Azaroaren 16

Azaroaren 16a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeigarren eguna da, 321.a bisurteetan. 45 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1508 –  Maria San Juan de Garonda emagina bizirik erre zuen Inkisizioak Mungian. Bizkaiko Jaurerrian egindako sorgin-ehizan atxilotu zuten. Mariaren ama 50 urte lehenago (1478an) ere erre egin zuten sorginkeria leporatuta.
 1979 – ETAk Juan Luis Agirreurreta Arzamendi zibila hil zuen Arrasaten (Gipuzkoa).
 1987 – Irantzu Mugeta, 18 urteko gaztea, eskuin muturreko talde batek bahitu, kolpatu eta svastika batekin sorbaldan markatu zuen. Eraso sorta bateko lehena izan zen.
 2006 –  Haize indartsuek suteak piztu zituzten Zalduondon (Araba) eta Azpeitian (Gipuzkoa). Zalduondoko udaletxea eta Azpeitiko baserri bat erre ziren.
 2007 – Eusko Abertzale Ekintzako zinegotziak baztertu zituen Iruñeko Udalak, UPNren eta PSNren botoek hala erabakita.

 Mundua 
 1724 – Willem Mons, Katalina I.a Errusiakoaren amorantea, exekutatu zuten, eta bere burua alkoholetan kontserbatu zuten.
 1978 – ETAk Francisco Mateu Canovas Madrilgo audientzia probintzialeko epailea hil zuen.
 2006 –
 Joseph Kabilak Kongoko Errepublika Demokratikoko hauteskunde presidentzialak irabazi zituen, behin botu kontaketa amaituta.
 300 bat etorkin ailegatu ziren pateretan Kanariar uharteetara.
 2007 – Bangladeshen 3.000tik gora hildako eta milioika lekualdatu izan ziren, Sidr zikloiaren eraginez.
 2010 –
 Shanghaiko 28 solairuko etxe orratz batean izandako sutean 53 pertsona hil ziren.
 Indiako Delhi hirian, eraikin bat behera erortzean 64 pertsona hil ziren.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1977 – Close Encounters of the Third Kind ("Aurrez-Aurreko Topaketak Hirugarren Fasean") filma estreinatu zen, Steven Spielbergek zuzendu eta Richard Dreyfuss eta François Truffaut aktoreek antzeztu zutelarik.
 1990 – Home Alone ("Etxean Bakarrik") filma estreinatu zen, Chris Columbusek zuzendu eta Macaulay Culkin, Joe Pesci, Daniel Stern, John Heard eta Catherine O'Hara aktoreak antzeztu zuten.
 1999 – End of Days ("Egunen Amaiera") filma estreinatu zen, Peter Hyamsek zuzendu eta Arnold Schwarzenegger, Gabriel Byrne, Kevin Pollak, Robin Tunney, Rod Steiger, Udo Kier eta CCH Pounder aktoreek antzeztu zutelarik.
 2003 – Monster ("Mustruoa") filma estreinatu zen, Patty Jenkinsek zuzendu eta Charlize Theron, Christina Ricci, Bruce Dern eta Lee Tergesen aktoreek antzeztu zutelarik.
 2004 – Alexander ("Alexandro") filma estreinatu zen, Oliver Stonek zuzendu eta Colin Farrell, Angelina Jolie, Val Kilmer, Jared Leto, Rosario Dawson, Anthony Hopkins eta Christopher Plummer aktoreek antzeztu zutelarik.
 2005 – Cuarto milenio telebista saioa Iker Jiménez kazetari gasteiztarrak Cuatro espainiar telebista katean estreinatu zuen.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 2025 - Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusia: Peio Etxeberria irabazle.

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1528 – Joana Albretekoa, Nafarroako erregina (h. 1572).
 1802 – Bernard-Romain Julien, lapurtar litografo eta grabatzailea (h. 1871).
 1842 – Jean Jaurgain, zuberotar historialari eta literatura-kritikaria, Zazpiak Bat armarriaren sortzailea (h. 1920).
 1850 – Federico Errazuriz Echaurren, Txileko presidentea (h. 1901).
 1919 – Victoriana Aizpuru, Vichori, Pitxirri, gipuzkoar erraketista (h. 2012).
 1920 – Joseba Aldamiz-Etxebarria, bizkaitar misiolari eta abiadorea (h. 1966).
 1925 – Jose Javier Uranga, Oilarra, nafar kazetaria (h. 2016).
 1927 – Mercedes Luzuriaga, bizkaitar aktorea (h. 2023).
 1932 – Fernando Sáenz Lacalle, nafar apaiza, San Salvadorreko artzapezpikua (h. 2022).
 1936 – Fidencio Berrade, nafar apaiza, Sestaoko abadea (h. 2022).
 1938 – Javier del Castillo Bandres, nafar politikaria (h. 2024).
 1945 –  Rufino Iraola, gipuzkoar idazle, kazetari eta bertsozalea (h. 2019).
 1947 – Iñaki Anasagasti, eusko-venezuelar politikari jeltzalea, Venezuelan.
 1956 – Víctor García Hidalgo, arabar politikaria, Almendralejon.
 1968 – Serafín Llamas, Ezker Batua-Berdeak alderdiko gipuzkoar politikaria.
 1970 – Juan Kruz Lakasta, nafar kazetaria, Jakan.
 1973 – Garikoitz Mendizabal, gipuzkoar musikari eta txistularia.
 1976 – Estibaliz Gabilondo, euskal aktore eta kazetaria.
 1983 – Iñigo Díaz, nafar pilotari ohia.
 1984 – Eriz Ruiz de Erentxun, arabar txirrindulari ohia.
 2000 – Ander Martín Odriozola, gipuzkoar futbolaria.

 Mundua 
 K. a. 42 – Tiberio, Erromako bigarren enperadorea (h. 37).
 1538 – Toribio de Mogrovejo, espainiar erlijioso katolikoa (h. 1606).
 1651 – Juana Isabel Baden-Durlachekoa, Baden-Durlacheko printzesa (h. 1680)
 1717 – Jean le Rond d'Alembert, frantziar matematikaria, fisikaria eta filosofoa (h. 1783).
 1810 – Karel Hynek Mácha, txekiar olerkara (h. 1836).
 1813 – Josef Martin Knüsel, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1889).
 1816 – Christian August Selmer, Norvegiako lehen ministroa (h. 1889).
 1825 – Eudoxie Dupuis, frantziar idazle eta itzultzailea (h. 1912).
 1832 –
 Paul Cérésole, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1905).
 Hermann Ottomar Herzog, alemaniar estatubatuar margolaria (h. 1932).
 1836 – Kalākaua, Hawaiiko Erresumaren azken erregea (h. 1891).
 1839 – 
 Louis-Honoré Fréchette, kanadiar idazlea eta politikaria (h. 1908).
 Cesira Pozzolini, italiar idazle eta filantropoa (h. 1914).
 1841 – Jules Violle, frantziar fisikaria eta asmatzailea (h. 1923).
 1842 – Hannibal Sehested, Danimarkako lehen ministroa (h. 1924).
 1843 – 
 Louise Jopling, ingeles margolaria, bere belaunaldiko emakume artista nabarmenetakoa (h. 1933).
 Gertrudis Tenorio Zavala, mexikar hezitzailea eta poeta (h. 1926)
 1850 – Federico Errázuriz, Txileko presidentea (h. 1901).
 1651 – Juana Isabel Baden-Durlachekoa, printzesa (h. 1680)
 1855 – Tommaso Tittoni, Italiako lehen ministroa (h. 1931).
 1862 – Eugen Sutermeister, suitzar irarlea, gorrentzako predikari ibiltaria, gizarte-langilea eta poeta (h. 1931).
 1867 – Léon Daudet, frantziar kazetari eta idazlea (h. 1942).
 1874 – Alexander Koltxak, errusiar ozeanografo, itsas armadako almirante eta politikaria (h. 1920).
 1878 – Nikolai Avksentiev, errusiar eseristen buruetako bat (h. 1943).
 1886 – Leila Ross-Shier, kaimandar liburuzain, irakasle eta musikagilea (h. 1968).
 1889 – George S. Kaufman, estatubatuar antzerkigilea, antzerki zuzendaria eta ekoizlea, umorista eta drama kritikaria (h. 1961).
 1890 – Elpidio Quirino, Filipinetako presidentea (h. 1956).
 1895 – Paul Hindemith, alemaniar musikagile eta teorikoa (h. 1963).
 1896 –
 Joan Lindsay, australiar idazlea (h. 1984).
 Oswald Mosley, britainiar politikari faxista (h. 1980).
 1900 – Eliška Junková, txekoslovakiar pilotua, automobilismoaren historian emakume nabarmenetakoa (h. 1994).
 1902 – Alfonso Sánchez Portela, espainiar argazkilaria (h. 1990).
 1904 – Nnamdi Azikiwe, Zik, Nigeriako aurreneko presidentea (h. 1996).
 1906 – Henri Charrière, frantziar gaizkile eta idazlea (h. 1973).
 1907 – Burgess Meredith, estatubatuar aktore, zinema zuzendari, ekoizle eta idazlea (h. 1997).
 1922 –
 Gene Amdahl, informatikako proiektuen estatubatuar diseinatzailea, informatikako aitzindarietako bat (h. 2015).
 José Saramago, portugaldar idazlea, 1998ko Literaturako Nobel Saria (h. 2010).
 1930 –
 Chinua Achebe, nigeriar eleberrigile eta poeta (h. 2013).
 Salvatore Riina, U curtu, siziliar mafiako buruzagi ohia eta garai guztietako kide ospetsuenetakoa (h. 2017).
 1932 –
 Beatriz González, kolonbiar artista (h. 2026).
 Robert Gurik, kanadar antzerkigilea  
 Beatriz González (artista) kolonbiar artista (h, 2026)
 1934 – Ajeet Cour, indiar idazlea.
 1935 – France-Albert René, Seychelleetako presidentea (h. 2019).
 1936 –
 Joaquín Navarro-Valls, espainiar mediku eta kazetaria, Egoitza Santuaren bozeramailea (h. 2017).
 Igor Turtxin, ukrainar eskubaloi entrenatzailea (h. 1993).
 1937 – Amelia Quintanal Martínez-Conde, kantabriar jostuna eta futbol entrenatzailea, Espainiako emakumezkoen lehen entrenatzailea.
 1946 – Colin Burgess, australiar musikaria, AC/DC taldeko kidea (h. 2023).
 1947 – Rosa Navarro Durán, kataluniar filologoa, unibertsitateko irakaslea eta idazlea.
 1950 –
 Beatriz Escudero, asturiar aktorea, kantaria eta telebista aurkezlea.
 Amelia Valcárcel, espainiar filosofoa.
 1951 – Pepe Navarro, espainiar aurkezle, kazetari, ekoizle eta idazlea.
 1952 – Shigeru Miyamoto, Mario ordenagailuetako bideo-jokoaren sortzailea.
 1954 – Ramón Luis Valcárcel, Murtziako Autonomia Erkidegoko presidentea.
 1955 – Guillermo Lasso, Ekuadorko presidentea.
 1958 – Sooronbay Jeenbekov, Kirgizistango presidentea.
 1962 – Gary Mounfield, ingeles baxu-jotzailea, The Stone Roses eta Primal Scream taldeetako kidea (h. 2025).
 1964 –
 Valeria Bruni Tedeschi, frantziar-italiar aktore, gidoilari eta zuzendaria.
 Midori Honda, japoniar futbolaria.
 Diana Krall, kanadar piano-jotzailea eta jazz-abeslaria.
 Paco Liaño, espainiar futbol atezain ohia.
 1965 – Marta Pérez Ibáñez, madridar historialari, ikertzaile, irakasle eta feminista.
 1967 – Lisa Bonet, estatubatuar aktorea.
 1968 – Luis Pazos Rodriguez, traineru estropadetako arraunlari galiziarra.
 1969 – Helga Tawil-Souri, palestinar dokumentalgile, ikertzaile eta idazlea.
 1973 – Lucrecia Hernández Mack, guatemalar mediku zirujau eta politikaria (h. 2023).
 1974 –
 Mónica van Campen, kataluniar aktorea eta modeloa.
 Paul Scholes, britainiar futbolari ohia.
 1976 – Kazuhiro Suzuki, japoniar futbolari ohia.
 1977 –
 Maggie Gyllenhall, estatubatuar aktorea.
 Naoko Kawakami, japoniar futbolari ohia.
 1980 – Germán Gabriel, espainiar saskibaloi jokalari ohia.
 1983 – Britta Steffen, alemaniar igerilari olinpikoa.
 1985 – Sanna Marin, Finlandiako lehen ministroa.
 1986 – Maxime Médard, frantziar errugbi jokalaria.
 1987 – Phylicia George, kanadar kirolari olinpikoa, hesi- atleta eta bobsleigh kirolaria.
 1988 – Samantha Bailly, frantziar idazle, gidoilari eta bideogilea.
 1994 – Moses Kingsley, nigeriar saskibaloi jokalaria.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1508 – Maria San Juan de Garonda, bizkaitar emagina, Inkisizioak sorginkeria leporatuta errea.
 1533 – Diego Martinez de Alaba, arabar aitoren seme eta politikaria.
 1799 – Dominique Garat Hiriarte, lapurtar politikaria (j. 1735).
 1837 - Leon Iriarte, Zarandaja, nafar militar liberala.
 1891 – Paulina Harriet, lapurtar enpresaburu eta filantropoa, Valladoliden (j. c. 1811).
 1936 – Wilhelm Wakonigg, austriar jatorriko bilbotar enpresari, ingeniari eta diplomatikoa, fusilatua (j. 1875).
 1963 – Pedro Landeta, bizkaitar karmeldar misiolaria, Indian (j. 1887).
 1975 – Agustín Gómez Pagola, gipuzkoar politikaria eta futbolaria, Moskun (j. 1922).
 1976 – Antonio Arrue, euskal idazlea (j. 1903).
 1989 – Ignacio Ellakuria, bizkaitar jesuita, filosofo eta teologoa, askapenaren teologiaren ekintzailerik handienetarikoa, El Salvadorren (j. 1930).
 1991 – Jose Maria Cobo, bizkaitar futbolaria (j. 1937).
 2005 – Frantzisko Garmendia Aiestaran, gipuzkoar elizgizona, New Yorkeko Apezpiku Laguntzaile izandakoa, New Yorken (j. 1924).
 2007 – Javier Eskalza, euskal herritar futbolaria (j. 1952).
 2013 –
 Jaime Eraña, bizkaitar futbolaria (j. 1930).
 Bruno Sermonne, lapurtar aktorea, Villejuifen (j. 1941).
 2014 – Javier Azagra, nafar apaiza, Cartagenako apezpikua, Murtzian (j. 1923).
 2015 – Alberto Albistegi Arizmendiarrieta, gipuzkoar futbolaria (j. 1933).
 2017 – Belen Gonzalez Peñalva, gipuzkoar ETAkidea, erakundearen buruzagi historikoa (j. 1957).
 2020 –
 Ignazio Arregi, gipuzkoar erlijio-gizon eta kazetaria (j. 1931).
 Manolo Legina, bilbotar musikaria, trikitilaria (j. 1925).
 2023 – Maria Dolores Larramendi, gipuzkoar erraketista (j. 1926).

 Mundua 
 1093 – Santa Margarita Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregina (j. c. 1045).
 1240 – Ibn al-Arabi, andalustar filosofo, teosofo eta mistikoa (j. 1165).
 1253 – Aines Asiskoa, Italiako santu katolikoa (j. 1197/98).
 1272 – Henrike III.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea (j. 1207).
 1328 – Hisaaki Printzea, Japoniako Kamakura shogunerriko zortzigarren shoguna (j. 1276).
 1603 – Pierre Charron, frantziar teologoa (j. 1541).
 1625 – Sofonisba Anguissola, pizkunde garaiko italiar margolaria.
 1688 – Ann Glover, Bostonen sorgintzat hartu eta urkatu zuten azken pertsona.
 1695 – Pierre Nicole, frantziar teologo, moralista eta idazle jansenista (j. 1625).
 1706 – Godfried Schalcken, holandar genero eta erretratu margolaria (j. 1643).
 1794 – Rudolf Erich Raspe, alemaniar idazle, liburuzain eta zientzialaria (j. 1736).
 1797 – Frederiko Gilen II.a Prusiakoa, Prusiako erregea (j. 1744).
 1808 – Mustafa IV.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1779).
 1820 – Jean-Lambert Tallien, frantziar politikaria eta kazetaria (j. 1767).
 1831 – Karl von Clausewitz, prusiar jenerala (j. 1780).
 1836 – Christiaan Hendrik Persoon, herbeheretar mikologoa (j. 1761).
 1878 – Đura Jakšić, serbiar idazlea (j. 1832).
 1885 – Louis Riel, kanadar buruzagi mestizoa (j. 1844).
 1888 – Arsène Darmesteter, frantziar hizkuntzalaria (j. 1846).
 1894 – Maria Peregrina de Souza, portugaldar poeta, eleberrigile eta folklorista (j. 1809).
 1918 – Johan Henrik Deuntzer, Danimarkako lehen ministroa (j. 1845).
 1919 – Pierre Forsans, frantziar politikaria, Biarrizko alkatea (j. 1853).
 1925 – Gerhard Hessenberg, alemaniar matematikaria (j. 1874).
 1941 – Miina Härma, estoniar musikagilea (j. 1864).
 1952 –
 Solomija Kruxelnytska, ukrainar sopranoa, XX. mendearen lehen erdiko opera-izarrik distiratsuenetakotzat joa (j. 1872).
 Charles Maurras, frantziar idazle eta politikaria, Action Française mugimenduaren antolatzaile eta ideologoa (j. 1868).
 1953 – T. F. O'Rahilly, irlandar hizkuntalaria (j. 1883).
 1957 – Rebecca Reuben Nowgaokar, idazle eta hezitzaile judu-indiarra (j. 1889).
 1960 – Clark Gable, estatubatuar aktorea, soinudun zinemako hastapenetako izar handienetakoa (j. 1901).
 1965 – William T. Cosgrave, irlandar politikaria (j. 1880).
 1982 –
 Pavel Aleksandrov, errusiar matematikaria (j. 1896).
 Lenny Murphy, Ipar Irlandako paramilitar loialista, Shankill Butchers hiltzaile taldeko buruzagia izateagatik ospetsua, eraila (j. 1952).
 1985 – Omayra Sánchez, Nevado del Ruiz sumendiaren erupzioaren ondorioz hiru egunez bere etxeko lokatz eta hondarren artean harrapatuta egon ondoren hil zen 13 urteko neska kolonbiarra (j. 1972).
 1991 – Alberto Girri, argentinar olerkari, itzultzaile eta kontalaria (j. 1919).
 1993 –
 Tomàs Garcés, kataluniar olerkari eta kazetaria (j. 1901).
 Lucia Popp, eslovakiar sopranoa (j. 1939).
 1997 – Georges Marchais, frantziar politikaria (j. 1920).
 1999 – Daniel Nathans, estatubatuar mikrobiologo eta sendagilea, 1978ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1928).
 2005 – Henry Taube, kanadar kimikaria, 1983ko Kimikako Nobel Saria (j. 1915).
 2006 –
 Milton Friedman, estatubatuar ekonomialari eta intelektuala, 1976ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1912).
 Jordi Sarsanedas i Vives, kataluniar idazlea (j. 1924).
 Joaquim Xicoy i Bassegoda, kataluniar politikaria.
 2013 – Zbyněk Hejda, Txekiako idazle garrantzitsua (j. 1930).
 2014 –
 Antoni Maria Badia, kataluniar filologo eta hizkuntzalaria (j. 1920).
 José Luis Viejo, espainiar txirrindularia (j. 1949).
 2018 – William Goldman, estatubatuar eleberrigile, antzerki-idazle eta gidoigilea (j. 1931).
 2020 – María Salvo, espainiar ekintzaile antifrankista, frankismo garaiko errepresioaren biktima (j. 1920).
 2022 –
 Carol Leigh, estatubatuar artista, idazlea, zinemagilea eta sexu langileen eskubideen aldeko ekintzailea (j. 1951).
 Gerhard Rodax, austriar futbolaria (j. 1965).
 Isabel Salgado, brasildar boleibol jokalaria eta entrenatzailea (j. 1960).
 Wen Tsai Wang, txinatar botanikaria (j. 1926).
 2023 – A. S. Byatt, ingeles eleberrigilea (j. 1936).
 2024 – Gerry Weil, austriar-venezuelar jazzeko piano jotzailea (j. 1939).
 2025 –
 Paige Greco, txirrindulari australiarra (j. 1997).
 Yvonne Keuls, herbeheretar idazlea (j. 1931).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Atxuri, Atxuria eta Aitxuri.

 Kanpo estekak 

Azaroaren 15 | Urteko egutegi | Azaroaren 17
Kategoria:Urteko egunak