Urtarrilaren 15

Urtarrilaren 15a gregoriotar egutegiaren urteko hamabosgarren eguna da. 350 egun falta dira urtea amaitzeko, 351 egun bisurteetan.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1979 – ETAk, Francisco Mota Calvo goardia zibila erail zuen Donostian.
 1986 – Donostiako izandako tiroketa baten Alejandro Auzmendi Ilzarbe Satza, Luisma Zabaleta Mendia eta Bakartxo Arzelus ETA militarreko kideak hil ziren Guardia Zibilak egindako tiroen ondorioz.
 2006 – BBVA bankuak bere 2005.eko emaitzak aurkeztu zituen, 3806 milioi euroko irabaziekin.

 Mundua 
 1362 – Ipar Itsasotik zetorren sagailo zikloniko itzel batek eskualdeko barnealdea garbitu zuen Herbehereetatik Danimarkaraino.
 1724 – Filipe V.a Espainiakoak abdikatu ostean, bere 16 urteko semea, Luis I.a Espainiakoa, errege izendatu zuen.
 1974 – Malariko istiluak Indonesian. Ikasle protestaren ondorioz, hamaika ikasle hil ziren eta ehunka ondasun erre.
 2006 – Michelle Bachelet, Txileko presidente aukeratu zuten.
 2009 – Israelek Hamaseko barne ministro hiltzeaz gain, NBEn gune bat, erietxe bat eta prentsa egoitza bat bonbardatu zituen.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 
 1929 – Euzkerea aldizkariaren lehen alea argitaratu zuten Bilbon. Euskaltzaindiak euskara arautzeko zituen irizpideen aurka sortu zuen Euzkeltzale Bazkunak, hizkuntza arautzeko autoritate bakarra Sabino Arana zela iritzita.

 Mundua 
 1826 – Le Figaro egunkaria frantziarra lehendabiziko aldiz argitaratu zuten.
 1937 – The Plough and the Stars ("Goldea eta Izarrak") filma estreinatu zen, John Fordek zuzendu eta Barbara Stanwyck, Preston Foster eta Barry Fitzgerald aktoreek antzeztu zutelarik.
 1953 – Knights of the Round Table ("Mahai Borobileko Zaldunak") filma estreinatu zen, Richard Thorpek zuzendu eta Robert Taylor, Ava Gardner eta Mel Ferrer aktoreek antzeztu zuten.
 1974 – Happy Days ("Egun Alaiak") telesaila AEBko ABC telebista katean airetatzen hasi zen.

 Ekonomia 
 2005 – Euskal Herriko Laborantza Ganbera sortu zuten Ainhize-Monjolose. Ipar Euskal Herriko nekazari eta abeltzainak biltzen dituen ganbera da eta laborarien garaipen politiko garrantzitsua izan zen.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 2001 – Wikipediaren lehen bertsioa, ingelesezkoa, martxan jarri zen.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1292 – Joana Borgoinakoa, Frantzia eta Nafarroako erregina ezkontidea (h. 1330).
 1719 – Miguel Muzkitz, nafar politikaria (h. 1785).
 1781 – Pablo de Jerica, arabar poeta eta kazetari frantsestua (h. 1841).
 1872 – Concepción Lopez de Arroiabe Lejarreta, Gasteizko Institutuan ikasketak egin zituen aurreneko emakumea.
 1878 – Pedro Gimon, bizkaitar arkitektoa (h. 1939).
 1882 – Mauro Ortiz de Urbina, arabar margolaria (h. 1936).
 1892 – Pablo Artxanko, Eusko Abertzale Ekintzako (EAE) kide historiko eta euskaltzalea (h. 1962).
 1899 – Pablo Barrera, Bilboko alkatea (h. 1957).
 1900 – Ignacia Idoate Iragui, nafar moja, Zamorako umezurtz-etxearen zuzendaria (h. 1975).
 1906 – Aquilino Izagirre, Zepai, gipuzkoar bertsolaria (h. 1971).
 1931 – Roger Idiart, apaiz eta euskal idazlea. (h. 2009).
 1945 – Iñaki Azkune, gipuzkoar idazlea eta itzultzailea.
 1946 – Emilio Lopez, Beltza, arabar medikua eta euskal idazlea.
 1951 – Beatriz Arizaga Bolunburu, gipuzkoar historialaria
 1954 – José Luis Mayoz, gipuzkoar txirrindulari ohia.
 1956 – Jorge Giménez, gipuzkoar idazle, itzultzaile eta argitaratzailea (h. 2023).
 1958 – Antxon Alonso Susperregi, gipuzkoar eskalatzailea (h. 1998).
 1962 – Koro Segurola Azkonobieta, Euskaltzaindiko hizkuntza teknikaria eta Euskaltzain urgazlea.
 1963 – Pedro Ugarte, gaztelaniazko bizkaitar idazlea.
 1965 – María San Gil, euskal herritar politikari ohia, Euskadiko Alderdi Popularraren presidente ohia.
 1967 – Maria Eugenia Arrizabalaga, EAJko gipuzkoar politikaria.
 1968 –
 Pascal Bidegorri, lapurtar marinela eta bela-estropadalaria.
 Iñaki Urdangarin, eskubaloi jokalari ohia eta Palmako dukea.
 1975 –
 Igor Calzada, euskal-britaniar soziologoa.
 Aitor Urresti, euskal herritar politikaria.
 1976 – Leire Artola, gipuzkoar politikaria.
 1978 – Miren Iriarte, nafar itzultzailea (h. 2022).
 1979 – Iker Zabala, bizkaitar traineru-estropadetako arraunlari eta entrenatzailea.
 1985 – Bárbara González, nafar gimnasta erritmiko ohia eta modeloa.
 1987 – Javier Mandaluniz, bizkaitar futbolaria.
 1988 – Bakarne Altonaga, bizkaitar historialaria, ikertzailea eta EHUko irakaslea.
 1993 – Jon Madrazo, bizkaitar futbolaria.
 1994 – Iñigo Alayeto, nafar futbolaria.
 1995 – Ainara Sanz, arabar txirrindularia.
 1997 – Maitane Etxeberria, gipuzkoar eskubaloi jokalaria.
 2006 – Ainhize Belar, bizkaitar eskalatzailea, Espainiako Estatuan 8c zailtasuneko bide bat eskalatu duen emakumerik gazteena.

 Mundua 
 1432 – Alfontso V.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (h. 1481).
 1481 – Ashikaga Yoshizumi, Ashikaga shogunerriko hamaikagarren shoguna (h. 1511).
 1566 – Philipp Uffenbach, alemaniar margolaria (h. 1636).
 1622 – Jean-Baptiste Molière, frantziar antzerkigilea (h. 1673).
 1624 – Rombout Verhulst, flandriar eskultore eta artisaua (h. 1698).
 1754 – Jacques Pierre Brissot, frantziar kazetari, abolizionista eta iraultzailea, Girondarren buruzagia (h. 1793).
 1785 – William Prout, britainiar kimikari eta sendagilea (h. 1850).
 1791 – Franz Grillparzer, austriar idazlea (h. 1872).
 1793 – Ferdinand Georg Waldmüller, austriar margolaria (h. 1865).
 1794 – Rafael Arístegui Vélez, euskal jatorriko espainiar militar eta politikaria (h. 1863).
 1795 – Aleksandr Griboedov, errusiar diplomazialari, antzerkigile, olerkari eta konpositorea (h. 1829).
 1800 – Adelheid Reinbold, alemaniar idazlea (h. 1839).
 1809 – Pierre-Joseph Proudhon, frantziar politikaria eta mutualismoren sortzailea (h. 1865).
 1812 – Peter Christen Asbjørnsen, norvegiar idazlea (h. 1885).
 1813 – Marcel Barthe, frantziar politikaria (h. 1900).
 1814 – Pierre-Jules Hetzel, frantziar argitaratzailea (h. 1886).
 1826 – Clementine Abel, alemaniar idazlea (h. 1905).
 Marie Laurent, Louis Pasteur frantziar kimikari eta bakteriologoaren emaztea, laguntzaile zientifikoa eta lankidea (h.1910).
 Amalia Schleswig-Holsteingoa, alemaniar printzesa (h. 1901).
 1842 – Paul Lafargue, Frantziako sozialismoaren aitzindaria (h. 1911).
 1850 –
 Leonard Darwin, britainiar politikari, militar eta ekonomialaria, eugenesiaren defendatzailea (h. 1943).
 Mihai Eminescu, errumaniar idazlea (h. 1889).
 Sofia Kovalevskaya, errusiar matematikaria (h. 1891).
 1858 –
 Giovanni Segantini, italiar margolaria (h. 1899).
 Karlina Leksono Supelli, indonesiar filosofo eta astronomoa, Indonesiako lehen emakumezko astronomoetako bat.
 1860 – Oscar Björck, suediar margolaria eta Suediako Arteen Errege Akademiako irakaslea (h. 1929).
 1862 – Elia W. Peattie, estatubatuar idazle, kazetari eta kritikaria (h. 1935).
 1863 – Wilhelm Marx, Alemaniako kantzilerra (h. 1946).
 1864 – Frances Benjamin Johnston, estatubatuar argazkilari eta argazki-kazetaria (h. 1952).
 1866 – Nathan Söderblom, suediar artzapezpikua, 1930eko Bakearen Nobel Saria (h. 1931).
 1869 – Stanisław Wyspiański, poloniar antzerkigile, margolari, olerkari eta diseinatzailea (h. 1907).
 1876 – Abdulaziz ibn Saud, Saudi Arabiako erresumako lehen erregea (h. 1953).
 1877 – Lewis Madison Terman, estatubatuar fisiologoa (h. 1956).
 1882 –
 Daniel Vázquez Díaz, espainiar margolaria (h. 1969).
 Florian Znaniecki, poloniar-estatubatuar soziologo eta filosofoa (h. 1958).
 1893 – Ivor Novello, galestar konposatzaile, abelari eta aktorea (h. 1951).
 1895 – Artturi Ilmari Virtanen, finlandiar biokimikaria, 1945eko Kimikako Nobel Saria (h. 1973).
 1902 –
 Nâzım Hikmet, turkiar idazlea (h. 1963).
 Saud Saudi Arabiakoa, Saudi Arabiako erregea (h. 1969).
 1908 – Edward Teller, hungariar-estatubatuar fisikaria, hidrogeno bonbaren aita (h. 2003).
 1912 – Michel Debré, Frantziako Bosgarren Errepublikako lehendabiziko lehen ministroa (h. 1996).
 1913 – Lloyd Bridges, estatubatuar aktorea (h. 1998).
 1914 –
 Etty Hillesum, herbehereetar idazle judua (h. 1943).
 Hugh Trevor-Roper, ingeles historialaria (h. 2003).
 Alberto Ullastres, espainiar politikaria, ekonomista eta legelaria (h. 2001).
 1918 –
 Gamal Abdel Nasser, Egiptoko presidentea eta bere garaiko arabiar buruzagirik garrantzitsuena (h. 1970).
 João Baptista da Oliveira Figueiredo, Brasilgo presidentea (h. 1999).
 1919 –
 Maurice Herzog, frantziar alpinista eta politikaria, Louis Lachenalekin batera zortzimilako bat (Annapurna) igo zuen aurreneko gizakia (h. 2012).
 George Cadle Price, Belizeko lehen ministroa (h. 2011).
 1921 – Raymond Souster, ingelesezko kanadar poeta (h. 2012).
 1922 – Malú Gatica, txiletar aktorea, Txileko aktore ezagunenetako bat hainbat hamarkadatan  (h. 1997).
 1923 – Lee Teng-hui, Taiwango presidentea (h. 2020).
 1925 – Ignacio López Tarso, mexikar aktorea (h. 2023).
 1926 – Maria Schell, suitzar-austriar aktorea (h. 2005).
 1927 –
 Montserrat del Amo, haur eta gazte literaturako espainiar idazlea (h. 2015).
 Kirti Nidhi Bista, Nepalgo lehen ministroa (h. 2017).
 1928 – René Vautier, frantziar zinemagilea (h. 2015).
 1929 –
 Ronnie Allen, ingeles futbolari eta entrenatzailea (h. 2001).
 Martin Luther King, estatubatuar politikari eta giza eskubideen ekintzailea, 1964ko Bakearen Nobel Saria (h. 1968).
 1930 – Hédi Baccouche, Tunisiako lehen ministroa (h. 2020).
 1933 – 
 Agustín Gómez Arcos, espainiar antzerki-idazlea (h. 1998).
 Patricia Blair, estatubatuar aktorea (h. 1933)
 1940 –
 Martha Jungwirth, austriar margolaria.
 Luis Racionero, kataluniar idazlea (h. 2020).
 1941 – Charo, espainiar abeslari, dantzari, komediante, aktore eta gitarra-jotzailea.
 1943 – Arnaldo Cézar Coelho, brasildar futbol epaile ohia.
 1945 – María Antonia Iglesias, espainiar kazetaria, idazlea eta telebista zein irratiko solaskidea (h. 2014).
 1947 – Martin Chalfie, estatubatuar neurozientzialaria, 2008ko Kimikako Nobel Saria.
 1948 – Ronnie Van Zant, estatubatuar abeslari eta musikaria, Lynyrd Skynyrd southern rock taldeko kide sortzailea (h. 1977).
 1949 – Dan Ar Braz, bretainiar musikari eta gitarra elektrikojolea.
 1952 – Tatsuhiko Seta, japoniar futbolaria.
 1955 –
 Alberto Fernández Blanco, El Galleta, espainiar txirrindularia (h. 1984).
 José Montilla, Kataluniako Generalitateko presidente ohia.
 1956 – João Carlos, brasildar futbolari ohia eta entrenatzailea.
 1958 – Silvano Contini, italiar txirrindulari ohia.
 1962 – Margherita Buy, italiar aktorea.
 1965 –
 Jean-Yves Béziau, frantziar matematikari eta filosofoa.
 Maurizio Fondriest, italiar txirrindulari ohia.
 James Nesbitt, iparirlandar aktorea.
 1968 - Fifi Mukuna, kongotar diseinatzaile eta karikaturista.
 1969 –
 Kellita Smith, estatubatuar humorista, modelo eta aktorea.
 Paulina Urrutia, txiletar aktore, akademiko, zuzendari, buruzagi sindikal eta politikaria.
 1971 – Regina King, estatubatuar aktorea eta telebista zuzendaria.
 1972 – Minorka Mercado, venezuelar mmodeloa, Miss Venezuela 1993.
 1975 –
 Mary Pierce, kanadar-frantziar-estatubatuar tenislari ohia.
 Sophie Wilmès, Belgikako lehen ministroa.
 1976 –
 Carles Durán, kataluniar saskibaloi entrenatzailea.
 Mamen Mendizábal, espainiar kazetaria eta telebistako aurkezlea.
 1977 – Giorgia Meloni, italiar kazetaria eta politikaria.
 1978 –
 Jamie Clayton, estatubatuar aktore eta modeloa.
 Niña Pastori, espainiar flamenko-kantautorea.
 1979 – Muntadhar al-Zaidi, irakiar kazetaria.
 1981 – Pitbull, kubatar jatorriko estatubatuar produktore eta abeslaria.
 1983 – Hugo Viana, portugaldar futbolari ohia.
 1991 – 
 Daria Klixina, errusiar luzera-jauzilaria eta modeloa.
 Nathalia Espinoza, ekuadortar aktore transa.
 1993 – Paulina Vega, kolonbiar enpresaburua, aurkezlea eta modeloa, 2014ko Miss Unibertso.
 1994 – Monika Jagaciak, poloniar modeloa.
 1996 – Dove Cameron, estatubatuar aktorea, abeslaria eta modeloa.
 1997 – Valentina Zenere, argentinar aktorea, abeslaria eta modeloa.
 1998 –
 Chloe Kelly, ingeles futbolaria.
 Rubén Salaverri, errioxar pilotaria.
 2001 – Alexandra Agiurgiuculese, errumaniar-italiar gimnasta erritmikoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1352 – Nuño Lara eta Diaz Harokoa, Lara eta Bizkaiko jauna (j. 1348).
 1884 – Serafin Olabe, nafar militar, politiko eta idazlea (j. 1831).
 1901 – Sabino Goikoetxea, Argos, bizkaitar arkitektoa eta idazlea (j. 1826).
 1915 – Louis Mardochée Lévy, lehen mundu gerran armada uzteaz akusatuta fusilatutako euskalduna, Maizyn (j. 1884).
 1918 – Adolfo Areizaga, bizkaitar eskultorea, Málagan (j. 1848).
 1949 – Kepa Ormaetxea, bizkaitar elizgizona eta euskal idazlea, Txilen (j. 1891).
 1979 – Jean-Baptiste Urrutia, baxenafar apezpiku-misiolaria, Montbetonen (j. 1901).
 1985 – Clemente Ezkurdia, Gorriti, nafar bertsolaria (j. 1904).
 1991 – Horacio Egia, bizkaitar eskultorea, Palma Mallorcakoa (j. 1914).
 1998 – Jose Luis Goti, bizkaitar sendagilea (j. 1923).
 2003 – Jeannette Campbell, lapurtar-argentinar igerilaria, Buenos Aires (j. 1916).
 2010 – Imanol Zeziaga, euskal herritar futbolaria (j. 1929).
 2017 – Martin Etxeberria Zuloaga, euskal idazle eta pentsalaria (j. 1945).
 2022 –
 Danel Goikolea, gipuzkoar bertsolari eta bertsozalea (j. 1969).
 Felix Ormazabal, euskal abokatu eta politikaria (j. 1940).
 2023 – Peli Romarategui, arabar misiolari eta artista (j. 1922).

 Mundua 
 849 – Teofilakto, Bizantziar Inperioko enperadorekidea (j. c. 793).
 1149 – Berengela Bartzelonakoa, Leongo eta Galiiako erregina ezkontidea (j. 1116).
 1208 – Petri Castelnaukoa, zistertar fraidea eta inkisidorea (j. ).
 1519 – Vasco Núñez de Balboa, espainiar esploratzaile eta konkistatzailea. (j. 1475).
 1593 – Jacques Maury, frantziar apaiz katolikoa, Baionako apezpikua izandakoa.
 1595 – Murad III.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1546).
 1597 – Juan de Herrera, espainiar arkitekto, geometra eta matematikaria (j. 1530).
 1615 – Virginia Medici, italiar noblea (j. 1568)
 1684 – Caspar Netscher, herbeheretar margolaria (j. 1639).
 1741 – Ramon Despuig, Maltako Ordenako 67. Printze eta Maisu Handia (j. 1670).
 1775 – Giovanni Battista Sammartini, italiar musikagilea.
 1781 – Mariana Viktoria Borboikoa, Portugalgo erregina ezkontidea (j. 1718).
 1795 – Vicente Tofiño de San Miguel, espainiar itsasgizon eta kosmografoa (j. 1732).
 1819 – Gustav Philipp Zwinger, alemaniar margolaria (j. 1779).
 1835 – Teresa Cabarrús, Madame Tallien, Frantziako Iraultzako heroia (j. 1773).
 1866 – Massimo d'Azeglio, italiar politikari, eleberrigile eta margolaria (j. 1898).
 1876 – Eliza McCardle Johnson, AEBtako lehen dama (j. 1810).
 1893 – Fanny Kemble, britainiar aktore, idazle eta abolizionista (j. 1809).
 1895 – Charlotte Guest, ingeles aristokrata, itzultzaile eta enpresaburua, Galesezko literaturaren eta hizkuntzaren ikertzaile nabarmenetakoa (j. 1812).
 1896 – Mathew Brady, estatubatuar argazkilaria (j. c. 1822-1824).
 1908 – Mary Hayden Pike, estatubatuar idazlea (j. 1824).
 1911 – Carolina Coronado, espainiar idazlea (j. 1820).
 1919 –
 Karl Liebknecht, alemaniar sozialista, Alemaniako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat (j. 1871).
 Rosa Luxemburg, alemaniar iraultzaile eta teorialaria (j. 1870).
 1932 – Georg Kerschensteiner, alemaniar pedagogoa (j. 1854).
 1934 – Hermann Bahr, austriar eleberrigile, antzerkigile, antzerki zuzendari eta kritikaria (j. 1863).
 1944 – Zinaida Portnova, sobietar partisanoa, ehun nazi baino gehiago pozoitu zituelako ezaguna (j. 1926).
 1947 – Elizabeth Short, Dalia Beltza, hilketa ikaragarri eta zabaldu baten biktima izan zen estatubatuar emakumea (j. 1924).
 1950 – Alma Karlin, esloveniar idazlea, poeta, bidaiaria, etnologoa eta poliglota (j. 1889).
 1955 – Yves Tanguy, frantziar-estatubatuar margolaria (j. 1900).
 1959 – Lillian Elliott, kanadar aktorea (j. 1874).
 1965 – Pierre Ngendandumwe, Burundiko lehen ministroa (j. 1930).
 1966 – Abubakar Tafawa Balewa, Nigeriako lehen ministroa (j. 1912).
 1972 – Daisy Ashford, ingeles idazlea (j. 1881).
 1975 – Shojiro Sugimura, japoniar futbolaria (j. 1905).
 1988 – Seán MacBride, irlandar politikaria, Amnesty Internationaleko lehendakaria eta 1974ko Bakearen Nobel Saria (j. 1904).
 1994 –
 Georges Cziffra, hungariar piano jotzailea (j. 1921).
 Harry Nilsson, estatubatuar abeslari eta egile abeslaria (j. 1941).
 1996 – Moshoeshoe II.a, Lesothoko erregea (j. 1938).
 1997 – Francesc de Cabo, kataluniar politikari eta iraultzailea (j. 1910).
 1998 –
 Gulzarilal Nanda, Indiako behin-behineko lehen ministroa (j. 1898).
 Junior Wells, estatubatuar musikaria, blues musikaren historiako musikari onenetako bat (j. 1934).
 2000 – Željko Ražnatović, serbiar buruzagi paramilitarra, eraila (j. 1952).
 2002 – Mary Dolim, estatubatuar idazlea (j. 1925).
 2003 – Linda Braidwood, estatubatuar arkeologoa, historiaurrean  aditua (j. 1909).
 2005 – Victoria de los Ángeles, kataluniar opera-kantaria, sopranoa (j. 1923).
 2006 – Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, Kuwaiteko emirra (j. 1996).
 2007 – Maria Wallenstein, portugaldar aktore, irakasle eta itzultzailea (j. 1927).
 2009 – Maurice Chappaz, suitzar idazle eta itzultzailea (j. 1916).
 2010 – Marshall Warren Nirenberg, estatubatuar biokimikaria, 1968ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1927).
 2011 – Susannah York, ingeles aktorea (j. 1939).
 2012 – Manuel Fraga, galiziar politikari frankista, Espainiako eskuinaren XX. mendeko politikari garrantzitsuenetarikoa (j. 1922).
 2013 – Nagisa Oshima, japoniar zinema-zuzendaria (j. 1932).
 2017 – Isidro Baldenegro, mexikar lider ekologista historikoa (j. 1966).
 2018 –
 Dolores O'Riordan, irlandar indie eta rock alternatibo abeslari eta konposatzailea, The Cranberries taldeko bokalista (j. 1971).
 Óscar Pérez, venezuelar poliziakide, aktore eta disidente politikoa, Nicolás Maduro presidentearen aurkako polizia-disidentziaren burua (j. 1981).
 2023 –
 Jane Cederqvist, suediar igerilaria (j. 1945).
 Mursal Nabizada, afganistandar emakume politikari eta parlamentaria (j. 1993).
 Guadalupe Rivera Marín, mexikar abokatua, irakaslea eta politikaria (j. 1924)
 2024 – Anita Sirgo, asturiar ekintzaile komunista (j. 1930).
 2025 –
 Alejandra Darín, argentinar aktore eta ordezkari sindikala (j. 1962).
 Patricia Lyfoung, frantziar komikigilea (j. 1977).
 Rosny Smarth, Haitiko lehen ministroa (j. 1940).
 2026 – Irene Greziakoa, greziar printzesa (j. 1942).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Seaska egutegiko izendegia: Maore eta Mauro.

 Kanpo estekak 

Urtarrilaren 14 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 16
Kategoria:Urteko egunak