Kuartango

Kuartango Arabako mendebaldeko udalerri bat da, Añanako kuadrillako udalerrien artetik iparraldekoena. Gasteiztik 28 bat kilometro mendebaldera dago.  biztanle zituen . urtean.

 Izena 
Udalerriaren izena Quartanicus latinezko izenetik bide dator. Lehendabiziko agerpen idatzietan, X. mendean, Cuartango, Quartanigo dokumentatzen da, gero, 1025eko Donemiliagako goldean, Quartango formarekin ageri da, eta geroago batez ere Cuartango eta Quartango formak hartu zituen.

Euskararako, Euskaltzaindiak Koartango forma onartu zuen lehenik, 1979an, Euskal Herriko udalen izendegian. Gerora, 1996an, Kuartango formaren alde egin zuen, irizpen baten bidez,Euskera, XLI:1-2, 1996, 240-241 orrialdeak. eta forma hori dago euskara baturako araututa 2006az geroztik, Euskaltzaindiak emandako 150. arauaren bidez (Arabako herri izendegia). Era berean, Kuartango da Kuartangoko Udalak onartua duen izen ofizial bakarra, hizkuntza guztietarako.

 Geografia 



 thumb | ezkerrera | Zuhatzu eta Urbina Eza herriek erkide duten Opaikua baso lurrean ugari diren erkametz lepatuetako bat.

 Ingurune naturala eta klima 
Baia ibaiak eta haren eskuineko zenbait adarrek eratutako haran batean dago udalerria; eskuineko ibaiadar horietatik handiena Vadillo da. Baiak iparretik hegora zeharkatzen du Kuartango, eta Baiaren mendebaldean dago udalerriko lur gehiena. Harana hiru mendilerrok mugatzen dute: Badaiakoak, ekialdean; Arkamukoak, hego-mendebaldean; eta Gibijokoak, iparraldean. Hegoaldean, berriz, Tetxa haitzarteak banatzen ditu lehen bi mendilerro horiek, eta haranera sartzeko bide nagusia da gizakiarentzat. Baiaren mendebaldean dauden Kuartangoko lurren erdialdean dago Marinda mendia (982 m), eta ia udalerri osotik ikusten da haren gaina; hala ere, tontorrik garaiena Repico da (1.188 m), Kuartangoko mendebaldean kokatua, Arkamu mendilerroan.

Udalerriaren ipar-mendebaldeko muturrean dago Nerbioi ibaiaren ur jauzi ikusgarria. Nerbioi ibaia Kuartangon sortzen da, eta ur jauzi horretan Kuartangoko lurretatik Amurriokoetara jauzi egiten du (Arabako udalerri batetik bestera, alegia), ezkerraldean 100 bat metrora Burgosko probintziarekiko muga duela.

Duen kokalekuagatik, Kuartangok trantsizioko klima, landaredia eta fauna ditu, eremu atlantikoaren eta eragin mediterraneo-kontinentaleko lautaden artean. Beraz, Kuartangoko klima klima atlantikoaren eta klima mediterraneoaren artekoa da.

Arabako beste herri askok bezala, bertako espeziez osatutako baso ugariak ditu Kuartangok. Udalerriaren ekialdean eta erdiealdean, erkametza da nagusi; hegoaldeko muturrean, artea; eta ipar-mendebaldean, pagoa. Gainera, Baia ibaiaren ondoan —eta haren adar Basaberen ondoan— ibarbasoa dago. Euskal Herriko beste hainbat tokitan bezala, zuhaitz horietako asko lepatuz ustiatu izan dituzte, urte askoan; hau da, lehendabizi —zuhaitza gaztea delarik— bizpahiru metroko garaieran erdiko adarra moztuz, eta gero noizbehinka hortik sortutako albo adarrak moztuz.

 Udalerri mugakideak 
Erlojuaren noranzkoan, mugakide hauek ditu:
 Iparraldean: Amurrio, Urkabustaiz eta Zuia
 Ekialdean: Badaiako Mendilerroko Erkidegoa
 Hegoaldean eta hego-mendebaldean: Erriberagoitia
 Mendebaldean: Gaubea
 Ipar-mendebaldean: Berberana (Burgos)

Kuartangoren eta Gasteiz nahiz Iruña Okaren artean dauden Badaia mendilerroko lurrak Badaiako Sierra Bravako Komunitateak kudeatzen ditu.

 Historia 
Gizakiaren kokalekuak oso antzinakoak dira ibarrean, eta hala frogatzen dute egun oraindik ikusgai dauden aztarna megalitiko eta historiaurrekoek: tumulu zelaiak Sendadianon eta Arrianon; korridore hilobiak Katadianon; eta historiaurrean bizileku izandako kobazuloak Arkamu eta Gibijo mendilerroetan. Haitzulo nabarmenena Jokanoko lurretan dago, eta Brontze Arokoa da. Hor pinturak aurkitu zituzten, silexezko eta hezurrezko hainbat tresnarekin batera.

Erromatarren konkistaren garaian, orduko dokumentuetan ageri ez den gudu bat gertatu zen Kuartangoko ibarrean, Sendadianotik hurbil: Andagosteko gudua. Kristo aurreko 38. urtearen inguruan, 1.200 - 1.800 bitarte erromatar soldaduk osaturiko armada bat Kuartango zeharkatzen ari zen, eta, borroka gogor bat izan zelarik, bertakoek irabazi bide zuten. Segur aski, galdu zutelako ez zuten erromatarrek utziko idatzizko lekukotasunik gudu hari buruz. 1997an aurkitu zituzten guduaren hondakinak, giza hornidurarako ura ekartzeko lanak egiten ari zirela.

Gerora, ordea, erromatarrak nagusitu ziren Kuartangon ere. Lakozmonteko Solacuevako haitzuloan (Jokano) material zeramikoak, erromatar txanponak, etab. aurkitu dira; Urbina Basaben, erromatar inskripzioak dituen hilarri bat; Yespan (Ondokolanda),  material zeramikoa (sigillata). Gainera, erromatar galtzada garrantzitsu bat igaro zen Kuartangotik, Iberiar goi lautada eta Bizkaiko golkoko kostaldea lotzen zituena. Bide horrek Erdi Aroan ere iraun zuen, eta Santiago de Compostelara zihoan Done Jakue bidearen ordezko ibilbide bilakatu zen.

 thumb | ezkerrera | Kuartangoko bainuetxeko sarrera nagusia, 2018. urtean.
{{lang|la|In Quartango, XII<m> regas: In Urca, octo regas. Boara [Bocara, c marratuarekin], una rega. Irzu, una rega. Revendeca, una rega. Olhaerrea, una rega. Bardahuri, una rega.  Alfoze de Fornello, XX <regas>}} [...].

1025. urtean, Kuartango aipatzen duen testurik zaharrena idatzi zuten, latinez: Donemiliagako goldea. Quartango formarekin aipatzen du.

XIX. mendearen bukaeran, Europako aberatsen artean bainuetxeetara joateko ohitura zabaldu zelarik, Kuartangon ere ezarri zuten halako bat, Zuhatzun, Baia ibaiaren ondoan. Hor dagoen Iturri Beltzari darion ur sufretsua sendagarritzat erabiltzen zuen. Bainuetxeari esker, tren geltokia ere jarri zuten Zuhatzun. Izan ere, Castejon-Bilbo burdinbidea Kuartangotik igarotzen da. Hala ere, tren zerbitzurik gabe utzi zuten Kuartango XX. mendearen bukaeran; geroztik ez da trenik gelditzen Zuhatzuko geltokian.

 Haustura hidraulikoaren arriskua, XXI. mendean 

 thumb | eskuinera | Baia ibaia, Zuhatzu zeharkatzen, ia gainezka, 2018ko apirilean. Ezkerrean, euskal artzain txakur bat; eskuinean, Kuartangoko bainuetxea. Zubiaren erdialdean, frackingaren aurkako pankarta, udalak ezarria; izan ere, kuartangar gehien-gehienak agertu ziren bertako ingurumena eta herritarren osasuna arriskuan jartzen dituen ustiaketa teknika horren aurka, 2013an egindako bozketan.

XXI. mendearen hasieran, haustura hidraulikoz —hau da, fracking izenez ezagunagoa den teknika erabiliz— hidrokarburoak lurpetik ateratzeko lanak abiatzeko saiakerak izan dira Araban, Enara Handia ustiagunean. Enara Handian egitekoa zen zuloetako bat, hirugarren zenbakia daramana, Kuartangoko lurretan zegoen. Kuartango Subillako kareharriak deritzon egitura geologikoaren gainean dago; horren iragazgaitasun handiari esker, akuifero garrantzitsu bat dago Kuartangoko lurpean: hedadura eta ur bolumen handiko akuifero bat, alegia. Beraz, haustura hidraulikoak dakartzan kutsadura kalte ezagunen ondorioz, akuifero hori arriskuan zegoen; eta, ondorioz, arriskuan zeuden Kuartangoko ingurumena eta bertako biztanleen osasuna.

Horrek kuartangar gehien-gehienak mobilizatu zituen haustura hidraulikoaren aurka. 2012ko otsailaren 27an, Kuartangoko Udalak erabaki zuen Kuartango fracking gabeko udalerria zela, EAJko hiru zinegotzien eta Bilduko hiru zinegotzien aldeko botoarekin, eta PPko zinegotzi bakarraren abstentzioarekin. Halako erabaki bat hartzen lehen udalerria izan zen, Espainiako Erresuma osoan. Gero, erreferendum bat antolatu nahi izan zuen udalak, baina Espainiako Gobernuak horretarako baimena ukatu zion. Hala ere, galdeketa egin ahal izan zien herritarrei, Arabako Batzar Nagusien babesarekin. Galdeketa horretan zentsuko boto emaileen % 75,8k parte hartu zuten, eta % 98,4 agertu ziren frackingaren aurka; hiru bizilagunek baizik ez zuten eman frackinga erabiltzearen aldeko botoa.

 Banaketa administratiboa 

Hamar kontzejutan antolatutako hogei herrik osatzen dute Kuartangoko udalerria:

Kuartangoko hamar kontzejuak eta kontzeju bakoitzeko herriakAndako kontzejuaAnda, Andagoia, KatadianoAprikanoko kontzejuaAprikanoEtxabarriko kontzejuaEtxabarri, TorturaJokanoko kontzejuaJokanoLunako kontzejuaArtxua, Arriano, Gillarte, LunaMarindako kontzejuaIñurrieta, Marinda, Santa Eulalia/Ondokolanda, Urbina Basabe, VillamancaSendadianoko kontzejuaSendadianoUrbina Ezako kontzejuaUrbina EzaUribarriko kontzejuaUribarriZuhatzuko kontzejuaZuhatzu, udalerriko herriburua

 Demografia 
XX. mendearen lehen erdian Kuartangok biztanle kopurua mantendu zuen; baina, nekazaritzari lotutako udalerria izanik, 1960 ingurutik aurrera galera iritsi zen. XXI. mendearen hasieran, Kuartangok XX. mendearen hasieran izan zuen populazioaren herena zeukan.

Biztanleriaren bilakaera, gutxi gorabehera hamarkadaz hamarkada, 1842. urteaz geroztik:

Biztanleriaren bilakaera, XXI. mendean:

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Kuartangoko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Martinez de Lapera Zurbitu 1979 1983 Independenteak Jose Martinez de Lapera Zurbitu 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Gerardo Martinez de Osaba Ruiz de Zarate 1987 1991 Independientes de Cuartango Jose Ramon Salazar Gomez 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ramon Salazar Gomez 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ramon Salazar Gomez 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ramon Salazar Gomez 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ramon Salazar Gomez 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Iñaki Guillerna Saenz 2011 2015 Euzko Alderdi Jeltzalea Iñaki Guillerna Saenz 2015 2016a Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Fernandez de Pinedo Gonzalez 2016 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Fernandez de Pinedo Gonzalez 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Miren Meabe Carro 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea
a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

 Kultura 
 thumb | Oso-osorik Euskal Herrian filmatutako lehenbiziko westerna Algo más que morir izan zen, 2014. urtekoa, Kuartangon (Araba) eta kuartangarrek egina. Argazkian, bi kuartangar zuzendariak (Jose Luis Murga, ezkerrean; Oier Martinez de Santos, eskuinean) eta filmari buruzko Kuartk Valley dokumentalaren zuzendari Maider Oleaga (erdian).

Oso-osorik Euskal Herrian filmatutako lehenbiziko westerna Algo más que morir izan zen, 2014. urtekoa, Kuartangon (Araba) eta kuartangarrek filmatua. 

 thumb | eskuinera | Eskolunbeko erromerian egin ohi den giza gaztelua, 2018ko abuztuaren 26an. Gorenera igotzen den gazteak intxaurrondoaren adarrari heltzen dio, ohitura denez, Kuartangoko herriak goratzen dituen bitartean.

 Euskara 
1602an, kuartangarren hizkuntza zen artean euskara. 1802an, ordea, eremu euskaldunen artean ez du Kuartango aipatzen Prestamerok. Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Kuartango: Lengua», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

2016an % 35,7 euskaldunak ziren, eta euskararen erabilera % 2,2an kokatzen zen.

 Jaiak 

 Inauteriak: Santa Agata jaiaren egunean egiten dira; inauteriak ospatzen hasten den Arabako lehendabiziko herria da. Izan ere, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren frankismoak inauteriei ezarritako debekuari aurre egiteko, inauterietako ezaugarriak Santa Agataren egunera eraman zituzten herritarrek. Goizez, makilekin etxez-etxe joaten dira jakiak eta dirua biltzen, porrero jantziarekin. Eguna ilundutakoan, hartza ( hezitzaileak katez lotuta daramala), zakuekin jantzitako maskaratuak eta errautsa botatzen duen pertsona ibiltzen dira herriko kaleetan zehar; bai eta Arrianoko Atsoa ere, azken urteotan herriko inauteriari batu zaion antzinako pertsonaia. Ez da segurua ea Arrianoko Atso mitikoaren atzean benetako pertsonarik izan den (segur aski bai, Kuartangoko mendebaldean dagoen Arriano herrian izango zen nortasun handiko emakume zahar bat, bere nortasun bereziagatik ospetsu egingo zena), baina haren kondairak eta esaerak errotuta daude Kuartangoko eta inguruko herrietako tradizioan.

 Erromeriak: Kuartangon, herri erromeriak egiten dira baselizen inguruetan. Corpus eguneko igandean Hirutasun Santuaren baselizako erromesaldia egiten da. Eskolunbeko zelaietan, Eskolunbeko Andre Mariaren santutegiaren ondoan, erromeria jendetsua egiten da abuztuko azken igandean, Kuartangoko zaindari den Eskolunbeko Andre Mariaren ohorez. Bi erromeria horietan, aspaldiko ohitura izan da giza gaztelua egitea. Eskolunbeko erromerian ohitura hori galdu zen XX. mendean, baina XXI.ean berreskuratu da.

 Perretxikoaren eta terreña behiaren azoka: maiatzaren bigarren igandean izaten da, Zuhatzun, Baia ibaiaren ondoan. Azoka 2002. urtean hasi zen antolatzen, bi helburu izanik: Kuartangoko perretxikoak balioetsi eta zaintzea, eta terreña behiaren arraza sustatzea, Kuartango haraneko berezko arraza izanik XX. mendearen erdialdea arte bertako nekazaritza eta abeltzaintzaren oinarri izan baitzen; eta ez soilik Kuartangon, Arabako eta inguruetako beste herri askotan ere. XX. mendearen bukaeran galtzeko zorian egon zen, 100 bat abelburu baizik ez baitzeuden Araba osoan.

 Ondasun nabarmenak 



 thumb | eskuinera | San Sebastian eliza, Artxuako parrokia eliza, XIII. eta XIV. mendeen artean eraikia.


 Katadianoko lau trikuharrik osatzen duten multzoa.

 Hirutasun Santuaren baseliza: Gillartetik gertu dago, haitzulo baten sarreran. Historiaurretik gurtzako toki izana da ura darion haitzulo hori, segur aski uraren eta emankortasunaren gurtzari lotuta. Baselizaren aipamenik zaharrena XVI. mendekoa da; zehazki, 1546koa.

 Andagosteko guduaren arkeologia aztarnategia: bertakoek mendean hartu zuten 1.200 - 1.800 bitarte erromatar soldaduk osaturiko armada bat, borroka gogor batean, K.a. 38. urtearen inguruan.

 Urbina Basabeko dorrea, Urbina Basabe herrian kokatua: beste eraikin baten gainean eraiki zuten, XII. mendearen bukaeran, San Pedro izeneko eliza monasterioa. Tenpluari atxikitako defentsarako dorreak eta ondoan dauden garrantzi gutxiagoko beste eraikin batzuek osatzen dute multzoa. 1458. urtean hartu zuen gaur egungo itxura, eta XVI. mendearen hasieran egungo kanpai horma exentua eraiki zioten, Kuartangoko haranean dauden beste hainbaten antzekoa. Gaur egun, Urbina Basabeko dorrean dago Andagosteko guduaren interpretazio zentroa.

 San Pedro eliza: Zuhatzuko herriguneko lekurik garaienean eraiki zuten, XIII. mendean. Eliza erromanikoa da. Bataiarri nabarmena du, Aprikanoko eta Marindako bataiarriekin batera multzo interesgarria osatzen duena.

 San Sebastian eliza: Artxuako parrokia eliza, XV. mendekoa, Kuartangoko estilo erromanikoan egina.«Agindua, 2012ko apirilaren 17koa, Kultura sailburuarena, Artxuako (Kuartango, Araba) San Sebastian Eliza, Kultura Ondasun gisa, Monumentu izendapenaz Euskal Kultura Ondarearen Zerrenda Orokorrean sartzeko dena.», Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria, 94. zenbakia, 2012ko maiatzaren 15a.

 Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia, Katadianotik gertu kokatua. 1541. urtean bukatu zituzten santutegia eraikitzeko lanak. Bi sarbide dituen harrizko harresi batek inguratzen du. Iparraldeko sarbideak arku erdizirkularra du. Alboko eraikin bat du: ermitauaren bizilekua. Ermitaua arduratzen zen santutegia zaintzeaz eta herritarrek santutegirako emandako limosnak biltzeaz. Santutegia bera burualde zuzeneko habearte bakarrekoa da, ganga gotiko berantiarrekin.Eskolunbeko Andre Mariaren Santutegiko argibide panela, landatur.com.
 Korua 1544. urtekoa da. Erretaula nagusia, berriz, Arabako elementu plateresko garrantzitsuenetako bat da. 1565-1567 bitartean egin zuten Juan Aiala gasteiztar eskultoreak eta Jeronimo Nogueras urduñar eskultoreak. 1999. urtetik, kultura ondasun izendatuta dago, monumentu sailkapenarekin, eta geroztik berritu egin dute. Oraindik eusten dio XVI. mendeko polikromiaren zati handi bati, urre kolorea nagusi izanik. Andre Mariari eskainitako santutegia denez, irudi nagusiek haren bizitzako gertaerak islatzen dituzte: deikundea, ikustaldia, zeruratzea, lokartzea, Jesusen jaiotza eta agerkundea. Erdiko nitxoan, Andre Mariaren tailua dago, aingeruek koroatzen dutela. Apaingarri osagarriak ugariak eta preziosistak dira.
 Alboetako erretaulak geroagokoak dira, XVIII. mendearen azken laurdenekoak. Zuriz margotuta daude, haitzurdinaren itxura emateko. Ezkerreko erretaulak Eskolunbeko Andre Mariaren irudia dauka, Erdi Arokoa (XIV. mendekoa), alboan gurasoak dituela: San Joakim eta Santa Ana.
 Antzina, Eskolunbeko Andre Mariaren irudia erretaula nagusiaren erdigunean zegoen. Alboko erretaula horretara jaitsi zuten irudia jantziz eta bitxiz apaintzeko ohitura zegoen garaian, errazago jantzi eta edertu ahal izateko. Duela hamarkada batzuk arte, jantzita egoten zen; baina gaur egun jatorrizko tailua ikus daiteke.

 Kuartangoko bainuetxea, Zuhatzun. Kuartangoko udaletxearen eta Baia ibaiaren ondoan dago. XIX. mendearen bukaeran eraiki zuten, hor dagoen Iturri Beltzari darion ur sufretsua sendagarritzat erabiltzeko. Bainuetxeari esker, tren geltokia ere jarri zuten Zuhatzun. 6000 metro koadro dituen etxe handi horretan dute egoitza, gaur egun, Kuartangoko sagardotegiakKuartangoko sagardotegiaren webgunea. eta Ekotarriko kontserba ekologikoen enpresak.Ekotarriko enpresaren webgunea. Gainera, eraikin horren beste alde batzuk (urteen joanean hondatu direnak) konpontzeko eta jarduera gehiago sartzeko lanean ari da Kuartangoko Udala.

 Kuartangar ospetsuak 
 Paskual Andagoiakoa (Andagoia, Kuartango, 1498 - Cusco, Peru, 1548), konkistatzaile eta esploratzailea. Panama hiriaren sortzaileetako bat izan zen, bai eta Peru europarrentzat aurkitu zuena ere.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Añanako kuadrilla
 Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

 Kanpo estekak 

 Kuartangoko Udalaren webgunea.
  «Kuartango», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

Kategoria:Kuartango
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak