Bernart Etxepare

Bernart EtxepareEIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak. (Sarasketa, Nafarroa Beherea, 1480 inguru«Etxepare, Bernat», Auñamendi Eusko Entziklopedia. – heriotza leku ezezaguna, 1560 inguru) euskarazko lehen liburu inprimatuaren idazlea izan zen. Apaiza zenez, mosen trataera ematen zaio askotan.

 Bizitza 
Gutxi dakigu Bernart Etxepareren bizitzari buruz. Nafarroa Behereko Garaziko eskualdekoa zen. Sarasketan jaio zela uste da, XV. mendearen azken aldean (1480 inguruan), Nafarroako erresuma oraindik independentea zenean, eta bizitza gehiena ere Garazi aldean eman zuen, Eiheralarreko erretore eta Donibane Garaziko bikario izan baitzen. Seme bat izan zuela jakinarazi zen 2024an, ikerketa batean aurkitutako datuetan oinarrituta. Seme hori Johana Aranburu izeneko emakume batekin ezkontzen saiatu zen, eta horren inguruko hainbat dokumentu judizial aurkitu dira.

Nafarroako Erresuman 1512tik aurrera izan ziren gerrak eta istiluak gertutik bizitzea egokitu zitzaion. Agiriak badira frogatzen dutenak 1516an, Henrike II.a Nafarroakoak, Fernando II.a Aragoikoa erregearen aurka, Donibane setiatu zuenean Etxepare han zela. Poema batean azaltzen duenez, preso egon zen Biarnon Nafarroako erregearen aginduz, segur aski Gaztelako erregearen alde egin zuelako akusazio pean. Atxilotzearen arrazoiak ez daude oso garbi: batzuen iritziz, garai hartako gatazkan Gaztelako erregearen alde jokatu izana leporatuko zioten. Beste batzuek, ordea, arrazoi politikoak bainoago, moralak izango zirela uste dute. Egileak berak bere buruari hika eginez eskaintzen dion XIII. poeman, Mosen Bernart Etxepareren kantuia izenekoan, irakur daiteke kontuari buruz dagoen testu bakarra. Edonola ere, behin baino gehiagotan esan da beaumontarren alde egin zuela, nahiz eta epaiketa batean agaramontar baten alde egin zuen.

Hala ere, Etxeparek ozen aldarrikatu zuen bere errugabetasuna. Horren ondoren, poema liburua idatzi eta argitaratu egin zioten. Sasoi hartarako ez zen gutxi, euskarazko lehenbizikoa zela kontuan izanik. Bordelen plazaratu zen liburua 1545ean, Linguae vasconum primitiae izenburuarekin. Izenburuan bertan, hitzaurrean eta amaierako poemetan agerian uzten du Etxeparek lehen euskal idazlea dela. Euskarari "kanpora, plazara dantzara" irteteko agintzen dio, eta euskaldunek ere bide berriak urra ditzaten nahi du, moldiztegiaren bitartez, euren burua erakutsiz.

 Linguae vasconum primitiae 

Hamabost poemaz osatutako bilduma bat da, 52 orrialde guztira, eskaintza moduko hitzaurre labur batekin. Latinezko izenburu horrek «euskararen hastapenak» esan nahi du. Lehenengo poeman luzean gai erlijiozkoa darabil, hurrengo hamaiketan amodiozkoa, sarri gordintasun betean azaldua. Hamahirugarren poema autobiografikoa da (kartzelako egonaldia), eta azken bietan euskararen goraipamena egiten du, lehen aldiz inprimategira eramaten zelako bozkarioz betea. Euskara Garazikoa da ia oso-osorik, eta neurkerari dagokionez, gehienetan, 15 silabako bertso-lerro luzeak ontzen ditu bi ataletan banatuak. Bertso-moldea eta gaien erabilera herrikoia da erabat, eta antz handia du herri-lirikarekin.

Aurelia Arkotxak egindako analisi paratestual eta materialaren arabera, liburuaren estalia XVI. mendekoa zen, eta bi azaletan agertzen zen armarria Luis I.a Borboi-Condéko gerlari kalbinistarena zen, Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren koinatua zena.

Zenbaitek Hitako artziprestearen eta Etxepareren arteko kidetasuna azpimarratu du. Hain zuzen ere, Eduardo Gil Beraren arabera, Yon Etxaide izan zen bi idazleak lotzen lehenbizikoa bere Amasei seme Euskalerri'ko liburuan (1955), ondoren Koldo Mitxelenak jarraitu ziolarik, azkenerako literatura historiografian ohiko iritzi bilakatu arte. Villasanteren arabera, «Quien lee a Dechepare y conoce por otra parte a otra gran figura de la literatura castellana medieval, al famoso arcipreste de Hita y su Libro del Buen Amor, no se puede resistir a la idea del gran parecido o analogía que existe entre ambos. El arcipreste de Hita canta en su libro los dos amores, el amor bueno o de Dios, pero canta y describe también, y en forma bien libre por cierto, el amor malo o mundano. Lo mismo viene a hacer Dechepare». Baina, eraginei dagokienez, ezin dira ahaztu beste zenbait poeta ere, François Villon, Clément Marot eta Proventzako trobadoreak, esaterako.

Etxepareren lana Patxi Altunak honela laburbildu zuen:

 Heuscara ialgui adi campora 

Linguae vasconun primitiae lanaren amaierako kontrapasaren hasierak honela dio:

Heuscara ialgui adi campora
Garacico herria
Benedica dadila
Heuscarari eman dio
Behar duyen thornuya.
Heuscara
Ialgui adi plaçara
Berce gendec vste çuten
Ecin scriba çayteyen
Oray dute phorogatu
Enganatu cirela.

Heuscara
Ialgui adi mundura

Xabier Letek 1960ko hamarkadan musikan ezarri zion, nahiz eta disko eran geroago ikusi zuen argia (Xabier Lete diskoan, Elkar, 1974). Harrezkero, Kontrapas euskal literaturan eta kantuan klasiko handia bilakatu da.

 Hizkera eta euskara 
Etxepareren hizkerak hizkuntzalari eta aditu askoren interesa piztu du. Etxeparek, Leizarragak ez bezala, ez zuen euskara batu batekiko kezkarik. Beraz, bere obra idazteko, zekien euskara bakarra aukeratu zuen: ekialdeko behe-nafarrera. Etxeparek berezko ezaugarri batzuk zituen:

 Bokalarteko r eta h mutu egiten ditu batzuetan.
 Hasierako h mutu egiten du batzuetan.
 Ez du -a mugatzailea ipintzen.

Oro har, Etxepareren ortografia nahiko irregularra da, eta hori ahozko hizkuntzan oinarritu den seinale da; izan ere, haren liburua euskaraz argitaratutako lehena izan zenez, ez zuen euskara idatziaren eredurik.

 Oharrak  

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
Azurmendi, Joxe (2020): Pentsamenduaren historia Euskal Herrian, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. 
 Urkizu, Patri: Bernat Etxepare: albiste gehiago bere bizitzaz eta Linguae Vasconum Primitiae (154) liburuaren berrirakurketa. - Egan, 2015-3/4, 17-44

 Ikus, gainera 
 Linguae vasconum primitiae
 Euskal literatura
 Nafarroa Behereko idazleak
 Etxepare Euskal Institutua
 Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoa Oskorrirena (1977).

 Kanpo estekak 
 Linguae vasconum primitiæ, testu osoa
 Linguae Vasconun primitiae. Euskaldunon Hizkuntzaren Hasikinak, euskara batuan.
 Beñat Dardo, nobela osoa
 Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoaren datuak badok webgunean (hitzak, abestien datuak, Sautrela kanta entzungai...)
 Uxue Rey Gorraiz: "Bernart Etxeparek izandako amodio eta politika bizipenak azaleratu ditu Danserie Ensemble taldeak", Berria, 2024/11/20.
 Aitor Ortiz de Pinedo: "Hasiera ahulek fortuna ugariagoa dute: euskararen lehen fruituak". Elinberri, 2025/11/18.

Kategoria:Duzunariztar-sarasketarrak
Kategoria:Pizkundeko idazleak
Kategoria:Nafar-lapurtera
Kategoria:Nafarroa Behereko idazleak
Kategoria:Euskal idazleak
Kategoria:Nafarroa Behereko apaizak
Kategoria:Idazle katolikoak
Kategoria:Pizkundeko euskal literatura
Kategoria:Euskarazko poetak
Kategoria:Euskararen sustatzaileak