Uterga

Uterga Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 17,1 kilometrora. Altuera 421 eta 691 metro artekoa da, eta 9,23 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Erreniega gainditu eta erromesak Nafarroako Erdialdearekin izan zuen lehen kontaktuaren ondoren, Uterga mendilerro ezagunaren hegoaldeko magalean dago, muino txiki baten gainean. Herria soroz inguraturik dago erabat, eta lur emankor eta probetxugarri baina malkartsua hartzen dute, erreken eta muinoen artean. XVII. mendearen hasierara arte, Izarbeibarko kontzejuetako bat izan zen, Olondainekin batera, eta Uterga-Olondain izena hartu zuen. Orduan, olondaindarrak Utergara joan ziren, eta aurrekoa hutsik geratu zen.

Bertako biztanleak utergarrak dira.

 Izena 
Uterga toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Uterga

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Hutargua (1268)
 Huterga (1280)
 Vterga (1350)
 Otierga (1353)
 Vterga (1366)
 Uterga (1534)
 Uterga (1802)
 Uterga (1074)
 Uterga (1990)

 Etimologia 
Uterga esanahi ezezaguneko toponimoa da. Haren esanahiari buruzko oinarririk gabeko espekulazioak baino ez dira egin, baina Koldo Mitxelenak dio haren forma asko aldatu zela Erdi Aroan, Otierga edo Hutergue adibidetzat hartuta.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Utergako armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Utergako banderak Utergako armarria dauka hondo gorri baten gainean, "Uterga" izenako letreekin.

 Geografia 
Uterga Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Udalerria Iruñeko merindadean dago, Nafarroako hiriburutik 16 kilometrora. Eraiki berri den A-12 autobideari esker, Lizarra eta Iruñarekiko distantzia asko gutxitu da. Udalerrira heltzeko Basongaitzen hasten den NA-6016 errepidea hartu behar da.

1842ko erroldak udalerri honi Uterga con Aquiturriain ("Uterga Akiturrainekin") izena ematen dio, bere mugen barnean dagoen Akiturrain herri hustu eta baselizaren omenez, non XIX. mende arte erromesentzako ospitalea egon zen. Gainera, Txirria eta Olondain bertze herri hustuak daude.

 Klima eta landaredia 
Altuera zein den aldaketa handiak dauden arren, Utergako klimaren ezaugarriak klima mediterranearenak dira. Urteko batez besteko tenperaturak 10 eta 13 gradukoak eta prezipitazioak 700 eta 900mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 90 inguru dira.

Jatorrizko landaredian, artea eta hosto txikiko haritza nabarmentzen ziren. Gizakiaren mendeetako eragina dela eta,aldiz, arte gutxi geratzen dira gaur egun, eta haritzak, itsasoaren mailatik altuen dauden guneetan gordetzen dira.

 Estazio meteorologikoa 
Utergan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Errege jaurerriko hiribilduak, 1280an, 3 kahizeko petxa bat zor zuen urtero, bi gari-lapurreta eta beste horrenbeste garagar eta olo-lapurreta. Iratxeko Andre Maria monasterioak landak izan zituen amaieran, gutxienez XII. mendetik. Bere errentak Muruzabalgo bizkonderriari atxiki zitzaizkion, Karlos III.a Nafarroakoak bere anaiorde Leonentzat sortua 1407. urtean.

XVIII. mendearen amaieran, eliza apaiz batek zerbitzatzen zuen, auzotarrek hornitzen zutena, eta bi onuradun, hau da, XIX.a oso sartu arte erregea edo erretorea hornitzen zutenak, hutsik geratzen zen hilabetearen arabera.

XIX. mendearen erdialdera, Utergak bi eskola zituen: bata, mutikoena, eta hirurogei joaten ziren bertara. Garai hartan, hirurogeita hamar gari-lapurreta jasotzen zituen irakasleak urtero, mila erreal eta 120 ardo-pegar. Bestea, neskatoena, hogeita hamar joaten ziren, eta irakasleak 240 erreal baino ez zituen kobratzen. Bide nagusia Iruñera zihoana zen. 1846an, bertako kide zen Izarbeibar sakabanatu zenean, udal independente bihurtu zen.

XIX. mendearen erdialdean, etxe bat zegoen Akiturraingo San Salbatore baselizaren ondoan, eta haren jabeak oinezko gizajo guztiak hartu behar zituen ostatu. 1920. urtearen inguruan, eskola bakarra zegoen.

2006ko urriaren 30ean, 78 urteko Juan eta 80 urteko Estanis Azanza Ilarraz anai-arrebak ohe banatan hilda aurkitu zituzten. Heriotzaren kausa argitzeke dago, zeren, hasieran intoxikazioak aukera gehien zeukan azalpena bazirudien ere, ikerketak baztertu egin baitu. Herriko familia aberatsenetakoa izateak zein ahaide hurbilik ez edukitzeak ere mota guztietako zurrumurruak piztu zituzten.https://web.archive.org/web/20120301093013/http://www.gara.net/idatzia/20061031/art186878.php

 Demografia 
 biztanle zituen Utergak.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021547593551551521485428375328297282309247174126142158191170

 Politika 
Utergako udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Pablo Lizarrondo Beriain da, Utergako Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Utergako Talde Independentea - - - - 1 3 3 5 5 5 5Akiturrain - - - - - 2 2 - - - -Utergako Independenteak 3 4 5 5 4 - - - - - -Independenteak1 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma3132,63 - Geroa Bai2425,26 6 Nafarroako Alderdi Sozialista2021,05 16 Euskal Herria Bildu1111,58 5 Izquierda-Ezkerra55,26  4 Ahal Dugu22,11 15 Vox22,11 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna2826,92? Geroa Bai1817,31? Ahal Dugu1716,35? Euskal Herria Bildu1615,38 ? Izquierda-Ezkerra98,65? Nafarroako Alderdi Sozialista43,85? Herritarrak - Herritarron Alderdia32,88 ? Nafarroako Alderdi Popularra21,92? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa10,96? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia10,96?

 Udala 
Udaletxea kale nagusian dagoen bi solairuko eraikina da.

 HELBIDEA: Kale Nagusia, 20

 Egungo banaketa 
Utergako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Pablo Lizarrondo Beriain da, Utergako Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

 Jose Antonio Arraiza Nagore (Utergako Talde Independentea)
 Maria Isabel Sanmartin Huarte (Utergako Talde Independentea)
 Elena Luisa Sanjurjo San Martin (Utergako Talde Independentea)
 Pedro Maria Nagore Lanas (Utergako Talde Independentea)
Bere idazkaria, Adios, Eneritz, Legarda, Muruzabal, Obanos, Tirapu eta Ukar Udaletako idazkari ere bada.

 Alkateak 
1979tik, Utergak 8 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaJesus Beriain19791983Utergako IndependenteakJuana Mari Beriain19831987Utergako IndependenteakJavier Sarasibar19871991Utergako IndependenteakLoli Salvador19911995Utergako IndependenteakCarlos Donamaria19951999Utergako IndependenteakMiguel Iriarte19992000Utergako Talde IndependenteaPedro María Nagore Lanas20002016Utergako Talde IndependenteaPablo Lizarrondo Beriain2016jarduneanUtergako Talde Independentea

 Kultura 
 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Uterga sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Uterga ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Uterga eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 3,16k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 8,94 eta 2018n % 10,30k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Uterga) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

 Jaiak 
 Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, abuztuaren 15etik hurbilen dagoen asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.

 Utergar ospetsuak 
 Juan Beriain (1566-1633), apaiz eta idazle euskaldun.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Utergako Udalako webgune ofiziala