Amurrio

Amurrio Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Aiaraldea kuadrillakoa, Bizkaiarekiko mugakidea. Araban populazio handiena dutenen artean hirugarrena da (Gasteizen eta Laudioren ondoren), eta Aiaraldean bigarrena (Laudioren ondoren),  biztanle baitzituen . urtean. Izen bereko herria da udalerriko herriburua, Gasteiztik 40 bat kilometro ipar-mendebaldera dago, eta Bilbotik 30 bat kilometro hegoaldera.

 Geografia 

 thumb | ezkerrera | Delikako ur-jauzian, Nerbioi ibaiak Kuartangoko lurretatik Amurriokoetara jauzi egiten du; Amurrioko Delika herrira, zehazki.

 Ingurune naturala eta klima 
Amurrio Nerbioi ibaiaren haranean dago. Ibai horrek Amurrioko  lurrak  hegoaldetik  iparraldera  zeharkatzen  ditu, inguruan  mendixka  leunak  dituela. Paisaia eta landa ingurune horrek lotura estua du, bestalde, industriarekin, fabrika eta lantegietan aritzen baita biztanleen % 60. Aldaiturriaga eta Saratxo izeneko industrialdeek, trenbidearen eta errepidearen ondoan egonik, horretarako lur eta ekipamendu egokiak eskaintzen dituzte.

Amurrio Euskal Herriko kantauriar isurialdean eta itsas mailatik 219 metro gorago dagoenez, klima ozeanikoa du, hau da, klima hezea eta epela, euria urte osoan banatuta izanik. Tenperaturak neurritsuak dira: minimoak 8-10 Celsius gradu ingurukoak izaten dira; eta maximoak 20-22 ingurukoak.

 thumb | ezkerrera | Delikako arroila.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Aiara eta Orozko (Bizkaia).
 Ekialdean: Orozko (Bizkaia), Zuia eta Urkabustaiz.
 Hegoaldean: Urduña (Bizkaia), Junta de Villalba de Losa (Burgos), Berberana (Burgos), Kuartango eta Urkabustaiz.
 Mendebaldean: Urduña (Bizkaia) eta Aiara.

 Historia 

 thumb | Amurrioko erreformatorio zaharra. Museo Etnografikoaren egoitza bihurtzeko asmoa dago.

Amurrioko lurretan aurkitutako giza aztarnarik zaharrenak Brontze Arokoak dira. Izan ere, aldi hartakoak dira Erretes Tudelan eta Okondon topatutako geldikinak. Gero, Burdin Aroko aztarnak ere badira, Babioko eta Peregañako gailurretan.

Erromatarrek adierazi zutenez, karistiarren eta autrigoien artean kokatuta zegoen Aiara lurraldea (eta bertan, Amurrio). Erromatarren aztarnak daude Alorian, Delikan, Artomañan eta Amurrio herrigunean bertan.

XI. eta XII. mendeen artean, lurralde hau Nafarroako Erresumaren menpe egon zen, eta lehen jaunak, jatorrian, Nafarroako koroaren buruzagi militarrak izan ziren. Gero Gaztelako Erresumaren eskuetara igaro zen. Kokaleku estrategikoa zuen Gaztelarentzat, Gaztelak esportatzen zuen artilea Amurriotik igarotzen baitzen Bilboko porturantz.

Amurriok 1463an egin zuen bat Arabako ermandadeekin, baina eutsi egin zien kapare gisa zituzten usadio eta ohiturei. Ez zuten errege armadei zerbitzatzeko betebeharrik (kontratatzen zituztenean izan ezik). Pribilegio horiek 1875ean bukatu ziren, foruak galdu zirenean.

XIX. mendearen hasieran, Napoleondar Gerretan, frantses soldaduek arpilatzeak eta gehiegikeriak egin zituzten Amurrion. Urte batzuk geroago, gerrak berriz ere arrastoa utzi zuen Amurrion, karlistaldiekin: behin baino gehiagotan izan zen bertan Don Karlos, eta 1835. urtean Amurrion jarri zuen kuartel nagusia.

1842. urtean banatu zen Aiaratik, udalerri propioa osatzeko. Garai hartan, gaur egun San Anton baseliza eta Landako auzoa dauden muinoaren inguruan zegoen herri txiki bat zen Amurrio, eta herritar gutxi zituen. 1919. urtera arte ez zuen hiribildu izaera lortu. 1976an bederatzi herri hartu zituen Amurriok bere udalerrian, eta gaur egun duen banaketa administratiboa eratu zen.

 Banaketa administratiboa 

 thumb | eskuinera | Amurrioko Andre Maria eliza.

Amurrio udalerria hamar herriz osatua dago:
 Aloria kontzejua
 Amurrio, udalerriko herriburua
 Artomaña kontzejua
 Baranbio kontzejua
 Delika kontzejua
 Larrinbe kontzejua
 Lekamaña kontzejua
 Lezama kontzejua
 Ontsoño kontzejua
 Saratxo kontzejua
 Tertanga kontzejua

 Ekonomia 
Amurrioren ekonomiaren ardatza zerbitzuak eta batez ere industria dira. Historikoki, altzairuzko hodien ekoizpena izan da industriarik garrantzitsuena, eta XXI. mendearen hasierako petrolioaren garestitzeak eskaria asko handitu zuen eta, ondorioz, lanpostu gehiago sortu ziren. Amurrio eta Laudio bitartean Euskal Herriko eta Europako altzairuzko hodien ekoizle garrantzitsuenetako bi daude, Tubacex eta Tubos Reunidos, bien artean 1.500 langile dauzkate.

Amurrion 50 langiletik gorako enpresak honakoak dira:

 Aceralava Acería de Álava: 150 langile.
 Amurrio Ferrocarril y Equipos: 175 langile.
 Industria Auxiliar Alavesa (INAUXA): 140 langile.
 Kime: 110 langile.
 Lázaro Ituarte Internacional: 50 langile.
 Möllertech: 330 langile.
 Tubacex Tuberías Inoxidables (TTI) : 160 langile.
 Tubos Reunidos: 940 langile.

Industria-konpainia handien presentzia sendoa dela eta, Amurriok metalaren sektorearekin erlazionatutako enpresa ertainen sare trinkoa garatu du.
 Talleres F.Larrinaga: balbulagintzara bideratutako produktuen fabrikazioa, hala nola engranaje konikoaren erreduktoreak. 
 Castinox: altzairu herdoilgaitza eta aleazio berezien galdaketa. Balbula eta beste hainbat industria-osagairen fabrikazioa.
Egurraren eta eraikuntzaren sektorearekin erlazionatutako jarduera ere azpimarratzekoa da.
 Etxeguren: industria-proiektuak: muntaketak, Industria Instalazioak, mantentze-lanak eta makineriaren lekualdaketak.
 Plaza Amurrio: eraikuntzarako hornidura, materialak, kanilak, altzariak, e.a.
Nekazaritza bigarren maila batean badago ere, aipagarriak dira baratz ekologikoarekin baita behi-aziendarekin zein ardi-aziendarekin ere erlazionatutako enpresak, esate baterako:
 Industrias Cárnicas Burutxaga: animalia bizien ustiapenean, zatikatzean eta aziendaren haragien prestaketan aritzen da.
 Lur Denok: elikagai ekologikoak ekoizteko eta banatzeko ekimen bat, hau guztia Euskal Herrian, eta tarteko Amurrion, dituen baratzen bidez.

 Demografia 
1960 eta 1970eko hamarkadetan Amurrioko biztanleria asko handitu zen, batez ere Bizkaian izandako industrializazio prozesuaren ondorioz (kontuan izan behar da Amurrio Bilbo Handiaren eragin eremuan dagoela). Laurogeiko hamarkadatik aurrera, ordea, krisi ekonomikoaren eraginez, biztanleria egonkortu egin zen. 2008an, herriak 1990eko hamarkadan galdutako 10.000 biztanleen maila berreskuratu zuen.

 Biztanleriaren bilakaera 

 Politika 

 thumb | eskuinera | 250px| Amurrioko udaletxea.

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Honakoak izan dira Amurrioko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Angel Sasiain Albizua 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Angel Sasiain Albizua 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Pablo Ramon Isasi Agirre 1987 1991 Eusko Alkartasuna Pablo Ramon Isasi Agirre 1991 1995 Eusko Alkartasuna Pablo Ramon Isasi Agirre 1995 1999 Eusko Alkartasuna Pablo Ramon Isasi Agirre 1999 2003 Eusko Alkartasuna Pablo Ramon Isasi Agirre 2003 2007 Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea Pablo Ramon Isasi Agirre 2007 2011 Eusko Alkartasuna Josune Irabien Marigorta 2011 2015 Euzko Alderdi Jeltzalea Josune Irabien Marigorta 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea Josune Irabien Marigorta 2019 2020 a Euzko Alderdi Jeltzalea Txerra Molinuevo Laña 2020 2023 Euzko Alderdi JeltzaleaTxerra Molinuevo Laña 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea
a 2020ko Azaroan Josune Irabien Marigorta Alkateak dimisioa aurkeztu zuen, kargu publiko berri bat onartzeko.

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

 Kultura 
 Euskara 
Udalerrian biztanleen laurdena, gutxi gorabehera, euskaraduna da, erabilera maila, ordea, txikiagoa da. Herrian ikastola ("Aresketa") eta bertso-eskola daude. Amurrioarrek Araba Euskaraz hainbatetan antolatu dute: 1986, 1996, 2005 eta 2013 urteetan. Gainera, 2010. urtean Lucas Rey herri ikastetxean eskola publikoaren jaia ospatu zuten. Belaiki Euskara Elkartea ere aipatzekoa da, Baranbion sortua da bera.

Bertako euskalkia mendebaleko euskararen aldaera bat zen.

22. KORRIKA bertatik hasi zen 2022ko martxoaren 31n. 

 Azpiegiturak 
Herrian, Euskal herriko zeramika biltzen eta erakusten duen Felix Murga Museo Etnografikoa dago. Kultur-etxea Ugarte dorretxean dago.

 Ondarea 

 thumb | eskuinera | Mariaka dorretxea.

 thumb | eskuinera | Ugarte dorretxea, gaur egun Amurrioko kultura etxea.

 Andra Maria eliza, Amurrion. XII-XVI. mende bitartekoa.
 Artomaña dorretxea
 Mariaka dorretxea
 Ugarte dorretxea
 Larrako jauregia, Lezaman. 1640an eraikia.
 Landako baserria, Lezaman.
 Iruaritz baserria, Lezaman.
 Elexazar, erromatar garaiko aztarnategia.

 Jaiak 
 Abuztuaren 15ean, Ama Birjinaren Jasokundearen eguna.
 Abuztuaren 16an, San Roke.
 Urtarrilaren 17an, San Anton.
 Urriaren 28an, San Simon eta San Judas.
 Maiatzaren 9an, Las Entradillasen dantza.

 Ekonomia 
Amurrio Arabako Txakolinaren ekoizle nagusia da.

 Amurrioar ospetsuak 
 Jesus Galindez (1915-1956), zuzenbide-irakaslea, idazlea eta EAJko politikaria.
 Jesus Etxebarria (1916-2009), eskultorea.
 Federico Barrenengoa (1916-2005), irakaslea, filosofoa eta ohorezko euskaltzaina.
 Sabino Cuadra (1949-), Amaiurreko legebiltzarkide ohia Espainiako kongresuan.
 Santiago Abascal (1949-2017), Voxeko politikaria.
 Xabier Aspuru (1951-), irakaslea eta Aralar alderdiko politikaria.
 Zigor Urrutia Revuelta (Bilbo, 1971-), Amurrion bizi den argazkilari eta diseinatzailea.
 Inma Shara (1972-), orkestra-zuzendaria.
 Leyre Berrocal (1973-), aktorea. Bilbon jaioa, Amurrion hazi zen.
 Alfredo Remirez (1980-), Twitterreko txiolari eta euskal presoen aldeko ekintzailea.
 Eli Pinedo (1981-), eskubaloi jokalari profesionala.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Aiaraldea
 Iguarrako
 Zaraobe

 Kanpo estekak 

 Amurrioko Udalaren webgunea.
 Aiarako Kuadrillako turismo bulegoaren webgunea.
 Amurriori buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
  «Amurrio», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

*