Iturmendi

Iturmendi Nafarroa Garai mendebaldeko udalerri bat da, Iruñeko merindadekoa. Sakanako Burunda eskualdean dago, Urdiainen eta Bakaikuren artean dago, Arakil ibaiaren ondoan, Iruñea hiriburutik 45 kilometro mendebaldera.  biztanle zituen . urtean.

 Geografia 
Sakanako udalerri gehienen azalerak ipar-hegorako norabidea du, hau da, haraneko "xerra" bat da mendatetik mendatera doana. Norabide horretan luzeak dira; baina ekialde-mendebalde norabidean (Arakil ibaiaren norabidean), txikiak. Harana bera zabala eta laua da Arakil ibaiaren lasaiguneetan, baina alderik alde 500etik 1.000 metro arteko desnibelak ditu. Iturmendiren kasuan, hirigunea 528 metroko altitudean dago. Iparraldean, Aralarko lehen mendixkak daude (936 metroko Argonitz mendia) eta hegoaldean Urbasako mendilerroa (1.064 metrotan dago Santa Marina).

 Ingurune naturala eta klima 
Arakil ibaiak Burunda bailara zeharkatzen du mendebaldetik ekialderako norabidean, eta lasai pasatzen da Iturmenditik Urdiainetik datorrela eta Bakaikurantz doala. Ibilbide bera egiten du A-10 autobideak herria NA-2410 errepidearen ertzean dagoela Urdiain eta Bakaiku bitartean.

Herriak klima azpiozeanikoa dauka, euriak ugariak dira, neguak hotzak eta uda garaian garai lehor labur bat izaten da. Urteko batez besteko prezipitazioak 1.400 eta 1.600mm bitartekoak eta tenperatura 10 eta 12 gradu bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira. Sakana osoan bezala, laino egunak ohikoak dira udaberrian eta udazkenean. Horrez gain, bi mendilerro alturen artean dagoenez, neguan, Iruñerrian baino hotz handiagoa egiten du, nahiz eta itsas mailatik altitudea ez oso handia izan.

 Mugakideak 
Iturmendik Gipuzkoako Ataunekin egiten du muga iparraldean; Bakaikurekin, ekialdean; Urdiainekin, mendebaldean; eta Urbasako mendizerrarekin hegoaldean.

 Demografia 

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hamalau etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,68 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

 Azpiegiturak 
 Garraioa 

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

 Memoria historikoa 
 Errepresio politikoa Iturmendin euskal gatazkaren testuinguruan 
XX. mendearen lehenengo erdialdean politikoki erlijiosoa, tradizionalista eta kontserbadorea izandako herri bat izanda ere, abertzaletasun iraultzailea besarkatu zuen gazte belaunaldi berri baten konpromezuak Iturmendi astindu zuen. 

1978. urtearen urriaren 5ean, 19 urteko Julen Galartza Otxoerrarte ETAko kide iturmendiarra atxilotua izan zen, berarekin zihoazen Jose Flores Agirre eta Mikel Lopetegi Olasagarre lakuntzarrekin batera, Altsasutik Urbasara igotzeko errepidean Guardia Zibilarekin tiroketa latza izan ondoren. 

 Politika 

 Udal hauteskundeak 
2003an ezin izan zen hauteskunderik antolatu, aurkeztutako bi kandidaturak (Iturmendiko Abertzale Sozialistak eta Eusko Abertzale Ekintza) Espainiako Auzitegi Gorenak legez kanpo utzi zituelako. Kudeaketa batzordeko buru ―eta, beraz, alkate― Nicolás Arbizu Gabirondo aritu zen.

2007an ez zen zerrendarik aurkeztu eta Arbizuk segitu zuen jarduneko alkateIturmendi Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioaren webgunean..

2011-2019 artean Bittoriano Gabirondo Lanz herriko alkatea izan zen, hasierako legegintzaldian Bilduko eta geroago EH Bilduko alkatea bezala.

2019ko hauteskundeetan hautagai-zerrendarik aurkeztu ez zenez, 2020ko irailean Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak Kudeaketa Batzordea izendatu zuen, horretarako aurkeztu ziren herritarrek osatua. Kudeaketa batzorde horretako buru eta alkate Imanol Arbizu Perpiña da.

2023tik aurrera, herriko alkatea Kai Galartza Cervera "Herri Elkarlaneko" kidea da, Iturmendiko emakumezko lehenengo alkatea.

 Udaletxea 
thumb
Udaletxea berez etxebizitza-eraikuntza zen, 1985ean udalak eraikina erosi zuen arte. Plazan dago, hiru solairu dauzka eta inguruko eraikuntzek duten estilo bera dauka, izkinetan harrizko hiru egitura. 1962an eraikuntza erabat zaharberritu zen.

 HELBIDEA: Arrano Beltza kalea, 1

 Alkateak 
1979 geroztik, Iturmendiko Udalak alkate hauek izan ditu:
AGINTALDIAALKATEAZERRENDAKARGU HARTZEA1979-1983Juan Mª Lanz López De GoicoecheaIndependienteak1979-04-191983-1987Juan Lopez LopezIndependienteak1983-05-231987-1991Bittoriano Gabirondo LanzHerri Batasuna1987-06-301991-1995Bittoriano Gabirondo LanzIndependienteak1991-06-151995-1999Arbizu Gabirondo, NicolasIndependienteak1995-11-251999-2003Julen Galartza OtxoaerrarteEuskal Herritarrok1999-07-032003-2007Nicolás Arbizu GabirondoKudeaketa Batzordea2004-04-232007-2011Nicolas Arbizu GabirondoKudeaketa Batzordea2008-01-302011-2015Bittoriano Gabirondo LanzBildu-Eusko Alkartasuna2011-12-102015-2019Bittoriano Gabirondo LanzBildu-Eusko Alkartasuna2015-06-132020-2023Imanol Arbizu PerpiñáKudeaketa Batzordea2020-10-232023-2027Kai Galartza CerveraHerri Elkarlana2023-12-16

 Jaiak eta ospakizunak 
Iturmendiko jaiak uztaileko hirugarren astean ospatzen dira, Iruñeko San Fermin jaiak bukatu eta gero.

 "Maiatza" pago-enborra 
Maiatzaren hasieran hainbat herritarren artean herriko plazan zutik kokatzen dute 20-25 metroko pago-enbor zuritu bat, eta maiatza osoa ematen du bertan udaberriaren lekuko moduan. Herriko plazan metro eta erdiko zuloa dago prestatuta enborra kokatu ahal izateko. Pagoa jasotzearen lana urtean 18 urte betetzen duten gazteen (kinto direnak) eta beren senideen artean antolatzen dute, eta gutxienez ordu erdiko lan ikusgarria izaten da. Lan horren lekuko makina bat jende izaten da, iturmendiarrak eta aldameneko herrietakoak ere. Bukaeran denendako "auzatea" izaten dela (hamaiketakoa). Maiatza joatearekin batera kentzen dute enborra plazatik eta bere tokia, eguzki erloju batek hartzen du. 

 Zerbitzuak 
Iturmendi "Etxarri Aranazko Zerbitzuen Mankomunitateko" kidea da.

 Ondasun nabarmenak 
 San Miguel Arkaingeruaren parrokia: Barruan, Vianako Juan Bautista Susokoak eginiko Frantzisko Xabierkoaren irudi bat dago. Irudia alboko erretaulako goialdean ageri da. Egile berak, erretaula nagusia ere egin zuen 1740. urtean.
 Iturmendiko ermitak: San Pedro, Santa Marina, Pilarra, Aizagakoa.

 Argazki galeria 

 Iturmendiar ospetsuak 

 Ioseba Fernández (1989), lerroko abiadura-patinatzailea.
 Josu Etxeberria (2000), txirrindulari profesionala.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Sakana
 Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda
 Otsaportilloko hagina

 Kanpo estekak 

 Iturmendiko argazkiak, lasonet.com webgunean.
  Iturmendiri buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
 Iturmendiko Estafeta kalea, Google Street Viewn.

Kategoria:Iturmendi