Tirana

Tirana () Albaniako hiriburua eta hiri handiena da. Izen bereko barrutian dago, Albaniako erdi-mendebaldean. 353.400 biztanle bizi ziren 2003an, musulmanak gehienak. Mediterraneotik hurbil egonda, klima mediterraneoko hiria da eta Europako hiri eguzkitsuenen eta euritsuenen artean dago.

Burdin Arotik etengabeko populazioa izan du, eta 1614 urtean hartu zuen hiri izaera otomandarren agindupean. Historikoki Iliarrak bizi ziren eremu horretan, baina  Erromak erantsi zuen iliar gerren ondoren, eta Erromatar Inperioaren zati integral bihurtu zen. Garai hartako ondarea nabaria da oraindik ere, Tiranako mosaikoek erakusten dutenez. Geroago V. eta VI. mendeetan, kristau basilika primitibo bat eraiki zen leku horren inguruan. Bizantziar inperioaren ondoren ez zen gune garrantzitsua izan XX. mendera arte, ezen 1912an Albaniako independentziarekin batera Albaniako hiriburua bihurtu baitzen. 

Tirana Albaniako gune ekonomiko, finantzario, politiko eta komertzial garrantzitsuena da, herrialdearen erdialdean dagoelako eta garraio-gune nagusia delako. Bertan daude presidentearen egoitza ofiziala, lehen ministroarena eta Albaniako Parlamentuarena. Hiria Gazteriaren Europako Hiriburua izan zen 2022an.

 Ekonomia eta komunikazioak 
Tirana, Albaniako zentro industrial eta kulturala da. Industria garrantzitsuenak, ehungintza, janari industria, eraikuntzarako gaiak, altzairugintza eta zapatagintza dira eta hiritik hurbil ikatz eta lignito hobi handiak ustiatzen dira. 

Unibertsitatea eta nazioarteko aireportua daude bertan. Errepide berriak eraiki dira, eta trenez zein itsasontziz (Durrës portutik) bidaia daiteke beste herrialdetatik.

 Historia 
1614. urtean sortu zen hiria, baina 1920. urtera arte ez zen Albaniako hiriburu bihurtu. 1939. urtean italiarrek okupatu zuten eta handik gutxira alemaniarrek inbaditu zuten. Albaniar abertzaleen babeslekua izan zen eta 1946an hantxe aldarrikatu zuten Albaniako Herri Errepublika Sozialista.

 Kultura 
Tiranan bizimodu tradizional eta modernoaren arteko konbinazio interesgarria aurki daiteke, baita arteen, sukaldaritzaren, entretenimenduaren, musikaren eta gaueko bizitzaren eskaintza zabala ere, Europa osoko beste hiriburu batzuekikoarekin konparagarria. Jaialdien artean erlijiosoak anitzak dira: Eguberriak, Eid al-Fitr eta Eid al-Adha, Hanukkah eta Noruz barne. Bestelako Dita e Verës jaialdi paganoa azpimarra da: urtero egiten da, martxoaren 14an, eta albaniarrek neguaren amaiera eta udaberriaren etorrera ospatzen dute.

Kultur erakundeen artean Liburutegi Nazionala aipatu behar da, milioi bat elementu baino gehiago baititu, liburuak, aldizkariak, mapak, atlasak, mikrofilmak besteak beste.

 Arkitektura 
Tiranan estilo arkitektonikoak nahasten dira, izan dituen historiako garai garrantzitsuak islatzen dituztenak. Ohiko estiloa markatu dute Bigarren Mundu Gerrako Benito Mussoliniren erregimen faxistak eta ondorengo Enver Hoxharen erregimen komunistak. Brigaden Jauregia, ministerioen eraikinak, gobernuaren eraikina eta udala Florestano Di Faustoren eta Armando Brasiniren diseinuak dira, biak ere Mussolini garaiko Italiako arkitekto ezagunak. Brasinik ere diseinatu zuen Dëshmorët eta Kombit bulevarra 1930ean hiriko etorbide nagusia. Eraikin eta etorbide berriak eraikitzeko garai bateko eraikin asko eraitsi ziren, besteak beste Bazar Zaharra eta Katedral Ortodoxoa.

 Museoak 
Tiranako museorik aipagarriena Historia Museo Nazionala da. Albaniako aurkikuntza arkeologiko onenetako batzuk gordetzen ditu, historiaurreko garaikoak eta gaur egungoak. Ama Teresa Kalkutakoarekin lotutako objektuak ere daude bertan. Beste museo aipagarri Arkeologia Museo Nazionala, Arte Nazionaleko Galeria eta Natur Zientzien Museoa. 

 Sukaldaritza 
Albanian ohikoa denez, nekazaritzako tradizioak oso garrantzitsuak dira eta asko estimatzen dira gazta, olibak eta ardoa. Kafea ere oso estimatua da eta kafetegi asko daude. Tiranako eskualdea ezaguna da Fergese izeneko plater tradizionala, piperrekin edo gibelarekin egina.

 Turismoa 
Albaniako turismoa azkar ari da garatzen komunismoaren ondoren, eta horrela hegoaldeko eta iparraldeko Riviera oso leku turistikoa bihurtu da. Tiranak luxuzko hotelak, jatetxe modernoak, tabernak, pubak eta diskotekak ditu.

Tirana eskualdeko gune unibertsitarioa ere bada, Albaniako ikasleez gain Kosovo, Ipar Mazedonia, Montenegro eta Greziatik ikasleak jasoz.

 Klima 

 Alkateak 

Zyber Hallulli1913–1914Servet Libohova1915–1916Ismail Ndroqi1917–1922Ali Begeja1922–1923Ali Derhemi1923–1924Xhemal Kondi1924–1925Fuat Toptani1925–1927Izet Dibra1927–1928Rasim Kalakula1928–1930Rexhep Jella1930–1933Abedin Nepravishta1933–1935Qemal Butka1936–1937Abedin Nepravishta1937–1939Qazim Mulleti1939–1940

Omer Fortuzi1940–1943Halil Meniku1943–1944Llazar Treska1944–1945Ibrahim Sina1947–1949Isuf Keçi1950–1951Sabri Pilkati1951-1951Peço Kagjini1951–1952Sami Gjebero1953–1954Ibrahim Sina1954–1955Sami Gjebero1956–1957Irfan Ceklkupa1957–1958Rifat Dedja1958–1961Sabri Pilkati1961–1962Rifat Dedja1962–1964

Sabri Pilkati1965–1966Myqerem Fuga1970–1973Ndue Marashi1974–1975Nesip Ibrahimi1976–1983Jashar Mezenxhiu1984–1985Llambi Gegprifti1986–1987Leandro Zoto1987–1988Llambi Gegprifti1989–1990Tomor Malasi1991–1992Sali Kelmendi1992–1996Albert Brojka1996–2000Edi Rama2000–2011Lulzim Basha2011-

 Tiranar ezagunak 

 Agim Sulaj, margolaria
 Albert Brojka, alkatea
 Aleksandër Meksi, Lehen Ministroa
 Andrea Shundi, agronomoa
 Bamir Topi, Albaniako presidentea
 Beqir Balluku, politikaria, politburoren kidea
 Blendi Nallbani, futbolaria
 Breanne Benson, aktore pornoa
 Edi Rama, alkatea
 Elsa Lila, abeslaria
 Erjon Bogdani, futbolaria
 Ermonela Jaho, opera abeslaria
 Essad Pasha, politikaria
 Fatos Nano, Lehen Ministroa
 Gjergj Xhuvani, zinema zuzendaria
 Igli Tare, futbolaria
 Inva Mula, opera abeslaria
 Ismail Ndroqi, alkatea
 Kledi Kadiu, dantzari eta aktore
 Kujtim Çashku, zinema zuzendaria
 Masiela Lusha, aktore eta poeta
 Murat bej Toptani, politikaria
 Pandeli Majko, Lehen Ministroa
 Rexhep Meidani, Albaniako presidentea
 Saimir Kumbaro, zinema zuzendaria
 Sali Kelmendi, alkatea
 Skënder Sallaku, umorista
 Vedat Kokona, itzultzailea
 Klodiana Shala, atleta

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Burgen, Stephen (29 October 2018). "'Build it and they will come': Tirana's plan for a 'kaleidoscope metropolis'". The Guardian. 
 Akkam, Alia (13 October 2017). "The Capital of Albania Has Transformed Into a Lively, Affordable Destination". Vogue. A
 Hillsdon, Mark (27 February 2017). "The European capital you'd never thought to visit (but really should)". The Telegraph. 
 McRae, Hamish (13 September 2008). "Albania: Charmed by Tirana". The Independent. 
 Capolino, Patrizia (2011). "Tirana: A Capital City Transformed by the Italians". Planning Perspectives. 26 (4): 591–615. doi:10.1080/02665433.2011.601610. S2CID 143255786.

 Kanpo estekak 
 Hiriko gobernuaren webgunea.


Kategoria:Europako hiriburuak