Irailaren 5

Irailaren 5a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita zortzigarren eguna da, 249.a bisurteetan. 117 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1918 – Eusko Ikaskuntzak Oñatin egin zuen batzarra eta Euskaltzaindia sortzea erabaki zuten.
 2006 – Gerra Zibilean Euskal Herritik ihes egin behar izan zuten haurrei omenaldia egin zitzaien Gasteizen.
 2010 – Euskadi Ta Askatasunak adierazi zuen hilabete batzuk lehenagotik etenik zituela eraso ekintza armatuak.

 Mundua 
 1793 – Frantziako Konbentzio nazionalaren aginduak betez Terrorea hasi zen, hamar hilabeteko errepresio eta gillotina bidezko exekuzio garaia.
 1877 – Zaldi Ero siux buruzagia hil zuen baionetaz estatubatuar soldadu batek. (j. 1849).
 1887 – Exeter hiriko Theatre Royalren sutean 186 hildako izan ziren.
 1917 – AEBetako Poliziak IWW sindikatuko 165 langile atxilotu zituen. 
 2007 – Nikaraguan Felix urakanak hainbat hildako eta kalte material ugari utzi zituen.
 2008 – Gustav urakanak kalte izugarriak eta hildakoak utzi zituen Kariben eta AEB hegoaldean.
 2014 – Ukrainako, Donetskeko eta Luhanskeko herri errepubliketako, Errusiako eta ESLAko ordezkariek Minskeko protokoloa sinatu zuten.
 2015 – Migrazio krisia Europan sakondu zen, Hungarian zeuden 10.000 errefuxiatu inguru Austria eta Alemaniara iritsi eta gero.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 
 1919 – Euskaltzaindiako lehen lau euskaltzain oso izendatu ziren: Resurreccion Maria Azkue, Luis Eleizalde, Julio Urkixo eta Arturo Kanpion.

 Mundua 
 1936 – Robert Capak Miliziano baten heriotza argazkia egin zuen.
 2000 – Memento filma estreinatu zen, Christopher Nolanek zuzendu eta Guy Pearce, Carrie-Anne Moss eta Joe Pantoliano aktoreek antzeztu zutelarik.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 
 2011 – Euskal Irrati Telebista ETBK Sat katea aireratzen hasi zen.

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 2010 – Shoya Tomizawa Moto2ko japoniar pilotua hil zen, San Marinoko Sari Nagusian erorikoa izan ondoren.

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1705 – Antonio Jose Mazarredo Morgan, bizkaitar itsasgizon eta politikaria eta Bilboko alkatea (h. 1753).
 1836 – Obdulio Perea, arabar poeta, antzerkigile eta itzultzailea (h. 1870).
 1847 – Jean-Baptiste Constantin, euskal idazlea (h. 1922).
 1860 – Victoriano Huitzi, nafar idazlea (h. 1938).
 1870 –
 Joaquín Arteaga, donostiar noble eta politikaria, XVII. Infantadoko dukea (h. 1947).
 Antonio Madariaga, gipuzkoar apaiz jesuita eta idazlea (h. 1921).
 1880 – Alfredo Alonso-Allende, bizkaitar ongilea.
 1882 – Lorenzo Luis Yanguas, nafar musikari eta musikagilea (h. 1946).
 1886 - Inaxio Asteasuinzarra Lertxundi, Oyarzun, gipuzkoar errotaria eta errota konpontzaile eta asmatzailea (h. 1954).
 1896 – Obdulio Lopez de Uralde, arabar marrazkilaria, ilustratzailea eta margolaria (h. 1957).
 1900 – Juanin Bilbao, bizkaitar atleta eta futbolaria.
 1901 – Angel Kastrexana, bizkaitar oftalmologoa.
 1907 – Frantzisko Jabier Landaburu, arabar politikaria (h. 1963).
 1916 – Isidoro Urra, euskal herritar futbolaria (h. 2006).
 1917 – Manuel Aldai, gipuzkoar mediku eta futbolaria (h. 1976).
 1918 – Ghislaine de Polignac, frantziar bon vivant eta idazlea, Biarritzen (h. 2011).
 1920 –
 Loren Eguren, elorriotar mende luzea bizi izan zuen etxekoandre langilea (h. 2023).
 Silvestre Igoa, Igoa, Errealeko futbolaria (h. 1969).
 1926 – Jesús Infante, arabar margolaria, Logroñon (h. 2016).
 1944 – Marta Cárdenas, gipuzkoar margolari eta grabatzailea.
 1946 – Luis Carlos Santiago, gipuzkoar saskibaloi jokalari ohia.
 1949 – Itziar Idiazabal, gipuzkoar hizkuntzalari eta psikolinguista.
 1952 – Isidoro Gallo, bizkaitar argazkilaria.
 1953 – Xabier Olarra, euskal idazlea eta itzultzailea.
 1956 – Joxean Sagastizabal, gipuzkoar euskal idazlea eta umorista.
 1964 – Paddy Rekalde, euskal idazlea.
 1967 – Roberto Iñiguez de Heredia, arabar saskibaloi jokalari ohi eta entrenatzailea.
 1971 –
 Santiago Castillejo, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 Andoni Imaz, gipuzkoar futbolari ohia.
 1972 –
 Itziar Mínguez, bizkaitar poeta, narratzaile eta gidoilaria.
 Regina Salcedo, nafar poeta eta eleberrigilea.
 1973 - Adela González, gipuzkoar kazetari eta telebista aurkezlea.
 1975 – Oier Guillan, gipuzkoar idazlea.
 1977 – Joseba Etxeberria, Athleticeko gipuzkoar futbolari ohia eta entrenatzailea.
 1982 – Eider Zabalegi Gartzia euskarazko eduki sortzailea, esataria eta bideojoko analista.
 1987 – Ekain Perez, gipuzkoar irrati esatari eta musikaria.
 1992 – Ane Miren Martínez de Lahidalga, arabar futbolaria.
 1999 – Sergio Cubero, bizkaitar futbolaria.

 Mundua 
 1187 – Luis VIII.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1226).
 1451 – Isabel Neville, Ingalaterrako noblea (h. 1476)
 1568 – Tommaso Campanella, italiar fraidea, filosofoa, teologoa, astrologoa eta poeta (h. 1639).
 1638 – Luis XIV.a Frantziakoa, Frantziako eta Nafarroako erregea (h. 1715).
 1652an bataiatua – William Dampier, ingeles itsasgizon eta itsaslapurra (h. 1715).
 1704 – Quentin de La Tour, frantziar margolaria, Frantziako erretratugile ospetsuena (h. 1788).
 1733 – Christoph Martin Wieland, alemaniar poeta eta idazlea (h. 1813).
 1735 – Johann Christian Bach, alemaniar konpositorea, Johann Sebastian Bachen semea (h. 1782).
 1764 – Henriette Herz, prusiar idazlea, itzultzailea, hezitzailea eta salonnièrea (h. 1847)
 1771 – Karlos Austria-Teschengoa, austriar komandantea (h. 1847).
 1774 – Caspar David Friedrich, alemaniar margolari erromantikoa (h. 1840).
 1775 – Juan Martín Díez, espainiar gerrillaria (h. 1825).
 1781 – Anton Diabelli, austriar musikagilea (h. 1858).
 1791 – Giacomo Meyerbeer, alemaniar musikagilea (h. 1864).
 1792 – Pierre Armand Dufrenoy, frantziar geologoa (h. 1857).
 1816 – Ernest-Charles Lasègue, frantziar medikua (h. 1883).
 1829 – Lester Allan Pelton, estatubatuar ingeniaria (h. 1908).
 1831 – Victorien Sardou, frantziar antzerkigilea (h. 1908).
 1847 – Jesse James, estatubatuar gerrilaria eta bidelapurra (h. 1882).
 1865 – Felicita Kalinšek, esloveniar moja, sukaldari, irakasle eta idazlea (h. 1937).
 1866 – Wallerand De Hauteclocque, frantziar militarra (h. 1917).
 1867 – Amy Beach, estatubatuar musikagile eta piano-jolea (h. 1944).
 1871 – Friedrich Akel, Estoniako estatuburua (h. 1941).
 1872 – Victor Ardisson, Vampire du Muy, frantziar nekrofilo ospetsua (h. 1944).
 1876 – Wilhelm Ritter von Leeb, Bigarren Mundu Gerran alemaniar mariskal eta gerra kriminala (h. 1956).
 1880 – Ioannis Theotokis, Greziako lehen ministroa (h. 1961).
 1888 – Sarvepalli Radhakrishnan, Indiako bigarren presidentea (h. 1975).
 1896 – Heimito von Doderer, austriar idazlea (h. 1966).
 1898 – Sarah Emma Edmonds, Kanadan jaiotako emakumea, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean (1841-1898) Batasuneko Armadarekin gizon aritua (j. 1841)
 1901 – Mario Scelba, Italiako lehen ministroa eta Europako Parlamentuko presidentea (h. 1991).
 1902 – Darryl F. Zanuck, estatubatuar zinema-produktorea (h. 1979).
 1905 –
 Maurice Challe, frantziar jenerala (h. 1979).
 Arthur Koestler, hungariar eleberrigile, kazetari eta saiakeragilea (h. 1983).
 1908 –
 Carlos Borboi-Bi Siziliak eta Orleans, Borboi etxeko espainiar militarra (h. 1936).
 Joaquín Nin-Culmell, kubatar musikagilea eta pianista (h. 2004).
 Cecilia Seghizzi, italiar konpositore, biolinista eta pintorea (h. 2019).
 1912 – John Cage, estatubatuar musikagile eta piano-jotzailea (h. 1992).
 1914 – Nicanor Parra, txiletar poeta, matematikari eta fisikaria (h. 2018).
 1915 –
 Astrid Hjertenæs Andersen, norvegiar idazlea eta poeta (h. 1985).
 Horst Sindermann, Alemaniako Errepublika Demokratikoko lehen ministroa (h. 1990).
 1916 – Allan Louisy, Santa Luziako lehen ministroa (h. 2011).
 1921 – Jack Valenti, MPAAren presidentea eta copyright aldeko lobbysta garrantzitsua (h. 2007).
 1924 – Ignacio García López, espainiar politikaria, Bizkaiko gobernadore zibila izandakoa (h. 2017).
 1929 –
 Bob Newhart estatubatuar komediante eta aktorea (h. 2024).
 Andrian Nikolaev, sobietar kosmonauta (h. 2004).
 1930 – Ken Naganuma, japoniar futbolaria (h. 2008).
 1933 – Mohammad Javad Bahonar, Irango lehen ministroa (h. 1981).
 1934 – Sofia Corradi, italiar pedagogoa, Mamma Erasmus ezizenez ezaguna (h. 2025).
 1939 –
 Claudette Colvin, Alabamako emakume afroamerikarra, historialari batzuen iritziz Afro-amerikarren eskubide zibilen mugimenduaren ama (h. 2026).
 George Lazenby, australiar telebista eta zinemako aktorea eta modeloa.
 Clay Regazzoni, suitzar 1 Formulako gidaria (h. 2006).
 1940 – Raquel Welch, estatubatuar aktorea (h. 2023).
 1941 – Rachid Boudjedra, frantsesezko aljeriar idazlea.
 1942 – Werner Herzog, alemaniar zinemagilea.
 1943 – Dolores Prida, kubatar-estatubatuar kazetari eta antzerkigilea (h. 2013).
 1945 – Al Stewart, eskoziar egile abeslari eta folk-rock musikaria.
 1946 –
 Kyongae Chang, hegokorear astrofisikaria.
 Freddie Mercury, Queen taldeko abeslaria (h. 1991).
 1948 – Rewat Buddhinan, The Impossibles Thai pop taldeko abeslari, ekoizle eta kide sortzailea (h. 1996).
 1950 – David Vunagi, Salomon uharteetako gobernadore orokorra (h. 2025).
 1951 –
 Paul Breitner, alemaniar futbolari ohia.
 Michael Keaton, estatubatuar aktore eta zinema zuzendaria.
 1953 – Murray Mexted, zeelandaberritar errugbilari ohia.
 1954 – Yu Myeong-Hee, hegokorear mikrobiologoa.
 1957 –
 Nancy Rourke, estatubatuar artista gorra.
 Peter Winnen, herbeheretar txirrindulari ohia.
 1960 –
 Karita Mattila, finlandiar sopranoa.
 Gisberta Salce Júnior, brasildar emakume transgeneroa, diskriminazio anitzaren ikurra (h. 2006).
 1964 - Anna Fiske, suediar  ilustratzailea eta idazlea.
 1965 – Osamu Maeda, japoniar futbolari ohia.
 1966 – Achero Mañas, espainiar aktore eta zinema zuzendaria.
 1967 – Matthias Sammer, alemaniar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1969 –
 Leonardo Araújo, brasildar futbolari ohia.
 Alena Barillová, eslovakiar txirrindularia.
 Francesc Homs, kataluniar abokatu eta politikaria.
 1973 –
 Paddy Considine, ingeles aktorea, zinema zuzendaria eta gidoigilea.
 Rose McGowan, italiar aktorea.
 1976 –
 Tatiana Gutsu, ukrainar gimnasta ohia.
 Carice van Houten, herbeheretar aktorea.
 1977 – Arokia Raj Satis Kumar, indiar apezpiku katolikoa.
 1978 – Chris Hipkins, Zeelanda Berriko lehen ministroa.
 1980 – Marianna Madia, italiar politikaria.
 1982 – Eider Zabalegi Gartzia, gipuzkoar euskarazko eduki sortzailea, esataria eta bideojoko analista.
 1983 – Kenya Cuevas, pertsona transgeneroen eskubideen aldeko mexikar ekintzailea.
 1986 – Miguel Pallardó, espainiar futbolaria.
 1989 – Pere Tomàs, espainiar saskibaloi jokalaria.
 1990 – Angy, espainiar aktore eta abeslaria.
 1998 – Laura Corbacho, espainiar aktorea.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1936 - Francisca Alonso Prado, nafar etxekoandrea, fusilatua (j. 1896).
 1937 – Alejandro Mallona, EAJko politikari eskuindar, katoliko eta abertzalea, Mundakako alkatea, fusilatua (j. 1878).
 1966 – Guido Caprotti, espainiar-italiar margolaria, Balmasedan (j. 1887).
 2004 – Federico Etxebarria Uribe, bilbotar margolaria, Madrilen (j. 1911).
 2008 – Mikel Errazkin, euskal musikari eta musikagilea eta Sorotan Bele taldearen sortzaileetako bat (j. 1974).
 2019 – Iñigo Muguruza, gipuzkoar musikaria (j. 1964).

 Mundua 
 1548 – Katalina Parr, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. 1512).
 1782 – Bartolina Sisa, Aimara heroi nazionala (j. 1753).
 1803 – Pierre Choderlos de Laclos, frantziar idazle eta militarra (j. 1741).
 1836 – Ferdinand Raimund, austriar antzezle eta antzerkigilea (j. 1790).
 1838 – Charles Percier, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1764).
 1857 – Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (j. 1798).
 1866 – Jules Dupuit, frantziar ingeniari eta ekonomialaria (j. 1804).
 1876 – Manuel Blanco Encalada, Txileko presidentea (j. 1790).
 1877 – Zaldi Ero, siux buruzagia (j. 1840?).
 1891 – Jules-Élie Delaunay, bretainiar margolaria, eragin handiduna (j. [1828]]).
 1902 – Rudolf Virchow, alemaniar mediku, antropologo, biologo eta politikaria (j. 1821).
 1906 – Ludwig Boltzmann, austriar fisikaria (j. 1844).
 1914 – 
 Charles Péguy, frantziar idazle eta filosofoa (j. 1873).
 Cesira Pozzolini, italiar idazle eta filantropoa (j. 1839).
 1922 – Alvilde Prydz, norvegiar idazlea (j. 1846).
 1930 – Carl Panzram, estatubatuar serie-hiltzailea (j. 1901).
 1936 – Gustave Kahn, frantziar idazlea eta arte-kritikaria (j. 1859).
 1940 – Charles de Broqueville, Belgikako lehen ministroa (h. 1860).
 1964 –
 Ángel Cruchaga Santa María, txiletar poeta (j. 1897).
 Elizabeth Gurley Flynn, estatubatuar politikari, sindikalista eta feminista (j. 1890).
 1966 – Emilio Cecchi, italiar idazle eta kritikoa (j. 1884).
 1968 – Anastassia Virsaladze, georgiar piano-jotzailea (j. 1883) 
 1970 – Jochen Rindt, 1 Formulako austriar pilotua, munduko txapelketa hil ostean irabazi duen gidari bakarra (j. 1942).
 1983 – Antonio Mairena, flamenkoaren historiaren abeslari handienetariko bat (j. 1909).
 1986 – Azahara Palomeque Recio, espainiar  idazlea, poeta eta kazetaria.
 1988 – Gert Fröbe, alemaniar aktorea (j. 1913).
 1996 – Anselm Strauss, estatubatuar soziologoa (j. 1916).
 1997 –
 Georg Solti, hungariar orkestra-zuzendaria (j. 1912).
 Teresa Kalkutakoa, albaniar misiolaria, Karitateko Misiolarien kongregazioaren sortzailea eta 1979ko Bakearen Nobel Saria (j. 1910).
 1998 – Félix Morisseau-Leroy, haitiar idazlea eta bertako kreoleraren sustatzailea (j. 1912).
 2000 – Abdul Haris Nasution, indonesiar militarra, Indonesiaren Independentziaren Aldeko Iraultzaren heroietako bat (j. 1918).
 2001 – 
 Tamara Smirnova, errusiar astronomoa (j. 1935).
 Chantal Chaudé de Silans, frantziar xakelaria (j. 1919)
 2010 –
 Guillaume Cornelis van Beverloo, Corneille, belgiar margolari eta grabatzailea (j. 1922).
 Shoya Tomizawa, motoziklismoko japoniar pilotua, eroriko baten ondorioz (j. 1990).
 2015 – Setsuko Hara, japoniar zinema antzezlea (j. 1920).
 2017 –
 Nicolaas Bloembergen, herbeherear-estatubatuar fisikaria, 1981eko Fisikako Nobel Saria (j. 1920).
 Gauri Lankesh, indiar kazetari eta aktibista (j. 1962).
 2018 – Freddie Oversteegen, Herbehereetako erresistentzia komunistako kidea II. Mundu Gerrako Herbehereetako okupazioan (j. 1925).
 2020 – Jiří Menzel, txekiar zinema eta antzerki zuzendari, aktore eta gidoilaria (j. 1938).
 2021 –
 Sarah Harding, ingeles abeslaria, modeloa eta aktorea (j. 1981).
 Ivan Patzaichin, errumaniar kanoalaria (j. 1949).
 Živko Radišić, Bosnia-Herzegovinako presidentea (j. 1937).
 2023 –
 Albert Azarian, armeniar gimnasta (j. 1929).
 María Teresa Campos, espainiar kazetaria, irratiko esataria eta telebistako aurkezlea (j. 1941).
 2024 – 
 Rebecca Cheptegei, ugandar iraupen-korrikalaria, eraila (j. 1991).
 Sérgio Mendes, musikari brasildarra (j. 1941).
 Aruna Vasudev, indiar idazlea (j. 1936).
 2025 –
 Rick Davies, ingeles musikaria, Supertramp taldeko kidea (j. 1944).
 Mark Volman, estatubatuar musikaria, The Turtles taldeko kidea (j. 1947).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Jugatx, Jugaitx, Jugatxi eta Garoa.
 Antzar Eguna Lekeition.
 Emakume Indigenaren Nazioarteko Eguna

 Kanpo estekak 

Irailaren 4 | Urteko egutegi | Irailaren 6
Kategoria:Urteko egunak