Amerika

Amerika Ozeano Atlantiko eta Ozeano Pazifikoaren arteko lur eremua da. Bi azpikontinente ditu, Ipar Amerika eta Hego Amerika, tartean Erdialdeko Amerika dagoela. Horregatik Amerikak ere erabiltzen da (Ameriketan, Ameriketara...).

Latin Amerika edo Latinoamerika izenak biltzen ditu latinetiko hizkuntzak nagusi dituzten Amerikako herrialdeak. Hispanoamerika, berriz, gaztelania hizkuntza nagusi duten Amerikako herrialdeek osatzen dute.

 Etimologia 

Nahiz eta bere biztanleriak ez zuen bere lurra kontinentetzat hartzen , Erdialdeko Amerikako kulturek Abya Yala zioen bere lurrari eta gertuko aztekek Cem Anahuac (nahuatlezko izena, «ur handien artean dagoen lurra» esan nahi duena). Era berean, Europan bikingoek Vinland zioen lur berriei. Hala ere, ez batak ez besteek ez zituzten lurrak kontinente berritzat.

Martin Waldseemüller kartografo alemaniarra Kristobal Kolon 1492an aurkitutako lurrei deitzeko Amerika hitza erabili zuen lehenengo pertsona zen. Honek 1507 urte inguru bere Cosmographiae Introductio liburuan Amerika hitza aukeratu zuen Amerigo di Vespucci italiarraren omenez. Beste kontinenteak bezala, izena latinizatu eta feminizatu zuen.

Gero, Erresuma Batuak iparraldeko Amerikako lurrak kolonizatu zituenean, bertako kolonoei Americans zeritzen. Horrexegatik Ipar Amerikako bere hamahiru koloniek independentzia lortu zutenean, bere buruari Ameriketako Estatu Batuak izena jarri zioten, eta bere biztanleei Americans deitu beste amerikarrak kontuan hartu gabe.

 Historia 
 Ameriketara iristea 
Oraindik data eztabaidan dagoen arren, ziurra da Amerikako lehendabiziko biztanleak Asiatik etorri zirela, bai Siberiatik Beringeko itsasartearen bitartez, bai Mongoliatik eta bai beste ibilbideak erabiliz. Datarik zaharrena 130.000 urtekoa bada ere lehen migrazio honetarako datarik zaharrenak 20.000 eta 40.000 urte artekoak dira, garai horretan aurkitu baitira gizakiek okupatutako eremuak Alaskako Yukonen. Paleo-Indiarren migrazioaren olatuak ere eztabaidan daude. Hala ere, Amerikaren okupazioa azken Aro Glaziarraren une gorenean gertatu zen, orain dela 16.000 urtetik 13.000 urtera bitartean.

Teoriarik ohikoenak dio migratzaile hauek Beringiatik sartu zirela, Siberia eta Alaska batzen zituen lur zubitik, orain dela 40.000 eta 17.000 urte artean. Glaziazioa zela eta itsas-maila nabarmen baxuagoa zen garaiotan eta bi kontinenteak baturik zeuden gaur egungo Bering Itsartean. Uste denez jende hauek animalia taldeak jarraitzen zituzten, gaur egun desagertuta dauden Pleistozenoko megafauna, batez ere Laurentia eta Cordillerako izotzan zehar. Beste proposamen batek dio oinez egindako bideaz gain itsasontzi primitiboetan ere bidaiatu zutela Ozeano Baretik Hego Amerikara. Migrazio honen ebidentziarik ez dago gaur egun, itsasoaren maila ehunka metro igo delako harrez gero. Baliteke bi bideak hartu izana, nahiz eta ebidentzia genetikoak dioen Hego Amerikako populazioaren jatorria migrazio bakarretik datorrela. Hego Amerikako herri indigenen aniztasun mikro-satelitalak dio hainbat populazio guztiz isolaturik egon direla eskualdearen hasierako kolonizazioa eman zenetik.

Bigarren migrazio bat gertatu zen ondoren. Na Dene hizkuntza taldearen hiztunak Ipar Amerikan zehar mugitu ziren. Talde honen genetika bereziki aurkitu da atabaskarren artean (% 42) eta bigarren olatu honen adierazgarri dira. Hizkuntzalari zein biologoak ondorio berdinera iritsi dira amerindiar hizkuntza taldeak eta ABO odol taldeak aztertuz. Horien ondoren Artikoko tresna txikien tradizioa izeneko kultura zabala, Alaskako Penintsulan garatu zena, batez ere Bristol badiaren inguruan eta Beringeko itsasertzeko ekialdeko kostaldeetan, Ipar Amerikan zehar mugitzen hasi zen orain dela 4.500 urte inguru.

 Kolonen aurreko garaia 

Neolitikotik europarrek kontinentea ikusi arteko aroan, Amerikan zibilizazio nagusi batzuk bizi ziren.

 Caral hiri sakratua, Amerikako antzinena,
 Anasazi amerindiar,
 Pueblo tribua,
 Kinbaia tribua,
 Nazca kultura,
 Chimu inperioa,
 Paracas kultura,
 Mochica kultura,
 Zapoteka kultura,
 Olmeka kultura,
 Txibtxa kultura,
 Maia inperioa,
 Azteka inperioa,
 Inka Inperioa, eta abar.

 Europar kolonizazioa 
Historialari batzuek Leif Ericson bikingoak Ternuan 1000 urte inguruan koloniak sortu zituela esan arren, ez zuten luzaroko iraun. Hori dela eta, Amerikara heldu zen lehendabiziko europarra 1492ko urriaren 12an Kristobal Kolon zela esan dezakegu. Europarren etorrerak hondamen demografikoa ekarri zien bertoko amerindiarrei. Espainiak azteka, maia eta Inka zibilazioak konkistatu eta bere Inperioa finkatu zuen Ozeano Barearen kostaldean eta Rio de la Plata bokalean. Portugalek, berriz, gaur egungo Brasil konkistatu zuen. Frantziak Kanada, Guyana eta beste uharte txikiak, Erresuma Batuak Ipar Amerikako ekialdeko kosta eta zenbait uharte Karibean, Herbehereek eta Danimarkak Karibeko uharteak, eta Errusiak Alaska eskualdea.

Hala ere, zenbait tribu amerindiarrek beren independentzia mantendu zuten ia XIX. mendeko bukaera arte: Patagonian, Mato Grosson, Amazonian edo Ipar Amerikako larredietan: horrela Maputxeak, Hetak, Rankelak, algonkinoak, komantxeak, inuitak, eta abar.

 Independentziak 
Hiru mendez europar botereen pean izan ondoren, amerikarrek independentzia berreskuratu zuten: 1776an Ameriketako Estatu Batuak, 1804an Haiti, 1809ko altxamenduaren ondorioz Argentina, Bolivia, Kolonbia, Costa Rica, Txile, Ekuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Mexiko, Nikaragua, Paraguai, Peru, Uruguai eta Venezuela, 1844an Dominikar Errepublika eta 1898an Kuba, 1822an Brasil 1867an Kanada eta XX. mendean Karibeko uharte batzuk. Gaur egun, oraindik badaude zenbait herri eta lurralde britainiar, frantses edota nederlandar kontrolpean.

Behin independentzia lortuta, nazio berriak munduko historiako protagonista bihurtu dira, hala nola, Estatu Batuak munduko superpotentzia bihurtzearekin, Mexikoko Iraultzarekin (1910-1917), edo Kubako Iraultzarekin (1959).

XIX. mendez geroztik, Amerikako herrialdeek batasuna bilatu dute panamerikanismoaren doktrinari jarraituz, horrela sortu dituzte Amerikar Estatuen Erakundea (1948), NAFTA Ituna, Mercosur eta Caricom (Karibeko komunitatea).

 Geografia fisikoa 

Bere 42.262.142 km² arearekin, Amerika munduko bigarren lurralde multzorik handiena da (Asia da lehendabizikoa),lurreko % 8,3 eta munduko biztanleriaren % 14 du. Iparraldeko Ozeano Artikoko Columbia lurmuturretik (58ºI) hegoaldeko Drake pasabideko Diego Ramirez uharteetara (56ºH) doa eta ekialdeko Brasilgo Branco lurmuturretik (34°47'M) mendebaldeko Aleutiar uharteetako Attu uhartera (173°11'E).

Amerika bi azpikontinentetan banatuta dago: Ipar Amerika eta Hego Amerika. Plaken tektonika teoriaren arabera, bi lur multzoak miloika urtez izan ziren bananduak, baina Gondwana eta Laurasia hautsi zirenean, azpikontinente biak bidaiatu ziren eta ekar jotzean Erdialdeko Amerika sortu zen.

+ Eskualde geografikoak Ipar Amerika  Hego AmerikaKanadako artikoa  Arro Handia  Zabaldi handiak  Aintzira Handiak  Erdialdeko Amerika  AntillakOrinokoko lauak  Amazonia  Andeak  Andeetako goi-ordokia  Gran Chaco  Guyanak  Pampa  Hego Konoa  Patagonia150px150px

 Mendiak 


+ Mendi altuenak Mendia  Altuera  Herrialde Aconcagua 6.959   Ojos del Salado  6.893  20px -  Pissis mendia  6.795   Huascaran  6.746   Llullaillaco  6.739  20px -  Cerro Mercedario  6.720   Yerupaja  6.617   Sajama  6.542   Antofalla  6.440   Illimani  6.438  

 Aintzirak 


 Ipar Amerika: Amerikako Aintzira Handiak (Superior, Michigan, Huron, Erie eta Ontario) eta Kanadako Hartzaren Aintzira Handia eta Esklaboen Aintzira Handia.
 Erdialdeko Amerika: Nikaragua lakua, Managua lakua eta Gatun lakua, azken hau Panamako kanalan.
 Hego Amerika: Maracaibo lakua, Titikaka, el Poopó lakua eta Buenos Aires/General Carrera lakua.

 Ibaiak 

+ Amerikako ibairik luzeenak Ibaia  Km  Herrialde Amazonas  6.440  , ,  Misisipi-Missouri  6.019   Madeira  3.239  ,  Mackenzie  4.240   Parana-Rio de la Plata  4.200  , , 20px, 20px São Francisco  3.199   Yukon  3.185   Bravo ibaia edo Grande ibaia  3.033  ,  Saskatchewan  2.575   Colorado ibaia  2.333  ,  Orinoko  2.150  , Mamore  2.000   Columbia ibaia  1.953   Magdalena ibaia  1.543   San Laurendi ibaia  1.223  

 Klima 

Bere azalera dela eta, Amerikan munduko klima guztiak daude: Mexikoko kostaldean eta Brasilgo hegoaldean epela, Erdialdeko Amerikan klima tropikala eta oihana, basamortua Sonoran edo Atacaman, estepak eta tundra Alaskan edo Kanadan eta klima polarra Groenlandian.

 Giza-geografia 

 Banaketa administratiboa 

Amerikan 35 herrialde, 17 dependentzia, hiru departamendu eta Elkartutako Estatu Libre bat daude.

 Ameriketako Estatu Batuak
 Antigua eta Barbuda
 Argentina
 Bahamak
 Barbados
 Belize
 Bolivia
 Brasil
 Costa Rica
 Dominika
 Dominikar Errepublika Ekuador
 El Salvador
 Grenada
 Guatemala
 Guyana
 Haiti
 Honduras
 Jamaika
 Kanada
 Kolonbia
 Kuba
 Mexiko
 Nikaragua Panama
 Paraguai
 Peru
 Saint Kitts eta Nevis
 Saint Vincent eta Grenadinak
 Santa Luzia
 Surinam
 Trinidad eta Tobago
 Txile
 Uruguai
 Venezuela

 Etnografia 

Amerikako biztanleria hiru multzo etnikotik dator: bertoko amerindioak eta inuitak; europarrak (espainiar, portugaldar, britainiar, frantziar, italiar, alemaniar, nederlandar, danimarkar eta eslaviar jatorrizkoak) eta Afrikatik ekarritako esklabuen ondorengoak. Hori dela eta, kontinentea mestizoa dela esan liteke.

 Hizkuntzak 
thumb
Amerikan erabiltzen diren hizkuntzak bostehun baino izan arren, nagusiak hauek dira:

 Gaztelania (360 milioi hiztun) Mexikon, Erdialdeko Amerikan eta Hego Amerikan.
 Ingelesa (325 milioi hiztun) AEBen, Kanadan, Belicen, Guyanan, Malvinetan, eta abar.
 Portugesa (185 milioi hiztun) Brasilen.
 Frantsesa Haitin, Guadalupen, Martinikan Quebecen eta Frantziar Guyana.
 Kitxua (12 milioi hiztun) Bolivian, Perun, Ekuadorren, Kolonbian, Txilen eta Argentinan.
 Aimara Bolivia eta Perun.
 Kreyola Haitin.
 Guaraniera (6 milioi hiztun) Paraguain.
 Nahuatla (1,5 milioi hiztun) Mexikon
 Kitxea (1,4 milioi hiztun) Guatemalan eta Mexikon
 Nederlandera Holandarren Antilletan, Aruban eta Surinamen.
 Groenlandian daniera eta groenlandiera.
 Mapudunguna (440 mila hiztun) Txilen.

 Kultura 
 Literatura amerikarra

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Latinoamerika
 Ameriketako euskal kolonizazioa

 Kanpo estekak 

Kategoria:Amerika
Kategoria:Kontinenteak