Gasteiz

Gasteiz (ofizialki Vitoria-Gasteiz) Arabako hiriburua da; eta, izatez, Euskal Autonomia Erkidegokoa ere bada, 1980tik, egoitza nagusiak Gasteizen baitituzte bai Eusko Jaurlaritzak, bai Eusko Legebiltzarrak. Guztira 276,81 kilometro koadro ditu, . urtean  biztanle zituen; horrenbestez, Euskal Herriko hiri jendetsuenetan bigarrena da, eta Euskal Herriko udalerririk luze-zabalenetan ere bigarrena. Jendez eta lurraldez Arabako udalerririk handiena da, alde handiz.

 Etimologia 
1025. urteko Donemiliagako goldea agirian, Gastehiz izena ageri da, hamarrenak ordaintzen zituen Arabako herri bat izendatzeko. Bestalde, hiriaren sorrera foruak, 1181ekoak, honela dio: Placuit mihi libenti animo et sana mente populare vos in praefata villa, cui novum nomen imposui, scilicet Victoria, quae antea vocabatur Gasteiz.


«Gasteiz» hitzaren jatorria azaltzeko hamaika hipotesi eratu dira denboran zehar. Gaur egun hipotesirik aipatuena Alfonso Irigoienek plazaraturikoa da.Irigoien Etxebarria, Alfonso (1982). Sobre el topónimo Gasteiz y su entorno antroponímico en Vitoria en la Edad Media. Ikerketa Historikoen I. Biltzarraren aktak. Gasteizko Udala, 621-652 Horren arabera, «Gasteiz» Gaste pertsona izenaren deribazio patronimikoa litzateke (Gartzia, Gartzea, Gartze-ren mendebaleko aldaera da Gaste(a)Euskaltzaindia: «Gasteiz», Euskal Onomastikaren Datutegia. Gaste askotan -a artikulua itsatsita agertzen da agirietan, Gastea forman. Zehaztu gabeko garai batean, antroponimoa toponimo bihurtu zen, latineko genitibotik datorren eta jabegoa adierazten zuen -i(t)z atzizkiaren bidez.

Garceiz antroponimoa 133 aldiz dokumentatzen da Donemiliaga Kukulako Becerro Galicanoan

Gastea eta Gartzea (azkena, Gartzia/García abizenaren jatorria) izen beraren bi aldaera lirateke, bata mendebaldeko euskalkietakoa eta bestea ekialdekoetakoa, beste/bertze, bost/bortz edo ostegun/ortzegun izenetan gertatu den bezalaxe.

Euskal Herriko zenbait herritako euskaran —Arratian eta Debagoienean, kasu— Bitturi edo Bittoixe esaten zaio.

Becerro Galicano kodexean lehen aldiz dokumentatzen da Gastehiz 1025. urtean eta gero, berriro ere XI. mendean Gasteiz topa daiteke, oraingoan antroponimo batean. 1089. urtean datatuta, eta hatxerik gabe: 

 Geografia 

 Erliebea 

Gasteizko udalerri osoa Zadorra ibaiaren arroan dago, Arabako Lautadaren mendebaldean. Punturik altuena Pagogan mendia da (1.029 m), eta baxuena Zadorra ibaiaren irteera Tresponde baino lehen (490 m inguru).

Udalerriko lurraldea laua da hein handi batean, baina badaude Araba erdialde osoan arruntak diren muino lekukoak, hala nola Gasteizkoa bera, Olarizukoa edo Eztarroakoa. Hegoaldean Gasteiz mendiek erliebe malkartsuagoa osatzen dute, eta Gasteizko lurren eta Trebiñuren arteko muga osatzen dute. Ipar-mendebaldean, Badaia eta Arratoko mendilerro karstikoak 800-900 metro inguruko gailurrez eraturik daude.

 Hidrologia 

Zadorra ibaia da Gasteizko hidrologia egituratzen duen elementu nagusia. Zadorra Uribarri Ganboako urtegia utzi eta Dura aldetik sartzen da udalerrira, eta berau ekialdetik mendebaldera zeharkatu ondoren, Trespondera jaisten da eta azkenerako Ebro ibaira isurtzen ditu bere urak.

Hiriaren eta inguruko lurren azpian Gasteizko akuifero kuaternarioa dago. 10-15 metroko lodiera duen geruza batez osaturik dago, eta ur askoko garaietan azaleratu egiten da udalerriko zenbait puntutan, esaterako Salburuko hezeguneetan.

 Geologia 

Gasteiz Goi Kretazeoko azaleramenduen eremuan dago. Material nagusiak itsasoan jalki ziren material karbonatodunak dira gehienbat: kareharriak, kareharri-tuparriak, eta tuparriak. Udalerriaren ipar-mendebaldean aipatu hiru materialen txandakatzea agertzen da; Gasteiz mendietan kareharriak dira nagusi, baina hareharri karetsuak, dolomiak eta kareharri tuparridunak ere ageri dira; eta bien artean, Lautadaren erdialdea osatuz, kareharri-tuparriak dira nagusi. Azken eremu horren gainean material kuaternarioak metatu dira, batez ere ibaibideen haranetan.

 Landaredia 
Landarediaren ikuspuntutik, udalerria bi eskualde biogeografikoren artean dago kokaturik: eskualde eurosiberiarra eta eskualde mediterraneoa. Horri esker, bertako flora bereziki aberatsa da. Haize hezeak normalean ipar-mendebaldetik datozenez, Gasteizko mendilerroen iparraldeek, batez ere 800 metrotik gora, eragin eurosiberiar nabarmena erakusten dute eta pagadiaren erreinua dira. Hegoaldera begira dauden maldetan, berriz, Föhn efektuaren eraginez haizea lehor iristen da eta landarediak izaera mediterraneoagoa dauka (artadiak, erkameztiak, etab.).

Haranen hondoan, Arabako Lautadan, haritza izango litzateke espezie nagusia, lur horiek nekazaritzarako luberritu ez balira.

 Lurraren erabilera 
Erabilerak modu kontzentrikoan antolaturik daude hiriaren inguruan. Hiria inguratuz Eraztun Berdea dago, espazio berde naturalez osatutako gerriko estua. Hurrengo eraztunean Arabako Lautadan berezkoak diren nekazaritza erabilerak daude, eta han-hemenka eremu honen euskarri diren herrixkak ageri dira. Egun, hiriaren osagarri gisa jokatzen duten azpiegiturak eraiki dira bertan: aireportua, industrialdeak, errepide eta trenbideen sarea, etab. Azken gerrikoa Gasteiz mendien, Arrato eta Badaia mendilerroen eta Zadorrako urtegien sistemak osatzen dute.

Gasteizek berdegune ugari du bere lurretan: bizilaguneko 42 m² berdegune, Eraztun Berdea ere sartzen badugu, edo biztanleko 23,4 m² berdegune, hiri barrukoak baizik sartzen ez baditugu.

 Mugak 
Mugakideok ditu: Zigoitia eta Arratzua-Ubarrundia iparraldean; Zuia ipar-mendebaldean; Barrundia eta Burgu ipar-ekialdean; Burgu eta Iruraiz-Gauna ekialdean; Trebiñu hegoaldean; Kuartango mendebaldean (bien artean dauden Badaia mendilerroko lurrak Badaiako Sierra Bravako Komunitateak kudeatzen ditu); Iruña Oka hego-mendebaldean; Trebiñu hegoaldean; eta azkenik, Bernedo hego-ekialdean.

Gainera, Iruraiz-Gauna udalerriaren barrendegi txiki bat dauka, 50 bat hektareakoa, Aberasturiren hego-ekialdean.

 Klima 

Gasteizek klima subatlantikoa dauka. Itsasoaren hurbiltasunak eragina du kliman, baina Gasteiz iparraldean dauden mendilerroek ahuldu egiten dute eragin hori. Prezipitazioak 700 eta 900 mm artekoak dira hirian, eta 1.200-1.300 mm arteraino iristen dira Gasteiz mendietan. Sasoi lehor laburra gertatzen da uztail inguruan.

Tenperaturari dagokionez, urteko batez bestekoa 9 eta 11 °C artean dago. Urritik maiatzera gauez izozteak gertatzeko arriskua dago; arrisku hori nabarmenagoa da urtarrilaren inguruan.

Haran baten erdialdean kokaturik dagoenez, ohikoa izaten da oskarbi dagoen egunetan lainoa agertzea eta Gasteizko aireportuan arazoak sortzea.

 Auzoak 
Gasteizko auzo nagusiak: Abetxuku (Abetxuko*), Adurtza, Alde Zaharra (-a), Anglo-Vasco, Arana (-a), Aranbizkarra (-a), Arantzabela, Ariznabarra, Arriaga-Lakua, Babesgabetuak (-ak) (Desamparados*), Done Jakue (Santiago*), Ehari-Gobeu (Ali-Gobeo*), Ekialdeko Nekazaritza Eremua (-a), Errekaleor, Errota edo Koroatzea (-a) (Coronacion*), Gatzalbide (Gazalbide*), Goikolarra (-a), Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua (-a), Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua (-a), Judimendi, Lovaina, Mendizorrotza, Pilar, Salburua (-a), San Kristobal (San Cristobal*), San Martin, Santa Luzia, Santsomendi (Sansomendi*), Txagorritxu, Zabalgana (-a), Zabalgunea (-a) eta Zaramaga.

Hiriaren sorreratik XIX. mendearen bigarren erdira arte, egun Alde Zaharra dena besterik ez zegoen. Sasoi horretan hiriaren hedatzeari ekin zitzaion hegoalderantz, Zabalgunea osatuz. XX. mendearen hasieran hiritartze berriak egin ziren egun Babesgabeak, Lovaina, Anglo-Vasco, Judimendi eta Koroatzea diren auzoetan, bai eta Mendizorrotza auzoko zenbait tokitan ere. XX. mendeko bigarren zatian, industrializazio prozesu azkarraren eta etorkinen etorreraren ondorioz, auzo modernoagoak eraiki ziren: Abetxuku, Adurtza, Arana, Aranbizkarra, Arantzabela, Ariznabarra, Done Jakue, Ehari-Gobeu, Gazalbide, Pilar, San Kristobal, San Martin, Santa Luzia, Sansomendi, Txagorritxu eta Zaramaga. Mendearen hondarrean, 1990eko hamarkadan, Arriaga-Lakua sortu zen.

2000. urteko Hiri Antolamenduko Plan Nagusiak hiriaren hazkunde nagusia ekialderantz eta mendebalderantz gertatuko zela zehaztu zuen, hain zuzen Salburua eta Zabalgana izeneko lur-eremu handietan. Bakoitzean 10.000 etxebizitza inguru eraikitzen ari dira. Salburuan eta Zabalganean eraiki diren sektore berrietako batzuk, herritarren begien aurrean, berezko izaera hartu dute eta auzotzat dituzte, esaterako Mariturri, Borinbizkarra edo Arkaiate. Plan berean zehaztutako Aretxabaleta-Gardelegi izeneko sektoreko biztanleek, bestalde, 2021. urtean auzo berriari Goikolarra deitzea erabaki zuten.

Gasteizko gainerako eremua, nekazaritza-lur eta herrixka gehienak biltzen dituena, hiru esparru handietan banatuta dago, Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua, Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua eta Ekialdeko Nekazaritza Eremua hain zuzen.

 Herriak 
Gasteiz hiriaz gain, beste 63 herri txiki ere barruan hartzen ditu udalerriak. Historian zehar, Gasteizek inguruko hainbat herrixka anexionatu ditu eta gaur egun duen azalera handia lortu du. XIX. mendean Ehari eta Elorriagako herrixkak anexionatu zituen, eta XX. mendean Ariñiz, Foronda, Otoak eta Mendoza herrixkak.

Gasteizko 63 herrien zerrenda hau da: Aberasturi, Amarita, Andetxa, Andollu, Arangiz, Aretxabaleta, Argandoña, Ariniz, Arkaia, Arkauti, Armentia, Artatza Foronda, Askartza, Aztegieta, Berroztegieta, Betoñu, Billafranka, Bolibar, Ehari, Elorriaga, Erretana, Eskibel, Eztarroa, Foronda, Gamarragutxia, Gamarra, Gamiz, Gardelegi, Gaztelu, Gereña, Gobeu, Gometxa, Ilarratza, Ihurre, Jungitu, Krispiña, Lasarte, Legarda, Lermanda, Lopida, Lubinao, Mandoiana, Margarita, Martioda, Matauku, Mendiguren, Mendiola, Mendoza, Miñaogutxia, Miñao, Monasterioguren, Oreitia, Otazu, Otobarren, Otogoien, Subilla Gasteiz, Uribarri Dibiña, Uribarri Arratzua, Uribarri Nagusia, Zerio, Zuhatzu eta Zumeltzu.

Horrez gain, Iruraiz-Gaunarena den barrendegi bat dauka udalerriak hego-ekialdean, Aberasturitik gertu.

 Historia 

Egun Gasteiz dagoen tokian karistiarrak bizi ziren, antzinako geografoen arabera. Kristo aurreko I. mendean zehar erromatarrak iritsi ziren Gasteizera eta bertan bizi izan ziren denbora luzez. Erromatarren sasoiko aztarnak daude Iruña-Veleian, Arkaian, Mariturrin, etab.

1025. urtean idatzitako dokumentu batean, Donemiliagako goldean topatu da herriaren izenaren aldaerarik zaharrena: Gastehiz.

1181ean Nafarroako Antso VI.a Jakitunak Nova Victoria hiria sortu zuen Gasteiz herrixka zaharraren gainean. Foruaren dokumentuan aipatzen da herriaren izen zaharragoa, oraingoan hasperenik gabe: Gasteiz.

1200ean Gaztelako Alfontso VIII.ak hiria konkistatu zuen, Bizkaiko jaun Diego Lopez II.a Harokoaren laguntzarekin, zazpi hilabeteko setio luzearen ondoren. 

XIII. mendetik XVII. mendera arte hirian egitura feudal tipikoa eratu eta sendotu zen. Hiriko goi klaseak (noblezia eta kleroa) indartu ziren landa-eremuetako jauntxoen kaltetan.

XVII. mendean, egun Andre Maria Zuriarena deitzen dugun plaza sortu zen, eta bertan harresiz kanpoko azokak egiten hasi ziren. XIX. mendean Gasteizko garapen modernoa hasi zen, eta 1862an Norteko burdinbidea heldu zen hirira, eta Dato kalea bihurtu zen estaziora joateko eta zabalgune berriaren ardatza. XX. mendearen bigarren erdialdean, hazkunde ikaragarria izan zuen industrializazioaren eta etorkin oldearen ondorioz.

1980ko maiatzaren 23an Gasteiz Euskal Autonomi Erkidegoko hiriburua bihurtu zen. 

2010eko urriaren 21ean, Gasteizek Europako Hiriburu Berde saria irabazi zuen.

 Demografia 
Gasteizek 250.000 biztanle inguru zituen 2019an. Azken urteetan, urtetik urtera kopuru hori %0,5 eta %1 inguru hazi da. Historian zehar biztanleriak hazkunde itzela izan du. Dena den, hiria, XII. mendean sortua, nahiko txiki mantendu zen XX. mende erdialdera arte.

XIII. mende erdialdean Gasteizek 10.000 biztanle inguru zituen, eta harresiez kanpo auzo berriak sortzen hasi ziren. XIV. mendean behera etorri zen Gasteizko merkataritza, izurriteak Europa osoan egin zituen triskantza handiengatik, eta biztanle ugari galdu zuen hiriak. Handik aurrera haziz joan zen (4.000 biztanle zituen 1423. urtean; 5.500 biztanle 1560an; 5.441 biztanle 1768an), harik eta XVIII. mendean hiria Erdi Aroko esparrutik atera eta harresiez kanpoko eremuak hartzen hasi zen arte. Demografia hazkundea ikusgarria izan zen garai hartan (5.441 biztanle zituen 1768an eta 6.302 zortzi urte geroago). XIX. mendearen erdia arte motel hazi zen hiriko biztanleria Napoleonen osteen aurkako eta liberalen eta karlisten arteko gerrak zirela eta (10.703 biztanle 1828an; 7.117 biztanle 1839an). Bigarren Karlistadaren ondoren, demografia hazkunde nabaria izan zuen Gasteizek (18.718 biztanle 1856an; 30.514 1897an). Etorkin gehienak Arabako herrietatik etorri ziren eta Gasteizen egokitu ahala, hustuz joan ziren inguruetako herriak. XX. mendearen lehen erdialdean ez zen hiriko biztanleria asko emendatu (30.701 biztanle 1900. urtean; 52.206 biztanle 1950. urtean).

1940ko hamarkadatik aurrera hiria etengabe hazi da, batez ere Espainiako etorkinak erakarri dituelako. Gasteizek lan eskaintza handia zuen, horretan Mercedes eta beste lantegi handi batzuk hirira etortzeak lagundu egin zuen. 1980ko hamarkadatik aurrera hazkundea motelduz joan da, baina beste euskal hiri batzuetan ez bezala, ez da eten. Hiriarentzat bultzada handia izan zen 1981ean eratu berria zen Eusko Jaurlaritzak Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburu Gasteiz aukeratu izana. Azken urteetan, 2000. urtetik aurrera bereziki, Espainiaz kanpoko etorkinak etortzeak biztanleriaren hazkundea areagotu egin du.

2019. urtean, guztira Gasteizen bizi ziren 252.571 biztanletatik 129.507 bertan jaioak ziren, 59.687 Espainian (EAE salbu) jaioak ziren, 25.039 Espainiaz kanpo jaioak ziren, 18.777 Bizkaian eta Gipuzkoan jaioak ziren eta 11.068 Araban (Gasteiz salbu) jaioak ziren.

 Bilakaera demografikoa 

 Ekonomia 
Gasteiz nekazaritza eremu aberats bateko hiri nagusia izan da XX. mendearen hasieratik, XX. mendearen erdialdetik aurrera industria garatu den arte. Merkataritza hiri garrantzitsua izan zen Gasteiz XIII. mendean, Donejakue bidearen ertzean zegoela eta. Merkatari eta funtzionario hiria izan da mendeetan zehar. XVIII. mendean, bi altzari ola eta ehundegi bat zeuden Gasteizen. XIX. mendean, burdinbidea bertaraino iristearekin batera, sendotuz joan zen industria, eta mende bukaeran industria ugari ziren Gasteizen, altzairu lantegiak nagusiki.

1950eko hamarkadatik aurrera izugarri hazi zen Gasteizko industria alorra (9.481 langile ari zen industrian 1950. urtean; 37.242 – 1975ean, langileen % 60). 1975ean, industria zen ekonomia jarduera nagusia (altzairugintza, kimika industria, eraikuntza, janari industria, zurgintza; langileen % 50,5) eta guztiz garrantzitsua zen zerbitzuen alorra (administrazioa, eskolak, unibertsitatea, erietxeak, dendak, garraioak; langileen % 48,7). Nekazaritzak ez zuen garrantzi handirik udal barrutiaren barnean.

Zerbitzuen alorra asko handitu zen Gasteizen, Euskal Autonomia Erkidegoko administrazio, politika, gobernu eta kultura erakunde nagusiak bertan finkatu zirenetik (1980. urtetik aurrera, Eusko Jaurlaritza, Euskadiko Legebiltzarra, Euskal Herriko Unibertsitatea, Ertzaintza).

Arabako industria hiri garrantzitsuena da gaur egun ere Gasteiz, Laudiorekin batera. 1996an sortutako balio erantsiaren % 57 zerbitzuek ekarri zuten (Arabako batezbestekoaren gainetik ia hamar puntutan), % 6 – eraikuntzak (batezbestekoaren parean), % 37 – industriak (batezbestekoaren azpitik ia sei puntutan), eta gainerakoa lehen sektoreak. Industriak, nolanahi ere, gero eta garrantzi handiagoa du Gasteizko egitura ekonomikoan, eta enpleguaren ia erdia hartzen du. Ohiko industriari sektore berriei emana gehitu zaie azken urteotan, bereziki autogintzari, aeronautikari eta ekarpen teknologiko handiko sektoreei. Udalerrian bertan kokatutako industriaguneetan zein, hiriburuaren eraginez, inguruko udalerrietan sortu direnetan aipagarria da Miñaon sortu den parke teknologikoa, industria asko kokatu du azkenaldian, hiriaren eta eskualdearen egitura ekonomikoa indarberrituz.

 Enplegua 
XX. mendearen lehen hamarkadaren hasieran gertatutako hazkunde ekonomikoaren ondorioz, langabezia-tasa asko jaitsi zen, enplegu osoa deritzona erdietsi arte. 2007an langabezia-tasa % 2,3 zen. 2007an hasitako atzeraldi handiaren ondorioz, enpleguak azkar galtzen hasi ziren, 2012an % 10,2eko langabeziara iritsi arte.

2012. urtearen azkenean 20.398 pertsona zeuden lanik gabe Gasteizen.Gasteizko lan-merkatuaren koiuntura vitoria-gasteiz.org webgunean 2013/03/09an kontsultatua Araba osoan langabezia-tasa % 9,6 izan zen 2012anLangabezia-tasa eustat.es webgunean 2013/03/09an kontsultatua (kontuan izan behar da Gasteizko populazioa Araba osoaren % 85 dela).

 Sektore ekonomikoak 
XXI. mendearen lehen hamarkadan Gasteizko jarduera ekonomikoan garrantzi handiagoa hartu zuten banka eta finantzei lotutako jarduerek, eta oro har zerbitzuen sektoreari lotutakoek, bai eta eraikuntzari lotutakoek ere. Industriak, berriz, garrantzia galdu zuen aurreko jardueren aurrean. Merkataritzak eta nekazaritzak gero eta pisu gutxiago dauka Gasteizko jarduera ekonomikoan.

 Establezimendu-kopurua sektorekaJarduera-sektoreak vitoria-gasteiz.org webgunean 2011/07/17an kontsultatua Sektorea 1994 2006 Nekazaritza eta arrantza 30 33 Industria eta energia 1.155 1.366 Eraikuntza 1.892 2.630 Merkataritza, ostalaritza eta garraioa 6.133 6.612 Bankuak, aseguruak eta enpresentzako zerbitzuak 2.280 4.330 Beste zerbitzu batzuk 708 2.041

 Politika eta administrazioa 

Maider Etxebarria (PSE-EE) da Gasteizko alkatea 2023eko ekainaren 17tik, Gorka Urtaranen (EAJ) tokia hartu ondoren. 

EH Bilduk izan zuen garaipena, baina azkenean PSE-EEko hautagaia izan zen alkate boto kopuruan bigarrena geratu arren.

 2023-2027 legegintzaldia 

Egungo Gasteizko Udalbatza 2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan erabaki zen. Hauteskundeen ondoren, Maider Etxebarria hautatu zuten alkate PSE-EEren eta EAJren botoei esker.

 Alkateak 

Hauek izan dira Gasteizko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Angel Cuerda Montoya 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Angel Cuerda Montoya 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Angel Cuerda Montoya 1987 1991 Eusko Alkartasuna Jose Angel Cuerda Montoya 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Angel Cuerda Montoya 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Alfonso Alonso Aranegui 1999 2003 Alderdi Popularra Alfonso Alonso Aranegui 2003 2007 Alderdi Popularra Patxi Lazcoz Baigorri 2007 2011 Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra Javier Maroto Aranzabal 2011 2015 Alderdi Popularra Gorka Urtaran Agirre 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea Gorka Urtaran Agirre 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Maider Etxebarria Garcia 2023 Jardunean Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra

 Euskara 
Koldo Zuazoren arabera, Gasteizen hitz egiten zen euskalkia Arabako erdialdeko azpieuskalkia deitutakoa zen, bizkaieraren eta gipuzkeraren eraginak zituena. Euskara hori XVIII. mendean galdu zen. Hala ere, Gasteizko iparraldean kokaturiko hainbat herritan XXI. mendera arte iraun du hiztun zaharretan.Uribarri Ganboako Modesta Galdos Urkiola, 1926an jaioa, euskaraz hitz egiten ahotsak.com proiekturako 2011/07/16an kontsultatua Gasteizen eta inguruko herrietan hitz egiten zen euskararen adibideak eman zituen 1562. urtean Nicolao Landuchio italiarrak bere Dictionarium linguae Cantabricae izeneko hiztegian.

 Egoera soziolinguistikoa 
1986an gasteiztar euskaldunak 11.551 ziren, hau da, populazio osoaren % 6.

XX. mendeko laurogeiko hamarkadatik aurrera Araban gertatu den euskararen berreskurapenaren ondorioz, 2011n Gasteizko biztanleen % 22,5ek, 52.298 biztanlek alegia, euskaraz hitz egiten zekien. Beste 60.851 lagun (populazioaren % 26,1) euskara ulertzeko gai ziren.

Ezagutzaren hazkundearekin batera, euskararen kaleko erabilera ere handitu egin da, nahiz eta zifra osoa txikia izan. 1989an kaleko erabilera % 2koa zen, eta 2006an – % 4koa. 2016an egin zen neurketan erabilera % 3,7koa izan zen.

 Euskararen aldeko ekimenak 
Gaur egun, gasteiztarrek eskura dituzte hainbat ikastola (Abetxuku, Aranbizkarra, Armentia, Olabide, Umandi...), bertso-eskola bat eta hainbat euskaltegi. Halaber, hirian Araba Euskaraz antolatu dute hainbatetan (1981, 1992, 1995 eta 2006an).

Hedabideei dagokienez, Arabako Alea aldizkaria sortu zen 2014an, lehenago 17 urtez argitaratu zen GEU aldizkariaren ordezko gisa. Urte berean, Hala Bedi irratiak euskara hutsezko kanala sortu zuen, Hala Bedi Bi izenekoa.

Hiriburuko euskara elkarte nagusia GEU Elkartea da, eta haren eskutik sortu dira ekimen anitz, esaterako irakurle klubak eta mintzalagun proiektuak. Bestalde, Gasteizko Kafe Antzokia errealitate bihurtzeko helburuz, 2012. urtean Gasteizko Kafe Antzokiaren Aldeko Plataforma sortu zen, eta hurrengo urtean Plataformak Lazarraga Kultur Elkartea sortu zuen Gasteizko Kafe Antzokia proiektu kulturala kudeatzeko lanabes gisa. 2014an sortu zen Oihaneder Euskararen Etxea, Kafe Antzokiaren aurrekari gisa.

Gasteiztar euskaldun ezagunen artean daude Erramun Olabide, Odon Apraiz eta Henrike Knörr hizkuntzalariak; Fito Rodriguez, Xabier Montoia, Rikardo Arregi, Edu Zelaieta, Karmele Jaio eta Katixa Agirre idazleak; eta hainbat politikari, kirolari, irakasle, bertsolari eta abar.

 Kultura 
 Musika 
Gasteiz musikaren munduko bi gertakizun garrantzitsuren kokaleku da: Gasteizko jazzaldia eta Azkena Rock Festival izeneko rock jaialdia.thumb|300px|Andre Maria Zuriaren plaza.thumb|300px|eskuinera|Bibat: Fournier Naipe Museoa eta Arkeologia Museoa.

Musikagile ezagunak eman ditu hiriak, besteak beste Jesus Guridi, Tomas San Miguel eta Bingen Mendizabal. Juanjo Mena orkestra zuzendaria ere bertakoa da, baita Luis Aranburu organo-jotzailea eta Angel Celada bateria-jotzailea ere.

Halaber, beste batzuen artean Cicatriz, Potato, Hertzainak, M-ak, Soziedad Alkoholika, Betagarri, Gasteiz Big Band, Neubat eta Izaki Gardenak taldeak bertan sortutakoak dira.

 Museoak 
 Arabako Arte Ederretako Museoa.
 Artium Museoa.
 Arabako Arma Museoa.
 Bibat: Fournier Naipe Museoa eta Arkeologia Museoa.
 Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoa.
 Andre Maria Zuriaren Kofradiaren Farolen Museoa.
 Euskal Poliziaren Museoa.
 Arabako Natura Zientzien museoa.
 Arabako Heraldika Museoa (Mendoza kontzejuan).

 Jaiegunak 

 Gabonak Gasteizen. Abenduaren 24tik urtarrilaren 6ra.
 Errege Magoen Desfilea. Urtarrilak 5.
 San Anton eguna. Urtarrilak 17.
 Santa Ageda egunaren bezpera. Otsailak 4.
 Inauteriak. Otsailaren 6tik 13ra.
 Aste Santua.
 San Prudentzio. Apirilak 28.
 Estibalizko Andre Maria. Maiatzak 1.
 Blusa eta nesken eguna (Done Jakue eguna). Uztailak 25.
 Andre Maria Zuriaren jaiak. Abuztuaren 4tik 9ra.
 Iraileko Ama Birjinaren egunaren ondoko lehen astelehena: Olarizuko erromeria

 Ondasun nabarmenak 
 Hirigune historikoan 
 Santa Maria katedrala: gotiko estilokoa, katedral zaharra ere deitzen zaio. XIII. mendean hasi ziren eraikitzen.
 Erdi Aroko harresia
 San Migel eliza: gotikoa.
 San Pedro eliza: gotikoa.
 San Bizente eliza: gotikoa.
 Gurutze Santuaren komentua: gotiko-berpizkundea.
 San Antonio komentua: barroko klasizista.
 Sokaren Etxea: gotikoa. Dorretxe ederra, Erdi Aroko arkitektura zibilaren adibide bitxia.
 Portalea: XV. mendean postetxe gisa eraikitako etxea.
 Otxanda Andrearen dorrea
 Hurtado de Andatarren dorrea
 Eskoriatza-Eskibel jauregia
 Goiuri jauregia
 Bendaña jauregia
 Montehermoso edo Oihaneder jauregia:

 Zabalgunean 
 Andre Maria Zuriaren plaza
 Plaza Berria eta Arkupea: Justo Antonio Olagibelen eraikinak, Alde Zaharraren eta Zabalgunearen arteko lotura egiteko pentsatuak.
 San Antonio komentua
 Gasteizko Katedral Berria: Neogotiko estilokoa, XX. mendeko lehen erdialdean egin zuten.
 Foru plaza: Luis Peña Gantxegi arkitektoak eta Eduardo Txillida eskultoreak egina.
 San Frantzisko Asiskoa eliza: Zaramaga auzoan dago. Luis Peña Gantxegik diseinatu eta 1969–1970 bitartean eraikia. Bertan, 1976an Gasteizko martxoaren 3ko sarraskia jazo zen.
 Karmengo eliza

 Gasteizko beste alde batzuetan 
 Hurtado de Mendozatarren dorretxea: Martioda herrian.
 Mendoza dorretxea: Mendoza kontzejuan.
 Armentiako basilika eta Estibalizko Andre Mariaren santutegia: Arabako eraikin erromanikorik ikusgarrienak dira.
 Azucarera Alavesa lantegia

 Azpiegiturak 
 Garraioa 

Hiriak XXI. mendearen hasieran jasandako hazkunde handiaren ondorioz, derrigorrezkoa gertatu zen hiriko garraiobideak guztiz moldatzea. Asmo horrekin Gasteizko Mugikortasun Iraunkorraren eta Espazio Publikoaren Plana deritzona prestatu zen, hiriko garraioa osatzen zuten modu guztiak (autoa, hiri autobusak, tranbia, bizikleta, oinezko joan-etorriak...) integratzeko.Gasteizko Mugikortasun Iraunkorraren eta Espazio Publikoaren Plana

Gasteizko garraio publiko nagusia TUVISA enpresa publikoak kudeatzen duen autobus sarea da. Eguneko 10 linea ditu eta gaueko 6 (Gautxoriak). Metroen antzeko sare bat osatuz, autobus aldaketen bidez hiriko edozein auzotara iristea ahalbidetzen du autobusen sareak. Horrez gain, ostiral eta larunbat gauetan Gautxori zerbitzu berezia dago.

2006. urtean tranbia bat eratzeko obrak hasi ziren, eta 2008ko abenduan abian jarri zen. Horrela, hiria iparretik hegoaldera zeharkatzen dituzten bi linea daude, EuskoTran enpresak kudeatuta.

 Gasteizko tranbia
 Gasteizko tren geltokia
 Gasteizko autobus geltokia

 Osasuna 
 Arabako Ospitalea
 Santiago Ospitalea
 Txagorritxu Ospitalea

 Bestelakoak 
 Principal antzokia
 Eusko Jaurlaritza
 Eusko Legebiltzarra
 Arabako Foru Aldundia
 Ajuriaenea: lehendakariaren egoitza.

 Kirola 


Gasteizek Euskal Herriko beste ezein hirik baino kirol azpiegitura gehiago dauzka. Auzo bakoitzean kiroldegi bat dago, igerileku eta bestelako ekipamenduekin.

Horrez gain, hiriak bi kirol talde nagusi dauzka:

 Saski Baskonia, saskibaloi taldea. Buesa Arena pabilioia du jokaleku, eta ACB Ligan zein Euroligan lehiatzen da.
 Deportivo Alaves, futbol taldea. Mendizorrotzeko futbol zelaia du jokaleku, eta Espainiako futbol ligako lehen mailan lehiatzen da. 2001ean UEFA kopako finalera heldu zen, eta Liverpool klubaren aurka 5–4 galdu zuen, partida gogoangarria jokatuta.

Bi talde horiek osatzen duten fundazioari 5 gehi 11 deritzo.

 Gasteiztar ospetsuak 

Hiriko pertsona ospetsuen artean ditugu, besteak beste, Almudena Cid, Juanito Oiarzabal, Iker Pou, Eneko Pou, Andoni Zubizarreta (Gasteizen jaiotako aretxabaletarra) eta Martin Fiz kirolariak, Karra Elejalde eta Unax Ugalde aktoreak, Juanma Bajo Ulloa zinema zuzendaria, Jose Angel Cuerda alkate ohia, Ignacio Aldekoa, Xabier Montoia eta Xabier Izaga idazleak eta Jesus Guridi musikaria.

 Seme-alaba kuttunak 
Hauek dira Gasteizko seme-alaba kuttunak:

 1925: Benigno Fiscer;
 1941: Vicente Abreu, margolaria (1879–1974);
 1942: Maria Josefa del Corazon de Jesus Sancho de Guerra, santua (1842–1912);
 1946: Felix Ruiz de Escudero;
 1951: Jesus Guridi, musikagilea (1886–1961);
 1966: Guillermo Montoya;
 1982: Micaela Portilla, historialaria (1922–2005);
 1992: Alfredo Donnay, poeta eta musikagilea (1894–1986);
 2003: Venancio del Val, kronista eta kazetaria (1911–2004);
 2008: Jose Luis Isasi, Zeledon (1930–2007);
 2017: Alberto Zerain, mendizalea (1961–2017).

 Herri eta hiri senidetuak 
Gasteiz ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
  Anaheim (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Angulema (Frantzia)
  Cogo (Ekuatore Ginea)
  Kutaisi (Georgia)  Lagouira (Mendebaldeko Sahara)
  Ibagué (Kolonbia)
  Victoria (Texas) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Vitória (Brasil)

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Gasteizko Eraztun Berdea
 Gasteizko Jazzaldia
 Gasteizko kuadrilla
 Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
 Gasteiz-Foronda aireportua
 Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

 Kanpo estekak 

 Vitoria-Gasteizko Udala-Turismoa
 Hiriko informazioa Udalaren webgunean
  Wikimedia Commonsen dauden Gasteizko argazkiak Google Mapsen
  Santa Maria katedralaren zaharberritzearen webgunea
  Gasteiz Wikimapian

Kategoria:Gasteiz
Kategoria:Hiriburuak
Kategoria:Euskal Herriko hiriburuak
Kategoria:1181ean sortutako lekuak
Kategoria:XII. mendean sortutako lekuak
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak