amaiera arteko ikerketaren produktuei baitzegokien.

Alfa taxonomia terminoa William Bertram Turrillek sartu zuen 1935 eta 1937an argitaratutako artikulu batzuetan, non filosofia eta taxonomiaren diziplinaren etorkizuneko norabide posibleak eztabaidatzen zituen.

Hala, Turrill-ek, esplizituki, alfa taxonomiatik kanpo uzten ditu taxonomiaren barruan osotasun gisa sartzen dituen hainbat azterketa arlo, hala nola ekologia, fisiologia, genetika eta zitologia. Gainera, alfa taxonomiaren berreraikuntza filogenetikoa baztertzen du.

Geroagoko autoreek, terminoa, beste adiera batean erabili dute espezieen mugak izendatzeko (ez beste maila batzuetako subespezie edo taxonak), eskura dauden ikerketa-teknika guztiak erabiliz, konputazio- edo laborategi-teknika sofistikatuak barne. Horrela, Ernst Mayr-ek, 1968an, beta taxonomia definitu zuen espezieetatik gorako mailen sailkapena gisa.

Mikrotaxonomia eta makrotaxonomia

Espezieak organismo-talde jakin batean definitzeko moduak arazo praktiko eta teorikoak eragiten ditu, eta arazo horiek espezieen arazo gisa aipatzen dira. Espezieak nola definitu erabakitzeko lan zientifikoari, mikrotaxonomia izena jarri diote"Result of Your Query". biological-concepts.com. Archived from the original on 5 April 2017.. Hedaduraz, makrotaxonomia da taldeak goiko maila taxonomikoetan aztertzea (subgenero edo goi-mailakoak) edo, besterik gabe, espezietzat hartutako taxon bat baino gehiago dituzten kladeetan, nomenklatura filogenetiko gisa adierazia.

Animalien eta landareen izen zientifikoen idazpena
Euskaraz izen zientifikoen idazpena dela eta, Euskaltzaindiak 198. arauaren 4.14ak honela dioEuskaltzaindia, 198. araua, 14.4. atala. 2024-08-27an begiratua.:

Historia
Historia taxonomikoaren deskribapen batzuk taxonomia antzinako zibilizazioetan datatzen saiatzen diren arren, organismoak sailkatzeko benetako saiakera zientifiko bat ez zen XVIII. mendera arte gertatu, Aristotelesen balizko salbuespenarekin, zeinaren lanek taxonomia bat iradokitzen duten. Aurreko lanak deskriptiboak izan ziren, nagusiki, eta nekazaritzan edo medikuntzan erabilgarriak diren landareetan zentratu ziren.

Etapa batzuk daude pentsamendu zientifiko horretan. Taxonomia goiztiarra irizpide arbitrarioetan oinarritzen zen, «sistema artifizialak» deiturikoak, Linnaeusen landareen sailkapen sexualeko sistema barne (1735ean Lineoren animalien sailkapenak Systema Naturae (Naturaren Sistema) du izena, eta horrek esan nahi du berak, gutxienez, uste zuela «sistema artifizial» bat baino gehiago zela).

Geroago, taxonen ezaugarrien gogoeta osoago batean oinarritutako sistemak sortu ziren, «sistema naturalak» deituak, hala nola de Jussieu (1789), Candolle (1813) eta Bentham eta Hooker (1862–1863). Sailkapen horiek eredu enpirikoak deskribatu zituzten, eta eboluzio aurrekoak ziren pentsamenduan.

Charles Darwinen On the Origin of Species (Espezieen jatorriaz) (1859) lanak sailkapenen beste azalpen bat ekarri zuen, erlazio ebolutiboetan oinarritua: sistema filogenetikoen kontzeptua, 1883tik aurrera ezarri zena. Ikuspegi hori Eichler (1883) eta Engler (1886–1892) autoreek tipifikatu zuten.

1970eko hamarkadan, metodologia kladistikoa sortu zen, eta monofilaritate-irizpide bakarrean oinarritutako sailkapenak egin ziren, sinapomorfiek lagunduta. Harrezkero, genetika molekularreko datuekin zabaldu da frogaren oinarria, eta, gehienetan, ohiko morfologia osatzen dute.

Lineo aurrea
Lehengo taxonomoak
Giza ingurunea izendatzea eta sailkatzea, ziurrenik, hizkuntzaren hasierarekin hasi zen. Landare pozoitsuak eta landare jangarriak bereiztea nahitaezkoa da giza komunitateen biziraupenerako. Sendabelarren irudiak K.a. 1500. urteko horma-pintura egiptoarretan agertzen dira, eta adierazten dutena da espezie desberdinen erabilerak ulertzen zirela eta oinarrizko taxonomia bat bazegoelaManktelow, M. (2010). "History of Taxonomy" (PDF). Dept. of Systematic Biology, Uppsala University. Archived from the original (PDF) on 29 May 2015.

Antzinako garaiak
Aristotelesek (Grezia, K.a. 384-322) Lesbos uhartean egon zen bitartean sailkatu zituen lehen aldiz organismoakMayr, Ernst (1982). The Growth of Biological Thought. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press of Harvard University Press.. Izakiak beren zatien arabera sailkatu zituen, edo, bestela esanda, ezaugarri modernoen arabera, hala nola bizirik jaiotzea, lau hanka izatea, arrautzak jartzea, odola edukitzea, edo gorputz berokoa izatea"Biology 101, Ch 20". cbs.dtu.dk. 23 March 1998. Archived from the original on 28 June 2017. Izaki bizidun guztiak bi taldetan banatu zituen: landareak eta animaliak.

Animalia talde batzuk, hala nola Anhaima (odolik gabeko animaliak, ornogabe gisa itzuliak) eta Enhaima (odoldun animaliak, ornodunak gutxi gorabehera), baita marrazoak eta zetazeoak ere, eskuarki erabiltzen diraLeroi, Armand Marie (2014). The Lagoon: How Aristotle Invented Science. Bloomsbury. pp. 384–395. ISBN 9781408836224von Lieven, Alexander Fürst; Humar, Marcel (2008). "A Cladistic Analysis of Aristotle's Animal Groups in the "Historia animalium"". History and Philosophy of the Life Sciences. 30 (2): 227–262. ISSN 0391-9714. JSTOR 23334371. PMID 19203017. Archived from the original on 27 November 2022. Retrieved 19 September 2023.

Teofrasto haren ikasleak (Grezia, K.a. 370–285) tradizio horrekin jarraitu zuen, 500 landare inguru eta haien erabilerak aipatuz bere Historia Plantarumean. Hainbat landare genero Teofrastoraino arakatu daitezke, hala nola Zuhandorra, Crocusa eta Lilipa.

Erdi Aroa
Erdi Aroko taxonomia, neurri handi batean, sistema aristotelikoan oinarritzen zen, izakien ordena filosofiko eta existentzialari buruzko gehikuntzekin. Horrek zenbait kontzeptu hartzen zituen bere baitan, hala nola mendebaldeko eskolastika-tradizioan zegoen izakiaren kate handia, zeina, azken batean, Aristotelesengandik baitzetorren.

Sistema aristotelikoak ez zituen landareak eta onddoak sailkatu, une hartan mikroskopio falta zegoelako, bere ideiak mundu osoa continuum bakar batean antolatzean oinarritzen baitziren, scala naturae (Eskala Natural) arabera. Hori ere kontuan hartu zen izakiaren kate handian.

Besteak beste, Prokopio Zesareakoa, Timoteo Gazakoa, Demetrio Pepagomenos eta Tomas Akinokoa adituek aurrerapenak egin zituzten. Erdi Aroko pentsalariek, taxonomia pragmatikoa baino, filosofia abstrakturako egokiagoak ziren kategorizazio filosofiko eta logiko abstraktuak erabili zituzten.

Pizkundea eta Aro modernoa
Pizkundean eta Argien garaian, organismoen kategorizazioa ohikoago bihurtu zen, eta lan taxonomikoak testu zaharrak ordezkatzeko bezain anbiziotsu bihurtu ziren. Hori, batzuetan, lente optiko sofistikatuen garapenari egozten zaio, eta, horri esker, organismoen morfologia askoz xehetasun handiagoz aztertu ahal izan zen.

Jauzi teknologiko hori aprobetxatu zuen lehen egileetako bat Andrea Cesalpino (1519-1603) mediku italiarra izan zen, «lehen taxonomista» deitua izan dena. Bere lan nagusia, De Plantis, 1583an atera zen, eta 1.500 landare espezie baino gehiago deskribatu zituen. Berak lehen aldiz ezagutu zituen bi landare familia handi oraindik ere erabiltzen dira: Asteraceaeak eta BrassicaceaeakJaime, Prohens (2010). International Edition Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Handbook of Plant Breeding). Springer. ISBN 9781441924742.

XVII. mendean, John Rayk (Ingalaterra, 1627–1705) lan taxonomiko garrantzitsu asko idatzi zituen. Esan daiteke bere lorpenik handiena Methodus Plantarum Nova (1682) izan zela, non 18.000 landare espezie baino gehiagoren xehetasunak argitaratu zituen. Une horretan, bere sailkapenak, beharbada, edozein taxonomok aurkeztutako konplexuenak ziren, bere taxonak konbinatutako karaktere askotan oinarritzen baitzituen.

Hurrengo lan taxonomiko garrantzitsuak Joseph Pitton de Tournefortek (Frantzia, 1656–1708) ekoitzi zituen. 1700. urteko bere lanak, Institutiones Rei Herbariae izenekoak, 9.000 espezie baino gehiago sartu zituen, 698 generotan, eta horrek eragin zuzena izan zuen Lineorengan, ikasle gazte zela erabiltzen zuen testua baitzen.

 Lineo 
Lineok Systema Naturae liburua argitaratu zuen 1735an. Bere sisteman, natura osoa hiru zatitan zegoen banatua: mineralak, landareak eta animaliak. Lineok lau sailkapen maila zehaztu zituen: klasea, ordena, generoa eta espeziea.

Hala ere, bere ekarpenik famatuena gaur egun erabiltzen den sistema binomiala da, zeinetan espezie bakoitza «genero-espezie» moduan aipatzen den.

 Garapena denboran 
Lineoren sailkapenaren geroztik, Charles Darwinen arbaso komunaren ideia sartu zen sailkapenetan.

1960ko hamarkadan, eskola kladistikoa sortu zen, taxon bakoitza eboluzio-zuhaitz batean kokatuz. Taxon bakoitzak arbaso komun bateko izaki guztiak jaso behar ditu, eta, horiei, monofiletiko deritzo. Talde baten kontrakoa gertatzen bada, parafiletikoa izango da (adibidez, satitsu guztiak ez dira talde berekoak).

Domeinuak, erlatiboki, berriak dira, 1990an sortu baitzen hiru domeinuen sistema. Gaur egun, biologo gehienek sistema hori erabiltzen dute, nahiz eta batzuek «bost erreinuen sistema» erabiltzen duten. Metodo horretan, lehen zegoen Monera (Bakterioa) erreinua orain Bacterio eta Archaea domeinutan banatu da. Beste 4 erreinuak Eukarioto domeinuan bildu dira.

 Adibideak 
Taula honetan, biologiaren historian erabili diren 5 espezie nagusiak agertzen dira:
IzenaOzpin-euliaGizakiaIlarraKuleto faltsuaE. coliDomeinuaEukaryaEukaryaEukarya EukaryaBacteriaErreinuaAnimaliaAnimaliaPlantaeFungiMoneraFilumaArthropodaChordataMagnoliophytaBasidiomycotaEubacteriaSubfilumaHexapodaVertebrataMagnoliophytinaHymenomycotinaKlaseaInsectaMammaliaMagnoliopsida HomobasidiomycetaeProteobacteriaSubklaseaPterygotaPlacentaliaMagnoliidaeHymenomycetes OrdenaDipteraPrimatesFabalesAgaricalesEnterobacteriaceaeSubordenaBrachyceraHaplorrhiniFabineaeAgaricineaeFamiliaDrosophilidaeHominidaeFabaceaeAmanitaceaeEnterobacteriaceaeSubfamiliaDrosophilinaeHomininaeFaboideae AmanitoideaeGeneroaDrosophilaHomoPisum AmanitaEscherichiaEspezieaD. melanogasterH. sapiensP. sativumA. muscariaE. coli

Erreferentziak

 Bibliografia







 Kanpo estekak 

Kategoria:Taxonomia
Kategoria:Natura zientziak