Eskiula

Eskiula ([es̺kiula]) Bearnoko udalerri euskalduna da, nahiz eta hainbatetan Zuberoako udalerrien barruan sailkatzen den, batik bat bertan euskaraz mintzatzen delako. Zuberoako lurraldetzat hartzen denean, Basabürüa eskualdean kokatzen da.

Udalerriaren frantsesezko izena —eta ofiziala— Esquiule da, eta okzitanierazkoa, Esquiula.

2008tik alkatea Jean Bedecarrax jauna da. Herritarren ezizenak bahanka biltzailiak, karakoil biltzailiakJulien Vinson euskalaria eta Iparraldeko herriei buruzko erran zaharrak (II), Joseba Aurkenerena, Kazeta.info, 2010eko urtarrilaren 4a. "Bahanka" = barea. eta serora bühürtekariak diraZiberoko herrien epixtola, Bertso eta olerkien hemeroteka..

 Geografia 
 Topografia 
Udalerriko gunerik baxuenak 190 metroko altueran dago, Joos ibaiaren ertzean, herriko kaskoko iparraldean.

Punturik garaiena Kanbillu mendia (660 m) da, udalerriaren hego-mendebaldean; haren tontorretik mendebaldean Bartabürü ibarra dago, hegoaldean zein ekialdean Narbe eta ipar-ekialderantz jota mendiak berak izena ematen dion auzotik pasatuta Hegilla edo herri barnera jaisten da. Hiru auzo horiek 200-300 metroko altueran daude. Mendia Pierre Topet Etxahun koblakari ezagunaren bertso batean agertzen da, Ahargo eta KanbilluAhargo eta Kanbillu Klasikoen gordailuan.; Barkoxe herria bi mendi haien artean dago, lehena Barkoxeko lurretan eta bigarrena Eskiulakoetan.

Kanbilluren nagusitasunaz gain, muino ugari dago Eskiulan; mendia eta herriaren artean dagoen muinoetako batean Khoxü-gaina izeneko gaztelu zahar motako aztarnategi protohistorikoa dago.

 Hidrografia 
Barkoxe bezala, udalerriko lurrak ez daude Zuberoako ardatz Uhaitzandiko arroan, Oloroeko uhaitzera doazen zenbait ibaiadarri dagozkielakoEskiula Sandre webgune ofizialean.:
 Joosek Barkoxerekiko muga osoa eta Jeruntzerekiko ia osoa markatzen duJoos Sandren..
 Haren ibaiadarren artean Josset, Buhate eta Kanbilluko errekak daude.
 Vertek ekialdeko muga markatzen du, Momor herri biarnesarekikoaVert aipatu webgunean..
 Litosak, Verten ibaiadarrik luzeenak, Baretoseko herriekiko mugen zatirik handiena (Aramitze partzialki, Arhantze eta Inhasi osorik) markatzen du. Gorria errekak bertan isurtzen ditu urak.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Jeruntze eta Aurin.
 Ipar-ekialdean: Moumour.
 Ekialdean: Inhasi eta Oloroe-Donamaria.
 Mendebaldean: Barkoxe (Zuberoa).
 Hegoaldean: Arhantze eta Aramitze.

 Auzoak 
Udalerria auzo batzuetan banatu ohi da; Hegilla izan ezik, denak oso sakabanatuak diraJeruntze eta Eskiula, Ekialdeko webgunea, Philippe Etxegorri..
 Berbila (fr. Bervielle); ekialdeko muturrean, okzitaniera hiztuna den bakarra.
 Barrena: Hegilla eta Berbilaren artean.
 Landa Sohüta: Hegillatik iparraldera, Jeruntze eta Momorrekin mugan.
 Hegilla: herri kaskoa.
 Kanbillu: izen bereko mendiaren ipar eta ipar-ekialdeko magaletan.
 Oskabi: Hegillatik ipar-mendebaldera, Eskiulak Barkoxe eta Jeruntzerekin bat egiten duen esparruan.
 Bartabürü: Barkoxeren mugakidea den ibarra, mendebaldean.
 Narbe: Baretoseko mugan barreiatutako ibarra, hego eta hego-ekialdean.

 Historia 

Eskiula Zuberoako udalerrien barnean kokatu ohi da batzuetan; besteetan, berriz, Bearno barnean, ofizialki bearnotar udalerria baita. Udalerria sorrera erlatiboki berrikoa da, XV. mende erdialdekoa, hain zuzen ere. Herria Bearnoko lurretan sortu zen, baina biztanleak euskaldunak ziren. Eskiulan, horren ondorioz, euskara izan da nagusi. Erregimen zaharrean zehar, horrela, Eskiula Oloroeko administrazioaren parte izan zen; eta 1790eko berrantolaketa arte Aramitzeko kantonamendukoa zen. 1796ko urtarrilaren 23an biztanleek Barkoxeko euskal kantonamenduarekin bat egiteko eskatu zuten, erreferendum bidez, baina eskaerari ez zitzaion jaramonik egin Eskiularen historia laburra, 2000ko Pastorala (azken kontsula: 2007-12-28) . Hori zela eta, 1816 inguruan Eskiula Oloroe-Donamariako kantonamenduan sartu zenEkialdeko webgunea, Jeruntze eta Eskiula atala; Historia (azken kontsula: 2007-12-28) . Horrrexegatik, Eskiula euskal kulturadun baina Bearnoko lurretako udalerria bilakatu zen. Abeltzaintzari dagokionez, bestalde, Eskiula ez da Zuberoako lur sindikatuko kide, baina 1456an eta 1652an Zuberoako lurren erabilpenerako akordioak sinatu zituen udalerriak Frantziako Kultura Ministerioa - Kultur Ondasunaren Inbentario Orokorra, Sortzez Ama Birjinaren Eliza (azken kontsula: 2007-12-28) .

Udaletxean, Frantziako banderarekin batera, ikurrina jarrita dago.

 Demografia 
XIX. mendearen erdialdean goia jo zuen Eskiulako populazioak, 1.400 biztanle izatera iritsi zenean. Hurrengo hamarkadetan gainbehera iritsi zen, eta XX. mendearen amaierarako 500 biztanle besterik ez zituen. XXI. mendeko lehen hamarkadetan, biztableriak berriro goranzko joera hartu zuen.

 Politika 
 Herri elkargoak 
 Oloroe aldeko Herri Elkargoan dago, kantonamendu osoa bezala.
 Aldiz, Ipar Euskal Herri eta Zuberoako zenbait egituratan parte hartzen du: euskal kulturaren aldeko Herriarteko sindikata eta uraren kudeaketaren gaineko Zuberoako AEP (Syndicat d'adduction d'eau potable de la Soule) sindikatua.

 Auzapezak 
 Auzapezak Agintaldia Joseph Murcuillat  1790-1791 Pierre Andère-Hagolabustan  1791-1792 Pierre Lepphaille  1792-1805 Jean Pierre Castillon  1805-1812 Joseph Poutchoue  1812-1813 Martin Castège  1813-1815 Jean Pierre Castillon  1815-1831 Jean Pierre Quintaburu  1831-1837 Alexis Castéjurry  1837-1848 Simon Etchanchu Espelet  1848-1871 Pierre Narbéburu  1871-1876 Pierre Legris  1876-1881 Jean Etchégorry  1881-1892 Pierre Narbéburu  1892-1896 Simon Augé Eyheralt  1896-1901 Pierre Berho  1901-1904 Thomas Solougaray  1904-1925 Pierre Etchart Bichar  1925-1945 Armand Berdot  1945-1949 Albert Lepphaille  1949-1959 André Orgambide  1959-1969 Jean-Pierre Rousseu  1969-1983 Jean Berdot  1983-1995 Laurent Chabalgoity  1995-2014 Jean Bedecarrax  2008-2020

 Kultura 
 Hizkuntza 
Eskiulako herritar gehienak euskaraz mintzatzen dira, zubereraz, hain zuzen. Horrez gain, frantsesa oso hedatuta dago, eta bearnes hiztunak ere badira"Euskara bidaide", Nora aldizkaria, 22. alea, 2009ko azaroa.

 Mitologia 
Udalerriko lurretan Kanbellu mendia dago, zenbait kontakizun mitologikoren kokalekua.

 Kirolak 
Herrian bi pala txapelketa antolatzen dira urtero: bata buruz burukoa, eta bestea binakakoa. Binakakoa martxotik uztailera izaten da, eta buruz burukoa, berriz, uztail-abuztuetan.

 Jaiak 
Eskiulako bestak abuztuaren amaiera aldera ospatzen dira, kantu, dantza, kontzertu eta abarreko programarekin. Eliza bestak, aldiz, abenduaren erdi inguruan dira.

 Maskarada eta pastoralak 
Herria oso aktiboa da eta da Zuberoan antolatzen diren herri-antzerkien arloan. Eskiulak antolatu dituen azken maskaradak 1983, 1992 eta 2002an izan ziren.thumb|300px|Eskiulan antzeztutako maskarada.

 Pastoralak 
Dokumentatuta daudenen artean, hauek izan dira herriak taularatutako pastoralakPastoralak Xiberoan Sü Aziaren webgunean.:
 1750: Sainte Isabelle du Portugal.
 1827: Jerusalem.
 1835: Karlomagno.
 1912: Napoleon.
 1924: Bonaparte.
 1955: Matalaz. Etxahun-Irurik idatzia.
 2000: Madalena Jauregiberri. Pier Paul Berzaitzek idatzia. Süjeta: Mixu Etxeberrigarai. Arizale guztiak andrazkoak izan ziren.

 Eskiulatar ospetsuak 
 Jean Larrasket (1885-1953), euskalaria, euskaltzain urgazlea.
 Martxel Tillous (1934-2009), apaiza, Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko euskaldunen kapilaua.
 Pierre Rousseu "Latxikana" (1941), kantaria eta kantu-egilea.

 Erreferentziak 

 Kartografia 
 IGNren 1446 ET (Tardets-Sorholus.Arette), 1445 E (Mauléon-Licharre) eta 1546 OT (Oloron-Sainte-Marie) mapak, 1:25000 eskalakoak.

 Kanpo estekak 

  Ekialdeko webgunea, Jeruntze eta Eskiulari buruzko informazioa.
  Eskiulari buruzko artikulua Amatiñoren blogean
  Joseba Aurkenerena: Latxikana, Eskiula bihotzean 
  Eskiulako bestak

Kategoria:Eskiula