Oñati

Oñati Gipuzkoako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Debagoiena eskualdekoa. 11.549 biztanle zituen 2024ko azaroan. Gipuzkoako herririk handiena da hedaduraren aldetik, 108,2 kilometro koadroko azalerarekin. . Herriguneak maila handiko monumentu asko ditu, batez ere Pizkundekoak eta Barrokoak. Han dago Sancti Spiritus Unibertsitatea, berariaz unibertsitate izateko eraiki zen eraikin platereskoa. Herrigunetik kanpo Aizkorriren magalean dago Arantzazuko santutegia, Gipuzkoako zaindaria den Arantzazuko Ama Birjinaren omenez eraikia, Euskal Herriko XX. mendearen erdialdeko lan arkitektoniko-artistiko osoena. Oñatiarrek txantxiku («igel») ezizen herrikoia dute.

Oñatiko ezaugarririk nagusienetako bat bere izaera unibertsitarioa da. Rodrigo Merkado Zuatzolak 1545ean Sancti Spiritus Unibertsitatea eraiki zuen, bere jarduera 1901raino iraun zuena. Eta tradizioari jarraituz, kooperatiben sortzailea izan zen Don Jose Maria Arizmendiarrietak 1960an gaur egun Mondragon Unibertsitatearen barnean dagoen Enpresagintza Fakultatea sortu zuen.

Eta bigarren ezaugarria erdi arotik Oñatin industriak izan duen garrantzia da, hasieran burdinaren arloan eta ibai ondoko olen bidez, eta XIX. mendetik hona enpresa kapitalista zein kooperatiben eraginez. Izan ere, 2024an atzerrian filialak dituzten enpresa sendoak daude, gehienak metal mekanika arlokoak, hala nola Garay SA, ULMA taldea K.E., Natra Oñati SA, ONNERA Group K.E., Lana K.E, etab. Horrela, 2015ean 10.000 biztanletik gorako Espainiako langabezia txikienaren herria izan zen. 

 Geografia 
 Inguru naturala 
Udalerria ingurune menditsuan dago, eta Aizkorri, Aloña, Zaraia eta Elgeako mendilerroek mugatzen dute. Iturburua bertan duen Oñati ibaia Debaren ibaiadar nagusienetakoa da.

 Mugakideak 
Iparraldean Bergara eta Antzuola; hegoaldean Barrundia eta Donemiliaga, (Araba); ekialdean Legazpi; eta mendebaldean Arrasate eta Aretxabaleta.

 Auzoak 
Herriguneaz gain, beste 16 baserri-auzo ditu: Arantzazu, Araotz, Uribarri, Lezesarri, Urrexola, Murgia, Olabarrieta, Berezao, Garagaltza, Goribar, Zañartu, Torreauzo, Garibai, Santxolopetegi, Zubillaga eta Larraña.

Auzo hauetatik historikoki elizate izena Urrexolak eta Araotzek dute. Era berean, Araotzek hainbat auzune ditu: Elizondo, Ugaran, Jausoro, Zubia, Madina edo Maiña, Araotz Urruti edo Aratzurti, Agerre, Aizkorbe, Uriarte eta Gerneta. 

 Historia 

 Historiaurrea 
Oñatin azaltzen diren historiaurreko aztarna zaharrenak (erramintak bakarrik, ez giza aztarnak) Erdi Paleolitikokoak dira, duela 80.000 urtekoak. Ondorengo garaikoak, Goi Paleolitikotik aurrera, ugariagoak dira.

 Erdi Paleolitiko 

 Datazioa: Kristo aurreko (k.a) 35.000 urte Euskal Herrian.
 Gizakia: Neandertal: izen zientifikoaz ezagutzen dugu garai hartako gizakia Oñatin ez dugu bere arrastorik aurkitu; bai, ordea bertatik oso gertu, Arrasaten, Lezetxiki kobazuloan hain zuzen ere. Berau da Euskal Herrian aurkitu den giza aztarnarik zaharrena.

 Goi Paleolitiko 

 Datazioa: Kristo aurreko (k.a) 35.000-9.500 urte Euskal Herrian.
 Gizakia: Cro-Magnon izeneko gizaki mota dugu garai honetakoa. Oñatin ere bizi izan zen, bere erremintak aurkitu baitira. Gizaki honek, egungo gizonaren antza zeukan. Hezurrezko erremintak egiten zituzten; baita haitzuloetako pinturak margotu ere.

 Goi Paleolitikotik Brontze Garairaino 

 Datazioa: Kristo aurreko (k.a) 9.500-1.200 urte Euskal Herrian.
 Gizakia: Egungoa. Abeltzantzaren hasiera mendi gainetan. Brontzea erabiltzen zuten. Monumentu megalitikoak jasotzen zituzten, hala nola trikuharriak, iruñarriak eta harrespilak.

 Historiaurreko aztarnak 

 Haitzuloak: Txomen koba erdikoa, Zabalaitz, Iritegi, Aizkirri, Arrikrutz, Arantzazu, Gaztiasoro, Anton koba, Hartzen koba, Sandaili, Orkatzategi, Madina-zubieta, Urtao II
 Agerian: Arenazarko korta, Erroitegi, Otzarritza.
 Megalitismoa: Elgea-Artiako Estazio Megalitikoa, Brinkola-Zegamakoa, Orkatzategikoa, Satui-Arrolamendiko.
 Tumuluak: Aitzgain, Gallerdi, Linatza, Jentiletxe, Urtao, Urtapotolueta II, Malla
 Trikuharriak: Artaso, Artzanburu, Urtapotolueta I
 Iruinarria: Mugarriaundi
 Aurkikuntza isolatuak: Arritxikietako harkaitza, Petrinatzeko harkaitza, Arrikrutzeko lehoia.

 Oñatiko Jaurerria 
Oñatiko Jaurerria XII. mendetik XIX. mendera arte Oñati eta inguruko herrietan garatu zuten Erdi Aroko aginte sistema izan zen.
 Erdi Aroa 
Oñati mende luzez jaurerri burujabea izan zen, eta gero konderria, 1845 arte ez baitzen Gipuzkoan sartu. Ez dago Oñatiko oraingo hirigune historikoaren ezarpenaren jatorria doitasunez zehazten duen agiririk. Nahiz eta bibliografiak jatorri goiztiarra baiesten duen, dela Oñatiko antzinako gunearena, dela hango Gebara etxearena —ustez 1149koa den agiri baten aipamena errepikatzen da, eta haren bidez Ladron Eneko kondeak, Gebara eta Oñati etxeko jaunak, bere ondasun guztien dohaintza egin zion bere semeari—, gaur badakigu testu horren ustezko antzinatasuna ez dela egiazkoa.

Dena dela, zentzuzkoa dirudi hirigunearen jatorria San Migel elizaren inguruan kokatzeak. Eliza horren lehenengo erreferentzia dokumentalak 1200ra garamatza, urte horretan Juan de Prejanok, Calahorrako apezpikuak, bere aurrekoak «Ecclesiam sancti michaeli de Onati» elizari emandako induljentzia batzuk berretsi baitzituen.

Oñatik berezitasun bat ere bazuen, jaurgoko udalerri gutxietako bat zelako, nahiz eta gero konderri izatera pasa zen (XIII. mendeko dokumentu batzuen arabera, titulu hori gebaratarrek erabiltzen zuten, geroago Oñatiko konde izan zirenek). Gebaratarrek Gaztelako erregeak emandako eskubide eta pribilegio batzuk zeuzkaten, eta haien bidez, botere judizial, politiko, ekonomiko eta erlijiosoa kontrolatzen zuten. Oñatiko biztanleek etengabe egin zituzten saioak jaunaren boteretik askatzeko. 1338an hasi ziren eta Gipuzkoarekiko anexioa 1540an eskatu zen arren, lotura hori ez zen 1845 arte behin betiko gauzatu.

 Izurri atlantikoa 
1597 eta 1598ko udak gogorrak izan ziren Oñatin. Urte horietan kostatik sartu zen Izurri atlantikoa herrira iritsi zen, eta 1.200 pertsona inguru hil zituela kalkulatzen da. Gainera, denbora horretan inguruko herrietatik isolatuta egon zen, bizirauteko beharrezkoa zen garirik gabe, eta gaixotzeko beldurrez ziren askok mendira jo zuten, aziendak hiltzen utzita edo zuhaitzetako fruituak jaso gabe. Goseak, izurriarekin batera, biztanleriaren herena inguru hil zituen. Arantzazuko Santutegiak ere egoera gogorra izan zuen, heriotzaz gain ez baitzuen bizirauteko nahiko janari lortzen.

 XVI. mendetik gaurdaino 
- 1836-1839: Euskal Herrian Lehen Karlistaldiak amaiera "Oñatiko ituna" ezarriz izan zuen. Hainbat negoziaketen ondoren, Lazarraga jauregian 1839.eko abuztuaren 29an, hamar ataleko ituna sinatu zuten, karlisten aldetik Iturbe eta Egia jeneralek eta liberalen aldetik Baldomero Esparterok. Handik bi egunera armada bietako hainbat batailoi Bergaran batu ziren, eta bertan Espartero eta Rafael Maroto jeneralek "Bergarako besarkada"rekin eszenifikatu zuten Lehen Karlistaldiaren amaiera.

- 1845: Gipuzkoako probintzian sartzea: Oñati urtero gonbidatzen zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiko batzarretara, eta 1845ko abuztuan Ordizian izan zen bileran sei ordezkariko komisio bat joan zen, Bixente Artazkotz buru zela. Baldintzok konako hauek izan ziren:

 1. Ormaiztegitik Gatzagara zabaltzekotan zen erregebideak probintziaren gain joan behar zuela. Bi urteren epe barruan egin behar zen bide hori Udanatik behera etorriko zen, eta herri barrutik pasatu ondoren, San Prudentzioko bide gurutzeraino ailegatu.
 2. Probintziak, duela gutxi arte Sancti Spiritus Unibertsitatea zenari eta Karlistaldiaren ondoren zoritxarrez institutu moduan zegoenari, urtero 20.000 errealen bidez lagunduko zion.
 3. Egunen batean institutu hori berriz unibertsitate bihurtuko balitz, laguntza hori neurri egokian gehitu beharko litzateke.

Eragozpenik gabe onartuak izan zirenez, aurrerantzean Oñati probintziako partaide izan zen gauza eta kontu guztietarako, inguruko herrien maila berean. 

- 1872-1876: Bigarren Karlistaldia eta Monetaren Errege Etxea. Bigarren Karlistaldian (Euskal Herriaz kanpora sarritan Hirugarren Karlistaldia deitua) Karlos VII. erregegaiak gorte “ibiltari” antolatu zuen, horietako bat Lazarraga jauregia izanik. Oñatiko alkate Kornelio Garai liberal sutsua zenez, 1873an bere Garai pospolo fabrika itxi eta Donostiara joan zen bizitzera. Karlos VII.a estatu paralelo bat eratzen saiatu zen, bost "ministerio" sortuz: Guda, Kanpo-Harremanak eta Estatua eta Grazia, Justizia eta Ogasuna, hainbat erakunde eta baliabide propioekin, hala nola Kode Penala, Auzitegi Gorena, Aduanak eta Posta zerbitzua. Ondorioz, Oñatik bi eratako aldaketak izan zuen:

 Lehen Karlistaldiaren garaitik Sancti Spiritus Unibertsitateak bere maila galdua zuelako, Karlos VII.a Euskal Herri osorako Unibertsitate berri bat eratzen hasi zen, Oñatikoa ardatz hartuz,
 Hutsik geratu zen Garai fabrikan eraikinean eta bertako makineria erabiliz ipini zuen txanpon-fabrika. Bertan egin zituzten zilarrezko eta kobrezko txanpon karlistak, honako inskripzioarekin “Monetaren Errege Etxea - Oñati - 1875.eko urria” (Real Casa de la Moneda - Oñate - Octubre de 1875).

- 1918: Eusko Ikaskuntzaren eta Euskaltzaindiaren sorrera. 

Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Udalak antolatuta, Oñatin Euskal Lore Jokoak ospatu ziren 1902ko San Migel egunaren bueltan, eta literatura, musika, kirola eta artisautza uztartu ziren hiru egunetan zehar. Arrakastatsuak izan ziren, eta 1918an Aldundiak, Oñatin euskal ikasketei buruzko kongresu bat egiteko deia luzatu zien  Araba, Bizkaia, Nafarroako Aldundien patronatuei. Horrela, 1918ko irailaren 1etik 8ra Eusko Ikaskuntzaren I. Kongresura deitu zuten, Sancti Spiritus Unibertsitatean egiteko.

Kongresua antolatzerakoan 200 partehartzailera ailegatuz gero arrakastatsua izango zela zioten. Azkenean bakarkako 783 kongresu-kidek ordaindu zuten matrikula, gehi 96 babeslek, horien artean 67 udaleko ordezkarik. Han egon ziren baita 54 txostengile eta hainbat gotzain. Eta lau Ahaldun Nagusiak mikelete, forale, miñoi, mazolan, danbolintero eta musikoekin joan ziren. Partehartzaile gehienak herriko etxe partikularretan hartu zuten ostatu, eta Sancti Spiritusen aretorik ez zegoenez 1000 pertsonentzat, Garai fabrikako pabiloi nagusitik makinak kendu eta kongresuko Areto Nagusia izateko prestatu zuten, hasiera eta amaiera ekitaldi nagusiak egiteko. 

Oñatiko alkateak euskaraz eman zien ongi etorria bildutakoei, ondoren Gipuzkoako Aldundiko presidentea aritu zen, gero Gasteizko eta Baionako gotzainak, eta amaieran Alfontso XIII Espainiako erregeak hitzaldi enpatiko batekin inauguratu zuen Kongresua. 

- 1953: Ziklo-kroseko munduko txapelketa: Lehen edizioa 1950 urtean Parisen izan zen. Garai hartan Oñatin elkarte bakarra zegoen, 1927an sortutako  “Txantxiku txoko” izenekoa, eta kirolean zein kulturan dinamismo handia zuen. 1949an Aloña Mendi futbol taldea sortu zen, eta Parisen egindako edizioak zuzendaritzakoen arreta erakarri zuen. Helburu horren atzetik, hurrengo urteetan inguruko eta nazioarteko hainbat txirrindularitza txapelketa eratu zuten, Txirrindularitzaren Nazioarteko Batasunari antolakuntza ahalmena erakusteko. Horrela, 1951an Luxenburgon eta 1952an Genevan egin ondoren, 1953an Oñati antolatu zen arrakasta handiz, Jean Robic frantziarra izan zela irabazlea.
- 1968: Arantzazuko Batzarra eta euskara batua: 1918ko Oñatiko Kongresuan Euskaltzaindia sortu zenean, Resurreción Maria Azkuek eta beste hizkuntzalari batzuk urteetan zuten helburua gauzatzeko aukera ikusi zuten. Baina gorabehera politikoengatik bereziki ez zuten finkatzerik lortu. 1956an Euskaltzaindiak Arantzazun Gerraosteko lehen Batzar bat egin zuen, berriro ekin zitzaion euskara batua sortzeari. 1964an Txillardegik bultzatuta  Baionan euskaltzale talde batek Euskal Idazkaritza sortu zuen, eta hainbat bilera egin ondoren euskara batuaren oinarritzat jo litekeen testua onartu zuten. Testu hori erabili zen  Arantzazuko Batzarrak 1968ko urriaren 3tik 5era eman zuen txostenaren aurrekari nagusia. Guztira 37 hizkuntzalari elkartu ziren, eta  euskara batzeko lehen arau-multzoa finkatu zuten, hizkuntza idatzian erabili beharreko ortografiaren, morfologiaren, deklinabidearen eta neologismoei buruz, eta Arantzazuko txostena izenarekin argitaratu zen. Ondoren Koldo Mitxelena arduratu zen txostena garatzen, eta 1973an osatu zuten aditz batuaren taula.  

 Egitura 

 Gizarte zerbitzuak: 

 San Martin egoitzahttps://www.oñati.eus/eu/udal-zerbitzuak, Pake Leku Elkartea, Lagun Leku Elkartea

 Hezkuntza 

 Arautua: Mondragon  Unibertsitateko Enpresagintza Fakultatea Koop. E., Txantxiku  Ikastola, Koop. E., Urgain Eskola , Elkar Hezi Ikastetxea, Oñatiko Lege Soziologiako Nazioarteko Erakundea
 Ez arautua: Jose de Azpiazu Musika Eskola, Bedita Larrakoetxea Udal Euskaltegiahttps://www.oñati.eus/eu/udal-zerbitzuak/euskara-eta-hezkuntza/bedita-larrakoetxea-udal-euskaltegia, Natur eskolahttp://natureskola.eus/, Txinparta Bertso Eskola, Jabetze Eskola

 Kultura: 

 Herrikoia: Oñatz Kultur Elkartea eta Oñatz dantza taldea, Olaiturri Kultur Elkartea, Artixa Kultur Elkartea. 
 Udalak antolatuta: Kultur Etxea, Liburutegia, Santa Ana antzokia, Arrikrutz interpretazio gunea, San Migel Errota Interpretazio Gunea, Gaztelekua, Ludoteka 
 Musika: Oñatiko Musika Banda, Ganbara eta Hots Abesbatzak, Oñati Abesbatza, Pake Lekuko Aloña Abesbatza, San Migel Parrokiako bi koruak, Aita Madina Txistulari Taldea Lizargarate Trikitizale Elkartea. Eltziako 20 rock musika talde

 Kirola 

 Elkarteak: Aloña Mendi Kirol Elkartea (alpinismo, atletismo, saskibaloia, eskubaloia, txirrindularitza, negu kirolak, espeleologia, areto futbola, kirol-gimnasia, karate, kenpo, igeriketa, pilota, eta triatloia.) (1949), Atxintxika Taldea, Bizi Hadi Kirol Talde inklusiboa,
 Azpiegiturak: Zubikoa kiroldegia, Futbol zelaiak: Azkoagain (1949) eta Larraña (1966), Pilotalekuak: Arantzazukoa (1761) Herrikoa (1860), Garaikoa (1910),  Araozkoa (1953), Zubillagakoa (1960), San Lorentzokoa (1965), Zubikoa (1984), Olabarrietakoa eta Madalenakoa.

 Energia:  
 Oñatiko Ur Jauziak 
 Elgeako Parke Eolikoa

 Hirigintza 
Hirigunea monumentu multzo berezia da, ibarreko erdialdean kokatua, eta morfologia berezia eta perimetro zehaztua dituena. Gunearen egiturapena barrendik egiten da, denborarekin erantsiz joan diren bideen arabera. Jatorrizko gunea XIII. mendekoa da, eta inguru horretan itxuratzen da: Kale Zaharreko zati bat —San Migel elizaren ondoan igarotzen da, eta Errege Bideak Oñatitik pasatzean egiten duen trazatua markatuz—, San Anton kalea, Santa Marina enparantza eta Mendiko kalea, hau dena Zumeltzegi muinoaren inguruan, Arranoaitz errekaren eskuineko ertzean, Santa Marina izan ezik.

XIII. mendearen amaieran edo XIV. mendearen hasieran zabalgunea sortu zen, hiriaren hiri bilbea beste aldera zabaldu, eta banaketa eta okupazioko modu ordenatu bat ezarri. Bat dator Kale Barriarekin eta Atzeko Kalearekin, kale horietan nagusi baitira eraikuntza zainduak, material onekoak eta lerro soilekoak. Hala ere, sute bat piztu zen 1488an, eta egurrezko etxe asko suntsitu ziren, berreraiki egin behar izan zituztenak. XV. mendean, beste bi nabe, gotikoak, erantsi zitzaizkion San Migel parrokiari, eta haren inguruan «Zazpibideta» aldea egituratu zen.

XVI. mendean Unibertsitatea eraiki izanak eta merkataritzaren eta eskulangintzaren garapenak hazkundeko dinamikari eustea ahalbidetu zuen, eta ondoz ondo beste hiri-espazio batzuk egituratzea. Urbanizatze-prozesuak XVII. eta XVIII. mendeetan jarraitu zuen, eta Kale Barria Kale Zaharrarekin batu zen zubi batzuen bidez, eta, XIX. mendearen amaieran, Foruen Enparantza eta Santa Marina Enparantza sortu ziren.

Eskema lineala nagusitzen da, Kale Zaharraren, Kale Barriaren eta Atzeko Kalean inguruan, eraikuntza atxikiko orube estu eta sakonak dituena. Foruen Enparantzako espazioa topaleku moduan sortu zen, Zazpibideta aldeko bilgune txikia hobetzeko. Eskema lineal horren adarkatzeak ibilbide irregular batzuetan gauzatzen dira, Kale Zaharra Kale Barriarekin batuz, eta hego-ekialdean bide-zati isolatu batzuetan, errebalek zati batean desitxuratu egiten baitute egitura hori.

Hala ere, ardatzen indarrak eta adarkatzeak egituratzen dituen Foruen Enparantzaren eskalak irakurketa argia ematen diote hiri bilbearen multzoari. Aipatu behar da irregulartasun horiek ematen diotela bilbeari bategite zeiharren eta eskala txikien berezitasuna.

 Demografia 

2001eko San Migel parrokiako pastoral-orriak Oñatiko abizen ohikoenen honako zerrenda zekarren: 292 Ugarte, 214 Igartua, 202 Guridi, 186 Elortza, 182 Kortabarria, 176 Arregi, 157 Urzelai, 153 Biain, 140 Anduaga, 133 Zubia, 122 Liarralde, 121 Agirre, 114 Aiastui eta 108 Aranburu.

 Izaera unibertsitarioa 
Kooperatiben sortzailea izan zen Don Jose Maria Arizmendiarrietak 1943an Arrasaten eskola tekniko bat sortu zuen, gerora Mondragon Goi Eskola Politeknikoa izena hartuko zuena. Eta hura osatzeko 1960an Oñatin administrazio eta kudeaketa eskola bat sortu zuen, ETEO izenekoa eta kooperatiba izaerakoa baita, gerora Enpresagintza Fakultatea izena hartuko zuena.

Arizmendiarrietak 1961eko urtarriletik martxora bitartean, MEDUO - Oñatiko Unibertsitateko Hezkuntza Mankomunitatea (Mancomunidad Escolar de la Universidad de Oñati) proiektu berria ondu eta Madrilgo Hezkuntza Ministerioan aurkeztu zuen. Debagoienako Haraneko hainbat herriren ekintza bat zen, 50.000 biztanle batzen zituena, Oñatiko Sancti Spiritus Unibertsitate zaharraren tradizio historikoari jarraituz, Unibertsitate Zentro Kooperatibo sare bat sortzeko, irabazi-asmorik gabeko eta onura publikoko unibertsitate kooperatibo pribatu gisa. 1991ean estatuan unibertsitate pribatuak sortzeko legea onartu zenean, Eusko Jaurlaritzaren eskumenen artean kokatu zen, eta Eusko Legebiltzarrean proiektua aurkeztu ondoren, 1997an Mondragon Unibertsitatea berria gauzatu zen, Legebiltzarreko alderdi guztiek aho batez onartuta. 

 Ekonomia 

 Datuak sektoreka 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lurrari lotutako lehen sektorea BEGaren % 0,8; Artisautzari eta Industriari lotutako bigarren sektorea, % 66,1; Zerbitzuei lotutako hirugarren sektorea, % 29,9; eta Eraikuntza, % 3,2. XIX. mendearen hasieran, biztanleen erdia baino gehiago nekazaritzan eta artzaintzan aritzen zen, baina gaur egun baserrietako gazteak herriko fabriketara joaten dira lanera, eta ordu libreetan landa-lanetan laguntzen dute. 

 Bigarren sektoreko lanbideak historian zehar 

 Burdingintza: iltzeginak, sarrailagileak, errementariak, galdaragileak, ontzigileak, olagizonak.
 Ehungintza/Jantzigintza/Larrugintza: zapatariak, ehuleak, jostunak, zurratzaileak, marrageroak, lehengaien maisuak.
 Eraikuntza: harginak, arotzak, igeltseoak, teilagileak.
 Elikadura: errotariak, txokolategileak, gozogileak, okinak.
 Beste batzuk: saskigileak, ontzigileak, erlojugileak, zilargileak.

 Industriaren bilakaera XV. mendean 
Historikoki Oñatin siderurgia izan da pertsona gehien enplegatu izan duen azpisektorea, eta horrela XV.mendean olagizon eta errementari ugari zeuden hainbat armadatarako lantzak, zolak eta bonbardak egiten ziren. XVI. mendearen hasieran bi burdinola handi zeuden, non burdin minerala urtzen zen lingote bihurtuz, ondoren 79 sutegietan eraldatzeko. Bertan zartaginak, burdineria, iltzeak eta abar egiten ziren. Minerala gaur egun desagertuta dauden Arrasateko Udalako meategietatik zetorren. XVII. mendean burdineria, arkabuzak, aihotzak, aizkorak, guraizeak, iltzeak eta abar egiten ziren. Produktu horietako batzuk Ameriketara, Portugalera, Sevillara eta abarretara esportatzen ziren, batez ere elikagaien, espezien eta abarren truke.
Oñatira ehunka pretsona dira egunero industria-lantegietan lan egitera, txanda bateko edo hainbat txandetako lanaldietan, lan-kargen arabera. Epresa lehiakor txiki eta ertain ugari dago, eta enpresa nagusienak honakoak dira:

 “Juan Garairen Semeak SA”. Enpresaren jatorria 1864. urtekoa da, Kornelio Garai Zuazubizkar aretxabaletarrak 21 urterekin pospolo fabrika bat eraiki zuenean Oñatin, herriari bultzada ekonomiko nabarmena eta etorkizunerako perspektiba berriak jasoz. Oñatiren alde egindako lana eskertua izan zen bertako bizilagunengatik, eta behin baino gehiagotan aukeratu zuten alkate. Bere ibilbide luzean txanponak ekoiztu ditu, euritakoen hagaxkak, soldatutako altzairuzko hodiak, beroan luzatutako eta kalibratutako letoizko barra eta profilak, hotzean kalibratutako doitasunezko altzairuzko hodiak, eta automobilgintzarako osagai tubularrak. 2024an Oñatiko enpresan 400 langile ditu, eta Eslovakiako zein Mexikoko beste bi lantegietan 90 eta 200.

 “ULMA Taldea Koop. E.” bederatzi kooperatibak osatzen dute 2024an: ULMA Agrícola, ULMA Architectural Solutions, ULMA Construction, ULMA Conveyor Componets, ULMA Embedded Solutions, ULMA Forged Solutions, ULMA Handling Systems, ULMA Lifting Solutions eta ULMA Packaging.Jatorria 1957an du, zenbait gaztek inguruko txokolatearen industriari zerbitzu emateko tailer mekaniko bat sortu zutenean. 1961ean lehen kooperatiba industrial  bilakatu zen, Talleres ULMA S.C.I. Ondoren beste enpresa batzuk ere kooperatiba bilakatu zirenez, 1989an hiruren artean ULMA taldea eratu zuten, guztira 678 langile zirela. Gerora beste kooperatiba batzuk sortu ziren, taldea handituz, eta 2023an Oñatin zein kanpoan guztira 5.600 langile batzen zituen.

 “ONNERA Group” taldea zazpi enpresak osatzen dute 2024an: FAGOR PROFESSIONAL Koop. E., Edenox, Asber, Efficold, DANUBE, DOMUS, eta Primer. Halaber hiru ekoizpen filial ditu Frantzian, Polonian eta Mexicon, eta 35 ordezkaritza komertzial. Jatorria 1960an du, Fagor Industrial Koop. E. sortu zenean Arrasateko Fagor Etxetresnak Koop. E.aren adar bezala, ostalaritzarako eta talde handientzako sukaldaritzako makinak ekoizten. 2024an Oñatin zein kanpoan guztira 2.200 langile batzen zituen. 

 "Natra Oñati S.A." txokolate ekoizlea Natra talde multinazionaleko sei fabriketatik bat da, hain zuzen 2004an Zahor S.A. erosi zuenetik. Gerora 2011an Arluy enpresak “Zahor” marka komertziala erosi zion Natrari, eta Oñatin “Zahor” izena desagertu egin zen. Jatorria 1946an zuen, Ignacio Egañak enpresa eraiki zuenean. Hasiera apal hartatik handitzen joan zen, eta 2024an Natra Oñatik 500 langile ditu. 

 "Lana K.E." 1960 sortu zuten Arrasaten nekazarien hiru arlo garatzeko: basoa, esnekia eta abeltzaintza. 1973an Oñatin zerrategi bat zabaldu zuten, eta 1994an zuraren bigarren eraldaketako produktuen fabrikazioan oinarritzen hasi zen, hurrengo urtean hiru geruzako kofratze taula ekoitziz. 2007an Txekian beste fabrika bat eraiki zuten. 2024an guztira 300 langile ditu.

 "Txintxurreta Taldea S.A.” 1963an sortu zuten Jose eta Juan Txintxurreta anaiak doitasun-hodiak fabrikatzeko. 2005ean Aranda de Dueron beste fabrika eraiki zuten, eta 2024an guztira 230 langile ditu.
Badira baita, garai baten enpresa handiak zirenak, arrazoi ezberdinengatik jadanik ez direnak:

 CEGASA SA (Celaya, Enparanza y Galdós) pila ekoizlea, bere “Tximist” izen komertziala ezaguna zela, oso errotuta zegoen herrian, baina 1960. hamarkadan zati bat Gasteizera lekualdatu zuen, beste enpresa ugarik bezala, Arabako Foru Aldundiak lur-baldintza bereziki onak eskaintzen zituelako pabiloi berriak eraikitzeko. Horrela Cegasa Taldea sortu zen, Oñatin manganesoko ekoizpena soilik geratuz. Juan Zelaia zendu aurretik Mexikoko AUTLANek erosi zuen enpresa. 2024an Oñatin 50 langile ditu

 “Enparanza y Cía S.A.”rekin  antzerako kasua gertatu zen, Oñatitik Gasteizera lekualdatu zenean “Esmaltaciones San Ignacio” izena hartuz.

Eta badira lehiakorrak ziren hainbat enpresa txiki eta ertain desagertu egin direnak, bereziki atzerriko konpetentziagatik edo familiakoen jarraipen faltagatik.

 Gizarte kapitala 
Gizarte-kapitala gizartearen antolakuntzarako ezaugarriei dagokie, hau da, afektua, elkarrekiko konfiantza, arau eraginkorrak eta sare sozialak bezalakoak. Gizartearen maila sozio-ekonomikoa hobetu dezakete. Oñatiko ezaugarri nagusiak honakoak lirateke:

 Erdi Aroan artisauen gremioak eta kofradiak” sortu ziren. Gremioak maisu-elkarteak ziren, lanbide bereko artisauen interesak babesteko, hala nola, lehengaiak eta horien banaketa, produktu-mota eta kalitatea, lan-kategoriak eta abar. Gremioak kofradiez hornitzen ziren, gaixo zeuden artisauei laguntzeko edo  haien hileten gastuei erantzuteko. Oñatiko gremio handienak burdinaren sektorekoak ziren, hala nola iltzeginak, errementariak eta sarrailagileak.
 Kultura industrialak eta fabriketako sindikatuen zein kooperatibetako kontseilu sozialen eraginez, herrian esfortzuaren kultura nortasun-ezaugarri bat dago, gizartearen kohesio-sistema bermatzen duena. Ondorioz, Oñatik  maila ekonomiko ertaina du, gizonen eta emakumeen arteko soldata-arraila apala, eta elite sozialik gabea. Orokorrean esperientzia partekatuak nagusitzen dira, bizitza-komunitate nahiko homogeneoa sortuz 
 Era guztietako asoziazionismo maila handia dago. Horren adibide nabarmenetako bat da Oñatin dauden 28 elkarte gastronomikoak. Horietatik 16 kalean daude (Añolea, Arrano, Aterpe, Nekazariena,  Batzokia, Etxaluze, Gure Txoko, Haitzalde, Kale-Zaharra, Kurtze Baltz, Makalena, Oinarri, Pago-Uso, Txantxiku Txoko, Urbia, Zubi-Alde), eta beste 12 auzoetan (Araotz, Arantzazu, Asentzio, Garagaltza, Larraña, Lizargarate, Olabarrieta, Santa Lutzia, Uribarri, Urruxola, Zañartu eta Zubillaga), guztira eskubide eta maila berdineko bi mila bazkiderekin. Hor kokatzen dira baita publikoak diren Antixena Gaztetxea erta Gaztelekua. 

 Lankidetzak 

 Senidetzak eta adiskidetzak 
Oñatiko herria, Udalaren bitartez, beste herri batzuekin senidetuta edo adiskidetuta dago. Horrela, senidetzeko akordioak sinatu ziren Mendebaldeko Saharako Gleibat El Fula-rekin (1994), Frantziako Châteaubernard-ekin (1999), Argentinako José C. Paz (2000) zein Santa Fe-rekin (2004), eta Mexikoko Zacatecas (1996) zein Guadalajararekin (2001). Bestalde, eta Arantzazuko fraideen 500. urteurrena zelako, adiskidetzeko akordioa Italiako Frantzisko Asiskoaren Asis udalerriarekin sinatu zen 2002an. Zentzu berean, 2006an estatuko Moraleja, Macotera eta Valtierrarekin adiskidetu zen.

 Helburu humanitarioko edo elkartasunezko erakundeak 
Gizartean oro har bi erakunde humanitario mota daude, batzuk administrazioari lotuta eta beste batzuk administrazio publikoetati.k bereiztuta, bereziki irabazi asmorik gabeko GKE-Gobernuz Kanpoko Erakundeak. Era berean, orientazioaren arabera karitatezkoak, zerbitzuzkoak edo parte-hartzaileak dira, eta eragin-eremuaren arabera tokikoak edo nazioartekoak. Oñatin honakoak daude:

 Hermansoloña GKE.  2001ean sortua, helburu nagusiak Gleibat El Fula-ri eta José C. Paz-i laguntza, gizarte sustapena eta prestakuntza eskaintzea da. Bi elkartasun mota daude: dirua inbertsioetarako, eta kontainerretan bidaltzen den materiala: arropa, elikagaiak, tresneria, oihalak, jostailuak, etxetresna elektrikoak, erremintak, liburuak, eskolako materiala, ekipo informatikoak, botikak, ospitalerako altzariak, etab,  Beste talde batzuekin kolaboratzen du: Elizbarrutiko Misioak, Mundukide, Gurutze gorria, TAU-frantziskotarrak, Caritas, Adeco-pasionistak, eta Maliko Lagunak. Lau zutabe ditu: Udala, Ulma koopertiba taldea, boluntarioak eta Oñatiko herria.  
 Hotz Oñati GKE. Errefuxiaten egoera dela eta, laguntza xume eta duina emateko sortutako taldea, hau da, errefuxiatuen giza eskubideen aldeko elkartea. 2022an 16 proiektu edo elkarte lagundu zituen 10 herrialdetan. Lagundutako elkarteak: Salvamento Maritimo Humanitario (SMH), Solidarios sin fronteras, EnRedSos, Zaporeak, No name kitchen, Tarifeños solidarios, GBGE, Kairos, Uganda, Acción directa sierra norte, Solidary Wheels, EREI, Hermasoloña, Auzolana (Ukrania), Irungo harrera sarea, Por Causa eta Bolondresekin bidalitako laguntza zuzena Grezia, Ukrania, Yemen, Andaluzia, Ceuta, Uganda, Irun, Sahara, Mediterraneoa eta Serbiara.
 Caritas. Eliza katolikoaren erakunde bat da. Pobrezia, bazterkeria, intolerantzia eta diskriminazioaren aurka borrokan aritzen da. Gizarte-bazterketako arriskuan dauden pertsonei laguntza ematen die, oinarrizko premiak (Elikagaiak, arropa, etxebizitza...) asetzen laguntzen. Era berean, "Elkarzabal"ekin batera lan poltsa bat eta baratze bat kudeatzen du.
 ZEHAR errefuxiatuekin.  Eusko Jaurlaritzak 1996an sustatutako erakundea da, errefuxiatuei aterpe segurua eta banakako arreta eskaintzen zaiela bertan. Pertsona guztiak ahalduntzea eta berreraikitzen duten bizitza berri horretan norbera bere prozesuaren protagonista izatea bultzatzen da. Horretarako, harrera, arreta juridikoa, arreta psikologikoa, inklusioa, asiloa, etab, eskaintzen zaie nazioarteko babesa eskatu duten pertsonei. Euskal Herrian harrerako bi gizarte-etxe gaude, Tolosako Zuloaga Txiki (35 toki) eta Oñatiko Larraña Etxea (100 toki), non Mali, Senegal, Kamerun, Bolivia, Kolonbia, eta abarreko errefuxiatuak hartzen dira.

 Politika 


 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

1979. urtetik, lau alkate jeltzale izan ditu herriak, 32 urte luzez; 2011ko hauteskundeetan, ordea, Bilduk gehiengo osoz irabazi zituen hauteskundeak, 2015ean, 2019 eta 2023ko hauteskundeetan EH Bilduk berretsi egin zuen gehiengoa.

Hauek izan dira Oñatiko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Eli Galdos Zubia 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Eli Galdos Zubia 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Eli Galdos Zubia 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Anjel Maria Iturbe Yarza 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Anjel Maria Iturbe Yarza 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Anjel Maria Iturbe Yarza 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Andoni Gartzia Urtaza 2003 2006 a Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Lourdes Idoiaga Urkia 2006 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Lourdes Idoiaga Urkia 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Mikel Biain Berraondo 2011 2015 Bildu Mikel Biain Berraondo 2015 2019 Euskal Herria Bildu Izaro Elorza Arregi 2019 2023 Euskal Herria Bildu Izaro Elorza Arregi 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu
a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

 Armarria 
Oñatiko armarrian garrantzi historikoa izan duten familiak islatzen dira, hiru zatitan banatua. Goian, ezkerrean arrano bat dago Ganboatarren familia irudikatzen duena, eta eskuinaldean, orein bat Murgiatarrena irudikatzen duena. Armarriaren beheko zatian oreina arranoak zaurituta agertzen da, horrek Erdi Aroko gudu bat irudikatzen du, Murgiatarrek galdu zutena.

 Ondare nabariak 
Oñatiko hirigune historikoaren multzoak bere ibilbide historikoari erantzuten dio, eta monumentu-kopuru zabala biltzen du: jauregiak, jauretxeak, etxetzarrak, eta tartean hainbat erlijio-eraikin bikain, hiri-bizitzako ehunka urte batera biltzen dituen bilbe batean. 2011ko uztailaren 4tik, monumentu-multzoaren kategoriako Kultura Ondasun sailkatzeko espedientea ireki zen. Oñatik hainbat motatako ondasun ditu:

 Ondare zibila 

 Lazarraga dorrea eta jauregia: zatirik zaharrena dorrea da, XV. mendean Lazarragatar batek Oñatiko kondeari erosia; zati berria (plazari begira dagoena), aldiz, XVII-XVIII. mendeetan etxe zaharrari erantsi zitzaion jauregi bikaina da. Gaur egun, Sotomayorko dukearen jabetzakoa da eraikina, eta haren lorategia erabilera publikorako irekita dago 2012az geroztik.«Lazarraga dorrea eta jauregia», Oñatiko Udalaren webgunea.
 Zumeltzegi dorrea, Oñatiko kondeen dorretxea. Zubiaur dorrea.https://www.oñati.eus/eu/onati/copy_of_ondare-zibila/urain-dorretxea-edo-zubiaur, Olakua dorrea (XVIII. mendekoa), Belaskua dorreahttps://www.oñati.eus/eu/onati/copy_of_ondare-zibila/belaskua-dorrea, Etxe Aundi dorrea, leinu gerretan ganboatarren alde borrokatu zen Lazarraga leinuaren oinetxea.
 Oñatiko Sancti Spiritus Unibertsitatea: Rodrigo Mercado Zuatzolak sortu zuen 1545. urtean. Han lau mendetan zehar Medikuntza, Zuzenbidea, Filosofia, Teologia eta Letrak irakatsi dituzte.

 San Migel errota: XV. mendekoa, Bidaurreta ostatua (XVI. mendekoa)
 Azkarraga jauregia (XVI. mendekoa) Zarateko jauregia (XVII. mendekoa), Antia jauregia. (XVIII. mendeko eraikin barrokoa), Don Pedruena jauregia (XVIII. mendekoa)https://www.oñati.eus/eu/onati/copy_of_ondare-zibila/don-pedruena-etxea Madinabeitia jauregia (XVIII. mendekoa)
 Otadui Jausoro etxea (XVI. mendekoa)https://web.archive.org/web/20210125065127/https://www.xn--oati-gqa.eus/eu/onati/copy_of_ondare-zibila/otadui-jausoro-etxea, Zubia etxea (XVII. mendekoa) Elorriaga etxea (XVIII. mendeko eraikin barrokoa) Galartza etxea (XVIII. mendea) Sarria etxea (XVIII. mendea), Agerrena etxea, Astorkitza (Bujero) etxea, Egañena etxea. Eujeniokua etxea. Gerraneko etxea. Zarataleku etxeahttps://www.oñati.eus/eu/onati/copy_of_ondare-zibila/zaratalekua 
 Oñatiko udaletxea: XVIII. mendeko eraikin barrokoa

 XIX. mendeko iturriak: Iturritxo, Kanpantxo, San Anton, Santa Marina eta Zazpibideta,
Oñati frontoia: XIX. mendekoa. Tren geltokia XX. mendekoa
Enparantzak: Foruen enperantza, Santa Marina, San Antonhttps://web.archive.org/web/20210126171550/https://www.xn--oati-gqa.eus/eu/onati/copy_of_ondare-zibila/

 Ondare erlijiosoa 
San Migel parrokia: XV. mendeko eliza gotikoa. Bidaurreta monasterioa: XVI. mendeko mojategia. Jesusen Bihotzaren eliza: XIX. mendekoa, Parrokiako abade etxea: XX. mendekoa

 Hirigunetik kanpo 
 Arantzazuko santutegia: Urbia eta Aizkorrira bidean dago kokatuta, Gipuzkoako zaindaria den Arantzazuko Ama Birjinaren omenez eraikitako Euskal Herriko XX. mende erdialdeko lan arkitektoniko-artistiko osoena.
 Santa Ana komentua: XVII. mendean eraikia, Garagaltza auzoan dago. 
 Garibai dorretxea: XIV. mendean eraiki zen eta Garibai auzoan dagoen dorretxea da.
Madalena edo Maala baseliza: XV. mendean eraiki zen eta Santxolopetegi auzoan dagoen baseliza.
Araotz auzoan: San Migel Goiaingeruaren parrokia. Sandaili baseliza, Sandaili leizea, Araozko urtegia.
 Arrikrutzeko kobak,

 Ondare dokumentala 

 Gipuzkoako probintziako artxibo historikoa
 Oñatiko Udal Artxibo Zerbitzua
 Arantzazuko frantziskotarren santutegiko Artxibo funtsa
 San Migel parrokiako Artxibo funtsa
 Jesusen Bihotzaren elizako Artxibo funtsa

 Komunikabideak 
Oñatiko Udalaren ekimenez 90eko hamarraldian sortutako Kontzejupetik aldizkariak eta Oñati Irratiak gaur egun oraindik ere lanean diraute.
 Kontzejupetik aldizkariahttps://www.oñati.eus/eu/udal-zerbitzuak/udal-komunikabideak/kontzejupetik-aldizkaria
 Oñati irratiahttps://www.oñati.eus/eu/udal-zerbitzuak/udal-komunikabideak/onati-irratia
Horretaz gain, Debagoiena bailarako Goiena komunikazio taldeak herriko albisteak, erreportajeak... argitaratzen ditu bere hedabideetan.
 Goienkaria, Goiena Telebista, Goiena.eus

 Euskara 
Oñati Gipuzkoako herri euskaldunenen artean dugu, biztanleen %80 inguru euskal hiztunak dira (Eustaten arabera, % 77,91 ziren euskaldunak 2016an). Herriko hizkerari dagokionez, mendebaldeko euskararen aldaera bat da, Debagoienekoa.  Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Gipuzkoako Aretxabaletak, Arrasatek, Eskoriatzak, Leintz Gatzagak, Oñatik eta Arabako Aramaiok. Leintz haranak esparru berezia osatzen du Deba ibarrean, oso estua delako Arrasate, Aretxabaleta, Eskoriatza eta Leintz Gatzaga herrien arteko batasuna. Aramaioko hizkera ere ez da asko urruntzen hauetatik, baina bai Oleta auzokoa, Oletako hizkera sartaldeko eta sortaldeko hizkeren arteko tarteko hizkeratzat hartzen baita. Oñatiko hizkera ere berezia da. Oñati ez zen Gipuzkoan sartu 1845 urtera arte, eta bertako hizkerak oraindik ere nortasun berezia du. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskararen eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteizekin izan du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara.

Kandido Izagirre eta Luis Villasante fraideak, Manuel Umerez, Leonardo Zabaleta, Leonardo Guridi, Leandro Igartua eta Felix Arrazola abadeak, Bedita Larrakoetxea, Gerhard Bähr alemaniar hizkuntzalaria, Joxe Otalora eta Jerardo Elortza izan dira, besteak beste, Oñatiko hizkera aztertzen aitzindariak.

Lehen Korrika 1980ko azaroaren 29an Oñatin hasi zen eta Bilbon abenduaren 7an bukatu. Oñatiko Unibertsitatearen atean hasi zen Korrika eta zazpi probintziak igaro zituen 1820 kilometrotako ibilbide luzean. Lekukoarekin batera hasiera emango zion korrikalaria Oñatiko alkatea Eli Galdos izan zen.

2014an, udalak Oñatiko euskarari buruzko liburu oparoa argitaratu zuen, Roberto Altunak, Kepa Elortzak eta Koldo Zumaldek egindakoa."Oñatiko euskerie" (R. Altuna, K. Elortza, K. Zumalde).

 Jaiak eta ospakizunak 
Herriko jaiak ugariak dira, eta hiru arlotan banatu daitezke:

 Oñatiko patroiaren jai nagusiak, San Migel Goiaingeruaren izenean, irailaren 29an ospatzen dira, gazte-talde ugariren parte-hartzearekin. Baina ez dira egun horretara soilik mugatzen, irailean zehar "Oñatiko Artzain Txakurren Nazioarteko Txapelketa" egiten da 1955etik hona, Euskal dantzen "Haurren eguna", beste herri batzuetako hainbat talderen parte-hartzearekin, Haurren eta nagusien bi "Danborrada", eta baserritarren zein artisauen "Herri eguna".  

 Hiribilduko kale-auzoetako jaiak, gazteak antolatuta: maiatzean "San Migel Txikiak" Kale Zaharrean, ekainean Errekalden, uztailean San Martinen, Santa Marinan, Olakuan eta Trianan, abuztuan San Lorentzon, irailean Atzeko Kalean eta Bidebarrietan.
 Auzoetako jaiak: maiatzean Olabarrietan, ekainean Asentzion, Araotzen, Errekalden San Pedron eta Zubillagan, uztailean Madalenan, abuztuan Larrañan eta Urruxolan, irailean Arantzazun, azaroan Uribarrin, abenduan Santa Lutzian. 

Baina hiribilduko jairik ezagunenak Oñatiko Corpusak dira, ekainaren erdialdean, hain zuzen Mendekoste ondorengo bigarren ostegunean, azken urteotan hurrengo igandera pasatu bada ere. Oñatiko Corpus Christi dokumentatuta dago 1470.etik, udal bando batek auzotarrei prozesioa igaro behar zen kaleak garbitu eta ihiak zabaltzeko eskatu zienean. Goiz horretan herriko patroia den San Migel Goiaingeruaren izenean meza ospatzen da, ondoren prozesioa eginez herriko kaleetan zehar, Foruen Enparantzan amaituz. Corpusetako ezaugarri nagusiak alde batetik prozesioko pertsonatuak dira, hau da, Kristo, hamabi Apostoluak eta San Migel. Bestetik hamabost irudi edo pauso daude. Eta bestetik dantzariak, “Corpus Dantzak” bezala ezagunak eta soilik egun horretan eskaintzen direnak, aipagarriena Arku-dantza izanik. Bestalde, prozesioan zehar Oñatiko herria ordezkatuz San Migelek eta dantzariek erreberentziak egingo dizkiote Sakramentu Santuari.

 Oñatiar ezagunak 
 Garai batekoak 
 Juan Lopez Lazarraga (1440-1518), Lazarraga dorrean jaioa, Espainiako Errege Katolikoen kontulari nagusia eta Fernandoren idazkaria, Bidaurreta monasterioa eraiki zuen.
 Rodrigo Mercado Zuatzola (1460-1548 Valladolid), apezpiku eta humanista. Mallorca eta Ávilako apezpikua. Oñatiko Santi Spiritus Unibertsitatearen sortzailea 1545an.
 Andres Araotz (1500-1563): eskultorea eta erretaula egilea.
 Lope Agirre (1510-1561 Barqisimeto, Venezuela), konkistatzailea, Espainiako errege Felipe II.ari Peruko independentzia aldarrrikatuz eskutiz ospetsu bat igorri zion. Simon Bolivar Peruko askatzaileak Lope Agirre hartu zuen bere oinarrizko eredu bezala.
 Cristóbal Oñate (1504-1567 Zacatecas): esploratzailea eta Nueva Españako konkistatzailea.
 Mikel Aozaratza (1598-1637 Nagasaki): apaiza. Japonian misiolari ibili zen. Eliza katolikoak 1987an santu izendatu zuen.
 Manuel Zañartu (1723-1782 Santiago, Txile): Txileko Santiagoko korrejidorea.
 Ramón María Adurriaga (1755-1841): Ávilako apezpikua (1824-1841).

 Manuel Umerez Goribargoitia (1757-1818): apaiza eta idazlea. Oñatiarrez lehen aldiz idatzi ziren bi libururen egilea, 1805ean eta 1808an. Lehena Jerardo Elortzak transkribatua.  

 Frantzisko Antonio Elortza Agirre (1798-1873): ingeniari militarra. Landa-mariskala izatera iritsi zen.
 Pedro Altube (1827-1916), Estatu Batuetan arrantxo-jabea eta abeltzaina izan zen, eta «Ameriketako euskal herritarren aita» deitzen diote. 2,03 metro luze zen eta, Palo Alto («makila luze») ezizenaz ezaguna. "Hall of Great Westerners" inskribatua 1960az geroztik.
 Blas Pradere (1851-1923): apaiza eta idazlea.
Juan Madinabeitia (1861-1938): sendagilea, Espainiako gastroenterologiako eskola modernoaren sortzailea.
 Julian Irizar (1869-1935), aita oñatiarra zuen. Argentinan jaioa. Hango almirantea izan zen. Antarktikan ibilia.
 Jose Madinabeitia (1870-1923): sendagilea eta militante sozialista.
Mariano San Migel Urzelai (1879-1935) banda zuzendari, musikagile eta klarinetista.
 Aita Madina (1907-1972), agustindarra eta musikagilea, bere bi konposiziorik ezagunenak erlijiosoak dira, alde batetik "Aita Gurea", Argentinan idatzita 1946an eta bestetik "Agur Maria".
Primi Erostarbe (1907-1995), Euskal Herriko emakume panderojole eta irrintzilaririk ezagunenetako bat izan zen.
Jose de Azpiazu (1912-1986), gitarra-jotzaile, musikagile, Genevan (Suitzan) egin zuen bere lan artistikoa 1950tik aurrera.
Antonino Ibarrondo (1914-1985), banda-zuzendari, maisu eta musikagile,
Salbador Barandiaran (1916-2006), idazle eta musikagilea.
 Juan Zelaia (1920-2016), enpresaburua, eta mezenas Oñatiko zein Euskal Herriko euskararen alorreko hainbat ekmenetan.
 Jose Milikua (1921-2013), artearen historialaria eta Prado Museoko zaindaria, 
 Iñaki Zumalde (1926-2011), historialaria, idazlea eta enpresaria.  
 Luis Peña Gantxegi (1926-2009) arkitektoa. Donostiako Haizearen orraziaren egilea,
 Ignazio Arregi S.J. (1931-2020), jesuita eta kazetaria,
 Migel Anjel Arzuaga (1925-1960), Oñatiko paisaia-margolaria 
 Eli Galdos (1934-2007), injinerua, eta politakaria, Oñatiko alkate izan zen demokraziako lehen hiru agintaldietan, eta baita Eusko Jaurlaritzako Herrizaingoko sailburuorde eta Gipuzkoako Foru Aldundiko ahaldun nagusia.
 Luis Maria Intza (1934-2018) erlezaintza eta apiterapiaren bultzatzailea
 José Ramón Elizondo (1942 - 2020) sukaldaria,
 Juan Carlos Irizar (1951-2021), piano-jotzailea eta musikagilea.
 Antonio Arregi (1939-2026), Guayaquilgo artzapezpikua.  
 Jose Antonio Villar (1939-2026), aktore eta abeslari "Ez dok Amairu" mugimenduan,

 Gaur egungoak 
Paulo Agirrebaltzategi (1942) idazle, irakasle eta Jakin aldizkariko sortzailea,
Félix Ibarrondo Ugarte (1943) musikagilea,
Jerardo Elortza (1944), idazlea, historialaria eta hizkuntzalaria.
Lourdes Idoiaga (1951), Oñatz Kultur Elkarteko sortzailea eta Oñatiko alkate ohia,
Santi Idigoras (1953), Donostiako Errealeko futbolari ohia, Espainiako Liga irabazi zuen, eta selekzioarekin jojatzera iritsi zen.
Jon Zelaia Mendizabal (1954), idazlea eta musikaria,
Ruper Ordorika (1956), musikagile, abeslari eta idazlea. 2024ko  Abadia saria eman zioten "Euskal kantagintza eremu berrietara eramatearren, rocka eta kantu tradizionala uztartuz, literatura eta artearekiko zubiak landuz." 
Izaskun Moyua (1958), Emakundeko  zuzendari ohia.
Xabier Etxaniz Erle (1961) idazle eta EHUko irakaslea,
Lourdes Bedia (1961) aktorea, 
Iñaki Aldekoa (1961),  EHUko irakaslea, eta euskaltzain urgazlea. 
Gerardo Markuleta (1963), idazlea eta itzultzailea,
Pruden Gartzia (1964), euskaltzain urgazlea, eta Azkue Liburutegiko zuzendaria.
Bixente Atxa (1965), Mondragon Unibertsitateko errektorea.

Fermin Etxegoien (1966), idazle eta irrati-esataria,
Luis Durán (1967), komikigilea.
Ritxi Mendiguren (1968), Athleticeko futbolari ohia,
Jon Odriozola Mugarza (1970), txirrindulari profesional ohia.
Jon Aiastui (1971), idazlea,
Larraitz Ugarte (1976), legelari eta politikaria.
Iker Martinez de Zuazo (1977), musikaria.
Idoia Etxeberria (1977), idazle eta kazetaria.
Aitor Arregi (1977), Mondragon Unibertsitateko irakasle eta zinemagilea.
Markel Irizar (1980), txirrindulari profesional ohia,
Mikel Sagarzazu (1988) bikoiztailea.
María Cruickshank (1989) aktorea,
Itziar Ugarte Irizar (1995) kazetaria eta idazlea.
Malen Osa (2002) mendi eskiatzailea eta lasterkaria, 2024an hirugarrena "Mendi lasterketen Munduko Urrezko Txapelketan" 

 Argazki galeria 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Euskal Ikasketen Lehen Kongresua
 Oñatiko Unibertsitatea
 Oñatiko Corpusak

 Kanpo estekak 

 Oñatiko Udalaren webgunea
  «Oñati», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
 Oñatiko albisteak Goienan
 Olaitturri Kultur Elkartea 

Kategoria:Oñati