Murillo el Cuende

Murillo el Cuende Nafarroa Garaiko hegoaldeko udalerri bat da, Murillo el Cuende, Traibuenas eta Arrada herriek osatua. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 59,4 kilometro hegoaldera. Itsas mailatik gora 301 eta 427 metro arteko altitudean dago, eta 59,40 kilometro koadro dauzka. 

Udalerriak lehenengo herriaren izena hartzen du, eta, gainera, Udalaren egoitza mantentzen du. Hala ere, gazteena da Arrada, 1960ko hamarkadan sortua, hiruetan jendetsuena eta udalburu aritzen dena. Aragoi ibaiaren bi ertzetan dago udalerria, Aragoiko Erribera izeneko eremuan. Arrada Zaharra nabarmentzen da, karrika bilbadura eta babeserako harresia dituen Erdi Aroko herri hustua.

 Izena 
Murillo el Cuende toponimoak beste forma bat badu erdaraz:

 nafar erromantzez edo aragoieraz: Moriello del Cuende

Bertako biztanleak murilloarrak dira.

Udalerriak bera osatzen duten herrietako baten izena hartzen du: Murillo el Cuende herri eta kontzejuarena, alegia.

 Etimologia 
Murillo el Cuende gaztelaniaratutako bertsioa nafar erromantzetik datoz.

Murillo lehen ertzak, Nafarroako beste hainbat harresik bezala, harresi batekin du zerikusia, eta ziurrenik herriko gazteluari egingo dio erreferentzia. Gaztelua IX. mendeko gotorleku garrantzitsua izan zen, hiribilduaren iparraldeko muino baten gainean eraikia, eta 1516an Cisneros kardinalaren aginduz eraitsi zuten arte iraun zuen, Nafarroako konkista berriari eusteko. Hormen eta dorrearen aztarnak geratzen dira.

Hain zuzen ere, izenaren bigarren zatiak, Cuende izenak, konde bati egiten dio erreferentzia. Cuende hitza nafar erromantzetik dator, eta nik diptongazio analogikoa gordetzen dut, egungo gaztelania eta aragoiera ez bezala.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan Arasatze edo Arasaltz nolabait euskaratuta, eta 1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Harasatze forma proposatzen zuen. Gero, 1990ean, Murillo el Cuende aukeratu zuen.

Udalerri horren izen ofiziala Murillo el Cuende da, eremu ez-euskaldunean dagoenez, gaztelaniazko izena baino ez baita ofiziala. Euskaraz, Euskaltzaindiak dio euskarazko arauzko izena Murillo el Cuende dela. Hala eta guztiz ere, hainbat euskaldunek Murelu Konde forma erabiltzen du.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Murillo el Cuendeko armarriak honako blasoi hau du:

Olibondo adarrek Olibako monasterioarena zela adierazten dute. Zigilu zaharrenetan hiru adarrak bakarrik agertzen dira.

 Bandera 
Murillo el Cuendeko banderak herriko armarri dauka hondo urdin baten gainean.

 Geografia 
Murillo el Cuende Erdialdea eskualdean dago, Aragoiko Erribera eremu naturalean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Murillo el Cuende Erriberriko merindadeko udalerri bat da, Bardeatik iparraldera, eta Erriberritik hamar kilometro hegoaldera. Herrira heltzeko N-121 errepidea hartu behar da Kaparrotsu edo Erriberri abiapuntutzat harturik.

Geografiaren aldetik, Aragoiko Erribera eskualdean dago, hau da, Aragoi ibaiaren ibilguaren behereneko aldean. Mairaga-Erdialdea Mankomunitatearen webgunean adierazten dute eskualde horretakoa dela.Euskaltzaindiak 151. arauan (5. orrialdea) dio Aragoi beherea (-a) izena duela Nafarroako eskualde geografiko horrek.

 Klima eta landaredia 
Udalerriak klima mediterraneo kontinentala dauka. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradukoa (aldaketa termiko handiarekin) eta prezipitazioak 400 eta 500mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60-70 baino ez dira izaten. Prezipitazioak nahiko irregularrak dira urte osoan zehar (ekainekin abuztura hiru hilabete idor daude), eta orokorrean ugariagoak dira udaberri eta udazkenean. Haizerik ohikoena iparreko ziertzo haizea da; eta, uda garaian, hegoaldekoa.

Murillo edo Murelu iparraldean klima mediterraneoari dagozkion espeziak aurki daitezke, zumelak batez ere, eta hegoaldean, txapardi eta pinuak. Horrez gain, igeltsua ugaria den hegoaldeko lurretan, landare gipsikola eta halofiloak ageri dira.

 Estazio meteorologikoa 
Murillo el Cuende udalerrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Kaparrotsu pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 303 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
Murillo el Cuende udalerriak hiru kontzeju ditu:
 Arrada (udalburua)
 Murillo el Cuende
 Traibuenas

Gainera, udalerrian herri hustu bat da:
 Arrada Zaharra

 Historia 
XIX. mendearen erdialdean egungo udalerria eratzen hasi zen. Traibuenas XIX. mendearen lehen erdian desagertutako jaurerrien jurisdikzioaren mende egon zen. 1846an, ordu arte udalerri beregainak ziren Traibuenas eta Murillo el Cuende herriak udalerri bakarrean batu zituzten. Udalerri berriak bigarren herri horren izena hartu zuen, eta bi herriak udalerri berriko kontzeju bihurtu ziren.

1855ean, Nafarroa Garaian 13 000 hildakotik gora eragin zuen kolera izurriak eragin txikia izan zuen Murillon.

Arradako kontzejua, 1972an sortu zen, Nafarroako Foru Aldundiarekin sinaturiko akordioaren ondorioz. Kontzejua Traibuenasko lurretan sortu zen. Kontzeju berriak 2609 hektareako azalera izango zuen, Espainiako Kolonizazio Institutuak herrigune berriak kolonizatzeko eginiko politikaren barnean. Arradako kontzejuko lehen bizilagunak 1960ko hamarkadaren hasierakoak dira, garai hartan hasi zirelako bertan etxeak eraikitzen. Kontzeju independentea eratu arte, Traibuenasko kontzejuko juntaren menpe izan ziren.

 Demografia 
 biztanle zituen Murillo el Cuendek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021259400458361393375353404478464384380324636598657646683673

 Ekonomia 
Udalerrikoko jarduera ekonomiko nagusiak bi dira: industria eta batez ere nekazaritza. Biztanle gehienak nekazaritzarekin zerikusia duten lanetan aritzen dira, gehienbat Murillo el Cuendeko eta Traibuenasko kontzejuetan. Azken horretan, mahasti ugari dago landaturik, eta eskualdeko ardogintza enpresa garrantzitsu bat bertan dago.

Arradako egoera desberdina da, betan bizi diren familia bakoitzak, IRYDA elkarteari erositako lur zati bat dauka, baina gaur egun, lur horiek, ortu osagarriak baino ez dira. Zerri eta ardi abere-lurren ustiategiak nagusi dira bertan, guztira lau ustiategi daudelarik. Horrez gain, 25 pertsona enplegatzen dituen elementu elektromagnetikoak ekoizten dituen lantegi bat dago. Orokorrean, biztanle gehienak, Caparrosoko eta Tafallako lantegietan egiten dute lan.

 Politika 
Murillo el Cuendeko udaletxea Arrada kontzejuan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Miguel Angel Enciso Martinez da, Nafarroako Alderdi Sozialistako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Nafarroako Alderdi Sozialista -212213 35 5 7Nafar Herriaren Batasuna - - -3453422 -Independenteetako Independenteak - - - - - 1 - - - -Nafarroako Independenteak - - - - - 1 - - - - -Espainiako Independenteen Plataforma - - - -1 - - - - - -Arradako Independenteak  4 - -2 - - - - - - -Zentro Demokratiko eta Soziala - - 4 - - - - - - - -Arradako Gurutze Saindua - - 2 - - - - - - - -Aliantza Popularra-Alderdi Demokrata Popularra -3 - - - - - - - - -Traibuenasko Independenteak -1 - - - - - - - - -Murelu Kondeko Independentea 2 1 - - - - - - - - -Zentro Demokratikoaren Batasuna1 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafarroako Alderdi Sozialista15041,67 4 Navarra Suma11632,22 - Ahal Dugu349,44 17 Geroa Bai236,39 2 Vox164,44 - Euskal Herria Bildu51,39 4 Libertate Nafarra20,56 1 Izquierda-Ezkerra10,28  5 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa10,28 0+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafarroako Alderdi Sozialista15439,69? Nafar Herriaren Batasuna11529,64? Ahal Dugu5113,14? Geroa Bai215,41? Nafarroako Alderdi Popularra133,35? Euskal Herria Bildu92,32 ? Izquierda-Ezkerra61,55? Herritarrak - Herritarron Alderdia51,29 ? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia20,52? Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa10,26? Libertate Nafarra10,26 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Arrada udalburuan dago.
Udaletxea XX. mendearen amaieran berriztu zen azken aldiz. Beheko solairua harriz eginda dago eta lehen solairuan balkoi korritu bat ageri da. Balkoirantz zabaldutako bi hutsalen artean udalerriko armarria dago.

 HELBIDEA: Santa Fe Plaza, 5

 Egungo banaketa 
Murillo el Cuendeko Udala sei zinegotzik eta alkateak osatzen dute.

 Alkateak 
1979tik, Murillo el Cuendek alkate hauek izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaSantiago Hualde Ibiricu19791983Arradako IndependenteakSantiago Hualde Ibiricu19831987Alianza Popular-Alderdi Demokrata Popularra Jesus Maria Mar Iturbide 1987 1991 Arradako Gurutze Saindua Angel Arnaudas Granell 1991 2011 Nafar Herriaren Batasuna Jesus Maria Mar Iturbide 2011 2015 Nafarroako Alderdi Sozialista Miguel Angel Enciso Martinez 2015 jardunean Nafarroako Alderdi Sozialista

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Udalerriak hiru autobus geldialdiak ditu: bat Murillo el Cuende kontzejuan, bertze Traibuenasen eta bertze bat Arradan. Hirurek Arradarantz eta Tafallarantz zerbitzuak hartzen dituzte.
linea linea erregularra den arren, udalerriko hiru geldialdiak eskariaren araberako geldialdiak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean. Autobusak honako ibilbidea egiten du:

 Iruñea - Noain - Tebas-Muru Artederreta - Barasoain - Puiu - Tafalla - Erriberri - Murillo el Cuende - Caparroso - Martzilla - Azkoien - Milagro - Azagra - San Adrián - Andosilla - Cárcar eta Lodosa

 Kultura 
 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Murillo el Cuende eremu ez-euskaldunean sailkatu zuen.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Murillo el Cuende eremu ez-euskaldunean sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Murillo el Cuende eremu ez-euskaldunekoa da, eta hori dela eta, udalerriko hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,63k zekien euskaraz, 2010ean % 0,60k eta 2018n % 3,30k.

 Jaiak 

 Murillo el Cuende (kontzejua): San Isidroko eguna, maiatzaren 15ean.
 Arrada: San Isidroko jaiak, maiatzaren hirugarren asteburuan.
 Arrada: erromeria, ekainaren lehengo asteburuan.
 Murillo el Cuende (kontzejua): Santa Feko jaiak, abuztuaren azken asteburuan.
 Traibuenas: Donibane jaiak, irailaren lehenengo asteburuan.
 Arrada: Gurutze Santuaren eguna, irailaren 14an.

 Ondasun nabarmenak 
 Arrada Zaharra, Erdi Aroko herri hustua eta hiri-gotorlekua.
 Arradako San Nikolas eliza, XII. mendean eraikitako kristau eliza, erromaniko estilokoa.
 Arradako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
 Arradako Gurutze Sainduaren eliza, XX. mendean eraikitako kristau eliza.
 Murillo el Cuendeko Santa Fe eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza.
 Murillo el Cuendeko Gurutze Sainduaren baseliza, XI. mendean eraikitako kristiau baseliza, erromaniko estiloan.
 Traibuenasko San Joan Bataiatzailea eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza, estiloz gotikoa eta pizkundekoa.
 Traibuenasko jauregia, Erdi Aroko jauregia.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Erdialdea
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Murillo el Cuendeko Udalaren webgunea.

Kategoria:Murillo el Cuende