Urraulbeiti

Urraulbeiti (pirinioaurreraz: Urraulpe) Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 36,0 kilometrora. Altuera 422 eta 897 metro artekoa da, eta 59,41 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Urraul ibarrekoak da. Ibar nagusia nekazaritzakoa da. Inguruko gainerako ibarretan ez bezala, garaiera txikiena duena da, gainazalaren zatirik handiena laua baita, Irati ibaiaren gainean terraza nabarmenak osatuz, paisaiari forma ematen diotenak. Bertako arkitekturak horma zuridun eta harri marroizko ukituak dituzten etxeak sortzen ditu, egurrezko dekorazioekin. Eraikinak baxuak eta luzeak dira, Pirinioaurreko beste eremu batzuetan ez bezala, lurraren erabilgarritasuna zabala baita.

Bertako biztanleak urraulbeitiarrak (pirinioaurreraz: urraulpetarrak) dira. Ibarburua Artieda kontzejua da, non udaletxea da.

 Izena 
Urraulbeiti beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Valle de Urraúl Bajo
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Val d'Urraúl Baixa

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Val d'Urraul (1268)
 Valle de Urraul (1280)
 Val d'Urraul (1366)
 Valle de Urraul (1366)
 Urraul Bajo (1802)
 Urraul (1829)
 Beko Urraul (1926)
 Urraul Behea (1974)
 Urraulbeiti (1978)

 Etimologia 
Urraul Nafarroako Pirinioaurreko hainbat ibar izendatzen dituen izena da. Urraulgoiti ("Urraul Goikoa"), guztien artean iparralderago dagoena eta Areta ibaiak zeharkatzen duena; Urraulbeiti ("Urraul Beikoa"), hegoaldean dagoena eta Irati ibaiak zeharkatzen duena, eta Erromantzatua ("Urraul Ekialdekoa" izenez ere ezaguna), ekialderago dagoena eta Zaraitzu ibaiak zeharkatzen duena. Gainera, Irunberri administratiboki Urraulbeitikoa izan zen Behe Erdi Aroan, nahiz eta geografikoki hori ez den aldatu.

Julio Caro Baroja da izen horri asko eskaintzen dion ikertzaile bakarra: «Baliteke izena "r"-tik "l"-ra (hango izenetan ematen da) pasabide edo alternantzia baten argitan azaltzea, eta horrela izatea Urraun (Eraul Eraun litzateke)». Eta beste batean idazten du: «Menturaz, Zaraitzu bezala, fitonimo bat da, "urra" (hurra) izenarekin erlaziona daitekeena». Amaiera Nafarroako beste izen batzuetan ematen da (adibidez, Eraul, Bidaul, Biaul...). Etimologia herrikoia "hurritz zuritua" da.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Urraulbeitiko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Urraulbeitiko banderak Urraulbeitiko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Erdialdeko Pirinioaurrean kokatua, Urraulgoiti, Erromantzatua eta Longida ibarren artean. Irati ibaiak ibarra sortu zuen.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Urraulbeiti Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 36 kilometrora dago. Udaletxea Artiedan dago. Erliebe txikiko ibarra da. Lautada bat osatzen du, Longida, Erromantzatua eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

 Klima 
Urraulbeitiko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira udalerriko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

 Estazio meteorologikoak 
Urraulbeitin dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
{|class="wikitable" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="right" style="margin:0;border:none;padding:0">
400px|border
|-
|align=center|Urraulbeitiko herrien mapa
|}
Urraulbeitik 4 kontzeju ditu:
 Arripodas
 Artieda (ibarburua)
 San Vicente
 Tabar

Gainera, beste 5 leku batzuk ere badaude, hala nola:
 Alduate
 Geretz
 Nardoze Alduate
 Nardoze Andurra
 Santsoain

Azkenik, udalerrian 9 herri hustu daude:
 Aizpe
 Apardoze
 Argirotz
 Askotz
 Basolatz
 Biezkas
 Kapaneta
 Muru
 Puiu
Irunberri ibar horretakoa da geografikoki, baina ez administratiboki, udalerri independentea baita.

 Historia 
XVI. mendearen lehen erdian Nafarroa Gaztelako koroan sartu ondoren, Urraulbeiti ibarra gaur egun dituen mugekin geratu zen.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarrak berezko berezitasun administratiboak izateaz gain, lotura administratibo berezia izan zuen ibar konfinatzaileekin, Urraulgoiti eta Urraul Ekialdekoarekin batera "Urraul" udalerria osatzen baitzuten. Hirurek beste hainbeste diputatuk osatutako taldea osatzen zuten, urtero bailara bakoitzeko erregidoreek izendatuak. Urraulbeitikoa lehendakaria zen, eta batzarrak Puiuko San Gregorio baselizan egiten ziren, Artieda kontzejuari dagokionez. Jurisdikzio zibil eta kriminala Irunberri hiribilduarena zen, eta hiribilduari ere oso lotuta zeuden. Ordura arte, Urraulbeitiko ibarburua Puiu izan zen. Ordutik, Artiedara joan zen.

XIX. mendearen hasieran bi eskola baino ez zeuden ibar guztian. XX. mendearen hasieran sei ziren Urraubeitin zeuden eskolak. 1849an Iruñeko eta Irunberriko errepidea eraikitzearekin batera herria eta inguruko herri eta hiri handietarako irisgarritasuna hobetu zen. XX. mendean Iratiko trenbidearen eraikitzeak on egin zion ibarrari.

XX. mendearen hasieran hiru ostatu eta errota zeuden ibarrean.

 Demografia 
 biztanle zituen Urraulbeitik.18421857186018771887189719001910192019301940195019601970198119912001201120219071188117411291055104610521054102110091104868636442330281269286307

 Ekonomia 

Urraulbeitiko udalerriaren mugetan, Izko mendilerroan, eta Irunberri eta Oibar bitartean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "Oibar" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 36,64 megawatt da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Bestalde, Urraulbeitiko biztanleria batez ere adinekoa da, eta horregatik gehienak erretiratuta daude. Gainerako biztanleek nekazaritzan lan egiten dute ia erabat. Gazteenen artean ere, badira Irunberri, Agoitz edo Zangozara joaten direnak udalerri horietako industrialdeetan lan egiteko.

 Politika 
Urraulbeitiko udaletxea Artieda kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Urraulgoitiko Udalako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Ana Jesus Iriarte Equisoain da, Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 
 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza - - - - - - 3 3347San Pedro Martir 5 5 4 5 5 7 4443 -Urraulbeitiko Herri Hautagaitza 2 2 3 22 - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/-  Navarra Suma6438,55 -  Geroa Bai3420,48 15  Euskal Herria Bildu3018,07 1  Nafarroako Alderdi Sozialista1810,84 13  Ahal Dugu84,82 16 Equo31,81  2  Izquierda-Ezkerra31,81 1 Libertate Nafarra10,60 - Solidaritate eta Autogestio Internazionalista10,60 0 Vox10,60 -+AlderdiaBozakguztira%+/-  Nafar Herriaren Batasuna6437,43?  Euskal Herria Bildu3118,13?  Ahal Dugu2414,04?  Geroa Bai1911,11?  Nafarroako Alderdi Popularra84,68? Herritarrak - Herritarron Alderdia74,09 ?  Nafarroako Alderdi Sozialista52,92?  Izquierda-Ezkerra42,34? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa21,17? Libertate Nafarra10,58? Equo10,58 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Artieda ibarburuan dago.

 HELBIDEA: Herriko Plaza z/g

 Egungo banaketa 
Urraulbeitiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Ana Jesus Iriarte Equisoain da, Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitzakoa. Zinegotziak 6 daude:

 Ainhoa Catalan Altube (Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza)
Silvia Ortega Marcos (Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza)
Adrian Areta Martinez (Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza)
Maria Natividad Castañeda Pequeño (Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza)
Raquel Ituren Mendioroz (Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza)
Miren Elizagaray Nuin (Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza)

 Batzordeak 
Urraulbeitiko Udalak 4 batzorde ditu:

 Kultura eta Kirola
 Ingurumena: Paisaia eta Bideak
 Hiriarteko Mugikortasuna
 Diruzaintza

 Alkateak 
1979tik, Urraulbeitik 8 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Luis Gil Arbeloa 1979 1983 San Pedro Martir Javier Eguaras Ayerra 1983 1987 San Pedro MartirFrancisco Javier Bariain Baztan19871991San Pedro MartirJose Sagardoy Eguaras19911995San Pedro MartirFernando Cabodevilla Eslava19952007San Pedro MartirAna Carmen Ciguela Irujo20072011San Pedro MartirLuis Castillo Santesteban20112015San Pedro MartirAna Jesus Iriarte Equisoain2015jarduneanUrraulbeitiko Elkarte Hautagaitza

 Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Urraulbeiti Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Irunberri - Artieda - Artaxo - Murillo - Aos - Agoitz - Urrotz - Billabeta - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

 Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

Bestalde, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Urraulbeiti Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

 Kaseda - Zangoza - Iruñea
 Iruñea - Zangoza - Kaseda

 Kultura 
 Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulbeiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulbeiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urraulbeitiko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

 Jaiak 
 Tabarreko San Joan Bataiatzailearen jaiak, ekainaren laugarren asteburuan

 Ondarea 
 Ondasun nabarmenak 

San Calaveris zubia|thumb
 Alduateko San Fakundo eliza, XII. mendeko kristiau eliza.
 Arripodaseko Andre Mariaren Jasokundearen eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Arripodaseko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Artiedako Kornelio eta Zipriano Saintuen eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Artiedako jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Geretzeko Sebastian eta Kiteria Saintuen eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, erromaniko-gotiko estiloan.
 Nardoze Alduateko San Joan Ebanjelariaren eliza, XVI. mendeko kristiau eliza, barroko estiloan.
 Nardoze Andurrako San Martin Tourskoaren eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Puiuko San Calaveris zubia, Induraingo errekaren gaineko zubi gotikoa, Erdi Aroan eraikita.
 Puiuko San Gregorio baseliza, Erdi Aroko kristiau baseliza, non Urraulgo batzarreak kokatuta ziren.
 San Vicenteko San Andres eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Santsoaingo Garbikundeko Andre Mariaren eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Tabarreko San Joan Bataiatzailearen eliza, XVI. mendeko kristiau eliza.

 Eremu naturalak 
 Ugarrongo arroila, Areta ibaiak osatutako arroila.

 Urraulbeitiar ospetsuak 
 Luis Orotz Zabaleta (1885-1962), Nafarroako Foru Aldundiko eta Eusko Ikaskuntzako zuzenbide-aholkulari.
 Maria Jose Beaumont (1956-), abokatu, Itoizko Koordinakundeko sortzaile eta Nafarroako Gobernuko Barne kontseilari.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Urraulbeitiko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Urraulbeiti