Abuztuaren 31

Abuztuaren 31a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita hirugarren eguna da, 244.a bisurteetan. 122 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1813 – Tropa ingeles eta portugaldarrek, Espainiaren aliatuak zirenak, Wellington jeneralaren lemapean Donostiari su eman zioten frantziarrak kanporatzeko.
 1839 – Bergarako besarkadaren bidez, Lehen Gerra Karlistari amaiera eman zitzaion.
 1964 – Txistua musika-tresna jotzeagatik, lau pertsonari isuna jarri zieten Sestaon.
 1975 – Poliziak Jesus Mari Garcia Ripalda hil zuen Donostian.
 1985 – ETArekin zerikusirik ez zuen Dominique Labeyrie Donibane Lohitzunen tirokatua. GALek okerra izan zela esan zuen.
 2006 – Eusko Alkartasunak EAJrekin koalizioan ez joatea erabaki zuen, barne bozketa baten ondoren.

 Mundua 
 1724 – Luis I.a Espainiakoa baztangaren ondorioz hil zen, 17 urte zituela, eta sei hilabeteko erregealdiaren ostean. Bere aitak, Filipe V.ak, hartu zuen berriro tronua.
 1888 – London hiriko Whitechapel barrutiko Buck's Row kalean Mary Ann Nichols andrearen gorpua aurkitu zuten; Jack Tripa-ateratzailearen lehenbiziko erailketa izan zen.
 1926 – 5,9 neurriko lurrikara batek Azoreak astindu zituen eta 9 pertsona hil eta 4.000 eraikin baino gehiago suntsitu ziren.
 1928 – Turkiak alfabeto arabiarra alde batera utzi eta latindarra onartzea adostu zuen.
 1939 – Alemania naziak irrati-estazio bati egindako eraso poloniarra aipatu zuen, Hitlerri biharamunean Polonia erasotzeko aitzakia emanez eta horrekin Bigarren Mundu Gerra hasiz.
 1957 – Malaysiak Britainia Handiarekiko independentzia lortu zuen.
 1961 – Espainiak Marokon zituen azken tropak erretiratu zituen.
 1962 – Trinidad eta Tobagok independentzia politikoa lortu zuen.
 1986 – Admiral Nakhimov bidaiari ontzi sobietarra Itsaso Beltzean hondoratu zen Pyotr Vasev kargaontziarekin talka egin ondoren, 398 bidaiari hil zirelarik.
 1991 – Kirgizistanek SESBrekiko independentzia aldarrikatu zuen.
 1994 – IRAk su etena iragarri zuen.
 1997 – Diana Spencer Galesko printzesa auto istripuz hil zen Parisen.

 Arte eta kultura 
 Mundua 
 1928 – Lau soseko opera (), Kurt Weillen musika eta Bertolt Brechten libretoa duen opera estreinatu zen Berlingo Theater am Schiffbauerdamm antzokian.
 1955 – The Man from Laramie ("Laramieko gizona") filma estreinatu zen, Anthony Mannek zuzendu eta James Stewart, Arthur Kennedy, Donald Crisp eta Cathy O'Donnell aktoreek antzeztu zutelarik.
 2006 – Edvard Munchen Garrasia, 2004ko abuztuaren 22an ostua, polizia norvegiarrak berreskuratu zuen sarekada batean.
 2012- Argo filma estreinatu zen, Ben Affleck zinema zuzendariak zuzendu eta berak, Bryan Cranston, Alan Arkin eta John Goodman aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Mundua 
 1897 – Thomas Alva Edisonek kinetoskopioa patentatu zuen, lehen zine proiektagailua.
 1998 – Ipar Koreak Kwangmyongsong-a jaurtiki zuen, bere lehen satelitea.

 Kirolak 
 Mundua 
 1972 – Bobby Fischer munduko xake txapeldun bihurtu zen, Boris Spassky sobietarraren aurka.

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1743 – Jean Dalbarade, lapurtar militarra, kortsario ospetsua (h. 1819).
 1831 – Ramon Artola, euskal idazlea (h. 1906).
 1836 – Ramon Elorriaga, bizkaitar margolaria (h. 1898).
 1868 – Enrike Zubiri, Manezaundi, euskal idazle eta margolari nafarra (h. 1943).
 1873 – Ramon Goikoetxea, Evangelista de Ibero, nafar kaputxinoa (h. 1909).
 1886 –
 Ramón Biguri, euskal herritar politikaria.
 Ramon Bikuña, bizkaitar politikari eta enpresaburua (h. 1935).
 1888 – Ramón Basterra, bizkaitar poeta, diplomatiko eta idazlea (h. 1928).
 1896 – José Ramón Castro Alaba, nafar sendagilea eta filologoa (h. 1977).
 1897 – Silverio Izagirre, euskal herritar futbolaria (h. 1935).
 1922 – Iñigo Aranzadi, nafar ingeniari agronomo, kazetari eta idazlea, etnologian aditua (h. 2003).
 1928 – Ramon Labaien, euskal herritar enpresaburu, politikari eta euskaltzalea eta Donostiako alkatea (h. 2013).
 1929 – Fernando Redón, iruindar arkitektoa (h. 2016).
 1930 – Ramón Aboitiz Musatadi, bizkaitar ingeniari, akademiko eta enpresaria (h. 2010).
 1935 – Jesus Ramon Martinez de Ezkerekotxa, arabar-ekuadortar apezpiku katolikoa (h. 2013).
 1947 – José Ramón Lete, gipuzkoar saskibaloi-jokalari ohia eta politikaria, Espainiako Kirolen Goi Kontseiluaren presidentea.
 1950 – Juan Pablo de Lojendio y Pardo-Manuel de Villena, Arévalo del Reyren dukea, espainiar aitorensemea, Donostian.
 1952 – Paulino Martínez, nafar txirrindulari ohia, Trespadernen.
 1958 –
 Serge Blanco, lapurtar errugbilari ohia eta Biarritz Olympique taldeko zuzendaria, sekula izan den errugbilari euskaldun handiena, Caracasen.
 Ramón Ibarra, bizkaitar aktorea.
 1959 – Enrique Villarreal, El Drogas, nafar abeslari, musikari eta baxujolea, Barricada musika taldeko kidea.
 1962 – Loli Albero, nafar poeta.
 1964 – Ion Arretxe, gipuzkoar arte zuzendaria, marrazkilaria, idazlea eta aktorea (h. 2017).
 1968 – Tessa Andonegi, gipuzkoar aktorea.
 1969 – Justo Ruiz, arabar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1977 – Xabier Otermin, gipuzkoar futbolaria.
 1981 - Maite Guevara, arabar aktorea eta pailazoa.
 1988 – Itziar Gonzalez, gipuzkoar hizkuntzalari konputazionala.

 Mundua 
 12 – Kaligula, erromatar enperadorea (h. 41).
 161 – Komodo, erromatar enperadorea (h. 192).
 1240 – Erramun Jaiogabea, Erromatar Eliza Katolikoko elizgizona (j. 1204).
 1569 – Jahangir, Indiako mogol enperadorea (h. 1627).
 1604 – Famiano Michelini, italiar matematikaria, batez ere hidraulikan interesa zuena (h. 1665).
 1663 – Guillaume Amontons, frantziar fisikari eta instrumentugilea (h. 1705).
 1749 – Aleksandr Radistxev, errusiar idazlea (h. 1802).
 1786 – Michel Eugène Chevreul, frantziar kimikaria (h. 1889).
 1795 – Amable Tastu, frantziar idazlea (h. 1885).
 1797 – Ramón Castilla, Peruko presidentea (h. 1867).
 1811 – Théophile Gautier, frantziar poeta eta nobelagilea (h. 1872).
 1821 – Hermann von Helmholtz, alemaniar fisikaria (h. 1894).
 1827 – Anna Bartlett Warner, estatubatuar idazlea (h. 1915).
 1834 – Amilcare Ponchielli, italiar konpositorea (h. 1886).
 1837 – Édouard Stephan, frantziar astronomoa (h. 1923).
 1843 – Georg von Hertling, Alemaniako kantzilerra (h. 1919).
 1853 – Alexei Brusilov, errusiar jenerala (h. 1926).
 1866 – Elizabeth von Arnim, ingeles idazlea (h. 1941).
 1870 – Maria Montessori, italiar pedagogo berritzaile eta psikiatra (h. 1952).
 1872 – Matilda Kxesinskaia, errusiar-poloniar ballet-dantzaria eta Nikolas II.a Errusiako tsarraren maitalea (h. 1971).
 1877 – Margaret Bemister, kanadar idazle, kazetari eta irakaslea (h. 1984).
 1878 – Frank Jarvis, estatubatuar atleta (h. 1933).
 1879 –
 Alma Mahler, austriar musikagile eta socialitéa (h. 1964).
 Taishō enperadorea, Japoniako 123. enperadorea (h. 1926).
 1880 – Gilemina I.a Herbehereetakoa, Herbehereetako erregina (h. 1962).
 1887 – Zenobia Camprubí, espainiar idazle, itzultzaile eta hizkuntzalaria (h. 1956).
 1889 – Edward Hulse, Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen britaniar ofiziala (h. 1915).
 1893 – Lily Laskine, frantziar harpa-jotzailea (h. 1988).
 1897 – Fredric March, estatubatuar aktorea (h. 1975).
 1898 – Ramona Zapatero Zapatel, errioxar emakume ekintzaile erbesteratua.
 1900 – Enrique Gaviola, argentinar astrofisikaria (h. 1989).
 1902 – Maria Dolors Bargalló, kataluniar politikaria eta feminista (h. 1980).
 1907 – Ramon Magsaysay, Filipinetako presidentea (h. 1957).
 1908 –
 Ricardo Gullón, espainiar literatura-kritikaria (h. 1991).
 William Saroyan, estatubatuar idazlea (h. 1981).
 1910 – Mimí Langer, austro- argentinar medikua, psikologoa, psikoanalista eta irakaslea (h. 1987).
 1912 – Ichiji Otani, japoniar futbolaria (h. 2007).
 1913 –
 Helen Levitt, estatubatuar argazkilaria (h. 2009).
 Bernard Lovell, britainiar astronomoa.
 Ambros, El Capitán Trueno-ren sortzaile grafikoa (h. 1992).
 1914 – Richard Basehart, estatubatuar aktorea (h. 1984).
 1916 –
 Ramón Salas, burgostar hegazkinlaria, Gerra Zibil garaian matxinoen alde izandakoa (h. 1993).
 Daniel Schorr, estatubatuar kazetaria.
 1918 – Alan Jay Lerner, estatubatuar abesti-idazle, libreto egile eta zinema gidoilaria (h. 1986).
 1919 – Amrita Pritam, indiar idazlea, Punjabgo literaturako lehen emakume garrantzitsutzat hartua (h. 2005).
 1921 – Miguel Ángel Alonso Samaniego, errioxar farmazialari eta politikaria, Arabako gobernadore zibila (h. 1981).
 1924 – Buddy Hackett, estatubatuar aktore eta umorista (h. 2003).
 1925 – Maurice Pialat, frantziar zinema-zuzendari eta gidoigilea (h. 2003).
 1927 – Roland Simounet, frantziar arkitektoa (h. 1996).
 1928 –
 James Coburn, estatubatuar aktorea (h. 2002).
 Ramón Martín Mateo, espainiar legelari eta unibertsitateko irakaslea, Bilboko Unibertsitatearen laugarren eta azken errektorea (h. 2014).
 1929 –
 Julio Ramón Ribeyro, perutar idazlea, XX. mendeko perutar idazle gailenetako bat (h. 1994).
 Osamu Yamaji, japoniar futbolaria (h. 2021).
 1935 –
 Eldridge Cleaver, estatubatuar politikaria eta beltzen aldeko aktibista (h. 1998).
 Frank Robinson, beisbol jokalaria.
 1936 – Otelo Saraiva de Carvalho, portugaladar militar eta politikaria, 1974ko Krabelinen Iraultzaren arduradun nagusia (h. 2021).
 1939 – Paul Winter, estatubatuar musikaria eta musikagilea.
 1940 – Alain Calmat, frantziar patinatzaile artistiko ohia eta politikaria.
 1941 –
 Emmanuel Nunes, Parisen bizi izandako portugaldar musikagilea (h. 2012).
 Linda White, euskara irakasle, ikertzaile, itzultzaile eta idazle eusko estatubatuarra.
 1942 –
 Pedro Solbes, espainiar politikaria eta legelaria (h. 2023).
 Eugenio Trías, kataluniar filosofo eta idazlea (h. 2013).
 1944 – Anna Lizaran, kataluniar aktorea (h. 2013).
 1945 –
 Sérgio Godinho, portugaldar abeslaria.
 Van Morrison, irlandar musikagilea, bere belaunaldiko musikari eraginkorrenetakoa.
 Itzhak Perlman, israeldar biolin-jotzailea, XX. mendearen bigarren erdiko munduko onenetakotzat joa.
 1948 – Holger Osieck, alemaniar futbolari ohia eta entrenatzailea.
 1949 –
 Richard Gere, estatubatuar aktorea.
 Hugh David Politzer, estatubatuar fisikaria, 2004ko Fisikako Nobel Saria.
 1951 – Pedro Algorta, 1972ko Uruguaiko Aireko Armadaren 571 hegaldiaren istripu eta odiseatik bizirik ateratako bat.
 1954 –
 Caroline Cossey, ingeles modeloa, Playboy aldizkariaren azalerako posatu zuen lehen emakume transexuala.
 Robert Kocharyan, Armeniako eta Artsakheko presidentea.
 Antonio Resines, espainiar aktorea.
 1955 – Edwin Moses, estatubatuar atleta ohia, 400 metroko hesi-lasterketan espezializatua eta 107 final jarraian irabazitakoa.
 1956 –
 Tsai Ing-wen, Taiwango presidentea.
 Masashi Tashiro, japoniar telebistako artista eta abeslaria (Rats & Star).
 1958 – Éric Zemmour, frantziar saiakeragile, polemista eta kazetaria.
 1960 – Hassan Nasrallah, Libanoko erlijiosoa eta Xiismoaren Hezbola alderdiaren burua (h. 2024).
 1962 – Geoffrey Blake, estatubatuar aktore eta umorista.
 1965 –
 Terelu Campos, espainiar aurkezle, telebistako kolaboratzaile eta enpresaburua.
 Pablo Motos, espainiar telebista aurkezle eta irrati-esataria.
 1966 – Juncal Rivero, espainiar top-model ohi eta aktorea.
 1970 – Rania Jordaniakoa, Jordaniako erregina ezkontidea.
 María Crespo Garrido, espainiar politikaria eta irakaslea,
 1971 – Pádraig Harrington, irlandar golfaria.
 1974 – Teruyoshi Ito, japoniar futbolaria.
 1975 – Sara Ramírez, mexikar-estatubatuar aktore eta abeslaria.
 1977 –
 Jeff Hardy, World Wrestling Entertainmenteko (WWE) estatubatuar borrokalari profesionala.
 Craig Nicholls, rock musikaria.
 1978 – Adam Laxalt, euskal jatorriko estatubatuar abokatu eta politikaria.
 1979 – Noelia, puertorricar abeslaria.
 1981 – Tomás Nistal, espainiar txirrindulari ohia.
 1982 – Pepe Reina, espainiar futbolaria.
 1984 – Marko Banić, kroaziar saskibaloi jokalaria.
 1985 – Mohammed bin Salman, Saudi Arabiako Printze oinordekoa.
 1989 – Malena Costa, espainiar publizitate-modeloa.
 1991 –
 Jakub Słowik, poloniar futbolaria.
 Shi Tingmao, txinatar tranpolin jauzilaria.
 1993 – Rémi Fraisse, frantziar botanikaria (h. 2014).

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1450 – Elisabet Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infanta (j. 1395).
 1651 – Tiburcio Redin, euskal militar eta politikaria (j. 1597).
 1768 – Martin Karrera, gipuzkoar arkitektoa (j. 1713).
 1923 – Ramón Untzaga, bizkaitar futbolaria, atzerako artaziaren asmatzailea, Txilen (j. 1894).
 1936 –
 Gregorio Balparda, euskal herritar politikari, abokatu eta historialaria, Bilboko alkatea, fusilatua (j. 1874).
 Manuel Guzmán García, gipuzkoar politikari errepublikanoa, Coruñan fusilatua (j. 1878).
 1965 – Pedro Laxalt, lapurtar aktorea, Argentinan lan egin zuena, Buenos Airesen (j. 1900).
 1975 – Jesus Mari Garcia Ripalda, gipuzkoar militante komunista, Espainiako poliziak tiroz hila (j. 1952).
 1979 – René Delzangles, lapurtar politikaria, Pirinio Atlantikoetako Kontseilari Nagusia (j. 1889).
 1992 – Kasilda Hernáez, Kasi, gipuzkoar anarkista ezaguna eta Felix Likinianoren laguna (j. 1914).
 2001 – Julio Antonio Elizegi, nafar futbolaria, Coruñan (j. 1910).
 2003 – Mario Onaindia, euskal herritar politikari sozialista, idazlea eta ETAkide izandakoa (j. 1948).
 2004 - Santiago Pérez Luzuriaga, Pachi, bizkaitar futbolaria, Bartzelonan (j. 1917).
 2020 – Juan Jose Goiriena de Gandarias, arabar ikertzaile eta irakaslea (j. 1948).

 Mundua 
 1056 – Teodora Porfirogeneta, Bizantziar Inperioko enperatriza (j. c. 980).
 1158 – Antso III.a Gaztelakoa, Gaztelako erregea (j. 1134).
 1192 – Garnier Nabluskoa, Ospitaleko Zaldunen 10. Maisu Handia (j. 1147).
 1324 – Henrike II.a Ziprekoa, Zipreko eta Jerusalemgo erregea (j. 1270).
 1372 – Ralph Stafford, Ingalaterrako noblea, Ehun Urteko Gerran parte hartu zuen militar nabarmena (j. 1301).
 1422 – Henrike V.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea (j. 1387).
 1522 – Gonzalo Pizarro Rodríguez de Aguilar, espainiar militarra.
 1528 – Matthias Grünewald, alemaniar margolaria (j. ).
 1563 – Montorsoli, italiar elizgizon, eskultore eta arkitekto manierista (j. 1507).
 1688 – John Bunyan, ingeles teologo eta idazlea (j. 1628).
 1709 – Andrea Pozzo, italiar pintorea eta arkitektoa (j. 1642).
 1724 – Luis I.a Espainiakoa, Espainiako erregea (j. 1707).
 1795 – François-André Danican Philidor, frantses musikagilea eta xake-jokalari ospetsua (j. 1726).
 1811 – Louis Antoine de Bougainville, frantziar itsasgizona (j. 1729).
 1814 – Arthur Phillip, briainiar Royal Navyko ofiziala eta Hegoaldeko Gales Berriko koloniako gobernadorea (j. 1738).
 1847 – Ioannis Kolettis, Greziako lehen ministroa (j. 1773 edo 1774).
 1864 – Ferdinand Lassalle, alemaniar politikari sozialista (j. 1825).
 1867 – Charles Baudelaire, frantziar poeta, kritikari eta itzultzailea (j. 1821)
 1869 – Mary Ward, irlandar zientzialaria eta auto-istripuz hildako lehen pertsona (j. 1827)
 1888 – Mary Ann Nichols, ustez Jack Tripa-ateratzailearen lehenengo biktima (j. 1845).
 1912 – Paul Robin, frantziar pedagogo eta hezitzaile anarkista (j. 1837).
 1920 – Wilhelm Wundt, alemaniar fisiologo, filosofo eta Psikologiaren aitzindaria (j. 1832).
 1940 – Raymond Smith Dugan, estatubatuar astronomoa (j. 1878).
 1941 – Marina Tsvetaieva, errusiar poeta eta idazlea (j. 1892).
 1945 – Stefan Banach, poloniar matematikaria (j. 1892).
 1948 – Andrei Zhdanov, sobietar politikaria (j. 1894).
 1963 – Georges Braque, frantziar margolari eta eskultorea (j. 1882).
 1966 – Kasimir Edschmid, alemaniar idazlea (j. 1890).
 1967 –
 Tamara Bunke, Tania, argentinar iraultzaile komunista eta espioia (j. 1937).
 Ilia Ehrenburg, sobietar idazle, kazetari, itzultzaile eta intelektuala (j. 1891).
 1969 –
 Luisa Landová-Štychová, txekoslovakiar politikaria, feminista, hezitzailea eta astronomoa (j. 1885).
 Rocky Marciano, Txapeldun Zuri Handia, estatubatuar boxeolaria, borrokaldi bat galgu gabe erretiratu zen pisu astunetako boxeolari bakarra (j. 1923).
 1973 – John Ford, irlandar-estatubatuar zine zuzendaria (j. 1894).
 1974 – Norman Kirk, Zeelanda Berriko 29. lehen ministroa (j. 1923).
 1977 – Atala Apodaca, mexikar irakasle, feminista eta iraultzailea (j. 1884).
 1978 – 
 John Wrathall, Rhodesiako 2. presidentea (j. 1913).
 Amaranta Osorio, mexikar-kolonbiar eta espainiar antzerkigilea, aktorea eta kultur kudeatzailea.
 1979 –
 Celso Emilio Ferreiro, galiziar idazlea (j. 1912).
 Sally Rand, estatubatuar aktore eta dantzaria (j. 1904).
 1983 – Tota Alba, argentinar-espainiar aktorea (j. 1914)
 1985 – Frank Macfarlane Burnet, australiar birologoa immunologian egindako ekarpenagatik ezaguna, 1960ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1899).
 1986 –
 Urho Kekkonen, Finlandiako 8. Presidentea (j. 1900).
 Henry Moore, britainiar eskultorea, XX. mendeko eskultore nagusietako bat (j. 1898).
 1988 – Leonidas Proaño, ekuadortar apezpiku erromatar katolikoa (j. 1910).
 1990 – Nat Clifton, estatubatuar kirolaria, NBAn jokatu zuen lehen afroamerikarra (j. 1922).
 1994 – Lucila Palacios, venezuelar idazlea (j. 1902).
 1997 – Diana Galeskoa, Lady Di, Galesko printzesa (j. 1961).
 2000 – Jacques Allières, frantziar hizkuntzalari poliglota eta Ohorezko euskaltzaina (j. 1929).
 2002 –
 Lionel Hampton, estatubatuar jazz musikaria (j. 1908).
 George Porter, britainiar kimikaria, 1967ko Kimikako Nobel Saria (j. 1920).
 2005 – 
 Eladia Blázquez, argentinar tango-abeslari eta konpositorea (j. 1931).
 Józef Rotblat, poloniar zientzialaria, 1995eko Bakearen Nobel Saria (j. 1908).
 2009 – Barry Flanagan, galestar eskultore eta poeta (j. 1941).
 2010 – Laurent Fignon, frantziar txirrindularia (j. 1960).
 2012 –
 Carlo Maria Martini, italiar kardinala, Milango artzapezpikua izandakoa (j. 1927).
 Klaus Niebel, alemaniar industrialari eta euskaltzalea (j. 1937).
 Norbert Walter, alemaniar ekonomialaria (j. 1944).
 2015 – Pepita Patiño Páez, espainiar militante antifrankista (j. 1925).
 2018 – Luigi Luca Cavalli-Sforza, italiar zientzialaria, populazioen genetikan aditua (j. 1922)
 2019 – Immanuel Wallerstein, estatubatuar soziologo eta gizarte-zientifiko historikoa, mundu-sistema analisiaren teoriko nagusia (j. 1930).
 2020 – Pranab Mukherjee, Indiako 13. presidentea (j. 1935).
 2021 – Michael Constantine, greko-estatubatuar aktorea (j. 1927).
 2023 – Tantely Andrianarivo, Madagaskarko lehen ministroa (j. 1954).
 2024 –
 Jessica Mbangeni, hegoafrikar poeta, abeslari, aktore eta enpresaburua (j. 1977).
 Fatman Scoop, rap abeslari estatuabatuarra (j. 1971).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Santu kristauak: Markos, Nonato, Ramon eta Rufina.
 Sehaska egutegiko izendegia: Etxahun eta Eneperi.
 Elkartasunaren nazioarteko eguna.

 Kanpo estekak 

Abuztuaren 30 | Urteko egutegi | Irailaren 1

Kategoria:Urteko egunak