Kontinente

Kontinentea lurrezko masa handi bat da, zeinetan lurrazala banatua dagoen. Banaketa hau geografikoa da, baina irizpide historiko eta kulturalek ere parte hartzen dute. Horregatik, banaketa mota ugari dago, nahiz eta gurean ohikoena honakoa izan: Europa, Asia, Amerika,  Afrika eta OzeaniaKontinenteak, geografia izen nagusi batzuk eta herritarren izenak, Euskaltzaindiaren 51. araua (Noiz kontsultatua: 2021-10-23). Bost hauei Antartika gehitu ohi zaie. Beste batzuetan Amerika bi kontinentetan banatzen da: Ipar Amerika eta Hego Amerika. Bestetan, Europa eta Asia bakartzat jotzen dira: Eurasia.

Uharte ozeanikoak, maiz, inguruko kontinente batekin taldekatzen dira, munduko lur lehor guztia eskualde geografikoetan banatzeko. Eskema honen arabera, Ozeano Bareko uharte eta lurralde gehienak Australiarekin batera Ozeania osatzen dute.

Izenak

Kontinente latinezko continente hitzetik dator, "elkar eduki" esan nahi duena, eta terra continente esapidetik dator, "lur jarraiak" edo. Hona hemen kontinenteen 6 izenak:

 Afrika: Antzinaro Klasikotik erabilia, erromatarrek  «afrien lurra» (afer, afri, «kartagotar») deitzen zioten kontinenteko iparraldeko zatiari, Niloaren mendebaldera zeuden lurrei.
 Amerika: latinezko America hitzetik, Ameriko Vespuzio esploratzailearen omenez, Martin Waldseemüller-ek proposatua. Usadio batzuetan, Amerika pluraleko forman baliatuta erabiltzen da, euskaraz ere bai (Ameriketara joan zen...)Kontinenteak, Euskara Batuaren Eskuliburua, Euskaltzaindia (noiz kontsultatua: 2021-10-3-).
 Antartika, latinezko antarcticus hitzetik, antzinako grezieratik antarktikós, antí, «kontra», eta arktikós («Artikoa»), azken hau árktos («hartz») hitzetik eratorria. Artikoa horrela izendatu zen Hartz Handia konstelazioaren aldeko hemisferioan dagoelako. Antartika, kontrako aldean dagoenez, anti-antartikoa da.
 Asia, bai Asia izeneko ozeanide batetik datorkio, bai Assuwa izenetik, Anatolia mendebaldean izan zen estatu konfederatu batena, jatorri hitita duena.
 Europa, greziar mitologiako Europa printzesa feniziarretik datorkio, agian grezierazko eurýs (εὐρύς, “zabal”) eta ṓps (ὤψ, “aurpegi”).
 Ozeania, latinezko oceanus hitzetik, eta hau grezierazko ōkeanós, “ozeano”a.

Kontinente-ereduak

Egia esan, ez dago kontinente kopurua finkatzeko modu bakarra, eta kultur eremu bakoitzaren araberakoa da bi lur eremu handik kontinente bat edo bi osatzen duten zehaztea, eta, zehazki, Europa eta Asiaren (Eurasia) eta Ipar Amerikaren eta Hego Amerikaren (Amerika) arteko mugak erabakitzea. Hauek dira eredu nagusiak:
4 kontinente: batzuek iradokitzen dute"Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", pp. 392, 1730. Los Cinco Continentes, Planeta-De Agostini Editions, 1997.  Europak, Afrikak eta Asiak Eurafrasia edo Afroeurasia izeneko kontinente bakarra osatu beharko luketela. Eredu hau kontinentearen definizio zorrotz batean oinarritzen da, non Suez eta Panamako kanalak bezalako muga artifizialak kontinente arteko benetako mugak ez diren.
5 kontinenteKontinenteak Hiru.com webgunean (noiz kontsultatua: 2021-10-24): biztanleak dauden kontinenteak soilik hartzen ditu eredu honek, hau da, Antartika kontutan hartu gabe. Gurean erabilitako eredu hedatuena da, eta baita ere NBEak darabilena eta Olinpiar Jokoetako 5 eraztunetan irudikatutakoakThe Olympic symbols. International Olympic Committee. 2002. Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre..
6 kontinente (eredu tradizionala): bost kontinentetako eredu tipikoari Antartika gehitu zaio.
6 kontinente (eredu geologikoa): plaka tektoniko kontinentalekin harreman hurbila du, beraz, Europak eta Asiak Eurasia osatzen dute eta Amerika bi kontinentetan banatuta dago: Ipar Amerika eta Hego Amerika. Ekialdeko Europan, SESB ohiko herrialdetan eta Japonian gehien erabiltzen den eredua.
7 kontinente: Europa eta Asia banatuak daude, eta halaber Ipar eta Hego Amerika. Ohiko eredua da herrialde anglosaxoi eta germanikoetan, eta Txinan.

Ezaugarriak
Konbentzioz, kontinenteak "lur-masa handi, jarraitu eta diskretuak direla ulertzen da, idealki ur hedadurak bananduta".  Aitortutako bost kontinente edo gehiago dituzten eskema modernoetan, gutxienez kontinente pare bat lurrez elkartzen da nolabait. "Handi" irizpideak sailkapen arbitrariora eramaten du: Groenlandia, 2.166.086 km karratu, munduko uharterik handiena soilik kontsideratzen da, eta Australia, berriz, 7.617.930 km karratu, kontinente txikiena da.

Lurraren lur-masa nagusiek kostaldeak dituzte Mundu Ozeano bakar eta jarraitu batean, kontinenteek eta hainbat irizpide geografikok osagai ozeaniko nagusietan banatzen dena.  "Distribution of land and water on the planet ." UN Atlas of the Oceans  (2004). Retrieved 20 February 2007.

Hedadura
Kontinentearen esanahirik mugatuena etengabekoa da "continent n. 5. a." (1989) Oxford English Dictionary, 2nd edition. Oxford University Press; "continent1 n." (2006) The Concise Oxford English Dictionary, 11th edition revised. (Ed.) Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press; "continent1 n." (2005) The New Oxford American Dictionary, 2nd edition. (Ed.) Erin McKean. Oxford University Press; "continent [2, n] 4 a" (1996) Webster's Third New International Dictionary, Unabridged. ProQuest Information and Learning; "continent" (2007) Encyclopædia Britannica. Retrieved 14 January 2007, from Encyclopædia Britannica Online.  lur-eremua edo kontinentea, kostaldea eta edozein lur-mugak kontinentearen ertza osatzen dutenak. Zentzu honetan, Europa kontinentala terminoa (batzuetan Britainia Handian "kontinentea" deitzen zaio) Europa kontinentala izendatzeko erabiltzen da, Britainia Handia, Islandia, Irlanda eta Malta bezalako uharteak alde batera utzita , Australiako kontinente terminoak izenda dezakeen bitartean. Australiako kontinentea, Ginea Berria, Tasmania eta inguruko beste uharte batzuk kenduta. Era berean, AEB kontinentalak ondoko 48 estatuei eta Columbia Barrutiari egiten die erreferentzia eta kontinentearen ipar-mendebaldeko Alaska barne hartu dezake (biak Kanadak bananduta), Ozeano Bareko Hawaii baztertuz.

Geologiaren edo geografia fisikoaren ikuspuntutik, kontinentea etengabeko lur lehorreko mugetatik haratago hedatu daiteke sakonera gutxiko eta urpean dagoen ondoko eremua (plataforma kontinentala) "continent [2, n] 6" (1996) Webster's Third New International Dictionary, Unabridged. ProQuest Information and Learning. "a large segment of the earth's outer shell including a terrestrial continent and the adjacent continental shelf" eta plataformako uharteak (uharte kontinentalak) barne hartzeko, egituraz kontinentearen parte da. 
Ikuspegi honetatik, plataforma kontinentalaren ertza kontinentearen benetako ertza da, itsasertzak itsas mailaren aldaketen arabera aldatzen baitira. Ollier, Cliff D. (1996). Planet Earth. In Ian Douglas (Ed.), Companion Encyclopedia of Geography: The Environment and Humankind. London: Routledge, p. 30. "Ocean waters extend onto continental rocks at continental shelves, and the true edges of the continents are the steeper continental slopes. The actual shorelines are rather accidental, depending on the height of sea-level on the sloping shelves." Zentzu honetan Britainia Handia eta Irlanda uharteak Europaren parte dira, eta Australiak eta Ginea Berria uharteak elkarrekin kontinente bat osatzen dute.

Eraikuntza kultural gisa, kontinente kontzeptua plataforma kontinentaletik harago joan daiteke uharte ozeanikoak eta zati kontinentalak barne. Modu honetan, Islandia Europako parte hartzen da eta Madagaskar Afrikako parte. Kontzeptua bere muturrera estrapolatuz, geografo batzuek Australiako plaka kontinentala Pazifikoko beste uharte batzuekin batera Ozeania izeneko "kasi-kontinente" batean biltzen dute. Honek Lurraren lur azalera osoa kontinente edo ia-kontinentetan banatzen du. 

Hona hemen 6 kontinenteen hedadura eta horien arteko mugak:
Afrika: iparraldean Mediterraneoa, mendebaldean Ozeano Atlantikoa eta ekialdean Indiako Ozeanoa ditu mugakide, eta Esperantza Oneko lurmuturreraino hegoalderantz hedatzen da. Suezko istmoaren bidez Asiari lotua dago eta Gibraltarko itsasartearen bidez Europatik banandua. 
Amerika(k): iparraldean Ozeano Artikoarekin du muga, mendebaldean Ozeano Barearekin eta ekialdean Atlantikoarekin. Asiatik Bering itsasarteak banatzen du. Bi edo hiru azpikontinentetan bana daiteke:
Ipar Amerika: ipar-mendebaldeko hemisferioan kokatua.
Erdialdeko Amerika: Tehuantepeceko istmotik Panamako istmoraino hedatzen da.
Hego Amerika: Panamako istmotik Hornos lurmuturreraino hedatzen da.
Asia: Iparraldean Ozeano Artikoa, mendebaldean Itsaso Beltza eta Mediterraneoa, hegoaldean Indiako Ozeanoa eta ekialdean Ozeano Barea ditu mugakide. Afrikarekin Suezko istmoaren bidez lotua dago, Europatik Ural mendiek eta Amerikatik Bering itsasarteak banandua. 
Europa: Afrikatik Mediterraneoak banandua, Ural mendietatik mendebalderantz hedatzen da Iberiar penintsularaino.
Ozeania: Asiako hego-ekialdean dago, Indiako ozeanoaren eta Ozeano Barearen artean. Batzuetan, Ozeaniaren ordez Australiar kontinentea edo Australasia izenak erabiltzen dira.
Antartika: Hegoburua inguratzen du. Amerikatik Drake pasaiak banatzen du, Ozeaniatik Ozeano Barearen eta Indiako Ozeanoaren arteko mugak, eta Afrikatik Ozeano Atlantikoaren eta Ozeanoaren arteko mugak.

 Bereizketa 
Kontinente bakoitza lur-masa diskretua dela dioen irizpidea normalean lasaitu egiten da konbentzio historikoengatik eta erabilera praktikoagatik. Mundu mailan aintzatesten diren zazpi kontinenteetatik, Antartika eta Australia baino ez daude beste kontinenteetatik guztiz bananduta ozeanoak. Hainbat kontinente ez dira gorputz guztiz bereizi gisa definitzen direnak, "lur-masa gutxi-asko diskretuak" bezala baizik. Asia eta Afrika Suezeko istmoan elkartzen dira, eta Ipar eta Hego Amerika Panamako istmoan. Bi kasuetan, ez dira lur-masa hauek urez guztiz bereizten  Suezeko kanala eta Panamako kanala alde batera utzita, estuak eta sakonera gutxikoak, baita gizakiak egindakoak ere). Bi istmo hauek oso estuak dira batzen dituzten lur-masaren zati handiarekin alderatuta.

Ipar Amerika eta Hego Amerika kontinente bereizi gisa tratatzen dira zazpi kontinenteen ereduan. Hala ere, Amerika bezala ezagutzen den kontinente bakar gisa ere har daitezke. Ikuspuntu hori ohikoa izan zen Estatu Batuetan Bigarren Mundu Gerra arte, eta Asiako sei kontinente eredu batzuetan nagusi izaten jarraitzen du.  Amerikako kontinente bakarraren ereduak ohikoena izaten jarraitzen du Frantzian, Alemanian, Grezian, Hungarian, Italian, Maltan, Portugalen, Espainian eta Latinoamerikako herrialdeetan.

Lur-masa diskretuaren irizpidea guztiz baztertzen da Eurasiako lur-masa jarraitua bi kontinente bereizi gisa sailkatzen bada (Europa eta Asia). Fisiografikoki, Europa eta Indiako azpikontinentea Eurasiako lur-masaren penintsulak dira. Hala ere, Europa kontinentetzat hartzen da, 10.180.000km karratu, Indiako azpikontinentea, eremu horren erdia baino gutxiagorekin, azpikontinentetzat hartzen da. Eurasia kontinente bakarra dela dioen ikuspegi alternatiboak —geologian eta geografian— munduaren sei kontinenteen ikuspegia lortzen du. Batzuek Eurasia Asia eta Europa bereiztea eurozentrismoaren hondar gisa ikusten dute: "Aniztasun fisiko, kultural eta historikoan, Txina eta India Europako lur-masa osoaren parekoak dira, ez Europako herrialde bakar batekin. [...]". Hala ere, arrazoi historiko eta kulturalak direla medio, Europa kontinente bereizi baten ikuspegiak hainbat kategoriatan jarraitzen du.

Kontinenteak lur-masa diskretu gisa definitzen badira, gorputz baten ondoko lur guztiak barne hartzen baditu, Afrikak, Asiak eta Europak kontinente bakarra osatzen dute, Afro-Eurasia dei daitekeena.  Amerikaren sendotzearekin batera, Afro-Eurasia, Amerika, Antartika eta Australiak osatutako lau kontinente eredu bat sortuko litzateke.

Pleistozenoko izotz-aroan itsasoaren maila baxuagoa zenean, plataforma kontinentaleko eremu handiagoak lur lehor gisa agerian geratu ziren, Tasmania eta Australiako kontinentearen arteko lur-zubiak osatuz. Garai haietan Australia eta Ginea Berria kontinente bakarra eta jarraitua ziren.  Era berean, Amerika eta Afro-Eurasia batu ziren Bering Land Bridge . Beste uharte batzuk, Britainia Handia adibidez, euren kontinenteetako kontinenteekin batu ziren. Garai hartan, hiru lur-masa diskretu besterik ez zeuden: Afro-Eurasia-Amerika, Antartika eta Australia-Ginea Berria.

Azalera eta biztanleria

Taula honetan 6 kontinenteko eredua ageri da, non Amerikak bat diren, Eurasia bi eta Ozeaniaren barnean Melanesia, Mikronesia eta Polinesia hartzen diren. Kontinenteen biztanleria ere ematen diren, Nazio Batuen Estatistika Dibisioak 2018an egindako kalkuluen arabera, NBEren geoeskeman oinarrituta, non Errusia osoa (Siberia barne) Europako zati den, baina Azerbaijan, Zipre, Georgia, Kazakhstan eta Turkia (Ekialdeko Trazia barne) Asiako zati diren.

+ Azalera eta biztanleria Kontinentea Azalera Biztanleria  km2  guztiarenehunekoa  2008kozenbatespena  guztiarenehunekoa 1  Asia  44.614.000  %29,8  4.600 milioi  %60 2  Amerika  42.044.000  %28,1  1.000 milioi  %14,2 3  Afrika  30.365.000  %20,3  1.300 milioi  %17 4  Antartika  14.200.000  %9,5  0  %0 5  Europa  10.000.000  %6,7  750 milioi  %9,8 6  Ozeania  8.510.900  %5,7  42 milioi  %0,5

Kontinenteen azalera osoa 148.647.000 km2, edo gutxi gora-behera Lurraren azaleraren % 29 (Lurrak 510.065.600 km2).

 Geografia 

Hurrengo taulak tontor garaienak ematen ditu kontinenteka.
 Kontinentea Estatua Tontor garaiena Altitudea (metrotan) Asia Txina/Nepal  Everest  8.849 Amerika  Argentina  Aconcagua  6.960 Afrika  Tanzania  Kilimanjaro  5.892 Europa  Errusia  Elbrus  5.642 Antartika  Txileren aldarrikapena  Vinson  4.897 Ozeania  Indonesia  Puncak Jaya  4.884

 Geologia
200px|thumb|Kontinenteen jitoa, Pangeatik hasita.

Geologoek "kontinente" terminoa ez dute erabiltzen geografoek bezala. Lur masa handiak identifikatu baino, geologoek beste irizpideak erabiltzen dituzte kontinenteak identifikatzeko. Geologoentzat, Lurraren gainazalean, modu sinplifikatuan, bi egitura ezberdin daude: lurrazal kontinentala, nagusiki granitoz eta antzeko arrokez osatua, eta lurrazal ozeanikoa, basaltoz eta gabroz osatua. Gainera, lurrazal kontinentalaren eta ozeanikoaren arteko muga itsaspean dagoenez, "plataforma kontinentala" deritzona kostaldetik zenbait kilometro haratago hedatzen da. Adibidez, azken Izotz Aroan (Würm glaziazioaren garaian, duela 20.000 urte), Mendebaldeko Europan, plataforma kontinentala gaur egungo kostaldetik dozenaka kilometrora hedatzen zen.

Kontinenteen jitoa


XX. mendearen hasieran, Alfred Wegener konturatu zen, kontinenteen kokapenagatik, Hego Amerikako ekialdeko kosta Afrikako mendebaldeko kostan sartzen zela. Berak baino lehenago beste batzuk ere ohartu ziren, baina besteek ez bezala, behaketa honetatik abiatuta kontinenteen jitoaren teoria iradoki zuen: superkontinente bat, Pangea izenekoa, Mesozoiko hasieran zatitu zen eta harrezkeroztik masa kontinentalak jitoan dabiltza lurrazalean.

XX. mendean zehar, geologoek onartu egin zuten kontinenteak Lurrazalean mugitzen zirela, denbora geologikoaren eskala batean. Prozesu honi "kontinenteen jitoa" deritzo, eta plaken tektonikei esker azaltzen da. Lurrazala zazpi plaka tektoniko handik (eta garrantzi gutxiagoko beste askok) osatzen dute. Hauek dira jitoan edo noraezean dabiltzanak, aldentzen eta elkartzen, gaur egun ezagutzen ditugun kontinenteak eratuz.

Ondorioz, beste kontinente batzuk egon ziren iragan geologikoan: paleokontinenteak. Zehaztu ahal izan denez, Lurraren historian, lurrazalean kontinente handi bakarra izan diren garaiak. Azkena Pangea izan zen, duela 180 milioi urte. Hurrengo "kontinente bakarra" 250 milioi urtetan agertuko ei da, Afrika, Eurasia eta Amerikaren arteko elkarketaren ondorioz, Pangea Proxima (edo Pangea Ultima) izenekoa.

Beste banaketak

Superkontinenteak

Gaur egungo kontinenteez gain, kontinente terminoaren esanahiak iragan geologikokoak ere hartzen ditu. Superkontinenteak, hein handi batean, erregistro geologikoan kratoi bat edo nukleo kontinental bat baino gehiago osatzen duten lur-masak dira. Horien artean daude Laurasia, Gondwana, Vaalbara, Kenorland, Columbia, Rodinia eta Pangea. Denborarekin, superkontinente horiek zatitu egin ziren egungo kontinenteak osatuz.

Azpikontinenteak

Kontinenteetako zati batzuk azpikontinentetzat jotzen dira, bereziki kontinente nagusitik forma geografikoek bereizitako penintsula handiak. Adibide ezagunena Indiako azpikontinentea da. Arabiar Penintsula, Hego Amerikako Hego Konoa eta Ipar Amerikako Alaska adibidetzat har daitezke.

Kasu hauetako askotan, "azpikontinenteak" kontinentearen plaka tektoniko ezberdinetan daude, terminologia geologikoki justifikatuz.

Groenlandia, oro har, Ipar Amerikako Plakaren ipar-ekialdeko periferian munduko uharterik handiena bezala kontsideratzen da, batzuetan azpikontinente gisa aipatzen da.   Hau kontinente baten ertzean dagoen penintsula oso handi bat osatzen duen azpikontinentearen ikuspegi konbentzionaletik alde nabarmena da. 

Amerika kontinente bakar gisa ikusten den tokian, bi azpikontinentetan banatzen da (Ipar Amerika eta Hego Amerika)    edo hiru (Erdialdeko Amerika hirugarrena izanik).  In Ibero-America, North America usually designates a region (subcontinente in Spanish) of the Americas containing Canada, the United States, and Mexico, and often Greenland, Saint Pierre and Miquelon, and Bermuda; the land bridge of Central America is generally considered a subregion of North America.Norteamérica (Mexican version) /(Spaniard version) . Encarta Online Encyclopedia.. 31 October 2009. Eurasia kontinente bakartzat hartzen denean, Europa azpikontinente gisa hartzen da. 

Mikrokontinenteak

Uharte batzuk lurrazal kontinental atal batean daude, zeina kontinente nagusi batetik banatu eta aldendu den. Erlatiboki tamaina nahiko txikia dutenez, kontinentetzat hartzen ez badira ere, mikrokontinentetzat har daitezke. Madagaskar da adibide ohikoena, oro har Afrikako uhartetzat hartzen dena, baina bere bilakaera dibergenteak, ikuspegi biologiko batetik, "zortzigarren kontinentea" deritzona.

Kontinente urperatuak

Lurrazal kontinentaleko eskualde batzuk ozeanoak estaltzen ditu neurri handi batean eta kontinente urperatutzat jo daitezke. Adibide aipagarriak dira Zeelandia (Zelanda Berrian eta Kaledonia Berrian azaleratua) eta Kerguelen ordokia (ia erabat urperatua Indiako Ozeanoaren hegoaldean).

 Puntu altuenak eta baxuenak 
Ondorengo taulak lurrean zazpi kontinenteek dituzten punturik altuenak eta baxuenak zerrendatzen ditu, punturik altuenetik sailkatuta.
Kontinente / AzpikontinentePunturik altuenaAltueraPuntu altuena duen herrialdea edo lurraldeaPunturik baxuenaAltueraPuntu baxuena duen herrialdea edo lurraldea(metroak)(metroak)AsiaEverest mendia8.848Txina eta NepalItsaso Hila−427Israel, Jordania, eta PalestinaHego AmerikaAconcagua6.960ArgentinaLaguna del Carbón−105ArgentinaIpar AmerikaDenali mendia6.198AEBHeriotzaren harana†−86United StatesAfrikaKilimanjaro mendia5.895TanzaniaAssal aintzira−155DjiboutiEuropaElbrus mendia5.642ErrusiaKaspiar Itsasoa−28Azerbaijan, Kazakhstan, eta ErrusiaAntartikaVinson4.892Deep Lake, Vestfold Hills†−50None††Australiar kontinenteaPuncak Jaya4.884Indonesia (Papua)Eyre aintzira−15Australia
† Altuera txikieneko puntua Ipar Amerika eta Antartikarako ematen dira. Kontinente hauetako itsaspeko ez diren harri-kotarik baxuenak Jakobshavn glaziarraren azpian dagoen aska dira,  Plummer, Joel. Jakobshavn Bed Elevation , Center for the Remote Sensing of the Ice Sheets, Dept of Geography, University of Kansas. eta Bentley Subglacial Trench, , baina hauek izotz kilometroak estalita daude.

†† Australiak Australiako Lurralde Antartikoko zati gisa aldarrikatu zuen, baina aldarrikapen hori ez du nazioarteko komunitateak aitortzen.

Iturri batzuek Kuma-Manych Depresioa (Paratethys-aren aztarna) zerrendatzen dute Europa eta Asiaren arteko muga geologiko gisa.    Honek Kaukasoa Europatik kanpo kokatuko luke eta, horrela, Mont Blanc (4810 m-ko altitudea) Graian Alpeetan Europako punturik altuena bihurtuko litzateke; punturik baxuena Kaspiar Itsasoaren ertza izango litzateke oraindik.

Erreferentziak

 Ikus, gainera 

 Plaken tektonika

 Kanpo estekak