Arroitz

Arroitz ([arojts̻]) Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrako merindadekoa. 1035 biztanle zituen 2023. urtean, eta Iruñea hiriburutik 58 kilometro mendebaldera dago.

 Geografia 
 Inguru naturala eta kokapena 
Arroitz Nafarroa Garaiko mendebaldean dago, N-111 errepidean, Lizarra-Viana norabidean, Lizarratik 16 kilometrora.

 Ingurune naturala eta klima 
Klima mediterraneo-kontinental motakoa da, uda bero eta negu hotzekoa. Urteko batez besteko tenperatura aldatzen da altueraren arabera, 8 eta 13 gradu artekoa. Prezipitazioak 500 eta 600mm bitartekoak dira, eta urteroko egun euritsuak 60 dira herrigunean eta 80 edo gehiago udalerriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landarediaren arrasto gutxi geratzen dira gaur egun: arte, ametz eta pinu gorri bakan batzuk. Egurrikatza egitearren eta nekazaritzarako lurrak lortzearren, baso asko moztu zituzten antzina. Pinu landaketek hiru hektarea baino ez dute hartzen.

 Estazio meteorologikoa 
Arroitzen, itsas mailatik 572 metro gorago, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1972an jarritako estazio meteorologikoa dago.Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.

 Mugakideak 
Arroitzek mugakide ditu Lukin iparraldean, Arellano ekialdean, Barbarin mendebaldean, eta Sesma hegoaldean.

 Historia 
Arroitzi buruzko lehen dokumentua XI. mendekoa da, eta Erdi Arotik XIX. mendera herria jaurerri izan zen. XIV. mendearen hasieran, Nafarroako koroak herriaren gaineko jabetza berreskuratu zuen, eta 1397an Carlos III.a erregeak Karlos Beaumontekoari eman zion herriaren gaineko zergak kobratzeko eskubidea. 1348an Izurri Beltza eta Gaztelaren aurkako gerrak zirela eta eta, hildako ugari izan ziren eta herria hutsik geratu zen. 1553tik aurrera Arroitz Leringo konderriaren barnean sartu zen, eta 1647tik aurrera Doneztebe Iguzkitza ibarraEuskaltzaindia: «Doneztebe Iguzkitza (Ibarra)», Euskal Onomastikaren Datutegia. osatu zuen.

1828an ibarretik banatzen saiatu zen, baina ez zuen 1845. urtea arte lortu, Nafarroa Garaiko erreforma administratiboa egin zelarik jaurerriak bertan behera geratu zirenean.

 Demografia 
XX. mendearen lehen erdialdean goranzko joera txikia izan zuen Arroizko populazioak, eta 2.100 biztanle inguru izatera iritsi zen. Mendearen bigarren erdialdean, berriz, beherakada handia jasan zuen eta populazioaren erdia galdu zuen.

2008ko erroldan, Espainiaz kanpoko 17 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 1,50 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
2007an Arroizko alkate Rubén Osés Martínez atera zen, Mendia elkarte independentearen (3 zinegotzi) izenean. Baliogabeko botoak 32 izan ziren (emandako guztien %4,27) eta 22 boto zuri izan ziren (botoen %3,07). Abstentzioa %26,42koa izan zen.

+Arroizko Udala (2007) Alderdia  Botoak  Zinegotziak Agrupación Independiente Mendia  209  3 Agrupación Electoral por la Participación  196  3 PSN  162  2 Arroniz Berria  128  1

2011n bestelako akordioak egiteko aukera bazegoen ere, bozkatuena izan zen PSNren zerrendako Antonio Ángel Moleón Segura (independente etiketaduna) izendatu zuten alkateÁngel Moleón (PSN) logra la alcaldía como lista más votada, Diario de Navarra, 2011ko ekainaren 12a.. Beste hiru zerrendak ere ordezkaritza lortu zuten.

+Arroizko Udala (2011) Alderdia  Botoak  Zinegotziak PSN  230  3 Agrupación Electoral por la Participación  203  3 Arroniz Berria  153  2 PP  60  1

+Arroizko Udala (2015) Alderdia  Botoak  Zinegotziak PSN  404  6 Arroniz Berria  173  2 PP  59  1

+Arroiz Udala (2019) Alderdia  Botoak  ZinegotziakPSN  329  9

+Arroiz Udala (2023) Alderdia  Botoak  ZinegotziakPSN  312  9

 Alkateak 

 2007-2011  Rubén Osés Martínez  Mendia 2011-2015  Ángel Moleón Segura  PSN 2015-2019  2019-2023  2023- Orain

 Udaletxea 
Udaletxea herriko plaza nagusian dago, Foruen Plazan. XVIII. mendean egindako eraikin barrokoa da, eta eraiki eta mende bat geroago, etxebizitza moduan erabilitako eraikuntza berria altxatu zen udaletxearen egiturari atxikita. Fatxada nagusian, egurrezko egitura batez osatutako ataria dago. XX. menderen amaieran, eraikuntza eraberritzeko proiektua gauzatu zen Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren laguntzari esker; lanek 31,7 milioi pezetako aurrekontua izan zuten. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

 HELBIDEA: Foruen Plaza, 1

 Azpiegiturak 
2003an elektrizitatearen Espainiako kudeatzaile publikoa den Red Eléctricak Castejón eta Gasteiz artean 400.000 volteko goi-tentsio linea bat eraikitzeko proiektua proposatu zuen. Proiektu horren arabera, 46 metroko goi-tentsio dorreak eraikiko ziren Lizarraldeko hainbat udalerri zeharkatuz.http://sites.google.com/site/nolineadealtatension/Home/RATplanoAldizk.pdf?attredirects=0. 2008an proiektuaren aurkako talde bat sortu zen, eta 2010eko urtarrilaren 31n proiektuaren inguruko bozketa antolatu zen Arabako bost eta Nafarroako hogei herritan. Ezezko botoak %98,9 izan zirenhttp://www.elcorreo.com/vizcaya/20100201/alava/votantes-rechaza-linea-alta-20100201.html El Correo Español egunkariaren webgunea.

 Udal autobusak 
Lizarrerria Buseko linea hauekin ditu loturak:
Abartzuza — OspitaleaAiegi — Deiu / Arroitz

 Zerbitzuak 
Allo, Arellano, Arronitz, Deikaztelu eta Leringo Oinarrizko Zerbitzu Sozialen Mankomunitateko kidea da Arroitz.

 Kultura 
 Euskara 
Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Arroitz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldan, herritarren % 2,34k zekien euskaraz hitz egiten.

 Jaiak 
Martxoan, Ibarrea Gazte Elkarteak gazte-jaiak ospatzen ditu. Ospe handikoa bilakatu den "Arrockniz" rock festibala antolatzen du elkarteak. 

Arroizko herriko-jaiak irailean ospatzen dira Mendiako Ama Birjinaren omenez. Otsailean, bestalde Agate Deunaren eguna eta "Txigorkiaren eguna" ospatzen dira.

Lizarrako merindadeko herri askok bezala, Arroitzek nekazarien patroia den San Isidroren eguna ospatzen du maiatzaren 15ean, "Udaberriko jaiekin" batera.

 Ondasun nabarmenak 
 San Salvador eliza 
San Salvador eliza, XIII. mendekoa. Elizaren jatorria Erdi Arokoa da, eta gaur egungo eraikina XVI. mendean berreraikitako eliza gotikoa da, ondorengo mendeetan eliza zaharberritu eta handitu egin zen. Eraikinak hiru zatitan banaturiko nabe bakarra dauka, kapera bana aldarearen bi alboetan, gurutzadura, eta poligono itxurako aurrealdea.

Nabearen sabaia gurutzadurazko gangaz estalirik dago. Sakristiak (XVIII. mendean eraikia), oinarri laukizuzena dauka eta kanoi erdiko gangaz eginiko estaldura. Kanpoaldean, XIX. mendean eraikitako dorrea eta harlanduzko hormak nabarmentzen dira. Dorrea eta aurreko portada estilo neoklasikokoak dira.

Erretaula nagusia XVII. mendearen hasieran egin eta XVIII. mendean birmoldaturiko erretaula barroko-goiztiarra da. Bertan, Kristoren pasioa eta Jasokundea eta Sortzez garbiaren irudiak daude.

 Mendiako Andre Mariaren basilika 
XVII. mendean eraiki eta ondorengo mendeetan estilo neoklasikoaren ezaugarriak jarraituta birmoldatu zen. Laukizuzen itxurako bost zatitan banaturiko nabe bakarra dauka eta gangaz eginiko estaldura. Elizaren kanpoaldeko hormak, harlanduz eginak dira, eta sarreran, Ama Birjina eta umearen irudia dago.

Presbiterioan, burdin hesi batek itxirik, XVII. mende amaierako erretaula barrokoa dago, Mendiako Ama Birjinaren XIII. mendeko egurrezko irudia duena. Irudia, XVI. mendean birmoldatu zen, ezaugarri barroko batzuk gehituz.

 Baselizak 
Arroitz udalerrian San Pedro, Santa Zezilia, eta Mahastietako Andre Maria baselizak daude. San Pedro baseliza XVI. mendean eraiki eta garai barrokoan birmoldatu zen. Santa Zezilia baselizaren jatorria Erdi Arokoa den arren, gaur egungo eraikuntza barrokoa da. Mahastietako Andre Mariaren baseliza 1712an eraiki zen eta gaur egun eraikuntzaren arrastoak baino ez dira gorde.

 Arroiztar ezagunak 

 Jesus Abrego (1910-1997), pilotaria.
 Jose Maria Abrego (1912-?), pilotaria.
 Xabier Etxeberria Mauleon (1944-), filosofo eta irakaslea.
 Jesús Azkona (?), antropologo eta irakaslea.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 

  Webgune ofiziala.
  Arroitzi buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
  Arroniz.eu webgune pribatua.
 Allorako errepidea, Arroitz parean, Google Street View zerbitzuan.