Egutegi

Egutegia egunak antolatzen dituen sistema da, batez ere gizarte, erlijio, merkataritza eta administrazio helburuekin. Hori lortzeko, denbora tarteak definitzen dira, oro har, egun, aste, hilabete eta urteak. Egutegietako denbora tarte edo garai horiek, gehienetan, baina ez beti, zenbait fenomeno astronomikoekin bat datoz, adibidez Eguzkiaren edo Ilargiaren zikloekin. Zibilizazio askok berezko egutegi bat garatu dute; gehienetan, beste egutegi batetik eratorria, baina haien behar bereziei egokitua. Gaur egun, egutegi gregorianoa (eguzki-egutegia) da munduan zabalduen dagoena.  

Egutegiak, gehienetan, taula moduan adierazten dira. Egun bakoitzari emandako izena data deritzo.

 Historia

Eguzkiaren eta Ilargiaren ibilbideak dira gertaera natural errepikakor eta erregular nabarmenenak denbora neurtzeko, eta, beraz, mundu osoko gizarte aurre-modernoetan, ilargialdiak eta urtea erabili izan dira denbora-unitatetzat. Idatzitako lehen egutegi fisikoak, Antzinako Ekialde Hurbilean garatutako idazketari lotuak, Brontze Aroko sumertar eta egiptoar egutegiak izan ziren.

Antzinako Ekialde Hurbileko egutegi sistema ugari, egutegi babiloniarrean oinarrituak, Burdin Arokoak dira, horien artean, Persiar Inperioko egutegi sistema, zeinak egutegi hebrear eta zoroastroarrei leku eman zien. Greziar egutegi ugari garatu ziren Grezia Klasikoan, eta garai helenistikoak antzinako egutegi erromatarrari eta zenbait egutegi hinduri leku eman zien.

Erromatar aroko lehen urtea, Romuloren urtea izenekoa, hamar edo hamabi hilabetekoa zen, aipatutako bibliografia zein den. ZensorioCensorí, De Dies natalis., PlutarkokPlutarc, Vides paral·leles: "Numa" XVIII. eta beste batzuek zioten hasieran hamabi hilabete zituela, baina sinesgarritasun handiagoa eman behar zaie Marko Fulvio Nobilior, Marko Terenzio Varron, OvidioOvidi, en diversos passatges de la seva obra Fasti (I.27, 43, III.99, 119, 151)., Aulo GelioAule Gel·li, Noctes Atticae III.16., MakrobioMacrobi, Saturnalia I.12., Gaio Julio SolinoGai Juli Solí, Polyhistor I., Servio Mauro HonoratoServi Maure Honorat, Ad Georgicam I.43. eta beste batzuei, erromatarren lehen urteak hamar hilabete baino ez zituela esaten zutenak.

Erromatar urtearen hasiera, ez zen urtarrila, gaur egun den bezala, martxoa baizik, eta abendura arte iristen zen. Hori baieztatzen du urteko lehen egunean, martxoaren lehenean, Vestaren tenpluari su sakratua pizteak. Egutegiko hamar hilabeteak Martius, Aprilis, Maius, Iunius, Quinctilis, Sextilis, September, October, Nouember eta December izena zuten. Hilabeteen iraupena, hogeita hamaika egunekoa zen horietako laurentzat (Martius, Maius, Quinctilis eta I) eta hogeita hamar egun besteentzat, halako moldez, non hilabeteen iraupena, egunetan, honako ha baitzen, hurrenez hurren: 31, 30; 31, 30; 31, 30, 30; 31, 30, 30, eta urtearen iraupen osoa 304 egunekoa zen.

Beranduago, Numaren urtea ezarri zen, hamabi hilabete eta 355 egunekin. Urte horretan, Erromako bigarren erregeak, Numa Ponpiliok, sortu zuen K.a.700 inguruan. Zensoriok dio (20 ing.) Romuloren urteari berrogeita hamaika egun gehitu zitzaizkiola: «lehen aipatutako hilabete bakoitzari egun bat kendu zitzaion, eta, horiek, batuta, 57 egun egiten zituzten, eta horiekin bi hilabete osatu ziren, Ianuarius, 29rekin, eta Februarius, 28rekin. Horrela, hilabete guztiak era horretan osatuak ziren, eta egun-kopuru bakoitia zuten, Februarius izan ezik, hori baitzen hutsune bakarra, eta, horregatik, gainerakoak baino zoritxarrekoagotzat jotzen zen». Honela geratu zen urtea: Martius, 31 egun; Aprilis, 29; Maius, 31; Iunius, 29; Quinctilis, 31; Sextilis, 29; September, 29; October, 31; Nouember, 29; December, 29; Ianuarius, 29; eta Februarius, 28.

Horrela ere, urtea, eguzki-urtearekin alderatuta, hamaika egun labur geratzen zen; beraz, Numa Ponpiliok agindu zuen bi urtean behin 22 eguneko hilabetea gehitzeko bigarren eta seigarren urteetan eta 23 egunekoa laugarren eta zortzigarrenean, horrela zortzi urteko zikloa eginez. Tarteko hilari MercedoniusPlutarc, Vides paral·leles: "Numa", XIX,3; Vides paral·leles: "Cèsar" LIX,3. izena zitzaion. Erromatar urtea ilargi-zikloetan oinarrituta zegoen, eta, Livioren arabera, eguzki-urteekiko erlazioa 19 urtean behin ematen zen. Ziklo hori K.a. 432an sartu zen indarrean, eta, nahiz eta ez zen herri mailan erabiltzen, pontifizeek jainkoen gurtzarako erabiltzen zuten.

K.a. 45ean, Julio Zesarrek Alexandriako Sosigenes astronomoari eskatu zion bere egutegia egiteko. Hark, urtearen iraupena 365 egun eta sei ordutan finkatu zuen, kalkulu harrigarriro zehatza garai hartako instrumentu hasi-masizkoentzako, urtean 11 minutu eta 9 segundoko errore-marjina baino ez baitzuen, hau da, segundo bat baino gutxiago eguneko, baina, konplikazioak saihesteko, 365 eguneko iraupena hartu, eta, 355 eguneko urteari, hamar egun gehitu zitzaizkion. Zensoriok honako testu hau idatzi zuen horri buruz: «Azkenean, nahasmena hain urrutira iritsi zen, ezen Zesar pontifize nagusiak, bere hirugarren kontsulaldian eta Lepido kide zuelarik, 67 eguneko bi hilabete tartekatu baitzituen azaro eta abendu artean, eta otsailean 23 eguneko tartekatze bat jaso zuen; horrela, urte osoa 445 egunekoa izatera pasa zenCensorí, Die natali, 20,6.. Aldi berean, antzeko akatsen errepikapen baten aurka egin zuen, tartekatutako hilabetean uko egin eta urtea eguzki-bidean egokitzean. Horregatik, lehen zegoen urteko 355 egunei hamar egun gehitu zizkien; 29 egun zituzten zazpi hilabeteen artean banatu zituenak, halako moldez, non urtarrilak, sextilisek eta abenduak bina jaso baitzituzten eta besteek, berriz, bakarra; eta egun gehigarri horiek hilabetearen amaieran ezarri zituen, dudarik gabe jaialdi ezberdinak hainbeste denboran bete zituzten hilabeteetako posizio haietatik ez mugitu nahian. Horrela, egutegi horretan, 31 eguneko zazpi hilabete zeuden arren, jatorriz zenbaki hori zeukaten lau hilabeteak oraindik bereiz daitezke hilaren bosgarren egunean beren nonaeak edukitzeagatik. Azkenik, haren ustez urtea osatzen zuen egun laurdena kontuan harturik, erregela bat ezarri zuen, lau urterik behin, egun bakar bat tartekatu behar zela hila lehenago sartua izan zen lekuan, hau da, terminalia eta berehala; egun horri, orain, bisextum deritzo». Bissextum bis-«seigarrena»tik dator. Otsailaren 24an erromatarrek «Kalendas Martias sextumen aurrekoa» zeritzoten; urte bisurteetan, hilaren 25ari, bis sextum esaten zitzaion, urte arruntetan bezala.

Esan bezala, antzinako erromatar egutegia, Julio Zesarrek eraberritu zuen K.a. 46an. Juliotar egutegia jada ez zegoen ilberriaren behaketaren mende, baizik eta algoritmo bat jarraitzen zuen, bisurteetan (lau urtetik behin) egun bat gehitzen zuena. Horrek ilargiaren hilabete egutegiaren disoziazio bat sortu zuen, eta hilabeteak ilargialdiekin zerikusirik ez izatea eragin zuen. Egutegi gregorianoa juliotar egutegiaren fintze gisa sartu zen 1582an, eta, gaur egun, mundu osoan, de facto erabiltzen da erabilera sekularrean.

Juliotar egutegiaren inperfekzioa, gutxienez, XII. mendetik, kritikatua zen, hala nola Paderborneko Reinher-etik. 1582an, Gregorio XIII.a aita santuak Luigi Lilio astronomo eta matematikari italiarrari eta Christophorus Clavius jesuita alemaniarrari enkargatu zien egutegi gregoriano deituriko egutegi berriari bizia emango zion erreforma.

Erreforma horrek bi alderdi nagusi izan zituen. Alde batetik, udaberriko ekinozioak 10 egun aurreratu zenez, horiek kendu egin ziren urtaroen zikloa doitzeko. Doikuntza hori 1582ko urriaren 4an, osteguna, burutu zen, eta hurrengo eguna urriaren 15a, ostirala, kontsideratu zen. Gainera, etorkizunean emaitza horri eutsi ahal izateko, azken bi zifrak zeroak ziren bisurteak hala ez izatea adostu zen, salbu eta haren bi lehenak lautan bana bazitezkeen. Beraz, 1600, 1700, 1800, 1900 eta 2000ko urteak juliotar egutegian bisurteak direnak gregorianoan 1600a eta 2000a baino ez dira; beraz, lau mendez behin, hiru egun kentzen dira.

Egutegi hori, astiro, herrialde guztiek onartu zuten, eta hori da gaur egun mundu osoan gehien erabiltzen dena.

Gaur egun, desfasea hiru egunekoa da, gutxi gorabehera, 10.000 urtean behin, bada, urte gregorianoa tropikoa baino luzeagoa baita.

Gaur egun, berrogei bat egutegi daude, eta ez dute zerikusirik elkarrekin. Denbora neurtzea beti izan da gure grinetako bat, eta gure akatsek negu gorrian udaberriaren etorrera ospatu arazi digute.

Gaur egun, oraindik erabiltzen den ilargi egutegi nagusia islamiar egutegia da, Mahometen ikasbideei jarraituz aurre-islamiar egutegi batean oinarrituta eta Omar kalifak abiapuntua ezarria (Hejira). 12 ilargi hilabete ditu, eta, Koranak debekatuta duenez egunak edo hilak tartekatzea Jean Lefort, La saga des calendriers, Bibliothèque pour la science, 1998, bisurteetan bezala, hilok ez datoz bat urtaroekin.

Antzinako egutegi-sistema guztien artean, maiak eta Mesoamerikako beste batzuk dira konplexuenak. Maien egutegiak bi urte mota zituen: sakratua (tzolkin) 260 egunekoa, eta zibila (haab) 365 egunekoa. Maien egutegiaren funtsezko elementuak eskualde osoan erabilitako sistema batean oinarritzen dira, gutxienez K.a. V. mendetik. Aspektu asko partekatzen ditu Mesoamerikako beste zibilizazio batzuek erabilitako egutegiekin, zapoteka eta olmeka garaikideak eta ondorengoko mixteka eta azteka egutegiak kasu.

 Egutegiaren banakoak 
Egutegi historiko guztiak fenomeno astronomikoek definitutako denbora tarteetan oinarrituta daude.

 Eguna 
Zibilizazio guztietan, egunaren eta gauaren arteko txandaketa da oinarrizko denbora unitatea. Eguna Lurraren errotazioak sortzen duenez, egunsentia ez da une berean gertatzen mundu guztian. Oraintsu arte, ez-aldiberekotasun horrek ez zuen garrantzirik, mugikortasunak ez baitzuen eraginik zibilizazioen arteko harremanetan. Garraioen garapenak eta ordua hedatzeko aukerak konponbidea aurkitzeko beta eman zuen XIX. mendean, eta ordu zonak garatu ziren.

 Hila 

Ilargialdiak behatzeko errazak dira, eta denbora tarte luzeak neurtzeko oinarri izan dira hainbat kulturatan. Urtarorik gabeko munduko eskualdeetan, Polinesian adibidez, hilabetea da oinarrizko denbora neurria egunaren ostean. Egungo islamdar egutegia ilargialdietan oinarritzen da.

Eguzki-egutegietan, hilabeteak ez daude Ilargiarekin sinkronizatuak.

 Urteak 
Urtaroak definitzen dituenez, nekazaritza garatu ahala, urteak garrantzia hartu zuen denbora neurri gisa. Denbora tarte hori nahiko luzea da, eta definitu egin daiteke, adibidez solstizio eta ekinokzioak erabiliz.

Garatu zen lehen eguzki egutegia, Antzinako Egiptoko egutegia omen da. Teoria batzuen arabera, Nabta Playa edo Stonehenge lekuetako megalitoek edo azteken eta maien tenpluek urteak neurtu ahal izateko erabili ziren.

 Egutegi sistemak 

Hilabetea edo urtea oinarri hartuta, ilargi edo eguzki egutegia izango da. Ilargi egutegietan, hilabetearen batez besteko iraupena ilargialdiaren antzekoa da, 29,5305882 egun Rythmes du temps: astronomie et calendriers, Émile Biémont et Jean-Claude Pecke, 292 or. ingurukoa. Eguzki egutegietan, berriz, urtearen iraupena 365,242190 egun ingurukoa da.

Egun, munduan hedatuen dagoen egutegia gregorianoa da, eguzki-egutegi bat.

Egutegi motak
Oinarri astronomikoa hartuta, egutegiak izan daitezke:
 Eguzki egutegia: Lurra Eguzkiaren inguruan deskribatzen duen zikloaren iraupenean oinarritzen bada (365 egun inguru), adibidez, Egiptoko egutegia.
 Ilargi egutegia: ilargi-zikloen ibilbidean oinarritzen bada (354 egun 12 hilabetetan banatuta), egutegi musulmana, adibidez.
 Eguzki-ilargi egutegia: guztizko iraupena eguzki-egutegi batena bada, baina haren hilek Ilargiaren faseei jarraitzen diete, hala nola egutegi hebrearra.

Eguzki zikloan edo ilargian oinarritzen den egutegia hura sortzen duen kulturaren bizitza motak baldintzatzen du. Horrela, eguzki-egutegikoak nekazaritza-kulturak izan ohi dira, eta ilargikoak, berriz, nomadak.

 Ilargi egutegiak 

Ilargi egutegiak ilargiaren zikloetan oinarritzen dira denboraren kalkuluak egiteko.
Denboraren neurketarako oinarria, ilargialdien iraupen neurria hartzen dute. Ilargialdiaren iraupena 29 egun, 12 ordu, 44 minutu eta 2,8 segundokoa da batez beste. Antzinaroko egutegi guztiak, Egiptokoa izan ezik, horrela sortu ziren. 

 Euskal egutegia: antzinako euskal asteak hiru egun bide zeuzkan (astelehena, asteartea eta asteazkena. Hilak, mundu zabalean bezalatsu, ilargiaren arabera antolatu ziren, haien izenek erakusten diguten moduan (urtarrIL, otsaIL eta abar). Hala ere, aspalditik du Euskal Herriak sartaldeko egutegia, erromanizazioak eta batez ere kristautzeak aurrera jo ahala.  
 Islamiar egutegia: Mahomaren hejiraren lehenengo urtean, kristau aroaren 622an hasten den egutegia. 12 hilabetek osatzen dute. Hilabete bakoitza ilberriarekin hasten da, eta 29 egun ditu hilabete batek, eta 30 hurrengoak. Ilargialdiaren iraupena hilabetea baino 44 minutu gehiagokoa zenez, 30 urtean 11 egunen gorabehera sortzen zen. Hori gerta ez zedin, egun bat eransten zuten aldika, musulmanen egutegiaren helburua ilargialdiak berek jarritako egunekin bat etortzea baitzen.
 Tzolk'in egutegia (maia errituala): 260 egunekoa.
 Mesopotamiako egutegia: 12 hilabeteko urtea zen, hilabete bakoitzak 29 edo 30 egun zituena; era horretara, hilabeteak eta ilargialdiak ia bat zetozen.
 Greziar egutegia: 30 eguneko 12 hilabete zituen hasieran, baina, gerora, 29 eta 30 eguneko hilabeteak eratu ziren. Hilabetea dekada izeneko 10 eguneko hiru zatitan banatu zuten hasieran, eta, gerora, 10 eguneko bitan eta 9ko batean

Ilargi-eguzki egutegiak ilargi egutegi mota bat dira, eguzki-urtera egokitzeko hilabete bereziak tartekatzen dituztenak:
 Hebrear egutegia
 Txinatar egutegia: txinatarrek antzinatik neurturik zuten 365,25 eguneko urte tropikala, baina, haien egutegi zibilak ilargi-egutegia zuen, 29-30 eguneko 12 hilabetez osatua.
 Japoniar egutegia
 Zelta egutegia

 Eguzki egutegiak 

Denboraren neurketarako oinarria Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen itzuliaren iraupen neurria hartzen dutenak dira:
 Egiptoko egutegia: 30 eguneko 12 hilabeteko urtea zuten, hiru urtarotan banatuta («uholdea», «negua» eta «idortea» edo «uda»). 12 hilabete horien ondoren, bost egun eransten ziren urtero. Antzinako Egipton banatu zen orobat lehendabiziko aldiz eguna 24 ordutan, 12 ordu argiz eta 12 gauez. 
 Haab egutegia (maia zibila): 20 eguneko 18 hilabetetan banatua, 5 egun osagarri erantsiz. 
 Koptoen egutegia
 Etiopiar egutegia
 Persiar egutegia
 Erromatar egutegia
 Juliotar egutegia (aurrekoaren eraldaketa): Erromatarren artean, Julio Zesarren garaira arte denbora neurtzeko erabili zen egutegi sistemak aldaera asko eta zehaztasun gutxi zuenez, K.a. 45. urtean bere aginduz berria prestatu zen, gaur egun erabiltzen denaren aitzindaria. Gaur egun, Europako hizkuntza gehienetan, hilabeteek dituzten izenak egutegi horretatik hartuak dira.
 Gregoriotar egutegia (aurrekoaren eraldaketa)
 Suediar egutegia (1700ko martxoaren 1etik 1712ko otsailaren 30era)
 Berber egutegia
 Egutegi errepublikanoa (Frantziako Iraultzaren egutegia): 1793an Konbentzioak ezarritako egutegia. 1792ko irailean, Frantziako Errepublika aldarrikatu zutenean ezarri zuten, eta 1805era arte iraun zuen indarrean. 12 hilabete zituen lau urte aroetan bilduta. Hilabeteak 30 egun zituen hiru hamarrekotan banatuta. Urteari, 5 egun gehitzen zitzaizkion amaieran (6 bisurtea zenari). Lau urteko aroetan banatuta zegoen Iraultzaren egutegia, eta hilabeteen izenak bereziak ziren oso: hilabete bakoitzeko eguraldiaren eta nekazaritza lanen edo gertakarien arabera jarri zizkieten izenak (mahaxte, eurikor, lilidun, etab.)
 Saiana egutegia (Indiako egutegi nazional ofiziala)
 Newton egutegia (betiereko 364 egunekoa)
 Bengaliar egutegia
 Jutxe egutegia

 Euskarazko lehen egutegia 
Iritsi zaigun euskarazko egutegi antzinakoena, Joanes Leizarragak egindako itzulpena da, Kalendrera izenekoa (Arroxelan, 1571). Bertan, juliotar egutegiaren azalpenak ematen dira, bisurtea eta ilargialdiak nola kalkulatu. Hauek dira bertan agertzen diren 12 hilabeteak: urtarrila, otsaila, martxoa, apirila, maiatza, ereiaroa, uztaila, agorrila, buruila, urria, hazila eta abendua.

Gaur egungo egutegiak
 Egutegi budista: Kanbodian, Laosen, Thailandian eta Myanmarren erabiltzen da eta Budaren jaiotzarekin hasten da K.a. 543. urtean. Budista gehienek otsailaren 3an ospatzen dute urte berriaren etorrera; tibetarrek otsailaren 18an ospatzen dute, eta batzuek apirilaren 2ra arte ere itxaroten dute. Budaren jaiotza eta heriotzak, bestalde, ez du aldaketarik, eta otsailaren 15a eta maiatzaren 13a ezarri dituzte, hurrenez hurren.

 Egutegi txinatarra: eguzki-ilargi egutegi bat da, egutegi gregorianoa ez bezala, eguzki-egutegia baita. Gaur egun, Txinan, egutegi gregorianoa erabiltzen da, baina, oraindik, txinatarra erabiltzen da opor tradizionalak egiteko (adibidez, Txinako Urte Berria edo Duan Wu jaialdia), astrologian, edo ezkontza baterako datarik egokiena aukeratzeko. Hilero Ilargiaren ziklo bat jarraitzen duenez, faseak zehazteko ere erabiltzen da. Txinan, egutegi tradizionalari, «nekazaritza egutegia» (農曆 nónglì, 农历) deitzen diote; egutegi gregorianoa, berriz, egutegi estandarra (公曆 gōnglì, 公历) edo mendebaldeko egutegia (西曆 xīlì, 西历) da. Egutegi txinatarraren beste izen bat da «ying egutegia» (陰曆 yīnlì, 阴历), egutegiaren ilargi-itxurari erreferentzia eginez, eta, egutegi gregorianoa, «Yang egutegia» (陽曆 yánglì, 阳历) da, eguzki-propietateei egiten dion erreferentziagatik.

 Egutegi gregorianoa: Gregorio XIII.a aita santuak ezarritako egutegia da, Giraldik eskatuta. 1582tik dago indarrean, eta juliotar egutegitik dator. Urte hartan, aita santuak egutegiko 10 egun kentzeko agindu zuen (urriaren 4a urriaren 15arekin jarraitu zuen), juliotar egutegiak eragindako udaberriaren etorreraren aurreratzea konpentsatzeko, ordura arte indarrean zegoenak ez baitzuen behar bezala ezartzen ekinozioen prezesioa. Egutegi gregorianoan urte arruntak txandakatzen dira: 365 egunekoak, eta bisurteak (bixesto edo bissextil ere esaten zaie) 366koak, 400 urteko zikloetan (urteak 400aren multiploetan bukatzen direnak). Ziklo bakoitzean, 303 urte arrunt eta 97 bisurte daude. Uniformeki banatzeko, hiru urte arrunteko aldiak izaten dira, eta, horien ondoren, bisurte bakarra; zazpi urteko hiru aldi arrunt eta jarraian bisurte bat izan ezik, ziklo gregorianoak dituen mende bukaerako lauetatik hirurekin bat eginarazten direnak: zehazki, amaitzen den mendearen kopurua 4aren multiploa ez denean (beraz, azken zikloan, 1601etik 2000ra, 1697-1703, 1797-1803 eta 1897-1903 aldiak izan ziren).

 Egutegi hebrearra edo egutegi judua: eguzki-ilargi egutegia da; hau da, Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen zikloan (urtea) eta Ilargiak Lurraren inguruan egiten duen zikloan (hilabetea) oinarritzen da. Egungo bertsioa, juduen jaiak arautzen dituena, Hil·lel II jakintsuak amaitu zuen 359. urtearen inguruan, antzinako hebrear egutegiaren erreforma gisa, baina, praktikan, ez zen aplikatu, gutxienez, XI. mendera arte. Egutegi hori algoritmo konplexu batean oinarritzen da, eta ilberriaren data zehatzak aurreikusteko aukera ematen du, baita urtaroak ere, kalkulu matematiko eta astronomikoetan oinarrituz eta ordura arte baliogarri izan ziren behaketa enpirikoak alde batera utziz. Eguzkiaren eta ilargiaren kontzepzio konplexuan, egutegi hebrearra egutegi txinatarraren antzekoa da, batak bestearengan inolako eraginik izan ote duen jakin gabe; era berean, Arabiar penintsulako herriek, kristau aroko VII. mendean islama agertu zen arte, erabilitako egutegiaren antzekoak ere badaude. Aldiz, egutegi gregorianotik bereizten da (erabilera unibertsal zabalekoa) urteko eguzki-zikloan soilik oinarrituta dagoelako, baita egutegi musulmanetik ere, ilargikoa baino ez baita.

 Egutegi hindua: termino nahasia da hau, Indiako eskualdeko egutegi buruz egiten baitio erreferentzia, zeinek modu desberdinetan jokatzen duten, baita egutegi nazional indiarrak ere.
 Astronomikoak izan daitezke, eta, hala, gertaera astronomikoak modu eraginkorrean behatuz hasten dira urteak eta hilabeteak. Horrela, hileko eta urteko egun-kopurua aldatu egin daiteke; ez da aldez aurretik finkatutako edo planifikatutako egutegia: zerua, behaketa astronomikoak dira egutegia, baina hori guztiz zehatza da.
 Eguzkiarenak izan daitezke, Eguzkiaren mugimenduan oinarrituak.
 Ilargiarenak izan daitezke, Ilargiaren mugimenduan oinarrituak; baina horrek eguzkiaren mugimenduarekin inkongruentzia bat eragiten duenez (egutegi musulmanean gertatzen den gisa), ilargi egutegiak eguzki-ilargi egutegiak dira zehazkiago; Eguzkiaren higidura ere, kontuan hartzen da, eta ahalik eta leialen jarraitzen saiatzen da.
 Kalkulatuak izan daitezke (egutegi gregorianoa, adibidez), non hilabetearen zenbakia, hilabetearen egun-kopurua eta abar beti berberak baitira, arauen bidez zehaztuak, zeinaren bidez Eguzkiaren eta astroen benetako higiduraren araberako emaitza izan dezaten ahalegintzen diren.
 Egutegi musulmana: ilargi-egutegia da. 30 urteko ilargi-zikloetan oinarritzen da (360 ilargialdikoa, tradizio sumerrerakoak). Zikloaren 30 urteak honela banatzen dira: 19 urte 354 egunekoak eta 11 urte 355 egunekoak. 354 eguneko urteei, urte sinpleak deritze, eta honela banatzen dira: 30 eguneko sei hilabete eta 29 eguneko beste sei hilabete. 355 eguneko urteei, tartekatu deritze, eta honela banatzen dira: 30 eguneko zazpi hilabete eta 29 eguneko beste bost. Urteak eta hilabeteak txandakatuz doaz. Hau da, 33 urte musulmanek 32 urte kristau dute. Tartekatzeak dhu-l-hijja hilaren bukaeran egun bat gehituz egiten dira, 30 urteko ziklo bakoitzeko 2., 5., 7., 10., 13., 16., 18., 21., 24., 26. eta 29. urteetan.

Pertsiako egutegia edo Irango egutegia: urtea martxoaren 21ean hasten den eguzki egutegia da. Persiako egutegiko 2002ko martxoaren 1381ean hasi zen. Egutegi hori 1925ean onartu zen, eta egutegi gregorianoa baino zehatzagoa dela uste da; izan ere, gregorianoan 3.320 urtean behin egun bateko akatsa dago, eta, persiarrean, akats bera agertuko litzateke 3,8 milioi urtean behin. Pertsiako egutegiak 31 eguneko sei hilabete ditu; hurrengo bost hilabeteak 30 egun, eta azkenak 29 edo 30 egunekin bisurtea den ala ez. Urtea nawruzen hasten da, egutegi gregorianoko martxoaren 21arekin bat eginez. Egutegi gregorianoaren 2000ko urtarrilaren 1a Persiako egutegiaren 1378ko urtarrilaren 11 da.

Egutegiaren erreformarako proposamenak
Antzina-antzinatik, gizarteen bizitza bi denbora-zikloren inguruan antolatu da funtsean. Horietako bat urtea da, gutxi gorabehera 365 eguneko iraupena du, eta astronomiak emana da; bestea, laburragoa, zazpi eguneko edo asteko zikloa da; iraupenean askozaz ere arbitrarioagoa izan arren, bat datoz mundu garaikideko kultura garrantzitsuenak. Gaur egungo kulturetan, beste bi ziklo ere erabiltzen dira, garrantzi gutxiagokoak badira ere: hila edo ilargialdia eta urtaroa edo hiruhilekoa.

Izan ere, urteko egun-kopurua 365 eta 366 bitartekoa da, eta bi kopuru horietako bat ere ez da zazpiaren multiploa; egutegian, egunen antolaketa aldatu egiten da urtetik urtera. Teknikoki, gure egutegi gregorianoa 14 egutegi ezberdineko ziklo bat da, modu partikular batean ordenatua.

Hori, hilabeteen iraupen arbitrarioarekin batera (28 egunetik 31 egunera), XIX. mendez geroztik, zenbait ahots altxarazi ditu, erreforma proposatuz. Asteen iraupena aldatu nahi zutenak alde batera utzita, erreforma horiek hiru galderaren erantzunaren arabera sailka daitezke:
 A. Zer egin aparteko egunarekin (edo bi egun, bisurte baten kasuan).
 B. Nola multzokatu urteko gorputza osatzen duten 52 asteak.
 C. Astea (eta, beraz, urtea) igandean edo astelehenean hasten da.

Taula honetan egutegia aldatzeko proposamen asko laburbiltzen dira:
 Egutegia Egilea A: Soberako egunak B:Egitura C: Asteko lehen eguna Egutegi mundiala Marco Mastrofini Urtero gehitzen dira 30 edo 31 eguneko 12 hilabete Igandea Nazioarteko egutegi finkoa Auguste Compte Urtero gehitzen dira 13 hilabete Astelehena Pax egutegia Colligan Astebetean biltzen dira 13 hiabete Igandea Egutegi iraunkorra Dick Henry Astebetean biltzen dira 30 edo 31 eguneko 12 hilabete Astelehena Bonavian egutegia Chris Carrier, Joseph Shteinberg Astebetean biltzen dira 4 edo 5 asteko 12 hilabete Astelehena Nova Terra egutegia Astebetean biltzen dira 13 hiabete Astelehena
Beste erreforma-proposamen batzuek ez diote urtearen egiturari eragiten zenbaketari baizik, holozeniar egutegia, adibidez.

Egutegi nagusien laburpena
 Egutegia Egilea Indarraldia Egutegiaren zikloa Bisurtearen prozedura Egiptoar egutegia Ezezaguna K.a. 3. milurtekoaz geroztik. Baliteke K.a. 2781ean ezarria. 365 eguneko eguzki-urtea; 12 hilabete, 30 egun, gehi 5 egun epagomenoak 1461 urte egiptoa igaro behar ziren benetako eguzki-zikloaren hasiera berriro bat etorri arte. Kanoporen egutegia Kanopo K.a. 238 Erreformak ez zuen aurrera egin, desadostasun erlijiosoak zirela medio. 365 egun eta sei orduko eguzki-urtea Kanoporen berrikuntza, lau urtetik behin, egun bat gehiago. Egutegi babiloniarra Ezezaguna K.a VI. mendeaHiru urte gregoriano Greziar egutegia Solon K.a. VII. mendea Eguzki-urtea 2922 eguneko eguzki-energiaren 8 urteko zikloa, egun bisurte batekin Greziar egutegia Meton K.a. 432. urtea Ilargi-eguzki urtea 19 urteko zikloa, 235 ilargi-hilabeterekin. Bisurteak dira ziklo bakoitzeko 3, 5, 8, 11, 13, 16 eta 19. urteak. Greziar egutegia Kalipos K.a 330 urteaIlargi-eguzki urteaMetonen ziklo hobetua. 76 urteko zikloa, horietako lautan egun bat gutxiagotzen zen. Erromatar egutegia Numa Ponpilio K.a. VIII. mendetik Ilargi-urtea, lehenen 10 hilabetekoa eta gero 12 hilabetekoa Aldaketa irregularrak Juliotar egutegia Julio Zesar K.a. 46tik 365 egun eta sei orduko eguzki-urtea Lau urtean behin, bisurte egun bat Islamiar egutegia Mahoma 622ko uztailaren 16tik (hejira) 354 eta 355 eguneko ilargi-urtea 30 urteko zikloa; 11 urte egun bat gehiagorekin. Eguzkia sartzen denean hasten da eguna Egutegi gregoriano Gregorio XIII.a aita santua Herrialde katolikoetan, 1582ko urriaren 15etik; Alemania protestantean 1700eko martxoaren 1az geroztik; Ingalaterran 1752z geroztik, Suedian 1753. Japonia, 1873. Bulgaria eta Turkia, 1916. SESB ohia, 1918. Errumania, 1919. Grezia, 1923. Txina, 1949. 365 eguneko eguzki-urtea Zikloa 28 urtean behin. Bisurteak 4 urtean behin. Arau hau bete behar da: bisurteak izango dira 4aren multiploak. 100en multiploak ez dira bisurteak izango, 400en multiploak direnak izan ezik (adibidez, 2000. urtea bisurtea izan zen 100en multiploa izan arren 400en multiploa zelako). Turkiar egutegia Ezezaguna Egutegi musulmanaren aurrekoa 354 eguneko ilargi-urtea 8 urteko zikloa, 2., 5. eta 7. urteek 355 egun dituzte Turkiar egutegia Ezezaguna 1677tik aurrera Eguzki-urtea Hebrear egutegia Hilel II 359 Ilargi-eguzki urtea 19 urteko zikloa, eta horietako 7tan hilabete bat gehitzen da. Maia egutegia Ezezaguna  ezezaguna Urte zibila – Haab 18 hilabeteko zikloa, 20 egun eta 5 eguneko meditazioa. Egutegi Inka Maita Capac Antzinatasun ezezaguna, XVI. mendetik aurrera kronistek erregistratutakoa. Ilargi-eguzki urtea 30 eguneko 12 hilabeteko zikloa Azteken egutegia Olmekak K.a. XII. mendea Urte zibila – Xihuitl 365 eguneko zikloa eta 4 ordu.
Iruditegia
Egutegi mota asko daude, erabilera anitzetarako balio dutenak.

Erreferentziak

 Bibliografia 
 Cherpillod, André. La kalendaro tra la tempo, tra la spaco. Courgenard: La Blanchetière, 2002 (esperanto), 204 pp.

   amb Calculador online 









Ikus, gainera 
 Almanaka
 Euskal egutegia
 Betiereko egutegia
 Anno Domini

 Kanpo estekak 

Kategoria:Egutegia