Orisoain

Orisoain Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 30,1 kilometrora. Altuera 517 eta 958 metro artekoa da, eta 7,00 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Orbaibar erdian kokatua, herri hau, inguruko gehienak bezala, muino baten gainean dago, Leotz ibaiaren ibarrean. Herrigune txiki bat da, bere etxeak ibarreko arkitektura tipikoari jarraitzen diote, fatxadak erabat pilatutako harriez osatuta daudela.

Bertako biztanleak orisoaindarrak dira.

 Izena 
Orisoain toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Orísoain

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Orissoin (1198)
 Orissoain (1268)
 Orissoayn (1366)
 Oriziain (1366)
 Orisoain (1534)
 Orissoayn (1587)
 Orisoayn (1591)
 Orisoain (1802)
 Orisoain (1945)
 Orisoain (1996)

 Etimologia 
Mikel Belaskok adierazten du bere esanahia ziurrenik "Oriso izeneko pertsona baten jabetzakoa" (oriso + ain) dela, lehenengo elementua identifikatu gabeko pertsonaren izena izanik eta bigarrena jabetza adierazten duen atzizkia. Julio Caro Barojak herriaren izena Oriso(n) pertsona-izenarekin lotzen du. Gainera, Diodoro aipatzen du, orestarren Orisses errege baten izen bezala ematen zuena.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Orisoaingo armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Orisoaingo banderak Orisoaingo armarri dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Orisoain Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadearen ipar-ekialdean, Orbaibarrean. Udalerria 581 metroko altueran kokatzen da batez beste, altuera maximoa 963 metrokoa delarik.

Orisoainek Oloritz eta Leotzekin egiten du muga iparraldean, Leotzekin ekialdean, Garinoainekin mendebaldean, eta Leotzekin hegoaldean.

 Klima eta landaredia 
Orisoaingo klimaren ezaugarriak klima mediterraniar eta azpimediterraniarraren arteko nahastea dira, urteko batez besteko prezipitazioak 600 eta 900mm artekoak eta tenperaturak 12 eta 13 gradu bitartekoak dira. Udak nahiko lehorrak, eta neguak hotzak dira. Urteroko egun euritsuak 80 eta 100 inguru izaten dira.

Udalerriaren gehiena estaltzen zuten jatorrizko basoen azalera asko gutxitu da, eta gaur egun apenas aurki daiteke haritz eta arterik herrigunetik gertu.

 Estazio meteorologikoa 
Orisoainen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
1407an, Nafarroako koroak Orisoaini eman zizkion hamar urteko lehen sariak, San Martin elizako kanpandorrea konpontzeko.

1568. urtean, Orisoaingo bizilagunak jauregiko jaunarekin eztabaidatzen ari ziren jauregiaren pribilegio batzuen balioaz, haiek umiliatzen baitzituzten. Pribilegio horietako bat zen jauregiko jaunak mahats-bilketa lehenago hasi ahal izatea, zeinak, kalterik eta onurarik eragin ez arren, lehentasuna ematen baitzion jauregiari.

1811ko apirilean, Iberiar Penintsulako gerrapean, Frantzisko Espotz Minaren gerrilariak Orisoaindik joan ziren, Galipentzutik, Garesera bidean.

Orbaibar ibarraren zati izan zen XV. mendetik 1847 arte. Orduan, udalerri propioa eta bereizia osatu zuen. Erreforma horiek egin arte, Orisoain Iruñeko merkatuko alkatearen jurisprudentziaren mende egon zen; horietatik, erregimen komunaren mende. Elizari dagokionez, parrokia Jerusalemgo San Joanen mandatukoa izan zen XIX. mendean desagertu zen arte, eta, beraz, parrokoa eta zegoen onuradun bat komendadorea hornitzeko ziren. 1847an, eskolak 110 gari-lapurreta zituen, eta irin-errota bat zuen, herriarena.

1936ko uztailaren 18tik aurrerako errepresioan, Adrian Luquin orisoaindarra hil zuten.

 Demografia 
 biztanle zituen Orisoainek.184218571860187718871897190019101920193019401950196019701981199120012011202124526626622127828024219822820820018815310676102899087

 Politika 
Orisoaingo udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Garinoaingo, Oloritzeko, Puiuko eta Untzueko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta zinegotzi batek osatzen dute. Egungo alkatea Alexandre Duró Cazorla da, Amarraingo hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Amarrain - - - - - - - - -22Orisoaingo Talde Independentea5555 - - 3 - 3 - -Orisoaingo Udalarako Presidentea - - - - - 1 - - - - -Roblar - - - - 5 - - - - - -Ezkerren Nafar Batasuna0 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafarroako Alderdi Sozialista2038,46 14 Navarra Suma1325,00 - Ahal Dugu713,46 1 Geroa Bai59,62 3 Euskal Herria Bildu47,69 5 Izquierda-Ezkerra35,77  1+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna1731,48? Euskal Herria Bildu916,67 ? Ahal Dugu814,81? Geroa Bai814,81? Nafarroako Alderdi Sozialista611,11? Herritarrak - Herritarron Alderdia35,56? Izquierda-Ezkerra23,70?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

Elizatik gertu dagoen oinarri laukizuzeneko eraikina da. Kanpoaldeko hormak harlankaitzezkoak dira, eta plazara begira dagoen ate nagusian, dobela handiko erdi puntuko arkua dauka. Eraikuntzaren gainontzeko hormak, harlankaitz arruntekoak dira, harlanduzko ertzekin. XX. mendearen amaieran, eraikinaren eraberritze txiki bat burutu zen, 22 milioi pezetako aurrekontua izan zuena. Lanek Nafarroako gobernuaren diru-laguntza izan zuten.

 HELBIDEA: Kale Nagusia z/g

 Egungo banaketa 
Orisoaingo Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Alexandre Duró Cazorla da, Amarrain zerrendakoa. Zinegotzi bakarra da:

 Sara Labiano Sevigné (Amarrain)

 Alkateak 
1979tik, Orisoainek 4 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaHerminio Recalde Salinas19791995Orisoaingo Talde IndependenteaTeresa Pedrosa Sarasola19951999RoblarMaria Victoria Labiano AlvarezMaría Victoria Álvarez Labiano, Orisoaingo kudeaketa-batzordeko presidente berria19992003Orisoaingo Udalarako PresidenteaMaria Victoria Labiano Alvarez20032007Orisoaingo Talde IndependenteaMaria Victoria Labiano Alvarez20072011kudeaketa-batzordeaAlexandre Duró Cazorla20112015Orisoaingo Talde Independentea Alexandre Duró Cazorla 2015 jardunean Amarrain

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bat du Tafallarantz eta Uzkitarantz.

Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

 Kultura 

 Euskara 
XVI. mendearen amaieran (1587) lurralde euskaldunean sartuta zegoen. Bi mende geroago ere (1778) ohikoa zen euskara.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Orisoain atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Orisoain ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Orisoain eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %4,60k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 4,60k eta 2018n % 6,70k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Orisoain) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

 Jaiak 

 San Pelaioko eguna, ekainaren azken asteburuan
 San Martingo jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan
 Orbaibarreko Boilurreko Azoka, abenduaren bigarren igandean

 Ondasun nabarmenak 

 San Martin eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 San Pelaio baseliza, XVII. mendean eraikitako kristiau baseliza.
 Orisoaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Erdialdea
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Puiuko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Orisoain