Katalan

Katalana (katalanez: ) latinetik datozen hizkuntzetako bat da, 10 milioi hiztun dituena (4,5 milioi inguru, lehen hizkuntza gisa). Hiztunen geografiak 68.000 km² inguru hartzen ditu, Katalan Herriak delakoa. Erdialdeko katalana, valentziera eta mallorkera ditu dialekto nagusiak; dialektoen arteko aldeak ez dira handiak, bereziki beste hizkuntza erromantze batzuekin konparatuta.

Ofizialtasun maila desberdinak ditu lurraldeen arabera, eta hizkuntza gutxitua den arren, munduko mintzatuenetarikoa da gutxituetan. Europako zazpigarren hizkuntza ikasiena omen da.«Iñaki Larrañaga: "Katalanari buruz jakin behar dituzun 45 datu"», ZuZeu.eus, 2013-07-02.

 Historia 

lehenengo lekukotza idatziak (Forum ludicum eta Organyako Homiliak izeneko testuetako zati batzuk) XII. mendekoak dira. Hurrengo mendeetan, Ramon Llull eta Ausiàs March azpimarratzekoak dira.

Erromantizismoaren garaian, lehen eztanda kulturala gertatu zen, Pere Mata eta Joaquim Rubió i Ors idazleekin, besteak beste. Jarraian, Renaixença izeneko mugimendu handiak Jacint Verdaguer eta Bonaventura Carles Aribau eta beste asko izan zituen partaide.

XX. mendearen hasieran Pompeu Fabra hizkuntzalariak eredu batua sortzeko prozesua abiatu zuen,1932an "Diccionari General de la Llengua Catalana" izeneko hiztegiaz. Literatura arloan Joan Maragall, Josep Carner, Joan Salvat-Papasseit, Carles Riba, Salvador Espriu, Josep Maria de Segarra, Josep Pla eta Mercè Rodoreda nabarmendu ziren.

Frankismoaren sasoian, "Nova Cançó" musika mugimenduak piztu zituen hainbat hiztun eta eragina eduki zuen Kataluniatik kanpo ere bai, Euskal Herrian. Izen handien artean Joan Manuel Serrat, Lluís Llach, Maria del Mar Bonet eta Raimon ditugu.

Espainiako Trantsizio Demokratikoaren ondoren, hizkuntza normalizatzeko legea egin zuten, hezkuntzan eta hedabideetan katalana sartuz. TV3 hasi zen emititzen 1983an, besteak beste.

Azkenik, 2005ean onartu zuten ".cat" izeneko Interneteko domeinua, eta hala, katalana horrelakorik lortzen zuen munduko lehen hiztun komunitate bihurtu zen.

 Katalanaren geografia 
thumb
Lau herrialdetan mintzatzen da:

 Andorra, bertakoa da eta hizkuntza ofizial bakarra da.

 Espainia:
 Katalunia: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto anitz daude erkidegoaren barruan.
 Balear Uharteak: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto balearra mintzatzen da baina batasunik gabekoa da, azpidialekto asko baititu.
 Valentziar Erkidegoa: bertakoa da eta ofizialki eta generikoki, valencià ("valentziera") hitz egiten da. Batasunik gabekoa da, erkidegoan hiru azpidialekto baitaude. Berez, Castelló-n mintzatzen den valentzierak Lleida eta Tarragonako katalanarekin parekotasun handiak ditu. Eremu hartan, valentziera biztanleriaren % 40,1en ohiko hizkuntza da; aldiz, Valentziar Erkidego osoan, biztanleen % 25en ohiko hizkuntza da, gutxi gorabehera.
 Aragoiko ekialdea (Sartaldeko Zerrenda): La Litera eta El Matarraña eskualdeek osatutako eremua da eta biztanleen % 90ek baino gehiagok darabil. Ez da ofiziala; hala ere, 1990etik onarpen handiagoa jaso du erkidegoko legeen arabera.
 Murtziako El Carche eskualdea: ofizialtasunik gabea, 500 bat lagunek darabilte.

 Frantzia: Aintzinako Rosselló eta Cerdanya eskualdeetan (Ipar Katalunia izendapenaz ere ezagunak), gaur egungo Ekialdeko Pirinioak departamentuaren zatirik handiena osatzen duten lurraldeetan. 2008ko abenduaz geroztik, koofiziala da, frantsesarekin batera; dena dela, frantsesaren aurrean atzerapen handia pairatu du, biztanleen % 3,5ek soilik hitz egiten dute.

 Italia: Sardiniako Alguer hirian; biztanleen % 13,9k hitz egiten du.

Eremu linguistiko osoa bildu nahi duen izena Països Catalans da, XIX. mendearen amaieran Joan Fuster idazle ospetsuak sortua, Nosaltres, els valencians (Gu, valentziarrak) bere liburuan.

 Lexikoa 

 Latina bertaratu aurretiko hitzak
 Grekotikako hitzak
 Arabieraren ekarpena

 Hizkuntza ofizialtzat duten eskualdeetan 

EskualdeaUlertzen duteHitz egiten badakiteKatalunia6.502.880 5.698.400Valentziako Erkidegoa3.448.368 2.407.951 Balear Uharteak852.780 706.065 Andorra62.013 57.395 Alguer34.525 26.000 Ipar Katalunia256.583 145.777 GUZTIRA12.257.149 9.041.588

 Ofizialtasunik gabeko eskualdeetan 

EskualdeaUlertzen duteBadakite hitz egitenSartaldeko Zerrenda50.406 49.398 El Carxe (Murtziako Erkidegoa)Daturik gabeDaturik gabeMunduko beste eskualdeakDaturik gabe350.000GUZTIRA404.406 399.398

 Guztira 

EskualdeaUlertzen duteBadakite hitz egitenHerri Katalanak11.207.5559.090.986Munduko beste eskualdeak+350.000?350.000GUZTIRA11.557.555 9.440.986

 Dialektologia 

Mendebaldeko dialektoak
 Ipar-mendebaldeko katalana
 Ribagorzarra
 Pallarera 
 Lleidarra
 Hegoaldeko katalana edo Iparraldeko valentziera
 Tortosiera
 Matarrainera
 Maestrazgoko valentziera
 Valentziera
 Planako valentziera
 Erdialdeko valentziera
 Hegoaldeko valentzieraEkialdeko dialektoak
 Iparraldeko katalana
 Capcirera
 Roselloera 
 Erdiko katalana
 Salatera
 Bartzelonakoa
 Tarragonakoa
 Xipellarra
 Balearra
 Mallorkera
 Menorkera
 Eivissera 
 Algerera  300px|Katalunieraren dialektoen mapa

 Literatura 

Organyako Homiliak dira idatzitako dokumentu literariorik zaharrenak: adituen arabera, 1080 eta 1095 urte bitartekoak dira. Itun Berriaren predikura bideratutako sermoi-liburu bateko atalak dira.

Idazleen artean, ospetsuenak dira, beste batzuen artean, Ramon Llull, Ausias March eta Salvador Espriu.

 Musika 

Azpimarratzekoak dira Raimon, Joan Manuel Serrat, Maria del Mar Bonet eta Lluis Llach abeslariak.

Taldeen artean, Els Pets eta Sopa de Cabra ezagunenak dira.

 Hedabideak 
 Egunkariak: "Avui", "El Periódico de Catalunya", "El Punt", "El Nou", "Regió 7", "Diari Segre", "Diari de Balears".
 Telebistak: "TV3".
 Irratiak: "Catalunya Ràdio","RAC1".
 Webguneak: "VilaWeb".

 Ekimenak 
1993tik urtero antolatzen dute Correllengua izeneko lasterketa aldarrikatzailea, Korrikaren eredua hartuta.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Europako hizkuntza gutxituak
 Judukatalana
 Galeusca

 Kanpo estekak 

 Generalitateko Hizkuntza Departamendua
 Universitat Oberta de Catalunya
 Coordinadora d'Associacions per la Llengua Catalana

Kategoria:Katalana