Kaseda

Kaseda Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 51,9 kilometrora. Altuera 367 eta 889 metro artekoa da, eta 85,61 km²-ko azalera hartzen du. 2024. urtean, 943 biztanle zituen.

Kaseda Aragoi ibaiaren ezkerraldean dago, Peñako mendilerroaren azpian, Zangozerritik eta Pirinioetatik Erriberara eta Bardeara doazen bideek bat egiten duten tokian. Espero zitekeena ez bezala, mendilerroa zeharkatzen dute, ibaiaren ertzetik jarraitu beharrean. Erdi Aroko herri gotortu bat da, muino baten gainean kokatua, ibaiaren pasabidea zaintzen duena eta, Galipentzu ondoan, Zangozaldeko sarrera hegoaldetik. Bere lurretan San Isidro del Pinar dago, sortu berria den herria. Kaseda Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.

Bertako biztanleak kasedarrak dira.

 Izena 
Kaseda beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Cáseda
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Cáseda

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Caseda (905)
 Carreda (1101)
 Cassedam (1192)
 Casseda (1230)
 Quasseda (1268)
 Caseda (1319)
 Casseda (1366)
 Caseda (1534)
 Caseda (1802)
 Kaseda (1926)
 Kaseda (1989)

 Etimologia 
Kaseda ez da euskal toponimoa, baizik eta nafar erromantzetik datorrena. Mikel Belaskoren ustez, zalantzazkoa da, baina casa ("etxe") + -eda (atzizki ugari) izan liteke. Ricardo Zierbideren iritziz, erromantzea da argi eta garbi, baina ez du etimologiarik ematen. Julio Caro Barojak honako hau idatzi zuen: «Pirinioetan, casieta "casa" hitzaren txikigarria da». Baina IX. mendean Caseda aurkitu genuen. -eda atzizkia landare-izenekin erabiltzen da normalean, baina bizigabeetan ere ageri da, Tontaneda kasuan,adibidez. Hala ere, atzizkiak tonikoa dirudi, Kasedan atonoa den arren. 

Haren izenaren jatorriari buruzko bertze hipotesi bat latinezko Cassida hitza da, "kasketa" esan nahi duena, herriko armarrian agertzen den objektua.

Patxi Salaberrik dioenez, izen bera euskaraz ere erabili zen, Leatxeko Casedavidea adibidez. Euskaltzaindiaren arabera, euskaraz herri hori izendatzeko modu zuzena Kaseda da, euskal ortografiara egokitua.

1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Gahatseta forma proposatzen zuen, 1990ean atzera egin eta Kaseda aukeratu zuen arren.

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Kasedako armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Kasedako banderak Kasedako armarria dauka hondo purpura baten gainean.

 Geografia 
Kaseda Aragoi ibaiaren ibarrean dago, Berdungo Kanalaren eta Oibarko ibarraren artean. Zangozaldean zein Zangozerrian dago, nekazaritza-arro emankor batean, Peñako mendilerroaren azpian.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Herria muino batean dago, Aragoi ibaiaren ezkerraldean, San Pedro mendiaren magaletik gertu. Herritik urrutira ikus daiteke, eta mendebaldetik ekialdera: Uxueko mendilerroa (Galipentzu), Lergako gaina, Izkoko mendilerroa, Leireko mendilerroa eta Peñakoa. Udalerriaren hegoaldean San Pedro mendia dago, ekialdetik mendebaldera zeharkatzen duen Peñako mendilerroaren zati gisa. Ikuspegi hori engainagarria izan daiteke, Kasedaren hedadura gehiena Peñako mendilerroaren hegoaldean baitago. Horregatik, iparraldetik hegoaldera erliebe-unitate batzuk bereiziko ditugu.

Oibarretik datorren errepidetik sartuta, terraza batzuk aurkituko ditugu, beherantz doazenak Aragoi ibaiaren pareraino. Herrira iritsita, Peñako mendilerroaren inguruak hasten dira. Mendilerro horrek ekialdetik mendebaldera zeharkatzen du udalerria, eta poliki jaisten da hegoaldeko oinaldera, non hedadurarik handiena ikusten den. Lautada da erliebe nagusia, Kasedako El Pinar mendiaren goraguneek hautsita (592 m), San Isidro del Pinar herriaren parean. Udalerrian Donamartiri Zibitatela hustuta dago.

 Klima eta landaredia 
Kasedako klima mediterraneo kontinentala da. Urteko batez besteko prezipitazioak 400–600 mm inguru dira, eta 60-100 egunetan jausten dira, batez ere udazkenean eta udaberrian. Urteko batez besteko tenperatura 12 °C eta 14 °C artekoa da, udan tenperaturak 35 °C ingurura igo eta neguan 0 °C gradura jaisten dira.

Neguak hotzak eta euritsuak dira, eta udak beroak eta lehorrak. Aldaketa termikoak nahiko handiak dira, eta udaberriko eta udazkeneko egun batzuetan tenperatura maximoaren eta minimoaren artean 20 graduko aldea egon daiteke.

 Estazio meteorologikoa 
Kasedan dagoen, itsasoaren mailatik 439 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 

 Erdi Aroa 
Kaseda Oibar ibarreko udalerrietako bat izan zen Erdi Aroan zehar. Izarbeibarreko kronikaren arabera, Eneko Arista Nafarroako lehen erregeak gotortu zuen. Ondoren, XII. mendearen amaieran, gaztelua eraiki zen, eta haren hondakinak gaur egun arte iraun dute. Bere helburua muga defendatzea izan zen Aragoiko inbasio kasuetan.

1129an Alfontso I.a Nafarroakoa erregeak Daroca eta Soriako foruak eman zizkien kasedarrei, gaur egun udaleko artxiboan gordetzen den dokumentu baten bidez  XII. mendean, herriak Aragoiko mugaren edukitza bat eratu zuen, eta Semeno Oibarkoa (1157) eta Gartzea Almorabide (1237) handiki garrantzitsuen ardurapean egon zen. Herritarrek urtean 6485 soldatako zentsua zor zioten Nafar Koroari, errota, sotoak, mendiak eta beste termino komun batzuengatik.

Herriak bere elizako patronatuari uko egin zion Tibalt II.a Nafarroakoaren alde 1263n eta Filipe II.a Nafarroakoa erregeak Iruñeko katedralari utzi zion 1320n. Iruñeko gotzainak kabildoaren ospitaletegiari esleitu zizkion eliza horren errentak 1324n.

1413an Karlos III.a Nafarroakoa erregeak herritarren kaperatasuna onartu eta berretsi zuen. Joan II.ak, herriak gerretan emandako laguntza eskertzeko, jarlekua eskaini zion Kasedari Nafarroako Gorteetan, Kaseda udal on izendatuta. Horrez gain, bere alkatea izendatzeko eta asteroko merkatu bat antolatzeko eskubidea eman zizkien. Merkatua asteazkenetan antolatzen zen. Eskubide haiekin batera, kasedarrak herritar libre deklaratu zituen.

Kaseda Aragoiko Erresumaren mugatik gertu zegoen, eta horregatik, erresuma horren aurkako gerretan, Nafarroako Erresumako gotorleku izan zen. Gaur egun, antzinako harresiaren eta dorretxearen aztarnak ageri dira Kasedako enparantza nagusiaren alboan. Antzina, gaztelua izan zen herriaren gunerik altuenean.

 Aro Modernoa 
1512an Gaztelak Nafarroa Garaia konkistatzean, herritarrek Albako dukearen esana bete zuten, eta honek udalerriko pribilegio eta ohiturak betetzen jarraituko zuela agindu zuen. Horrez gain, Kasedak Nafarroan jarraituko zuela agindu zuen.

1521ean, Nafarroako eta Frantziako gizonez osaturik eta Azparrozeko jaunak zuzendurik, armada batek Nafarroa Garaia birkonkistatzeko saioa egin zuen. Gaztelako armadak eta Naiarako duke erregeordeak Iruñetik ihes egin behar izan zuten, erasoa zela eta. Kasedako, Zangozako eta Esako herritarrek Esako zubian Kalagorriko konpainiari eraso zioten.

Hala ere, Asparrosko jaunak Noaingo borroka galtzean, Naiarako dukeak Nafarroa Garai osoa berriz kontrolatzea lortu zen. Horren ondoren, Gaztelako okupatzaileen aurka egindakoetan lagundu zutenak epaitu eta zigortu zituzten, horien artean kasedar batzuk.

 Aro Garaikidea 
1800. urtean, bi harriko irin-errota bat zuen. Landetan lekaleak, lihoa eta kalamua landatzen ziren; olibadiak, mahastiak, garia, garagarra, oloa, zekalea eta artoa. Larreetan 10 000 abelburu artile eta txabere inguru zeuden, 7 000 herritar; gainera, 1 000 behi, zaldizko eta mandar abelburu mantentzen ziren ibai ondoko bi sototan. Gainera, igeltsuzko harrobiak eta ur mineralen iturri bat zituen.

Napoleonen inbasioan, Javier de Minaren soldaduetako batzuek Kasedan hartu zuten ostatu. 1810eko abenduaren 26an, soldaduek jazarrita ihesean zebiltzan soldatu frantsesak erreka igarotzen saiatu ziren Caparrosorako bidean, baina kasedarrek zubirako bidea itxi egin zuten.

1850. urtean bi eskola zeuden, bat 90 mutikorentzat, urtean 4000 errealeko zuzkidurarekin, eta beste bat neskatoentzat, zeinetara 80 joaten ziren eta irakasleak 120 gari-lapurreta jasotzen zituen urtean. Hiribilduak bi dehesa zituen; errotak bi ziren eta pattarren fabrika bat eta manta eta alforjen fabrika bat zituen.

Kasedako ospitalea Santa Vera Cruz eta Andre Mariaren kofradiei eman zitzaien 1722an. Ospitale-Eskola berri bat 1921ean inauguratu zen. Arrazoi higienikoak zirela medio, eraikin berri bat eraiki zen ostatuarentzat soilik, eta eraikin hori Gurutzeko Erlijiosoen garesti geratu zen.

 Demografia 
 biztanle zituen Kasedak.184218571860187718871897190019101920193019401950196019701981199120012011202186915791615155415491573158116571722186918981950183013451145112410531024952

 Ekonomia 
Kasedan, Viscofan enpresa sortu zen 1975ean. Talde horrek zelulosika-bilgarrietarako produktuak ekoizten eta merkaturatzen hasi zen fianbreetarako. Fundatzaileak Jaime Echevarría Abona eta Leopoldo eta Luis Michelena anaiak izan ziren.

1986tik aurrera, munduko bilgarriak ekoizten zituen enpresa handienetako bat bihurtu zen, burtsan kotizatu eta nazioartean hedatuz. Taldearen egoitza Arangurengo Taxoaren badago ere, gaur egun Kasedan mantentzen da taldearen eta bilgarrien munduko industriaren ekoizpen-zentrorik osoena eta aurreratuena, zelulosika, kolageno eta fibrosaren estrusio- eta plisatze-plantekin eta nanopack plastikoekin.

Lantegi honek 700 lanpostu zuzen inguru sortzen ditu eta, beraz, dinamismo ekonomiko handia zeharkako industrien eta zerbitzuen artean.

 Politika 
Kasedako udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Galipentzuko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Esparza Iriarte da, San Zoilo zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019San Zoilo - - - - - 7 6 5 5 5 4Kasedako Langileak5534 -231243Nafarroako Alderdi Sozialista - - - - - - - -2 - -Kasedako Elkarte Popularra - - - - - - -3 - - -Kaseda Batasunaren alde44656 - - - - - -Kasedako Ezker Demokratikoa - - - -3 - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma30344,43 - Nafarroako Alderdi Sozialista15222,29 67 Euskal Herria Bildu8412,32 8 Geroa Bai689,97 3 Ahal Dugu426,16 24 Izquierda-Ezkerra213,08  5 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa50,73 5 Vox10,15 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna27040,30? Euskal Herria Bildu9213,73 ? Nafarroako Alderdi Sozialista8512,69? Ahal Dugu669,85? Geroa Bai659,70? Nafarroako Alderdi Popularra395,82? Izquierda-Ezkerra263,88? Herritarrak - Herritarron Alderdia91,34 ? Equo30,45? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia20,30 ? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia20,30?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.

Lehen udaletxeari buruzko lehen aipamena 1783koa da. Merkatuaren plazan zegoen, elizaren ondoan. Kasedako lan maisua zen Antonio Navarrok eraiki zuen, aurretik zegoen eraikina handituz. Horretarako, udaletxearen ondoko etxea erosi zuten, Lino Iberoren etxea. Udaletxe zahar ura arkuz eta zutabez osatuta zegoen, eta beheko solairuan herriko merkatua antolatzen zen.

Udaletxe berria plaza berean eraiki zen, udaletxe zaharraren aurrean. Gaur egungo udaletxea, berriz,1985. urtean eraikitzen hasi zen eraikuntza modernoa da. Bi solairu dauzka, eta udal bulegoez gain, udaltzaingoaren egoitza, Bake Auzitegia, eta herriko gainontzeko azpiegiturak daude bertan. Udaletxe berria 1987ko otsailaren 5ean inauguratu zen.

 HELBIDEA: Merkatu plaza, 2

 Egungo banaketa 
Kasedako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Esparza Iriarte da, San Zoilokoa. Zinegotziak 4 daude:

 Valentin Casas Olmo (San Zoilo)
 Almudena Iturri Herrera (San Zoilo)
 Alfredo Esparza Iriarte (San Zoilo)
 Miguel Angel Aiape Arbe (Kasedako Langileak)
 Itsaso Olleta Oiza (Kasedako Langileak)
 Francisco Javier Leoz Moriones (Kasedako Langileak)

 Batzordeak 
Kasedako Udalak lau batzorde ditu:

 Ogasuna
 Hirigintza eta Landa Garapena
 Politika Sozialak eta Etxebizitza
 Hezkuntza, Kirola, Kultura, Gazteria eta Jaiak

 Alkateak 

1979tik, Kasedak 2 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia ? 1979 1995 Kaseda Batasunaren alde Jesus Esparza Iriarte 1999 jardunean San Zoilo

 Garraioa 
La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Kaseda Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

 Kaseda - Zangoza - Iruñea
 Iruñea - Zangoza - Kaseda

 Kultura 
 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Kaseda atzerakada-eremuan sailkatu zen: euskarak hain atzerakada handia izan uen, non bertako hiztunik apenas geratzen zen.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Kaseda ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Kaseda eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 4,43k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 4,44k eta 2018n % 7,40k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean, Kaseda) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

 Kirolak 

 Beti Casedano, futbol taldea.

 Jaiak 

 Agate Deuna jaia, otsailaren 5ean
 San Zoiloko erromeria, maiatzaren 15ean
 Erlikia Santuen jaiak, irailaren bigarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 
 Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XVI. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 San Zoilo baseliza, XIV. mendeko kristiau baseliza, gotiko estiloan.
 Kasedako zubia, Aragoi ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikia.
 Kasedako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.

 Kasedar ezagunak 
 Francisco Javier Saenz de Oiza (1918-2000), arkitekto.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Zangozerria
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Kasedako Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Kaseda