Otsailaren 13

Otsailaren 13a gregoriotar egutegiaren urteko berrogeita laugarren eguna da. 321 egun falta dira urtea amaitzeko, 322 egun bisurteetan.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1981 – Joxe Arregi Izagirre pairatutako torturen ondorioz hil zen.

 Mundua 
 1565 – Miguel Lopez Legazpi konkistatzailea Filipinetara iritsi zen eta uharteak "deskubritu" zituela aldarrikatu zuen.
 1668 – Espainiak Portugalen independentzia onartu zuen.
 1931 – New Delhi Indiako hiriburu bihurtu zen.
 1945 – Bigarren Mundu Gerran, Dresdenen aurkako airetiko erasoa hasi zen.
 1980 – Frantziak lehen saiakuntza nuklearra egin zuen Aljeriako Saharan.
 2001 – Richter eskalan 6,6 graduko indarra izan zuen lurrikara El Salvadorren. 400 hildako.
 2008 – Imad Mughaniyah Libanoko Hizbulako liderra hil zuten bonbaz Damaskon.
 2008 – Australiako lehen ministro Kevin Ruddek barkamena eskatu zien, nazioaren izenean, aborigenei, bertako ume galduen belaunaldia zela eta.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1867 – Johann Straussen Danubio Urdina balsa estrainatu zen Vienan.
 1952 – Bend of the River ("Ibairen Bihurgunea") filma estreinatu zen, Anthony Mannek zuzendu eta James Stewart, Arthur Kennedy, Julie Adams eta Rock Hudson aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1633 – Galileo Galilei zientzialariaren aurkako epaiketa hasi zen Erroman.
 1894 – Lumière anaiek zinematografoa patentatu zuten.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1564 – Frantzisko Beraskola, euskal fraide frantziskotarra (h. 1598).
 1769 – Jose Antonio Pikasarri, euskal jatorriko argentinar apaiza eta musikaria (h. 1843).
 1815 – Rafael Etxague, euskal militar eta politikaria (h. 1887).
 1837 – Valentin Zubiaurre Urionabarrenetxea, bizkaitar musikagilea (h. 1914).
 1878 – Benigno Oreja, bizkaitar mediku eta politikaria (h. 1962).
 1886 – Léon Dongaitz, lapurtar pilotaria (h. 1979).
 1917 –
 Antonio Orbe, gipuzkoar teologo jesuita, Patristikan aditua (h. 2003).
 Ramona Pikabea Mitxelena, gipuzkoar trikitilaria, baserritarra eta garaiko bular-tiratzailea (h. 2013).
 1935 – Marcelino Oreja Agirre, euskal herritar legelari, politikari eta diplomatikoa, Madrilen.
 1943 – Pedro Luis Uriarte, bizkaitar enpresa zuzendaria.
 1948 –
 Consuelo Flecha, bizkaitar pedagogo eta unibertsitateko irakaslea.
 Josu Ortuondo, EITBren zuzendari ohi eta Bilboko alkate ohia.
 1952 – Regina Otaola, gipuzkoar politikaria, Lizartzako alkatea 2007-2011 legealdian Alderdi Popularretik.
 1957 – Jesús María Fernández Díaz, nafar politikaria.
 1961 – Joseba Macías, bizkaitar kazetari, idazle, soziologo, zinema zuzendari eta unibertsitateko irakaslea (h. 2013).
 1973 – Mikel Antia, gipuzkoar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1974 – Unai Yus, arabar txirrindulari ohia.
 1979 – Eriz Alberdi, bizkaitar zinema eta telebistako aktorea.
 1981 – Jonathan González, bizkaitar txirrindulari ohia.
 1993 – Beñat Rezusta, gipuzkoar pilotaria.
 1996 – Carmen Climent, bizkaitar aktorea, abeslaria eta dantzaria.
 2000 –
 Irantzu Beloki, nafar txirrindularia.
 Iñaki Leon Merino, arabar futbolaria.
 2001 – Naia Amondarain,  gipuzkoar txirrindularia.
 2002 – Adrián Trespalacios, bizkaitar futbolaria.

 Mundua 
 1457 – Maria Borgoinakoa, Borgoinako dukesa (h. 1482).
 1599 – Alexandro VII.a, aita santua (h. 1667).
 1707 – Claude Prosper Jolyot de Crébillon, frantziar idazlea (h. 1777).
 1768 – Édouard Mortier, Frantziako lehen ministroa (h. 1835).
 1769 – Ivan Krilov, errusiar idazlea (h. 1844).
 1783 – Guglielmo Pepe, italiar militarra (h. 1855).
 1805 – Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet, alemaniar matematikaria (h. 1859).
 1809 – Maria Peregrina de Souza, portugaldar poeta, eleberrigile eta folklorista (h. 1894).
 1818 – Angelica Singleton Van Buren, Estatu Batuetako lehen dama (h. 1877).
 1824 – Maria Beatriz Austria-Estekoa, Austria-Esteko artxidukesa (h. 1906).
 1852 – Ion Luca Caragiale, errumaniar idazlea (h. 1912).
 1855 – Paul Deschanel, Frantziako presidentea (h. 1922).
 1859 – William Strang, eskoziar margolari, grabatzaile, idazle eta ilustratzailea (h. 1921).
 1860 – Nienke van Hichtum, herbeheretar haur literaturako idazle eta itzultzailea (h. 1939).
 1865 – István Csók, hungariar margolari inpresionista (h. 1961).
 1873 – Fiodor Xaliapin, errusiar opera-kantaria (h. 1938).
 1879 – Sarojini Naidu, Indiako Urretxindorra, Indiaren independentziaren aldeko ekintzaile eta poeta (h. 1949).
 1884 – Henriette Charasson, inspirazio katolikodun frantziar idazlea (h. 1972).
 1885 – Elizabeth Virginia Wallace Truman, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (h. 1982).
 1886 – Ricardo Güiraldes, argentinar idazlea (h. 1927).
 1888 – Georgios Papandreu, Greziako lehen ministroa (h. 1968).
 1891 –
 Kate Roberts, galestar nazionalista eta idazlea (h. 1985).
 Grant Wood, estatubatuar margolaria (h. 1942).
 1898 – Frank Aiken, irlandar iraultzaile eta politikaria (h. 1983).
 1900 – Sir Henry Roy Forbes Harrod, britainiar ekonomista (h. 1978).
 1903 – Georges Simenon, belgikar idazlea (h. 1989).
 1910 – William Shockley, ingeles fisikaria, 1956ko Fisikako Nobel Saria (h. 1989).
 1912 –Antonia Pozzi, italiar poeta (h. 1938).
 1913 –
 Khalid Saudi Arabiakoa, Saudi Arabiako erregea (h. 1982).
 Marguerite Vogt, alemaniar minbiziaren-biologo eta birologoa (h. 2007).
 1915 – Aung San, birmaniar buruzagi iraultzailea (h. 1947).
 1923 –
 Pedro Gómez Valderrama, kolonbiar idazlea, kazetaria eta diplomatikoa (h. 1992).
 Chuck Yeager, Ameriketako Estatu Batuetako Aireko Armadako pilotu militarra (h. 2020).
 1926 – Ārvaldis Andrejs Brumanis, letoniar apezpiku katolikoa (h. 2013).
 1929 – Omar Torrijos, panamar militarra eta politikaria (h. 1981).
 1932 – Barbara Shelley, ingeles aktorea (h. 2021).
 1933 –
 Paul Biya, Kamerungo presidentea.
 Kim Novak, estatubatuar aktorea.
 Emanuel Ungaro, frantziar moda diseinatzailea (h. 2019).
 1934 – George Segal, estatubatuar aktorea (h. 2021).
 1936 – Pavol Molnár, eslovakiar futbolaria (h. 2021).
 1937 –
 Sigmund Jähn, Ekialdeko Alemaniako aireko indarreko kidea, lehen alemaniar austronauta (h. 2019).
 Hiroshi Ninomiya, japoniar futbolaria.
 1938 – Oliver Reed, ingeles aktorea (h. 1999).
 1939 – Beate Klarsfeld, frantziar-alemaniar kazetaria, nazien aurkako ikerketa eta ehiza egiten duelako ezaguna.
 1940 – Manju Sharma, indiar bioteknologo eta botanikaria (h. 2024).
 1941 – Sigmar Polke, alemaniar margolaria (h. 2010).
 1942 – Peter Tork, estatubatuar musikari eta aktorea, The Monkees taldeko kidea (h. 2019).
 1944 – Stockard Channing, estatubatuar aktorea.
 1945 – Marian Dawkins, britainiar biologo eta irakaslea.
 1949 –
 Paca Blanco, espainiar feminista, ekologista, antifaxista, antinuklearra, antikapitalista eta pentsioduna.
 Judy Dyble, ingeles abeslari eta abestien egilea, Fairport Convention taldeko kide sortzailea (h. 2020).
 1950 – Peter Gabriel, ingeles abeslari, musikari eta konposatzailea, Genesis musika-taldeko kide ohia.
 1951 – Michel Pollentier, belgiar txirrindulari ohia.
 1952 – Freddy Maertens, belgiar txirrindulari ohia.
 1954 – Bibiana Fernández, Bibí Andersen, espainiar aktorea.
 1960 – Pierluigi Collina, italiar futbol epaile ohia.
 1965 – Peter O'Neill, Papua Ginea Berriko lehen ministroa.
 1967 – Ross Robinson, estatubatuar ekoizle diskografikoa.
 1969 –
 Joyce DiDonato, estatubatuar opera abeslaria, mezzosopranoa.
 Hugo López-Gatell, epidemiologoa, ikertzailea, irakaslea eta funtzionario publikoa.
 Rudi Vata, albaniar futbolari ohia.
 1970 – Elmer Bennett, estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
 1971 – Carolina Bescansa, galiziar soziologo, politologo, unibertsitateko irakaslea eta politikaria.
 1974 – Robbie Williams, ingeles pop rock abeslaria.
 1978 – Philippe Jaroussky, frantziar kontratenorea.
 Edsilia Rombley, herbeheretar abeslaria, telebista aurkezlea.
 1979 –
 Fawzi Al-Shammari, kuwaitar atleta, 200 metro eta 400 metrotako kategorietan aditua.
 Anders Behring Breivik, norvegiar herritarra, Norvegiako 2011ko uztailaren 22ko atentatuen egilea.
 Dores Tembrás, galiziar idazle, poeta, filologo eta ekoizlea.
 1981 –
 Yosuke Fujigaya, japoniar futbolari ohia.
 Gonzalo Miró, espainiar kazetari eta telebista aurkezlea.
 1985 –
 Mayra Andrade, caboverdetar abeslaria.
 1987 – Adriano de Souza, brasildar surflaria.
 1988 – Irene Montero, espainiar politikari eta psikologoa.
 1990 – 
 Nicole Kramm Caifal, txiletar argazkilari dokumentalista eta ekintzailea.
 Rubius, espainiar youtuberra, munduko youtuber jarraituenetakoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1468 – Joana Enrikez, Nafarroako eta Aragoiko erregina (j. 1425).
 1604 – Katalina Borboikoa, Nafarroako Erresumako infanta (j. 1559).
 1743 – Migel Irazusta, gipuzkoar arkitekto eta eskultorea (j. 1665).
 1800 – Martin Barkaiztegi, Martintxo, gipuzkoar zezenketaria.
 1891 - Sotera Novia de Salcedo, bizkaitar esploratzaile eta idazlea (j. 1818).
 1946 – Henry Roussel, euskal zinema zuzendari eta antzezlea, Parisen (j. 1875).
 1956 – Aureliano López Becerra, gipuzkoar kazetaria (j. 1880).
 1964 – Julian Elortza, gipuzkoar politikari karlista (j. 1878).
 1981 – Joxe Arregi Izagirre, gipuzkoar ETAkidea, Espainiako Polizia Nazionalak egindako torturen ondorioz (j. 1951).
 2000 – Tomás Zarraonandia, bizkaitar futbolaria (j. 1910).
 2003 – Javier Arriola Lizarralde, Arriola IV.a, gipuzkoar eusko pilotaria (j. 1934).
 2004 – Javier Bello-Portu, gipuzkoar musikagile eta orkestra zuzendaria (j. 1920).
 2020 – Joxe Mari Auzmendi Matxain, nafar irakasle eta kimikaria, Hik Hasi egitasmo pedagogikoaren sortzaile eta bultzatzaileetako bat (j. 1954).
 2021 –
 Xabier Agirre Lopez, arabar politikaria, Arabako Ahaldun Nagusia (j. 1951).
 Enrique Rodríguez Galindo, Guardia Zibileko jenerala, gerra zikinean inplikatua, Zaragozan (j. 1939).

 Mundua 
 721 – Txilperiko II.a, saliar frankoen erregea.
 858 – Kenneth I.a Eskoziakoa, Piktoen erregea eta Eskoziako Erresumako lehen erregea (j. c. 810)
 1130 – Honorio II.a, aita santua.
 1141 – Béla II.a Hungariakoa, Hungariako eta Kroaziako erregea (j. c. 1109).
 1219 – Minamoto no Sanetomo, Kamakura shogunerriko hirugarren shoguna (j. 1192).
 1237 – Jordan Saxoniakoa, alemaniar teologo eta domingotar fraidea.
 1332 – Androniko II.a Paleologo, Bizantziar Inperioko enperadorea (j. 1259).
 1468 – Joana Enrikez, Gaztelako Casarrubioseko anderea (j. 1425).
 1542 –
 Alessandro Cesarini, italiar elizgizona, Iruñe eta Tuterako artxidiozesiaren administratzaile apostolikoa.
 Katalina Howard, Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren bosgarren emaztea eta Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. c. 1523).
 1571 – Benvenuto Cellini, italiar eskultore, zilargin eta idazlea (j. 1500).
 1592 – Jacopo Bassano, italiar margolaria (j. c. 1515).
 1660 – Karlos X.a Gustavo Suediakoa, Suediako erregea (j. 1622).
 1662 – Elisabet Stuart, Bohemiako erregina ezkontidea (j. 1596).
 1741 – Johan Joseph Fux, austriar musikagile eta musika teoria idazlea.
 1768 – Jean-Baptiste Picot de Chemeteau, frantziar noble eta politikaria (j. 1690).
 1787 – Ruđer Josip Bošković, Ragusako Errepublikako fisikari, astronomo, matematikari, filosofo, diplomazialari, olerkari, teologo, jesulagun, apaiz eta polimata (j. 1711).
 1837 – Mariano José de Larra, espainiar idazlea (j. 1809).
 1845 – Henrich Steffens, norvegiar filosofo, zientzialari eta poeta, Naturphilosophie mugimenduaren ordezkari nagusietariko bat (j. 1773).
 1859 – Eliza Acton, sukaldaritzako liburu idazle eta poeta ingelesa (j. 1799).
 1883 – Richard Wagner, alemaniar musikagilea (j. 1813).
 1897 – Gustave Den Duyts, belgikar margolari, akuarelista, pastelista, grabatzaile eta artista grafikoa (j. 1850).
 1904 – Kutty Kunju Thankachi, indiar musikagilea eta malabarerazko idazlea (j. 1820).
 1909 – Hugo Egmont Hørring, Danimarkako lehen ministroa (j. 1842).
 1916 – Vilhelm Hammershøi, daniar margolaria (j. 1864).
 1926 – Francis Ysidro Edgeworth, irlandar ekonomialaria (j. 1845).
 1939 – María Mayor, espainiar aktorea (j. ?)
 1945 – María Y. Orosa, filipinar mediku eta farmazia ikertzailea, elikagaien teknologian espezializatua (j. 1893).
 1950 – Rafael Sabatini, italo-ingeles eleberrigilea (j. 1875).
 1952 –
 Alfred Einstein, alemaniar musikologo eta musika kritikaria (j. 1880).
 Josephine Tey, eskoziar idazlea (j. 1896).
 1956 –
 Jan Łukasiewicz, poloniar logikaria (j. 1878).
 Ernestina Otero, galiziar maistra, pedagogoa eta eskolako zuzendaria (j. 1890).
 1958 –
 Christabel Pankhurst, ingeles sufragista eta militante politikoa (j. 1880).
 Georges Rouault, frantziar margolari espresionista (j. 1871).
 1963 – Jaume Font, kataluniar apezpikua, Donostiako elizbarrutiko lehendabiziko apezpikua (j. 1894).
 1965 –
 Humberto Delgado, portugaldar militar eta politikaria (j. 1906).
 Gloria Morgan Vanderbilt, suitzan jaiotzako estatubatuar socialitéa (j. 1904).
 1966 - Marguerite Long, frantziar pianista eta pedagogoa (j. 1874).
 1967 – Forugh Farrokhzad, irandar poeta eta zinema zuzendaria, emakumezkoen ikuspegitik persieraz idazten aitzindaria (j. 1934/35).
 1968 – Ildebrando Pizzetti, italiar musikagilea (j. 1880).
 1973 – Rosa Torre González, mexikar maistra, politikaria eta feminista (j. 1890).
 1975 – Jenny Hempel, daniar botanikoa, landareen fisiologian aitzindaria (j. 1882).
 1976 –
 Murtala Mohammed, Nigeriako presidentea (j. 1938).
 Lily Pons, frantziar-estatubatuar sopranoa (j. 1898).
 1982 – Fernando Valera Aparicio, espainiar politikari eta idazlea, Errepublikaren Erbesteko azken presidentea (j. 1899).
 1995 – Alberto Burri, italiar artista bisual, margolari, eskultore eta medikua (j. 1915).
 1996 – Martin Balsam, estatubatuar aktorea (j. 1919).
 2006 – Peter Frederick Strawson, ingeles filosofoa (j. 1919).
 2008 – Kon Ichikawa, japoniar zinema-zuzendaria (j. 1915).
 2011 –
 Inese Jaunzeme, xabalina jaurtiketan espezializatutako letoniar kirolaria (j. 1932).
 T. P. McKenna, irlandar aktorea (j. 1929).
 2012 – Lillian Bassman, estatubatuar argazkilari eta margolaria (j. 1917).
 2014 –
 Irene González Hernández, espainiar ikertzaile eta astrofisikaria (j. 1969).
 Richard Møller Nielsen, daniar futbolari eta entrenatzailea (j. 1937).
 2015 – Melitta Marxer, liechtensteindar ekintzaile sufragista (j. 1923).
 2016 – 
 Yvonne Barr, irlandar birologoa (j. 1932 )
 Conchita Goyanes, espainiar aktorea (j.1946)
 2017 –
 Ricardo Arias Calderón, panamar politikaria (j. 1933).
 Kim Jong-nam, iparkorear politikaria (j. 1971).
 2018 –
 Henri Laborde, Montpezateko Kondea, Danimarkako printze ezkontidea (j. 1934).
 Josefina Samper, espainiar sindikalista (j. 1927).
 2020 – Rafael Romero Marchent, espainiar zinema zuzendaria (j. 1926).
 2021 – Urs Jaeggi, suitzar idazle, soziologo eta margolaria (j. 1931).
 2023 –
 José María Gil-Robles y Gil-Delgado, Europako Parlamentuko lehendakaria (j. 1935).
 Lalita Lajmi, indiar margolaria (j. 1932).
 David Singmaster, estatubatuar- britainiar matematikaria (j. 1938).
 2024 – 
 Aletta Bezuidenhout, kenyar-hegoafrikar aktore, zinemagile eta antzerkigilea (j. 1949).
 Robert Varnajo, frantziar txirrindularia (j. 1929).
 2025 – Sukri Bommagowda, indiar folk abeslaria (j. 1937).
 2026 –
 Dolores Muñoz Ledo, mexikar ahots-aktorea (j. 1918).
 Antonio Pumariño, espainiar matematikaria (j. 1966).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Euskal Herrian: Torturaren aurkako eguna[https://web.archive.org/web/20120104142919/http://euskalherria.indymedia.org/eu/2004/02/12225.shtml
13 Febrero aniversario del asesinato de Joxe Arregi].
 Seaska egutegiko izendegia: Mantzio eta Izan.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Otsailaren 12 | Urteko egutegi | Otsailaren 14
Kategoria:Urteko egunak