Anatomia

Anatomia (antzinako grezieraz: ἀνατέμνειν, anatemnein, "ebaki") izaki bizidunen egituraz eta antolaketaz arduratzen den biologiaren adarra da. Izaki bizidunek osatzen dituzten organoen forma, topografia, kokapena, antolaketa eta harremana aztertzen du diziplinak. Giza anatomia, animalia anatomia eta landare anatomia kontutan hartzen dituen termino orokorra da.

Anatomia bi atal nagusitan banatzen da: anatomia makroskopikoa eta anatomia mikroskopikoa. Lehen kasuan, egitura anatomikoak begi hutsez azter daitezke, ezeren laguntzarik gabe, eta, bigarrenean, mikroskopioaren laguntza beharrezkoa da. Azken kasu honen barne hartzen dira histologia (ehunen antolaketaren azterketa) eta zitologia (zelulen azterketa).

Anatomiak, historian zehar, etengabeko garapena jasan du Galenoren lehenengo ekarpenen ondoren, II. mendean. Haren azterketarako erabilitako metodoak ere nabarmen hobetu dira. Garai batean hildako animaliak disekzionatzen baziren beren organoak ezagutu eta jakintza horiek gizakiari aplikatzeko, gaur egun, X izpiak eta erresonantzia magnetikoa erabiltzen dira, besteak beste.

Aitzitik, anatomia ez da anatomia patologikoarekin nahastu behar, azken horrek kaltetutako organoak aztertzen baititu azterketa makroskopiko eta mikroskopikoen bidez.

Definizioa
Grezierazko ἀνατομή anatomē «disekzioa» hitzetik eratorria (ἀνατέμνω anatémnō hitzetik, "gorantz moztu, ireki", eta hau ἀνά aná "gorantz", eta τέμνω témnō "moztu" hitzetatik), anatomia organismoen eta haien sistema, organo eta ehunen egituraketaren ikerlan zientifikoa da. Horrez gain, organismoaren osagaien itxura, posizioa, konposizioa, kokalekua eta zati ezberdinen arteko harremana aztertzen ditu.

Anatomia fisiologia eta biokimikarengandik nahiko desberdina da, organismoaren zati ezberdinen funtzio eta jasaten dituzten prozesu kimikoak aztertzen dituena. Adibidez, anatomista batek gibelaren forma, tamaina, kokalekua, egitura eta odol-jarioa aztertuko lituzke; fisiologo batek, berriz, behazun ekoizpena aztertuko luke, hau da, elikadurako eta gorputzeko funtzioetan duen partaidetza.

Diziplina hau hainbat adarretan sailka daiteke, anatomia makroskopikoa eta mikroskopikoak barne. Anatomia makroskopiko edo topografikoan, begi-bista hutsez ikusteko adina handiak diren egiturak aztertzen dira; dibisio horren barnean, gainazalen anatomia sartzen da, non begi-bistaz ikus daitezkeen gorputzaren kanpo egiturak aztertzen dituen. Anatomia mikroskopikoa, eskala mikroskopikoko egiturak aztertzen dituen zientzia da, histologia (ehunen ikertzea) eta enbriologiarekin (enbrioiak ikertzen dituen zientzia) batera.

Anatomia metodo inbaditzaile zein ez-inbaditzaileak erabiliz azter daiteke, honela organo eta sistemen egitura eta antolaketari buruzko informazioa eskuratuz. Metodo hauen artean disekzioa dago (gorputza ireki eta bertako organoak aztertzea), baita endoskopia ere (barne organo eta beste egiturak aztertzeko ebaki txiki batez barneratutako kameradun instrumentua erabiltzen duen prozedura). Angiografia ere erabiltzen da, X-izpi edo erresonantzia magnetiko bidez gorputzeko odol-hodiak ikustea ahalbidetzen duena.

Normalean, anatomia giza-anatomiatzat erabiltzen da. Baina egitura eta ehun berak aurki daitezke gainerako animalien artean, eta horrela haien anatomia aztertu; azterketa horri zootomia deritzo. Bestalde, landareen ehun eta egiturak desberdinak direnez, landare anatomiaz ikertzen dira.

Anatomiaren arloak
 Anatomia deskriptiboa: Gorputza sistemetatik banatzen du.
 Anatomia topografikoa: Banaketa bereziekin ikertzen da.
 Anatomia kirurgikoa:  Kirurgiari aplikatutako gorputzeko ehunen eta organoen egitura eta morfologia aztertzean datza.
 Anatomia klinikoa: Aplikatutzat ere aipatzen da, eta tratamenduarekin lotzen du diagnostikoa.
 Konparatutako anatomia: Giza gorputzaren anatomia animalien anatomiarekin alderatzen du.
 Anatomia mikroskopikoa: Mikroskopioa erabiltzea da, nagusi, eta histologia ere esaten zaio.
 Anatomia makroskopikoa: Egituren forma aztertzen du; ez da mikroskopiorik erabiltzen.
 Garapenaren anatomia: Ongarritzetik jaio ondokora arte lotua, enbriologia ere deitua.
 Anatomia funtzionala: Fisiologikoa ere esaten zaio, eta organoen funtzioak aztertzen ditu.
 Azaleko anatomia: Errehabilitazioan erabiltzen da.
 Neurketen anatomia: Gorputza bere ezaugarri eta neurriengatik ezagutzeko erabiltzen dena.
 Anatomia erradiologikoa: Irudien bidezko ikerketa.
 Anatomia patologikoa: Organo eta sistemen narriadura aztertzen du.
 Anatomia artistikoa: Arte anatomikoa ikertzen du.
 Landare anatomia: Landareen estruktura ikertzen du.
 Animalia anatomia: Albaitariek erabilitakoa, animalia desberdinen anatomia ikertzen duena.
 Giza anatomia: Giza gorputzaren deskripzioa egiten du.

Historia
Antzina
1600. urtean, K.a. Edwin Smithen papiroak (Antzinako Egiptoko testu mediko batek) bihotza, odol-hodiak, gibela, barea, giltzurrunak, hipotalamoa, umetokia eta maskuria deskribatzen zituen, eta bihotzetik bereizten ziren odol-hodiak erakusten zituen. Ebersen papiroa (K.a. 1550) «bihotzari buruzko tratatu» bat aurkezten du gorputzeko fluido guztiak gorputz-atal bakoitzera garraiatzen dituzten odol-hodiekin. Antzinako Greziako anatomiak eta fisiologiak aldaketa eta aurrerapen handiak jasan zituzten Erdi Aroko mundu goiztiarrean zehar. Denborarekin, praktika mediko hori hedatu egin zen gorputzeko organo eta egituren funtzioak etengabe ulertzen zirelako. Giza gorputzaren behaketa anatomiko bikainak egin ziren, garuna, begiak, gibela, ugalketa-organoak eta nerbio-sistema ulertzen lagundu dutenak.

Alexandria, Egiptoko hiri helenistikoa, Greziako anatomia eta fisiologiarako tranpolina izan zen. Alexandrian, greziarren garaian, munduko erregistro medikoen eta arte liberalen liburutegirik handiena ez ezik mediku eta filosofo askoren etxea ere izan zen. Ptolomeo gobernariak eta zientzien babes handiak Alexandria altxatzen lagundu zuen, beste estatu greziar batzuen lorpen kultural eta zientifikoekin are gehiago lehiatuz .

Anatomia eta fisiologia goiztiarraren aurrerapen harrigarrienetako batzuk Alexandria helenistikoan gertatu ziren.  III. mendeko anatomista eta fisiologo ospetsuenetako bi Herofilo eta Erasistrato izan ziren. Bi mediku horiek giza disekzioan aitzindariak izan ziren ikerketa medikoan. Kondenatutako kriminalen gorpuetan ere egin zituzten bibisekzioak, Pizkundera arte tabutzat hartu zena: Herofilo disekzio sistematikoak egin zituen lehen pertsona izan zen. Herofilo anatomiaren adar askotan eta medikuntzaren beste alderdi askotan ekarpen ikaragarriak egin zituen, eta, bere lan anatomikoengatik, ezaguna egin zen.  Herofilok giza gorputzari buruz zuen ezagutzak funtsezko informazioa eman zuen garuna, begiak, gibela, ugalketa-organoak eta nerbio-sistema ulertzeko eta gaixotasunaren ibilbidea ezaugarritzeko.

II. mendean, Galeno Pergamokoak, anatomista, kliniko, idazle eta filosofoak, antzinatearen anatomiari buruzko azken tratatua idatzi zuen. Zeuden ezagutzak bildu, eta anatomia ikasi zuen animalien disekzioaren bidez. Animalietan egindako bibisekzio-esperimentuen esker, lehenengo fisiologo esperimentaletako bat izan zen. Galenoren marrazkiak, nagusiki txakurraren anatomian oinarrituak, testuliburu anatomiko bakarra bihurtu ziren hurrengo mila urteetan. Pizkundeko medikuek haren lana soilik ezagutu zuten medikuntza grekotik itzuli zenean, islamiar Urrezko Aroan, XV. mendeko uneren batean.

Erdi Aroko modernitatea
Anatomia gutxi garatu zen garai klasikotik XVI. mendera arte; Marie Boas historialariak idatzi zuen moduan: «XVI. mendea baino lehenagoko anatomiaren aurrerapena oso motela da; 1500. urtearen ondorengo garapena, berriz, oso azkarra da».1275 eta 1326 artean, Luzziren Mondino, Alessandro Achillini eta Antonio Benivieni anatomistek Bolonian egin zituzten lehen giza disekzio sistematikoak antzinatetik. Mondinoren Anatomia (1316) izan zen giza anatomiaren Erdi Aroko aurkikuntzaren lehen testuliburua. Mondinoren disekzioetan jarraitutako ordenan deskribatzen du gorputza, sabeletik hasi, ondoren toraxa, gero burua eta gorputz-adarrak. Hurrengo menderako, anatomiako testuliburu estandarra izan zen. Leonardo da Vinci (1452-1519) Andrea del Verrocchiok formatu zuen anatomian. Leonardo da Vinci bere ezagutza anatomikoa erabili zuen bere artelanean egitura eskeletikoen zirriborro asko eginez, muskuluak, giza organoak eta disekzionatu zituen beste ornodun batzuk.

Andreas Vesalius (1514-1564) anatomiako irakaslea Paduako Unibertsitatean, giza anatomia modernoaren sortzailetzat hartzen da. Brabanteko jatorrikoa, Vesaliusek De humani corporis fabrica (giza gorputzaren egitura) liburu eragingarria argitaratu zuen 1543an, zazpi liburukitan osatutako formatu handiko liburua.

Modernitate berantiarra
Estatu Batuetan, XVIII. mendearen amaiera aldera hasi ziren medikuntza eskolak antolatzen. Anatomia klaseek etengabe behar izaten zuten gorputz bat disekzioa egiteko, eta horiek lortzen zailak ziren. Philadelphia, Baltimore eta New York  ospetsuak ziren hilotzen trafikoagatik, gaizkileek gauez hilerrietan sar​tzen baitziren, hilkutxetatik gorpu lurperatu berriak lapurtuz. Britainia Handian ere, antzeko arazo bat egon zen,  gorpuen eskaria hain handia bihurtu baitzen. Hori dela eta, hilerri batzuk dorreekin babestu zituzten. Praktika hori Britania Handiko 1832ko Anatomia Legeak geldiarazi zuen, eta, Estatu Batuetan, berriz, antzeko legedia ezarri zen, Jefferson Medikuntza Institutuko William S. Forbes medikuak 1882an «Libanoko hilerriko hilobien espoliazioan berpiztuekiko konplizitatea» salatu ondoren.

Medikuntzaren aro modernoaren aurretik, gorputzeko barne-egiturak aztertzeko bide nagusiak hildakoen disekzioaren ikuskatzean oinarritzen zen. Mikroskopioaren aurrerapenak zabaldu zituen ehun bizidunak osatzen zituzten bloke eraikitzaileak. Lente akromatikoen garapeneko aurrerapen teknikoek mikroskopioaren energia handitu zuten, eta, 1839 inguruan, Matthias Jakob Schleidenek eta Theodor Schwannek zelulak bizidun guztien oinarrizko eraketa-unitatea zirela identifikatu zuten. Tindaketa teknikak ezarri ziren ehun mota ezberdinak bereizten laguntzeko. Mikroskopio elektroteknikoaren asmakuntzak erabakimenaren aurrerapen handia ekarri zuen, eta zelulen ultramorea, organoak eta horien barruko beste egitura batzuk ikertzeko aukera eman zuen. Aldi berean, 1950eko hamarkadan, proteinen, azido nuklearren eta beste molekula biologikoen egitura kristalinoak aztertzeko X izpien zabalkuntza erabiltzeak anatomia molekularraren eremu berri bat sortu zuen.

Gorputzaren barne egiturak aztertzeko, teknika ez inbaditzaileetan ere aurrerapen garrantzitsuak gertatu dira. X izpiak gorputzetik pasa daitezke. Erresonantzia magnetikoak irudipenak, tomografia konputatuak eta irudi ultramoreak inter azterketa guztiak ahalbidetu dituzte.

Animalia-ehunak
eskuinera|thumb|Animalia-zelula baten diagrama estilizatua (flageloekin)
Animalien anatomia animalien barneko eta kanpoko atalen kopurua, egitura, tamaina, forma, antolaketa, kokapena eta erlazioak aztertzen dituen zientzia da.
Animalia erreinuak organismo zelulaniztun heterotrofo eta higikorrak ditu (nahiz eta batzuek bigarren mailako bizimodu sesila edo autolokomoziorik gabea hartu duten). Animalia gehienek gorputzak ehun bereizietan bereizita dituzte, eta horiei Eumetazoa izenaz ezagutzen dira. Irekidura bat edo biko barne digestio-ganbera bat dute; gametoak sexu-organo zelulaniztunetan sortzen dira, eta zigotoek blastula fase bat dute enbrioi-garapenean. Metazooek ez dituzte barne hartzen belakiak, zeinak zelula bereizigabeak baitituzte.

Landare-zelulek ez bezala, animalia-zelulek ez dute, ez zelula-hormarik, ez kloroplastorik. Bakuoloak, daudenean, landare-zeluletakoak baino gehiago eta askoz txikiagoak dira. Gorputzeko ehunak zelula mota ugariz osatuta daude, muskuluetan, nerbioetan eta azalean aurkitzen direnak barne. Bakoitzak, normalean, fosfolipidoz, zitoplasmaz eta nukleoz osatutako zelula-mintza du. Animalia baten zelula desberdin guztiak enbrioi-geruza ernetzaileetatik eratorriak dira. Bi geruza ernetzailez (ektodermo eta endodermo) osatutako ornogabe sinpleagoei, diploblastikoak deritze, eta geruza ernetzaile gehiagoz osatutako egiturak eta organoak dituzten animalia garatuagoei triploblastiko deritze. Animalia triploblastiko baten ehun eta organo guztiak enbrioiaren hiru geruza ernetzaileetatik (ektodermo, mesodermo eta endodermo) eratorriak dira.

Animalien ehunak oinarrizko lau motatan bil daitezke: ehun konektiboa, epiteliala, muskularra eta nerbio-ehuna.

Ehun konektiboa
Ehun konektibo edo ehun lotzailea ornodunen lau ehun nagusietako bat da, eta, izenak berak adierazi moduan, dena batera eusten duten ehunak dira.

Animaliaren gorputz osoan zehar oso zabaldua dauden ehunak dira, eta beste ehunak eta organoak eusteko eta lotzeko funtzioa dute. Oso zelula gutxiz, bizirik ez duten zelula arteko substantzia ugariz eta hiru zuntz motaz daude osatuta:
 Zuntz kolagenoak: Animalien organismoan ugarien dagoen proteinaz osaturiko zuntz ugarienak dira, hau da, kolagenoz. Luzetarako ildaskak dituzten sorta bihurgunetsuak eratzen dituzte. Zailak eta malguak dira, baina ez elastikoak.
 Zuntz elastikoak: Elastina izeneko proteinaz osatuta dago. Aurrekoa baino finagoa dira, eta ez dute ildaskarik. Sare irregular horixka eratzen dute. Oso elastikoak dira, eta erresistentzia handia diote tiratzeari.
 Zuntz erretikularra: Oso delikatuak dira, eta sare trinkoa osatzen dute. Prekolageno izeneko proteinaz osatuta daude. Ez dira oso elastikoak, baina erresistentzia handia diote tiratzeari.

Epitelioa
Epitelioa oso estuki kokaturiko zelula geruzez osatutako ehuna da, zelulen artean substantzia estrazelularrik gabea. Organoak estaltzen ditu azal eta hesteen barne estaldura gisa. Ehun horrek babes, jariapen eta xurgapen funtzioa ditu.

Odol hodi eta nerbio gabekoa da. Beti beste ehun baten gainean finkatzen da, normalean ehun konektiboaren gainean. Zelula epitelial eta konektiboaren arteko mugan, xafla basala dago, matrize estrazelular bereziz eratutako geruza fina. Epitelio ehunak odol hodirik ez duenez, ehun konektiboan kokatutako odol hodietatik difusioz irtendako elikagaiez elikatuko dira epitelio zelulak.

Epitelio ehuna enbrioiaren hiru geruza germinal motetatatik eratorria da:
 Ektodermotik: Kornea, epidermisa, sudur eta aho epitelioak
 Endodermotik: Digestio hodi eta lotutako guruinen (area, listu guruinak, gibela) barne epitelioa eta arnas bideen barne epitelioa.
 Mesodermotik: Endotelioa, mesotelioa eta gonada eta giltzurrunen epitelioa.

Muskulu ehuna
eskuinera|thumb|Muskulu eskeletikoaren eta nerbio txiki baten zeharkako ebakidura handitze handiarekin (Hematoxilina-eosina tindaketa)
Muskulu-zelulek (miozitoek) gorputzaren ehun uzkurkor aktiboa osatzen dute. Muskulu-ehunek indarra sortzeko eta mugimendua eragiteko funtzioa dute, dela lokomozioa edo barne-organoen barruko mugimendua. Muskulua harizpi uzkurkorrez osatuta dago, eta hiru mota nagusitan banatzen da: muskulu leuna, muskulu eskeletikoa eta muskulu kardiakoa.

Muskulu leunak ez du ildaskarik mikroskopikoki aztertzen denean. Poliki uzkurtzen da, baina, luzatzearen uzkurgarritasunari, luze eusten dio. Itsasoko anemona-garro eta marmoken gorputz-horma gisako organoetan aurkitzen da. Muskulu eskeletikoa azkar uzkurtzen da, baina hedadura tarte mugatua du. Apendize eta barailen mugimenduan aurkitzen da. Muskulu zeihar ildaskatua beste bien bitartekoa da. Filamentuak mailakatuak dira, eta hori da lur-zizareetan aurkitzen den muskulu mota, poliki hedatu edo uzkurdura azkarrak egin ditzaketenak. Goi-mailako animalietan, muskulu ildaskatuak hezurrari lotutako sortetan gertatzen dira mugimendua emateko, eta, askotan, multzo antagonikoetan antolatzen dira. Muskulu leuna umetokiaren, maskuriaren, hesteen, urdailaren, hestegorrien, arnasbideen eta odol-hodien hormetan dago. Bihotz-muskulua, berriz, bihotzean bakarrik aurkitzen da, uzkurtzea eta odola gorputzean zehar ponpatzea ahalbidetuz.

Nerbio-ehuna
Nerbio-ehuna informazioa transmititzen duten neurona izenez ezagutzen diren nerbio-zelula askok osatzen dute. Simetria erradial eta mugimendu moteldun itsas animalia batzuetan, hala nola ktenoforoak eta knidarioak (itsas anemonak eta marmokak barne), nerbioek nerbio-sare bat osatzen dute, baina animalia, gehienetan, luzetara antolatzen dira taldetan. Animalia sinpleetan, gorputz-paretako neurona hartzaileek erreakzio lokala eragiten dute estimulu baten aurrean. Animalia konplexuagoetan, berriz, zelula hartzaile espezializatuak, hala nola kimiorrezeptoreak eta fotorrezeptoreak, taldeka aurkitzen dira, eta, neurona-sareetan zehar, mezuak bidaltzen dituzte organismoaren beste atal batzuetara. Neuronak, gongoiletan, elkarrekin konekta daitezke. Goi-mailako animalietan, hartzaile espezializatuak zentzumen-organoen oinarria dira, eta nerbio-sistema zentrala (garuna eta bizkarrezur-muina) eta nerbio-sistema periferikoa daude. Azken hori osatzen dute zentzumen-organoetatik informazioa transmititzen duten nerbio sentsorialek eta helburu-organoetan eragina duten nerbio motorrek. Nerbio-sistema periferikoa banatzen da sentsazioak transmititzen dituen eta borondatezko muskulua kontrolatzen duen nerbio-sistema somatikoan, eta nerbio-sistema autonomoa, zeinak, nahi gabe, muskulu leuna, zenbait guruin eta barne-organoa kontrolatzen duen, urdaila barne.

Animalien anatomia
Ornodunak
Ornodun guztiek gorpuzkera antzekoa dute, eta, batez ere, fase enbrionarioan partekatzen dituzte gorpuzkera antzekoenak. Ornodunen berezitasun handiena da bizkarrezur bat osatzen duten ornoak izatea. Ornodunek ingurune ezberdinetara egokitzen joan dira, eta, hori dela eta, mota askotarikoak daude. Ornodunen barruan kokatzen dira anfibioak, narrastiak, hegaztiak, arrainak eta ugaztunak.

Arrainak
alt=|thumb|Arrain baten hainbat organo erakusten dituen diagrama
Arrain baten gorputza buru, enbor eta isatsetan banatzen da, nahiz eta hiruren arteko zatiketak ez diren beti kanpotik ikusten. Eskeletoa, arrainaren barruan euskarri-egitura osatzen duena, kartilagoz egina dago arrain kartilaginosoetan, edo, hezurrez, hezur-arrainetan. Hezur-elementu nagusia bizkarrezurra da, orno artikulatuez osatua; orno horiek arinak baina indartsuak dira. Saihetsak bizkarrezurrari lotzen zaizkio, eta ez dago ez gorputz-adarrik ez gerririk. Arrainen kanpoko ezaugarri nagusiak, hegatsak, izpi izeneko hezur-hezurrez edo hezur bigunez osatuta daude, eta horiek, emari-hegatsak izan ezik, ez dute lotura zuzenik bizkarrezurrarekin. Enborraren zati nagusia osatzen duten muskuluek eusten dituzte. Bihotzak bi kamera ditu, eta odola brankien arnas azaletatik eta gorputzaren inguruan ponpatzen du zirkulazio-zirkuitu bakar batean. Begiak ur azpian ikusteko egokituta daude, eta tokiko ikuspegia baino ez dute. Barneko belarri bat dago, baina ez kanpoko edo erdiko belarririk. Behe-maiztasuneko bibrazioak arrainen alboetan zehar doazen zentzumenen organoen alboko lerroko sistemak detektatzen ditu, eta horiek hurbileko mugimenduei eta uraren presioaren aldaketei erantzuten diete.

Anfibioak
Anfibioak igelak, arrabioak eta zeziliak dituen animalia mota bat dira. Tetrapodoak dira, baina zeziliek eta arrabio-espezie batzuek ez dute gorputz-adarrik edo oso txikiak dira. Hezur nagusiak hutsarteak eta arinak dira, eta erabat osifikatuta daude, eta ornoak elkarren artean lotzen dira prozesu artikularrez. Saihetsak laburrak izaten dira, eta ornoekin fusionatuta egon daitezke. Garezur gehienak zabalak eta laburrak dira, eta, askotan, osatugabe daude. Larruazalak keratina gutxi du, eta ez du ezkatarik, baina mukosa-guruin asko ditu. Espezie batzuetan, guruin pozoitsuak dituzte haien azalean. Anfibioen bihotzak hiru ganbera, bi aurikula eta bentrikulu bat ditu. Gernu-maskuria dute, eta hondakin-produktu nitrogenatuak, hala nola urea, iraizten dira. Anfibioek aho-ponpaketaren bidez arnasten dute. Ponpaketa-ekintza horretan, airea, lehenik aho-faringeko eremura sartzen da sudur-hobien bidez. Gero, itxi egiten dira, eta airea biriketan sartzera behartzen da eztarriaren uzkurduragatik.  Hori larruazalaren bidezko gas-trukearekin osatzen dute, heze mantendu behar baitira.

Narrastiak
thumb
Narrastiak animalia mota bat dira, dortokak, tuatarrak, sugandilak, sugeak eta krokodiloak barne hartzen dituena. Tetrapodoak dira, baina sugeek eta musker espezie batzuek ez dute gorputz-adarrik edo adar oso txikiak dituzte. Hezurrak hobeto osifikatuta daude, eta hezurdurak anfibioenak baino indartsuagoak dira. Hortzak konikoak dira, eta, gehienak, tamaina uniformekoak. Epidermisaren azaleko zelulak geruza iragazgaitz bat sortzen dute. Narrastiek ezin dute beren azala erabili arnasa hartzeko anfibioek bezala, eta arnasa hartzeko sistema eraginkorragoa dute, biriketara airea erakartzen duena. Bihotzak anfibioenaren antza du, baina tabike bat dago, odol-uholde oxigenatu eta desoxigenatuak osoago banatzen dituena. Ugalketa-sistemak eboluzionatu egin du barne-ongarritzerako, espezie gehienetan organo kopulatzailea baitago.

Hegaztiak
Hegaztiak tetrapodoak dira, baina, atzeko gorputz-adarrak ibiltzeko edo salto egiteko erabiltzen diren arren, aurreko gorputz-adarrak lumaz estalitako eta hegan egiteko egokitutako hegalak dira. Hegaztiak endotermikoak dira; tasa metaboliko altua, sistema eskeletiko arina eta muskulu indartsuak dute. Hezurrak luzeak, meheak, hutsak eta oso arinak dira. Biriketako aire-zakuen luzapenek hezur batzuen erdigunea hartzen dute. Bularrezurra zabala da. Ez du hortzik, eta masailezur estuak adarrez estalitako moko batera egokitzen dira. Begiak handi samarrak dira, batez ere hontzak bezalako espezie gautarretan. Begiak aurrera begiratzen dute harraparietan eta alboetara ahateetan.
thumb
Lumak epidermisaren soberakinak dira. Hegaldi-luma handiak hegaletan eta isatsetan daude. Inguru-lumek hegaztiaren gainazala estaltzen dute, eta, inguruko lumen azpian, luma fin bat dute hegazti gazteetan. Larruazaleko guruin bakarra isatsaren oinarritik hurbil dagoen guruin uropigial bakarra da. Guruin horrek jariatze oliotsu bat eragiten du, eta lumak irazgaitzen ditu hegaztiak azidotzen direnean. Ezkatak daude hanketan, oinetan eta, atzaparretan, behatz puntetan.

Ugaztunak
thumb
Ugaztunak animalia mota desberdinak dira, uretakoak zein lehorrekoak, eta beste batzuk hegan edo planeatuz eboluzionatu dute. Gehienek lau gorputz-adar dituzte, baina uretako ugaztun batzuek ez dute gorputz-adarrik edo gorputz-adarrak hegaletan eraldatuta daude. Ugaztun gehienen hankak enborraren azpian daude, lurretik urrun. Ugaztunen hezurrak ondo osifikatuta daude, eta hortzak esmalte prismatikoko geruza batez estalita daude. Hortzak, animalia bizi den bitartean, behin edo inoiz eralda daitezke, esne hortzetatik hezurrezko hortzetara eraldatuz.

Ilez estalita daude, eta larruazalak izerdia jariatzen duten guruinak ditu. Guruin horietako batzuk ugatz-guruin gisa espezializatuta daude, eta kumeak elikatzeko esnea ekoizten dute. Ugaztunek birikekin arnasten dute, eta toraxa eta abdomena bereizten dituen gihar diafragma bat dute, biriketara airea eramaten laguntzen diena. Ugaztunen bihotzak lau ganbera ditu, eta odol oxigenatu eta ez-oxigenatua erabat bananduta mantentzen dute. Hondakin nitrogenatuak batez ere urea gisa iraizten dira.

Giza anatomia
Gizakiak ugaztun mota bat dira. Gizakiek burua, lepoa, enborra (arantza eta abdomena barne), bi beso, bi esku, bi hanka eta bi oin dituzte.

Giza anatomian, fisiologia eta biokimika oinarrizko zientzia osagarriak dira, eta horiek medikuntza ikasleei irakasten zaizkie lehen ikasturtean. Giza anatomia erregionalki edo sistematikoki irakats daiteke, hau da, hurrenez hurren, burua eta bularra gorputz-eskualdeen bidez anatomia aztertuz edo sistema espezifikoen bidez, hala nola nerbio-edo arnasketa-sistemen bidez.

Anatomista akademikoek unibertsitateak, medikuntza eskolak edo irakaskuntza ospitaleak erabili ohi dituzte. Sarritan, anatomia irakasteko eta zenbait sistema, organo, ehun edo zelulen ikerketarako erabiltzen dira.

Ornogabeak
Ornogabeek organismo bizien sorta zabala osatzen dute, hasi Paramecium gisako eukarioto zelulabakarrenetatik eta olagarroa, otarraina eta libellula gisako animalia multizelular konplexuetaraino. Animalia-espezieen % 95 inguru dira. Definizioz, izaki horietako batek ere ez du bizkarrezurrik. Zelula bakarreko protozooen zelulek zelula anitzeko animalien oinarrizko egitura bera dute, baina zati batzuk ehunen eta organoen baliokidean espezializatuta daude.

Artropodoak
Artropodoek animalien erreinuko zatirik handiena osatzen dute, ornogabeen milioi bat espezie ezagun baino gehiagorekin. Exoeskeleto bat, gorputz segmentatua eta apendize bikoitiak dituzten animalia ornogabeak dira. Euren barruan, intsektuak, araknidoak, miriapodoak eta krustazeoak daude, besteak beste.

Landareen anatomia
Landare-anatomia landareen ehunen eta organoen zelula-egituraren azterketa da, landareen «barne-egitura» litzatekeena. Ezaugarri begetatiboez arduratzen da, besteak beste, landare-zelularen egitura, meristemoak eta zelula- eta ehun-moten bereizketa zelularen heldutasuna barne.

Erreferentziak

Ikus, gainera
 Giza anatomia
 Autopsia
 Disekzio

Kanpo estekak

Anatomia
Kategoria:Antropologia
Kategoria:Morfologia (biologia)
Kategoria:Biologiaren adarrak