Asturiera

Asturiera —bable ere deitua— mintzaira erromantze bat da, familia ibero-erromanikokoa, astur-leoneraren dialekto nagusietako bat (hiztun gehien dituen dialektoa).

Hizkuntzak izen ugari hartzen ditu ohituraren arabera: asturianu, llingua asturiana edo bable; hala ere, azkena maiz hizkuntza gutxiesteko erabili izan da.

Kalkulatu da 550.000 bat lagunek hitz egiten dutela Asturiasen (100.000k lehen hizkuntza dute).

 Hiztunen geografia 
Asturiasen hitz egiten da, batez ere: mendebaldean, galizierarekin oso nahasia, eonaviera edo fala esaten zaio.

 Ezaugarriak 

 Gramatika 
 Hizkerak 
Asturierak hiru azpidialekto nagusi ditu: mendebaldekoa, erdialdekoa eta ekialdekoa eta horiek, era berean, zenbait hizkeratan. Gainera, Llanes eta Ribeseyako tejeroek hizkera bat sortu zen, xíriga izenekoa.

 Historia 
 1639an Antón de Marirreguera apaizak argitaratutako Pleitu ente Uviéu y Mérida poles cenices de Santolaya liburua asturieraz egindako lehenengoa da.
 XVIII. mendean, Ilustrazioaren garaian, Gaspar Melchor de Jovellanosek hizkuntzari sona eman zion, eta akademia arautzailea sortzeko beharraz mintzatu zen: handik bi mendera azkenean gauzatu zen.
 1839an argitaratu zuten Uvieun Colección de poesías en dialecto asturiano, Xosé Cavedak antolaturik.
 1901ean Ixuxú astekariaren lehen alea kaleratu zen.
 1974an abiatu zen Surdimientu ("Pizkundea") izeneko kultur mugimendua, Conceyu Bable elkartearen sorrerak bultzaturik.
 1980an Academia de la Llingua Asturiana erakunde arautzailea sortu zen.
 1986ko otsailean "Radio Sele", gaur egun entzule gehien dauzkan irratia, hasi zen.
 1996ko irailaren 6an Les Noticies astekariaren lehen alea kaleratu zen.
 1997ko uztailaren 4an Bimeneseko udalerriak hizkuntzaren ofizialtasuna aldarrikatu zuen: horrelakorik egiten lehen herri asturiarra izan zen. Jarraian, beste herri batzuek, bata bestearen atzetik, gauza bera egin zuten: Morcin, Castrillon, Caso, Teverga, Laviana, Llangréu eta Llanera. Ofizialki, Printzerriko epaitegi nagusiak bertan behera laga zituen aldarrikapenak, baina harez geroztik, Bimenesen Fiesta de la Oficialidá jai-eguna urtero ospatzen dute.

 Estatusa 
220px|ezkerrera|thumb|Asturiera eta gaztelaniazko seinale elebiduna.
Historian zehar, asturiera ez da hizkuntza onartua izan eta, askotan, espainieraren dialektotzat hartu dute zenbaitek.

Gaur egun, Asturiasko Printzerriko Autonomia Estatutuko 4. artikuluaren arabera babestuta dago, baina koofizialtasun izaerarik gabe.

 Literatura 

Gaspar Melchor de Jovellanos ilustratua bultzatzaile handienetarikoa izan zen eta Josefa arreba, lehen emakume esanguratsua.

XIX. mendean, aipatzekoak dira Xosé Caveda y Nava, Xuan María Acebal eta Teodoro Cuesta poetak eta, agian guztien gainetik, Fernán Coronas.

Egile garaikideen artean, Manuel Asur eta Xuan Bello azpimarratuko ditugu.

 Musika 
Llan de Cubel, Dixebra eta Xera taldeak nabariak dira, folk musikaren arloan.

 Erakunde eta elkarteak 
Academia de la Llingua Asturiana erakundeak hizkuntza arautzen du 1980tik. Beste alde batetik, Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana eta Conceyu Abiertu pola Oficialidá taldeak ofizialtasunaren aldeko aldarria zabaltzen ari dira azken aldiotan.

 Hedabideak 
 Les Noticies egunkaria.
 Asturies.com webgunea.
 Llengues Vives aldizkaria.
 Radio Sele irratia.

 Ikus, gainera 
 Astur-leonera
 Europako eremu urriko hizkuntzen zerrenda

 Kanpo estekak 

  Academia de la Llingua
  Academia de la Llingua'ko hiztegia
  Albistegia on-line
  Europako Hego-mendebaleko 6 hizkuntzen buletina
 Akademiaren hiztegia
  Asturiera-Ingelesa Hiztegia
  Xunta pola defensa

*