Literatura

Literatura edo elertiaEuskaltzaindiaren hiztegia, Literatura, Euskaltzaindia hitzezko adierazpenaren artea da (hitzezko adierazpentzat hartzen da «hitzari dagokiona edo hitzaz baliatzen dena»), eta, beraz, testu idatziak (literatura idatzia) nahiz ahozkoEuskaltzaindiaren hiztegia: ahozko, ahozkotasuna. Euskaltzaindia edo kantatuak (ahozko literatura) barne hartzen ditu. Zentzu murritzago eta «neotradizionalago» bat da (lehen literatur lanak kantatuak edo errezitatuak izateko konposatu baitziren); arte meritua eta literariotasuna lehenesten duen idazkera da, asmo ez hain estetiko eta praktikoagoa duen hizkuntza arruntari aurrez aurre jarrita. Literatura terminoak hizkuntza, nazio, garai edo genero bateko (greziar literatura, XVIII. mendeko literatura, fantasiazko literatura, etab.) ekoizpen literarioen multzoa ere izendatzen du, baita arteari edo zientziari buruzko obren multzoa ere (literatura medikoa, juridikoa, etab.). Literatura-teoriak aztertzen du.

Literaturaren kontzeptua aldatuz joan da denborarekin, apur bat subjektiboa baita; zentzu orokorrean, nazio, garai edo genero baten idatzizko edo ahozko edozein ekoizpenen multzoa da, eta zentzu hertsian jotzen da balio estetiko edo intelektuala izan behar duela.

Literatura Arte ederretako bat eta arte-adierazpenaren forma zaharrenetako bat da. Hau da, bere helburu estetikoak hitzaren bidez lortzen ditu, ahoz zein idatziz. Hala ere, literatura zer den eta zer ez den justifikatzea ez da inoiz erraza izaten, historikoki eraikitako kontzeptua baita. Horrela, hainbat aldiz berrikusi eta birdefinitu da denboran zehar, eta definizio posible asko daude.

Literaturaren ezaugarri berezietako bat hizkuntzaren erabilera da, askotan «literatura-hizkuntza» deritzona eta erabilera arruntetik edo egunerokotik bereizten dena. Hizkuntzaren erabilera bereziak edertasuna eta norberari buruzko hausnarketa ditu helburu, ez bakarrik tropoak eta figura erretorikoak erabiliz, baita erritmoari zentzu berezi bat emanez ere eta errima baliabide nagusi gisa erabiliz.

Horri, gainera, fikzioak ematen dituen baimenak gehitu behar zaizkio: irudimenetik edo errealitatetik bertatik datozen egoerak, irudiak eta kontakizunak, baina subjektibotasunaren bidez iragaziak.

Literatura, berez, azterketa-eremu bat da: hots, literatura-teoriaren, literatura-kritikaren, eta filologia eta literaturaren historia aztergaia. Bestalde, literaturaz ere hitz egin daiteke artearekin zerikusirik ez duen zentzu batean, baizik eta gai baten inguruan antolatutako jakintzen eta testuen multzo bati buruz: literatura medikoa edo literatura teknikoa, adibidez.

 Literatura hitza eta bere garapena 

Literatura hitza, izan ere, latinezko littera (letra) hitzetik sortua da. Hitzaren edukia aldaketa handiak izan ditu  historian zehar, eta, XVIII. mendearen ia bukaeraraino, «idazteko eta irakurtzeko antzea» esan nahi zuen; handik aurrera, berriz, «idazlearen jarduna eta emaitza edo idazlana» esan nahi zuen Europako herri gehienetan.

Erdi Aroan, literatura erlijioarekin lotua zegoen, eta idazten zen ia guztia latinez idazten zen. Pizkunde garaian, berriz, idazle klasikoak hartu ziren eredutzat, eta lekuan lekuko hizkuntzak erabiltzen hasi ziren. Klasizismo berriaren garaian, saiakera eta kritika landu ziren, batez ere.

Erromantizismoak (XIX. mendearen lehenengo erdialdean) ordu arte multzo berekoak izan ziren testu idatziak bereizi zituen: alde batetik, filosofia, historia, ikerketa…, eta, bestetik, alegiazko generoak eta literatura arte gisa. Geroztik, Europako herrialde ia guztietan, bigarren multzoko idazlanak izan dira literaturaren alorrekoak, eta ez lehenengokoak.

Literatura bere literaltasunatik definitzen da
190px|thumb|left|Don Quijote eta Santxo Panza, On Kixote Mantxakoaren pertsonaiak.
«Literatura» eta «literario» kontzeptuen definizioaren bila, literaturaren teoriaren diziplina sortu zen, eta haren aztergaia, literatura, mugatzen hasi zen. Ez dago terminoaren definizio unibokorik, hura definitzen duen literatura-kritikariaren mende egongo baita, bai eta definitzen duen garaiaren eta testuinguruaren mende ere. Hala ere, diziplina hori aztertzeaz arduratu ziren lehen ikerlariak formalista errusiarrak izan ziren.

XX. mendearen hasieran, formalismo errusiarra fenomeno literarioaz arduratzen da, eta testu literario horiek definitzen eta ezaugarritzen dituzten ezaugarriak ikertzen ditu, hau da, obraren literariotasuna. Roman Jakobson-ek planteatzen du literaturak, literatura-mezu gisa ulerturik, hain berezitasun handiak dituen ezen beste diskurtso batzuetatik bereizten duen; formarekiko interes berezi horri, «funtzio poetikoa» deritzo Jakobsonek, eta, beraz, mezuaren forman jartzen du arreta igorleak. (edo, gauza bera dena, «estilo nahia» dago, edo idazleak hizkuntza estilizatu nahi du). Izan ere, badira zenbait hizkuntza-ekoizpen, zeinen funtzio nagusia plazer literarioa ematea den, edertasunak sortutako izaera estetikodun gozamena, pentsamendu aristotelikoarekin erlazionatuta. Hizkuntzak bi elementu mota konbinatuko lituzke bere elementurik sinpleenetan: alde batetik, erredundantziak —errepikapen erritmiko formalak eta eduki semantikokoak, hau da, analogiak―, eta, bestetik, arau desbideratzeak ―hizkuntza arruntetik aldentzeko, harridura sortzeko, berritzeko―: anomalia deiturikoa; horrela, irudimena eta oroimena inpresionatzen dira, eta arreta jartzen da mezuaren forman, mezua era berezian adierazteko. Bi joera horien artean, erritmikoa edo errepikakorra populatzailea da, eta, bigarrenak, aldiz, joera aristokratitzailea du.

Literatura-hizkuntza estilizatua eta transzendentzia berezikoa izango litzateke, iraunkortasunera bideratua; erabilera arrunteko hizkuntzako adierazpenetatik oso desberdina, berehala erabiltzekoa. Literaturak, bestalde, babes iraunkorra eskatzen du tradizioz: On Kixote Mantxakoa ezingo zatekeen idatzi lehenago zalduntza-liburuak existitu izan ez balira.

XX. mendearen erdialdean, Wolfgang Kayser-ek planteatu zuen «Literatura» terminoa «Belles Lettres»engatik aldatzea, hizketatik eta literaturaz kanpoko testuetatik bereiziz; Dio testu literario eta poetikoak esanahien multzo egituratu baten esaldi eramaileen multzo egituratu bat direla, non esanahiak hitz egiten duen errealitatearekin zerikusirik ez duten eta horrela objektibotasuna eta batasuna sortzen duten.

Literatura terminoa eta bere adjektiboak
Raul H. Castagninok, Zer da literatura? liburuan arakatzen du kontzeptuaren inguruan eta nola hedatzen den idazketa, historia, didaktika, oratoria eta kritika errealitateetara. Castagninok dioenez, literatura hitzak, batzuetan, izen kolektiboaren balioa hartzen du nazio, garai edo korronte baten ekoizpen multzoa izendatzen duenean; edo literatura-lanari buruzko teoria edo gogoeta bat da; edo literatura-ekoizpenak aztertuz lortutako ezagutzen batura da. Beste kontzeptu batzuek, hala nola Verlainerenak, literatura alferreko eta kamustutzat jotzen dute, sorkuntza estetiko hutserako beharrezkoa den zerbaitzat. Gerora, Claude Mauriacek «aliteratura» terminoa proposatu zuen «literatura» terminoari kontrajarriz, Verlainek ematen zion mespretxuzko adieran. Zehaztapen horiek guztiek proposamen bat egiten dute literaturaz, zein ikuspegitatik enfokatzen den. Hala, Castagninok ondorioztatzen du «literatura» hitzaren esanahia mugatzeko saiakerak, definizio bat baino gehiago adjektibazio mugatzaile eta espezifikoen batura direla.

Literatura bere «hedadura eta edukiaren» arabera aztertzen bada, literatura unibertsala izan liteke garai eta leku guztietako obra hartzen badu; nazio jakin bateko literatura-lanetara mugatzen bada, Literatura nazionala da. Autore bakar baten ekoizpenak, eskuarki idatziak, zeinak, testu literario baten sortzaile kontzientzia izateagatik, bere obra sinatu ohi duten, literatura kultuaren parte dira; aldiz, kolektibitatearen fruitu eta ahozko transmisiokoak diren ekoizpen anonimoak, batzuetan gerora idatziz jasoak, literatura herrikoi edo tradizionalaren corpusa osatzen dute.

«Objektua» zein den, literatura nahitaezkoa izango da arau eta printzipio orokorrak bilatzen baditu; «historiko-kritikoa», baldin eta bere azterlanaren ikuspegia genealogikoa bada; «konparatzailea», baldin eta aldi berean hainbat autoreren, garairen, gairen edo testuinguru historiko, geografiko eta kulturalen lanak aztertzen badira; «konprometitua», gizartearen edo estatuaren aurrean jarrera militanteak hartzen baditu; «garbia», objektu estetiko gisa soilik proposatzen bada; «mendekoa», helburua plazer estetikoa ez bada, baizik eta literaturaz kanpoko interesen zerbitzura badago.

«Bitarteko adierazkor eta prozeduren» arabera, Castagninok proposatzen du literaturak bertsoa eta prosa dituela adierazpide eta haien errealizazioak genero literario unibertsaletan agertzen direla, eta genero horiek, gutxi-asko garatuak, edozein kulturatan aurkitzen direla; «lirikoa», «epikoa» eta «dramatikoa». Adierazpen lirikoak sentimendu pertsonalak adierazten dituztenak dira; epikoak, modu narratiboen bidez adierazitako sentimendu kolektibo baten adierazpenak; eta dramatikoak, sentimendu eta arazo indibidualak elkarrizketa zuzenaren bidez komunikatuz objektibatzen dituzte. Literatur genero klasiko horiei, gainera, didaktikoa gehitu beharko litzaieke.

Juan José Saer teorialariak postulatzen du literatura fikzioa dela; hau da, literatura gisa irakurtzen dugun guztiak ez du zuzeneko erreferentziarik mundu errealeanSaer, Juan José El concepto de ficción.. Literarioa soilik existitzen da agertzen den testuari dagokionez. Baina literatura, paradoxikoa bada ere, guztiz egiazkoa da: bere benetakotasuna fikzio gisa aitortzetik eta bertatik erreala denari buruz hitz egitea. Saerrek dio, gainera, «egia ez dela nahitaez fikzioaren kontrakoa» eta fikzioaren aldeko hautua egiten dugunean ez dugula egiten egia desitxuratzeko asmo ilunarekin. Egiaren eta fikzioaren arteko menpekotasun hierarkikoari dagokionez, zeinaren arabera lehenak bigarrenak baino positibotasun handiagoa izango zukeen, eta, noski, interesatzen zaigun planoan, «fantasia moral hutsa» da.

Barthes: literatura idazketa praktika gisa
Barthes-entzat literatura ez da obren corpus bat, ezta kategoria intelektual bat ere, idazketa praktika bat baizik. Idazketa edo testu gisa, literatura boteretik kanpo dago hizkuntzan desplazamendu bat gertatzen ari delako, eta, desplazamendu horretan, hiru potentziek dute eragina: jakintza askoren ostatatzea (mathesia), irudikapena (mimesia) eta zeinuen jolasa (semiosia).Barthes, Lección Inaugural, pp. 120-124..​​ Literatura jakintzen batura denez, jakintza bakoitzak zeharkako leku bat du, eta horrek ahalbidetzen du bere garaiarekin elkarrizketa bat izatea. Zientzian bezala, zeinaren zirrikituetan lan egiten duen literaturak, harekiko beti atzeratuta edo aurreratuta: «Zientzia zabala da; bizitza sotila, eta, distantzia hori zuzentzeko interesatzen zaigu literatura».

Bestalde, literaturak mugiarazten duen jakinduria ez da erabatekoa, ezta amaierakoa ere. Literaturak zerbaiti buruz dakiela besterik ez du esaten; hizkuntzaren argamasa handia da, non soziolektoen aniztasuna erreproduzitzen den mugako edo zero graduko hizkuntza osatuz eta lortuz literaturatik, idazteko ariketatik, hausnarketa amaigabe bat, zeinuz jokatze bat.

Tzvetan Todorov: Kategorizazio moderno baten hasiera
Literariotasuna aztertu behar da eta ez literatura, adierazi zuen Tzvetan Todorovek, literatura-azterketetan agertu zen lehen joera modernoaren aurrean: Formalismo errusiarra deritzona. Intelektual talde horrek, ikerketa objektua birdefinitu zuen, hark ez zuen ikuspegi transzendentea ordezkatzeko asmorik. Aldiz aztertuko lirateke, ez idazlana, baizik eta hura posible egin duten literatura-diskurtsoaren birtualtasunak. Horrela, literatura-ikasketak literaturaren zientzia bihur litezke egunen batean, literatura-teoriak helburu duen zerbait.

Zentzua eta interpretazioa: Diskurtso literariora iristeko obra zehatzetan ikasi behar dugu. Nola isolatu orduan analisi-eremuan? Bi alderdi definitzen dira orduan: zentzua eta interpretazioa. Zentzua da obra bereko beste elementu batzuekin eta bere osotasunean korrelazioan sartzeko aukera. Bestalde, interpretazioa desberdina da, kritikariaren nortasunaren eta haren posizio ideologikoaren arabera; gainera, obraren ekoizpenaren garaiaren eta testuinguruaren arabera ere aldatzen da; bestela esanda, elementua sistema batean sartzen da, obrarena ez dena, baizik eta irakurle-kritikoarena.

M. A. Garrido Gallardo: “Literatura” terminoa
Barthes eta Todoroven bidean, Miguel Angel Garrido Gallardok terminoaren definizioa eguneratzen du : Hitzaren artea beste arteetatik bereizteko (pintura, musika, etab.). Gaur egun, bere zentzu indartsua da, XVIII. mendearen amaieran jaio zena eta Mme. De Staël-en obran sagaratzen dena: De la Litterature (1800). 2. atala, Hitzaren artea hizkuntzaren erabilera funtzionalen aurkakotasunez. Sortze-idazkien (poesia, zentzu etimologikoan) eta zientzialari gisa aparteko estatutu bat eskatzen duten beste idazkien arteko mugaketari dagokio. Zentzu hertsian, hizkuntzarekin egindako sortze-lanaren adieran, literatura terminoa XIX. eta XX. mendeetako hitza da, errealitate hori adierazteko. Lehen, poesia zeritzon. XXI. mendeko ziber munduan izan zuen jarraipenari, ziberliteratura deritzo, eta dagoeneko ez da literatura: komunikazio baldintza ezberdinak ditu. Nolanahi ere, gaur egun, literaturak kultura-fenomeno oso garrantzitsua izaten jarraitzen du; izan ere, «poesiaren» materialak zutik mantentzen ditu, eta, ziberliteraturarekin batera, osasun onean jarraitzen du.

 Literatura motak 
thumb
Hizkuntza arruntean bezala, literaturan ere bi mota bereizten dira: ahozko literatura (erromantzeak, esaera zaharrak… poesian, ipuin eta herri kontakizunak prosan) eta idatzizko literatura (poesia eta prosa). Bietan funtsezkoa da balio estetikoa.

Ahozkoa da antzinakoena, eta ahozkoaren baitan poesia. Literatura idatzia geroago sortu zen herri guztietan eta dantzarekin, musikarekin eta antzerkiarekin lotua egon zen hasieran. Inprimeria asmatu zenean literatura idatzia hedatu zen; aldi berean ahozko literatura biltzen eta argitaratzen hasi zen.

 Literaturaren helburuak 
Literaturaren helburu nagusia, beste antzeena bezala, estetikaren bidez atsegina lortzea da, eta horretarako erabiltzen duen gaia hizkuntza da. Literaturaren izaera azaltzeko teoria asko egin dira historian zehar. Azken urteotan Roman Jakobson (1896-1982) hizkuntzalariarena hartu izan da bereziki aintzat: literatura komunikatzeko tresna denez gero, beste komunikazio guztietan bezala, igorlea (idazlea), hartzailea (irakurlea edo entzulea ahozkoa bada), kodea (hizkuntza) eta mezua (idazlana) hartu behar dira kontuan.

Kodeari dagokionez, idazleak hizkuntzaren erabilera arrunta aldatzen du eta aldaketa horiek eragiten dituzte idazlearen estilo ezaugarriak. Bestalde, literatura lanetan ezin da “mezua” aldatu eta beti idazleak idatzitako modu berean eman behar da aditzera, literaturan edukia eta forma banaezinak baitira (literatura hizkuntzako zeinuak denotatu edo esanahi jakin bat adierazteaz gainera, literatura hizkuntzak konnotatu edo bigarren mailako esanahi berriak sorrarazten baititu). Literatura hizkuntzaren beste ezaugarria erabiltzen dituen erretorika baliabideak eta tropoak dira (aliterazioa, errima, errepikak, epitetoak; metafora, metonimia, hiperbatona…).

 Literatura generoak 
Hiru dira nagusiak: epika edo narratiba, (epopeia, poema epikoa, gestako kantua, erromantzea, ipuina, eleberria...); lirika edo poesia, (oda, elegia, egloga, satira, epigrama, epitalamioa...) eta dramatika edo antzerkia, (tragedia, komedia, drama, opera…).

Hiru era horiez gain, didaktikako lanak (epistola, entsegu edo saiakera…), historiakoak (biografiak, kronikak…) eta oratoriakoak (sermoiak, hitzaldiak...) literatura generotzat hartu izan dira. Dena den, oso zaila da genero bakoitzaren alorra mugatzea, obra askotan, edo, gehienetan, hiru genero nagusien ezaugarriak nahasten baitira.

Literatura eta psikologia arteko erlazioa
Ikertzaile batzuek iradokitzen dute fikzio literarioak rol bat joka dezakeela gizabanako baten garapen psikologikoan.​ Psikologoek erabili izan dute literatura tresna terapeutiko gisa ere. Psikologia sozialaren eta literaturaren arteko harreman emankorraren aurrekariak bazeuden ere (batez ere literaturaren soziologiatik edo eleberriaren soziologiatik zetozenak), 80ko hamarkadatik aurrera bihurtu zen psikologia sozialaren eta literaturaren arteko hurbilketa ezinbesteko eta beharrezko; batetik, pentsamendu postmodernoak desegin ditu diskurtso zientifikoen eta diskurtso ez-zientifikoen arteko mugak, eta, bestetik, gizarte psikologia berriak garrantzi handia ematen dio diskurtsoaren azterketari, diskurtso narratiboaren azterketari eta gizarte psikologia erretorikoari.​ Azken hamarkadetan Wittgensteinen lanak izan duen eraginaren ondorio garrantzitsuenetako bat (batez ere haren ikerketa filosofikoek) izan da hizkuntza-bira deritzonari atea behin betiko irekitzea. Bira horrek, Tomás Ibáñezek dioenez, ezagutzaren izaerari buruzko ikuskera berriak marrazten lagundu du, eta, batez ere, hizkuntzaren izaera bera ulertzeko modu berriak sortu ditu, besteak beste, errealitatea deskribatzetik edo eraikitzera igaro baita. Literatura testuek errealitatearen azterketa psiko-soziologikorako duten garrantzia Lucien Goldman-en liburuaren funtsezko tesitik dator; tesi horren arabera, kultura-sorkuntzaren benetako egileak gizarte-taldeak dira, eta ez gizabanako isolatuak.

Gure gizarteak jasan dituen eraldaketa sozial eta ekonomikoek eragin handia izan badute literaturaren eta psikologiaren beraren sorreran eta garapenean, hori, gutxienez, bi bide hauetatik gertatu da: batetik, idazleengan eragin dituen aldaketen bidez, idazleak beren gizarte-taldeetako kide bereziki sentiberak diren aldetik; eta, bestetik, gizarte-talde horietako kide guztiengan eragiten zituzten aldaketen bidez, horrela beren «aurrekari» intelektualak (idazleak) irakurtzeko prestatzen zituzten. Baina, harreman dialektiko argi batean, irakurketak berak bizkortu egin zuen une historiko bakoitzeko pertsonen eta gizarte-taldeen pentsamoldearen eraldaketaOvejero, Anastasio (2008). Algunas reflexiones sobre la relación entre la Psicología Social y la Literatura. Athenea Digital, 13, 225­236. Disponible en http://psicologiasocial.uab.es/athenea/index.php/atheneaDigital/article/view/502.

1997an, Juan Jose Millas idazleak Siruela argitaletxea konbentzitu zuen Freuden kasu klinikoak kontakizun kliniko gisa argitara zitzan. Idazle honek uste du historia klinikoa literatur genero bat dela. Millásek Freudengan literatur joera indartsua antzematen du, bere kasu klinikoen idazkeran kontakizun on ororen maxima betetzen baita: nahasmendua eta argitzea. Millasentzat kasu klinikoak, eta bereziki Freudenak, literatura hutsa dira.

Freudek eskainitako elkarrizketa batean, elkarrizketatzaileak galdetu zion ea bat zetorren psikoanalisiak literaturari intentsitate berriak eman zizkiolako ideiarekin. Eta Freudek esan zuen:

Laurehundik gora hitz eta laurogeita hamar kontzeptu hertsiki freudiar horietatik, Ediporen konplexua da, hain zuzen ere, kontzeptu nagusia, berak sortutako ikerketa eta analisirako metodoaren gorputz teorikoaren bihotza. Konplexu edo korapiloa, bere jardun klinikoan entzun, aztertu eta interpretatu zuena, greziar klasikoen kontakizun baten irakurketan gisa: Sofoklesen Edipo errege.

Irakurketa batek beste irakurketa askora daramanez, Shakespeareren Hamlet izan zen Freudentzat bigarren irakurketa nagusia. Hala idatzi zion Wihelm Fliess lagun eta mediku alemaniarrari:

Dostoievskiren Karamazov anaiak eleberriak osatzen du triptiko hori. Edipo erregen patuaz mozorrotutako inkontzientearen unibertsaltasuna aditzera ematen badu, Hamleten inhibizio erruduna izango da, eta Karamazov anaiaken desio parrizida.

1912an, Freudek eta bere ikasleek aldizkari bat sortu zuten psikoanalisiaren aplikazioa espirituaren zientzietan edo kulturaletan argitaratu eta zabaltzeko. Hasieran, Eros eta Psike izendatzea pentsatu zuten, baina, azkenean, garaiko mundu psikoanalitikoan arrakasta handia lortu zuen nobela baten izena jarri zioten: Carl Spitteler idazle suitzarraren Imago, 1919ko Literaturako Nobel sariduna.

Freudek artearen eta literaturaren hizkuntza figuratura jotzen badu, hizkuntza zientifikoaren mugak gainditzen saiatzeko da. Horregatik, batzuetan, testu literarioa kasu kliniko gisa erabiltzen du, eta, beste batzuetan, ez, etika profesionalagatik, bere klinika pribatuko kasuak erabili ezin dituenean.

Abraham Maslow psikologoaren ideiek literatur kritikariei laguntzen diete nola literaturako pertsonaiek beren kultura pertsonala eta historia islatzen duten.​ Teoriak iradokitzen du literaturak pertsona bati errealizazio pertsonala lortzen laguntzen diola.

 Arlo nagusiak 
 Antzerkia
 Poesia (edo olerkigintza)
 Narratiba :
 Eleberriak.
 Ipuinak.
 Komikiak.

 Saiakera.

 Kontinenteka 
 Afrikako literatura
 Amerikako literatura
 Asiako literatura
 Europako literatura
 Ozeaniako literatura

 Hizkuntzaka 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Euskal literaturari buruzko bibliografia
 Aguiar e Silva, Vítor Manuel. Teoría de la literatura. Madrid: Editorial Gredos, S.A., 1972. pp. 10–13.
 Barthes, Roland. Placer del texto y lección inaugural. México: Siglo XXI, 1986.
 Eagleton, Terry. Una introducción a la teoría literaria. Bogotá: Fondo de cultura económica, 1988.
 Diccionario de la Real Academia Española: «literatura.»
 Miguel Ángel Garrido Gallardo, Lubomir Dolezel et alii. El lenguaje literario. Vocabulario crítico. Madrid: Editorial Síntesis, 2009.
 Moliner, María. Diccionario de uso del español: «literatura.» Madrid: Editorial Gredos, 1988.
 Kayser, Wolfgang. Interpretación y análisis de la obra literaria. Versión española de María D. Mouton y Valentín García Yebra. Madrid: Editorial Gredos, 1992.
 Mignolo, Walter. Dispositio. "La lengua, la letra, el territorio: La crisis de los estudios literarios coloniales". Department of Romance Languages, University of Michigan. Vol XI, Nos. 28-29, pp. 137–160.
 Castagnino, Raúl H. ¿Qué es la literatura? La abstracción «Literatura, naturaleza y funciones de lo literario». Buenos Aires: Editorial Nova, 1992.
 Gómez de Silva. Diccionario internacional de literatura y gramática: «literatura.» México: Fondo de Cultura Económica, 1999.
 Greimas, A. J. y J. Courtés. Semiótica: Diccionario razonado de la teoría del lenguaje. Madrid: Editorial Gredos, 1990.
 Aullón de Haro, P., Idea de la Literatura y Teoría de los Géneros literarios, Salamanca: Universidad de Salamanca, 2016.
 Croce, B., La poesía, Buenos Aires, Losada, s. a.
 Todorov, Tzvetan. Theorie de la littérature. Textes des formalistes ruses présentés et traduits par Tzvetan Todorov. París: Aux Éditions du Seuil, 1965 (edición española en Buenos Aires: Signos, 1970).
 Derrida, Jacques. De la grammatologie. Paris: Les Éditions de Minut, 1967 (edición española en Buenos Aires: Siglo XXI Argentina, 1971).
 Fokkema, W. y E. Ibsch. Teorías de la literatura del . Madrid: Cátedra, 1981.
 Wellek, R. y A. Warren. Teoría de la literatura. Madrid: Gredos, 1959.
 Sartre, Jean-Paul. ¿Qué es la literatura?''. Traducción de Aurora Bernández. Buenos Aires: Losada.
 Todorov, Tzvatan. "Las categorías del relato literario" Traducción Noemí Sobregués. Galaxia Gutenberg: Círculo de lectores. Barcelona. 2008

 Ikus, gainera 
 Ahozko literatura.
 Idazlan.
 Literatura gris.
 Prosa.
 Testu tipologia.

 Kanpo estekak 
Aitor Ortiz de Pinedo (2025). "Literatura demokrazian gelarako (C1)". Zenodo.