Mendebaleko euskara

Mendebaleko euskara euskalkirik sartaldekoena da, usadioz bizkaiera deitua. Mendebalekoa izendapena zehatzagoa da, euskalki hori zer lurralde eremutan hitz egiten den kontuan hartuta. 

Izan ere, Bizkaian ez ezik, Gipuzkoako Debagoiena eta Debabarrena eskualdeetan eta Arabako Aramaio eta Legutio udalerrietan ere erabiltzen da. 

Horrenbestez, euskalkirik hedatuena da. Gainera, Arabako euskara zena euskalki horren barruan sailkatzen da, eta Burgosko eta Errioxako euskararen arrastoek mendebaleko euskararen ezaugarriak dituzte.

 Azpieuskalkiak eta hizkerak 

Mendebaleko euskara ez da homogeneoa: azpieuskalki bi (sartaldekoa eta sortaldekoa) eta zortzi hizkera nagusi ageri dira. Garbia da azpieuskalki bien arteko aldea, nahiz eta oharkabean egiten den batetik besterako bidea: Busturialdeko hizkerek, iparraldean, eta Otxandio-Oleta-Ubide aldekoek, hegoaldean, egiten dute bien arteko lotura.Koldo ZUAZO: «Ezaugarriak», Euskalkiak.

Sartaldeko azpieuskalkiak lurralde eremu hau hartzen du: Uribe-Kosta, Mungialdea, Txorierri eta Nerbioi ibarra, Zeberio, Arratia eta Orozko. Sortaldekoak, aldiz, beste hau: Lea-Artibai, Durangaldea, Aramaio, Debagoiena eta Debabarreneko Mallabia, Ermua, Eibar eta Soraluze.Koldo ZUAZO: Euskalkiak. Herriaren lekukoak, Elkar, 2004.

Mendebaleko euskalkiak, bestalde, tarteko hizkera hauek ditu:
 Sartaldeko azpieuskalkiaren eta sortaldekoaren artekoa. Lurralde hauek hartzen ditu: Busturialdea, Otxandio eta Legutio.
 Mendebaleko euskararen eta erdialdeko euskararen artekoa. Debabarreneko (Gipuzkoa) udalerri hauek hartzen ditu: Elgoibar, Deba, Mendaro eta Mutriku.

 Mendebaleko euskararen mugak, historian 

Hainbat adituren ustez —Koldo Zuazo, Kike Fernandez de Pinedo eta Xabi Otsoa de Alda, kasu—, mendebaleko euskalkiaren ezaugarriak sortzeko gune nagusia Gasteiz izan zen XII. eta XIII. mendeen bitartean, eta handik Araba osora, Bizkaira, Deba ibarrera eta Errioxara zabaldu ziren; bai eta, ahulago, Urolaldera, Goierrira eta Nafarroa Garaiko mendebaleko hiru ibarretara (Burunda, Ameskoak eta Lana) ere.Koldo Zuazo (1997): "Euskara Araban", Uztaro, 21. zenbakia. Beatriz Corral (2008) «El euskera vizcaíno nació en Vitoria», Kike Fernandez de Pinedori eta Xabi Otsoa de Aldari eginiko elkarrizketa, El Correo, 2008-05-22.

Geroztik, mendebaleko euskalkiaren mugek oso atzera egin dute hegoaldean: lehendabizi Burgosen eta Errioxan galdu zen, eta gero Araban (Legution eta Aramaion izan ezik). Bestetik, ekialdean, erdialdeko euskalkiaren iparraldeko azpieuskalkiarekiko muga ere aldatuz joan da, dela inguru horretako hizkerek izandako aldaketengatik, dela sailkatze irizpideen arteko aldeengatik. Kontuan hartu behar da, izan ere, hizkera biziek izaten dituzten aldaketez gainera, dialektoen sailkapena ezarri duen euskalarietako bakoitzak bere irizpideak erabili dituela horretarako, eta irizpide horiek gero eta zehatzago eta zientifikoagoak direla, oro har. Hala, bada, euskalariek honela ikusi dituzte euskalki bien arteko mugak gaur arte:

 Larramendik Elgoibar hartu zuen bi euskalkien arteko lotura eremutzat, mendebaleko euskara Eibarren hasita:

 Luis Luziano Bonapartek, 1864an taxututako sailkapenean, mendebaleko euskalkikotzat du Elgoibar, eta erdialdekokotzat, berriz, Deba, Mutriku eta Mendaro.
 Pedro Irizarrek, 1970eko datuekin, Bonaparteren sailkapenari aldaketa bakarra egin zion, Elgoibarko euskara gipuzkeratzat sailkatuta (Príncipe = Luis Luziano Bonaparte, variedad de Azpeitia = Urolaldeko gipuzkera):

 Koldo Zuazoren 2008ko mapan, Deba, Mutriku, Mendaro eta Elgoibar bi azpieuskalkion arteko lotura eremutzat ageri dira —Deba, ez osorik: udalerriaren iparraldea, kostaldeko zerrenda (hirigunea barne), gipuzkeratzat markatzen du; eta gainerakoa, lotura eremutzat—,Koldo Zuazo: Euskalkiak: euskararen dialektoak, Elkar, 2008. 1999an Deba ibarreko euskararen gaineko azterketan esandakoa berretsiz.«Saio honetan ikusittakuak erakusten dabenez, Debabarreneko berbetak egitten dabe mendebaleko euskalkixaren eta erdialdekuaren arteko loturia, eta baitta, beste negurri baten, Antzuola eta Bergara aldekuak be.» (Koldo Zuazo [1999]: Deba ibarreko euskeria. Antzuolako, Aramaioko, Aretxabaletako, Arrasateko, Bergarako, Eibarko, Elgoibarko, Eskoriatzako, Leintz-Gatzagako, Oñatiko eta Soraluzeko udalak, 1999.) 2015eko mapan, aldiz, Deban jadanik bete-betean Urolaldeko gipuzkera egiten dela ageri da.Koldo Zuazo: Euskalkiak.com.

 Ezaugarriak 
 Fonologia (ahoskera) 

 -a amaieradun hitzei -a artikulua eranstean: -a + -a > -ea: neska + -a > neskea, -ea horretatik, hizkeren arabera -ia, -ie, -i edo -e sortzen dira: neskia, neskie, neski, neske.
 Lau txistukariak bitara ekartzea: batetik, s eta z > s kontsonantean berdintzen dira; bestetik, tz eta ts > tz dira beti. Gipuzkoako iparraldeko herri askotan ere halaxe gertatzen da.
 Hitz askotan, gainerako euskalkietan e dagoenean, mendebalean a dago: barri / berri, andra / andre, alkar / elkar.
 Aditzetan, g mendebalean: erabagi / erabaki, jagi / jaiki.
 itz > tx: (h)aritz > aretx, (h)aitz > atx, gaitz > gatx.
 iz > x: (h)aize > axe, goizean > goxean, eleiza > elexa.

 Izen morfologia 
 Soziatiboa: -gaz singularrean eta -kaz pluralean: laguna(ga)z eta lagunakaz. Pluraleko -kaz hori sartaldean sortaldean baino gehiago entzuten da. Sortaldeko hiztun batzuek -kin bakarrik erabiltzen dute, singularrean zein pluralean.
 Destinatiboa: -rantz(a) sartaldean eta -runtz sortaldean.
 Aditz izenak mugimenduzko aditzen osagarri direnean eta norabidea edo helburua adierazten dutenean, -ten mendebal gehienean: afalten goiaz = afaltzera goaz, eitten noie = egitera noa.
 Partitiboa esapide batzuetan erabiltzen da: kalerik kale, etxerik etxe, mendirik mendi vs. kalez kale, etxez etxe, mendiz mendi.
 Sarritan, onetan, «honetan» nahiz «hauetan» adierazteko erabiltzen da, azentua gorabehera; pluralean, oneitan ere entzuten da. Onék eta ónek, onégaz eta ónekaz, aretara eta áretara, singularra eta plurala, hurrenez hurren.
 Izenordainak zehaztugabeak: zeozer, nonor, nonoz lakoak, eta horietatik eratorritako zeozelan, nonogaz, nonondik mendebaleko berrikuntza da. Dena den, edozelan, edonor eta edonoiz ere mendebalean esaten dira.
 Izenordain indartuak: neu, (h)eu, zeu, geu, zeuok vs. neroni / nihaur, herori / hihaur, zerori / zuhaur...
 Gaztelaniatiko -ción atzizkia > -iño: erlazino, konfesino (erdialdeko euskaran konfesioa, ekialdean eta Iparraldean, konfesionea).

 Aditz morfologia 

 NOR-NORI-NORK saileko adizkietan, eutsi errotik hartutako formak: deutsat «diot», deust «dit», deusku «digu»... aldaera askorekin.
 Antzinako idatzietan *ezan erroa ohikoa zen, baina egungo mendebaleko euskaran egin-ek ordezkatu du: daigun «dezagun», leikezu «dezakezu», ekarri eixu «ekar ezazu», e.a.
 *edun iragankorreko orainaldiko adizkietan (dut, dute...), -o- eta -au-: nik dot, hik don, zuk dozu, hak dau, guk dogu, zeuok dozue, hak dabe (<*daue).
 *edun iragankorrekoetan («nuen, zuten»...), -eu- > -eb-: nik neban, (h)ak eban (hark) zuen, (h)ak eben (haiek)zuten... baina hiztun gehienek zuk zenduan, guk genduen, zuek zenduen.
 NOR-NORI: jat(a), jak/n, jako, jaku, jatzu, jatzue, jake. Hasierako j-, sartaldean y-, erdialdean dx- eta sortaldean [x] igurzkari belarra ahoskatzen dute (gaztelaniazko jamón hitzean bezalakoa).
 *-io- aditzeko formak mendebalean honela dira: dinot, dinozu, dino, e.a. Beste euskalkietan ez bezala, NOR-NORI-NORK sailekoak gorde ditu: zuk niri dinostazu («zuk niri esaten didazu»).
 Partizipioak gaztelaniatiko mailegu berrietan:
a) -ado > -au: pentsau, akabau, amenazau eta abar. Bestela da mailegu berriak ez direnetan: barkatu / parkatu, bukatu, bekatu / pekatu, eta abar.
b) -ido > -idu: korrejidu, sentidu, mobidu / mogidu, eta abar.

 Hiztegia 
Hiztegian hainbat alde daude eskualdetik eskualdera, baita herri batetik bestera ere askotan (adibidez, bizkaieraz egiten duten hainbat tokitan nahi eta gaizki berbak erabiltzen dituzte; horiek ere badira bizkaiera, nahiz eta zerrenda honetan euskara batuko azalpentzat agertu).Xabier Amuriza: Bizkaierazko gitxieneko hiztegia. 

Hemen hitz ezagun batzuk baino ez ditugu bistaratuko. Hiztegia.net webguneko «Herriz herri» atalean, tokian tokiko hiztegi batzuk kontsultatzeko modua dago. Azken urteotan gai horretaz lan gehien egin eta argitaratu duen ikerlaria Iñaki Gaminde da.

 abade: apaiz.
 agorril: abuztu.
 aitaita: aitona.
 amaitu: bukatu.
 amama: amona.
 amata(t)u: itzali.
 artaziak: guraizeak.
 bagil: ekain.
 baltz: beltz.
 bariku: ostiral. 
 barri: berri.
 baso: mendi.
 batzar: bilera.
 beilegi: hori (kolorea)
 berba: hitz.
 berakatz: baratxuri.
 domeka: igande.
 ederto: ederki.
 edur: elur.
 eguazten: asteazken.
 eguen: ostegun.
 ei: omen.
 erdu: etorri (inperatiboa).
 ete: ote.
 garagarril: uztail.
 gatzatu: mami (gaztanbera). gitxi: gutxi.
 gura: nahi.
 izara: maindire.
 izeko: izeba.
 lorail: maiatz.
 ilbaltz: urtarril.
 indaba: babarrun.
 jaramon: kasu, arreta.
 jezarri: eseri.
 jausi: erori.
 jorrail: apiril.
 kirikino: triku.
 karu: garesti.
 korta: ukuilu.
 labandu: labaindu, irristatu.
 lantzean behin: noizean behin.
 lapiko: eltze.
 lar, larregi: gehiegi.
 le(ge)z: bezala.
 lei: izotz.
 lepo: bizkar.
 lotu: gelditu.
 madari: udare.
 mailuki: marrubi.
 mihin: mihi.
 martitzen: astearte. mosu: aurpegi.
 motz: itsusi.
 odoloste: odolki.
 okela: haragi (jatekoa).
 olgeta: jolas.
 oratu: heldu.
 ortu: baratz.
 osatu: sendatu.
 oste: atze.
 ostarku: ostadar.
 otu: bururatu.
 papar: bular.
 pernil: urdaiazpiko.
 sama: lepo.
 txarto: gaizki.
 txiker: txiki.
 txilio: garrasi.
 udagoien: udazken.
 uger egin: igeri egin.
 uri: hiri.
 urre: hurbil.
 urrin: urrun.
 uzki: ipurdi.
 zapatu: larunbat.
 zarama: zabor.
 zelan: nola.
 zemendi: azaro.
 zezeil: otsail.

 Literatura 
 Historia 
XVI. mendean, Esteban Garibai (1533-1599) arrasatear historialariak jasotako balada eta eresiak mendebaleko euskararen lekuko zaharrenetakoak dira. Joan Perez de Lazarraga arabarrak gutxi gorabehera 1567tik 1602ra bitartean idatzitako lanak biltzen dituen eskuizkribu bat 2005ean aurkitu zen, Madrilgo liburu zaharren denda batean. Lazarragaren eskuizkribua Hego Euskal Herriko euskarazko idazlan literario zaharrena da; eta haren euskara mendebaleko euskaratik —eta, zehazkiago, Debagoiengo euskaratik— hurbil dago, nahiz eta beste euskalkietako ezaugarri asko ere badituen (Rosa Miren Pagolaren hitzetan, «mugako hizkera denik ere zail da ukatzen»).Pagola, Rosa Miren, 2006, «Lazarragaren eskuizkribua: grafiak, hotsak eta hitzak», in C. Isasi Martínez & S. Gómez Seibane (arg.), Lingüística Vasco-Románica. I Jornadas = Euskal-Erromantze Linguistika. I. Jardunaldiak. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 539-561 (= Oihenart 21). 

XVIII. mendean, Pedro Ignazio Barrutia (1682-1759) Arrasateko eskribau aramaioarrak idatzitako Acto para la nochebuena ("Gabonetako ikuskizuna"), ezagutzen den Hegoaldeko antzezlan zaharrena da.

Mendebaleko euskara literatur euskalki moduan XIX. mendetik aurrera hasi zen gorpuzten, bereziki Juan Antonio Mogel eta Pedro Antonio Añibarroren lanetatik abiatuz. Mogelek Markinako euskara hartu zuen eredutzat eta Añibarrok, berriz, Arratiakoa.

XX. mendean, Jaime Kerexetak Biblia bizkaierara itzuli zuen, 1976an.

 Idazleak 
Bizkaierazko idazle aipagarrien artean, hauek ditugu ezagunenetarikoak:
 Joan Perez Lazarraga (1547-1605), Arabako Larrea herrian jaioa, Lazarragaren eskuizkribuaren egilea.
 Joan Antonio Mogel (1745-1804), eibartar apaiza, Peru Abarka eleberriaren egile.
 Pedro Antonio Añibarro (1748-1830), Areatzan jaiotako frantziskotar idazlea.
 Bartolome Madariaga (1768-1835) euskal idazle eta karmeldarra izan zen.
 Felipe Arrese Beitia (1841-1906), Otxandion jaiotako olerkari eta idazlea.
 Txomin Agirre (1864-1920), ondarroarra. Bere lan nagusi biak euskalki banatan idatzi zituen: Kresala bizkaieraz eta Garoa gipuzkeraz.
 Ebaristo Bustintza "Kirikiño" (1866-1929), mañariar idazle eta kazetaria.
 Estepan Urkiaga "Lauaxeta" (1905-1937), Xabier Lizardi eta Nikolas Ormaetxea garaikideekin batera, euskal poesia irauli eta berritu zuen laukiztarra.
 Eusebio Erkiaga (1912-1993), lekeitiar irakasle eta kazetaria.

 Hiperbizkaiera 

Hiperbizkaiera terminoaItziar Laka Mugarza, «Hiperbizkaieraren historiaz I», 1987, ASJU 21, 409-421 Koldo Mitxelenak asmatu zuen, XX. mendearen hasieran Bizkaiko idazle garbizaleak erabiltzen hasi ziren euskara eredua izendatzeko.

Itzulpena: 

Idazle haiek mendebaleko euskarak gainerako euskalkiekin dituen ezaugarri komunak saihesten ahalegintzen ziren, horiek euskara giputzetik "kutsatutako" forma arrotzak zirelakoan. Hala, soilik Bizkaian (edo Bizkaiko txoko batzuetan) erabiltzen ziren adizkiak eta hitzak aukeratzen zituzten: gura (latinezko gula(m)-etik), mendebalekoa ere baden nahi-ren ordez; jagon, zaindu ohikoagoaren ordez; eragon, Orozko eta Zeberion bakarrik erabilitako aditza, jardun-en ordez, besteren artean.

Joera horren hasiera, Juan Mateo Zabala bilbotarrak 1848an argitara emandako Verbo regular del dialecto vizcaíno gramatika-lanean dagoela dirudi. Geroago, Resurreccion Maria Azkueren Euskal Izkindea-Gramática Euskara lanak, aranazaleei garbizalekeriaren bidea ireki zien, nahiz eta gero Azkuek berak bide hura gaitzetsi. 

Juan Mateo Zabalak bizkaiera bizitik aditz forma "erregularrenak" aukeratzen zituen, horiek forma zaharrenak zirela iritzita. Beraz, Zabalari gintzazan bezalako formak giñean bezalakoak baino "jatorragoak" zirela begitantzen zitzaion, batzuk besteak baino erregularragoak zirela-eta. Azkuek, berriz, urrats bat gehiago eman eta forma horien biziaz harago egin zuen eraikuntza, hau da, inoiz izan gabeko aditz formak asmatu zituen: hark eraikitako jatorrizko euskaran, izan-en orainaldiko adizkiak honako hauek ziren: ni nai, i ai, a dai, gu gaiz, zu zaiz, arek daiz.

Ia beti, hiztunek analogiaz sortutako adizki berriagoak ziren jatortzat hartzen zirenak, eta muturrera eramandako joeretan, herriak darabiltzan adizkiak baztertu eta berriak asmatzen ziren. Hala, ordu arte bizkaiera idatziaren tradizioan erabat arruntak ziren ditut, ditudaz, ditugu, dituez eta antzekoen ordez, hiperbizkaierazaleek adizki analogikoak hobetsi zituzten: dodaz, doguz, dozuz eta abar. Era berean, Mendebaleko literaturan erabat orokorra zen ditu(z) formari, herri gutxi batzuetako dauz berrikuntzak hartu zion tokia testu idatzietan, ia erabat ordezkatzeraino.

Egungo egoeran, mendebaleko euskararen eredu literarioa bultzatu eta zabaldu nahi duten taldeen barruan, oraindik bizirik dirau euskara horren ezaugarri bereziak nabarmentzeko gogoak. Batzuetan, batasunaren kalterako.

 Elkarteak 
Labayru ikastegiak mendebaleko euskara era akademikoan lantzen du 1970etik, informazio zabal-zabala eskainiz, eta horren inguruko ikastaroak ere antolatzen ditu. Egoitza Nagusia eta Hizkuntza Arloa Bilbon dauka eta Etnografia Arloa eta Euskal Biblioteka, Derion.

Mendebalde Kultura Alkarteak euskalkiaren inguruan era zehatzean lan egiten du, helburuak hauexek izanda, haien hitzetan:

 Hedabideak 
 Irratiak 
 Bizkaia Irratia: programazio guztia euskara hutsean da eta bizkaiera batuan, ezaugarri bi horiek dituen irrati bakarra izanda. Egunero emititzen dute etengabean irrati-saioekin edo musikarekin.
 Anboto irratia FM 107.1 (Anboto Komunikabideak, Durangaldea).
 Arrakala Irratia. FM 106 (Lekeitio).
 Arrate Irratia. FM 87.7 (Eibar).
 Arrasate irratia. FM 107.7 (Debagoiena).
 Bilbo Hiria Irratia. FM 96.0 (Zenbat Gara elkartea, Bilbo).
 Itsuki Irratia. FM 107.3 (Bermeo).
 Matrallako Irratixa. FM 102.8 (Eibar).
 Radixu Irratia. FM 105.5 (Ondarroa).
 Tas-Tas irrati librea. FM 97 (Bilbo).

 Aldizkariak 
 Aikor hilabetekaria (Txorierri).
 Anboto aldizkari elektronikoa (Durangaldea).
 Bagabiz Aldizkaria (Gernika).
 Barren astekaria (Elgoibar).
 Begitu aldizkaria (Arratia).
 Berton hilabetekaria (Mahatserria - Bilbo).
 Bizkaie aldizkari elektronikoa: 2001etik online, Bizikai Kultura Alkartearen ekimena da.
 Drogetenitturri aldizkaria (Ermua).
 Eta kitto! aldizkaria (Eibar).
 Kalaputxi hilabetekaria (Mutriku).
 Pil-pilean aldizkaria (Soraluze).
 Prest! aldizkaria (Deustu - Bilbo).

 Telebistak 
 GOITB telebista (Debagoiena).
 Urdaibai Telebista (Gernika).

 Egunkariak 
 Goiena. Debagoiena (Gipuzkoa).

 Blog komunitateak 
 Bizkaie aldizkari elektronikoaren blog komunitatea, euskalkidun egileek osatua.

Hortik kanpo, Bizkaiko eta Deba ibarreko blogari bakan batzuek ere mendebaleko euskara erabiltzen dute.

 Ikus, gainera 
 Bizkaiko idazleen zerrenda
 Euskalkiak

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Labayruren hiztegia, on-line (euskara-gaztelania)
 Bizkaiera.com, Bizkaiko Foru Aldundiak eta Bizikai Alkarteak abiatutako webgunea. Informazio zabala ematen du mendebaleko euskararen ezaugarri gramatikalei buruz, bai eta datu historikoak, literaturari buruzkoak, bibliografia interesgarria eta eredu estandarraren inguruko proposamenak ere. Hori da, hain zuzen ere, guztiz osatzeke dagoen lana: eredu batu finkoa, idazterako orduan zalantzarik emango ez duena. Azpieuskalkiei dagokienez, beste sailkapen bat erabiltzen dute webgune horretan.
 Badihardugu Euskara Elkartea. Deba Ibarreko Euskara Elkartea
 Bizkaiera hiru.com webgunean
 Mendebalde Kultur Alkartea
 Bizkaiera hiztegitxoa
 Koldo Zuazo, «Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz», Berria 2007-12-09.
 Bizkaierazko euskalduntzeari buruzko erreportajea, Argia, 2006-10-01.
 Getxoko bizkaiera ikasleei buruzko erreportajea, Argia, 2008-04-20.
 Koldo Zuazo, «Euskara Araban», Uztaro 21. zenbakia.
 Mikel Hernandez Abaitua, «Euskara batua, bizkaiera eta zuberera».
 Hiperbizkaierari buruz, Argia astekarian.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Mendebaleko euskara
Kategoria:Bizkaiera