Irailaren 20

Irailaren 20a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hirurogeita hirugarren eguna da, 264.a bisurteetan. 102 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1839 – Liberalek karlistak garaitu zituzten, eta Lizarra bereganatzea lortu zuten.
 1972 – Poliziak Jon Andoni Aranguren "Iharra" ETAko kidea hil zuen Urdaxen. Aranguren komandokiderekin batera Ipar Euskal Herrira gurutzatzera zihoan jakin gabe pasabide hura Guardia Zibilak kontrolatua zuela. Arangureni bizkarretik metrailetaz tiro egin zioten.
 1980 – ETAk lau guardia zibil hil zituen Markinan.
 1989 – Jose Antonio Cardosa Morales postaria hilda, HBko Alfonso Salazar Uriarterentzat zuzenduta zegoen bonba-karta bat lehertu zitzaionean.
 1998 – Bi solidariok Itoizko urtegia eraikitzeko erabiltzen ari ziren 30 ibilgailu hondatu zituzten. Agoitz eta Nagore artean errepide berria ari ziren eraikitzen.
 2007 – Donostiako 55. Zinemaldia hasi zen.
 2011 – Bilboko Kukutza gaztetxea hustu zuen Ertzaintzak.

 Mundua 
 2006 – Murtziara patera bat ailegatu zen, Gibraltarko itsasarteko polizi kontrolak saihestu nahian.
 2017 – Anubis Operazioa: Espainiako Gobernuak urte hartako Urriaren 1eko Independentzia Erreferenduma galerazteko asmoz Kataluniako Generalitatearen finantzetan esku hartu eta Goardia Zibilak 41 miaketa egin eta 15 kargudun atxilotu zituen. Ondorioz protestaldi eta mobilizazio baketsuak egon ziren.

 Arte eta kultura 

 Euskal Herria 
 1908 – Pablo Sarasate biolin jolea Biarritzen hil zen (1844-1908).
 1989 – Ernesto Telleria euskal zinema zuzendariaren Eskorpion filma estreinatu zen.
 2013 – Donostiako Zinemaldiari hasiera eman zitzaion, urte hartan Annette Bening, Michelle Yeoh, Carmen Maura eta Hugh Jackman aktoreak eta Oliver Stone eta Terry Gilliam zinema zuzendariak bertaratu zirelarik. Ekitaldia Unax Ugalde eta Cayetana Guillén Cuervo aktoreek aurkeztuko zuten.

 Mundua 
 1958 – Cat on a Hot Tin Roof ("Katua Latoizko Teilatuan") filma estreinatu zen, Richard Brooksek zuzendu eta Elizabeth Taylor, Paul Newman eta Burl Ives aktoreek antzeztu zutelarik.
 1977 – Lou Grant telesaila CBS katean estreinatu zen.
 1991 – The Fisher King ("Errege Arrantzalea") filma estreinatu en, Terry Gilliamek zuzendu eta Robin Williams, Jeff Bridges, Mercedes Ruehl, Amanda Plummer, Michael Jeter eta Harry Shearer aktoreek antzeztu zutelarik.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 2020 – Euskotren Ligaren hamabigarren denboraldia: Orio izan zen txapelduna bigarren aldiz jarraian.

 Mundua 
 2020ko Frantziako Tourrean Tadej Pogačar esloveniar txirrindularia izan zen irabazlea. Garaipen honekin proba hau irabazten duen bere herrialdeko lehen txirrindularia bilakatu zen, eta Tourra irabazten duen hirugarren gazteena.

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1815 – Eustaquio Díaz de Rada, Nafarroako jeneral karlista (h. 1874).
 1820 – Juan B. Eustaquio Delmas, bizkaitar kazetaria, idazlea eta inprimatzailea (h. 1892).
 1862 – Eustaquio Ilundain, Nafarroako elizgizona, Eusko Ikaskuntza Elkarteko sortzaileetako bat (h. 1937).
 1873 – Eustakio Etxauri Martínez, nafar kazetari kontserbadore, filologo klasiko eta irakaslea (h. 1953).
 1893 – Heraclio Alfaro, arabar ingeniari eta hegazkinlaria (h. 1962).
 1899 – Eustaquio Berriotxoa, gipuzkoar gerra argazkilari eta ingeniaria (h. 1987).
 1902 – Denise Bellon, Ipar Euskal Herrian bizi izandako frantziar argazkilaria (h. 1999).
 1904 - Roxa Zabaleta Aiestaran, gipuzkoar sendalaria (h. 1963).
 1905 – Angel Agirretxe, bizkaitar politikari jeltzale eta medikua (h. 1958).
 1911 - Ramon Ertze Garamendi, bizkaitar apaiza, pentsalaria eta idazlea (h. 1974).
 1932 – Xalbador Garmendia, gipuzkoar idazlea (h. 2018).
 1939 – Loli Anaut, Amara Berri irakaskuntzako proiektuaren sortzailea.
 1944 – José Eulogio Garate, gipuzkoar futbolari ohia, Argentinan.
 1948 – Javier Ariztegi, gipuzkoar ekonomialaria.
 1949 – Martin Zabaleta, gipuzkoar mendizalea, Everesteko gailurrera iritsi zen lehen euskalduna.
 1951 – Pilar Goya, arabar kimikaria.
 1953 – Angel Celada, arabar bateria-jotzailea.
 1958 – Laura Balagué Gea, gipuzkoar nobela-beltz idazlea eta erizaina, Bartzelonan.
 1963 – Iñigo Aranbarri, gipuzkoar idazlea.
 1971 – Txema Indias, futbolari ohia eta kirol zuzendaria.
 1972 – Gorka Bidaurrazaga, bizkaitar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1976 – Gorka Soria, bizkaitar futbolari ohia.
 1977 – Fausto Mota, portugaldar jatorriko arabar motozikleta pilotua, Marco de Canavesesen.
 1978 – Iñigo Urretxua, bizkaitar txirrindulari amateur ohia.
 1987 – Rubén Royo, arabar futbolaria.
 1998 – Pablo Ibáñez, nafar futbolaria.

 Mundua 
 1168 – Paskoal III.a, antipapa (j. c. 1110).
 1608 – Jean-Jacques Olier, frantziar apaiz eta idazlea (h. 1657).
 1613 – Jean François Paul de Gondi, frantziar kardinal eta idazlea (h. 1679).
 1758 – Jean-Jacques Dessalines, Haitiko lehen enperadorea (h. 1806).
 1762 – Pierre-François-Léonard Fontaine, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (h. 1853).
 1778 – Fabian Gottlieb von Bellingshausen, Errusiar Inperioko marinela, Lurraren inguruan nabigatzeko bigarren espedizio-burua (h. 1852).
 1831 – Hedwig Dohm, alemaniar idazle eta feminista  (h. 1919).
 1833 – Ernesto Teodoro Moneta, italiar kazetari, abertzale, iraultzaile eta bakezalea, 1907ko Bakearen Nobel Saria (h. 1918).
 1842 – James Dewar, eskoziar fisikari eta kimikaria (h. 1923).
 1847 – Michael Cusack, irlandar irakasle eta kultur-kirol ekintzailea, Elkarte Atletiko Gaelikoaren sortzailea (h. 1906).
 1853 – Chulalongkorn (Rama V.a), Siamgo erregea (h. 1910).
 1872 – Maurice Gustave Gamelin, frantziar jenerala (h. 1958).
 1875 – Matthias Erzberger, alemaniar politikaria (h. 1921).
 1878 – Upton Sinclair, estatubatuar idazle eta kazetaria (h. 1968).
 1879 – Victor Sjöström, suediar zinemagilea eta antzezlea, zinemaren aitzindarietako bat (h. 1960).
 1880 –
 Elizabeth Kenny, australiar erizaina, bere poliomielitisaren tratamendu berriagatik ezaguna (h. 1952).
 Ildebrando Pizzetti, italiar musikagilea (h. 1968).
 1881 – Antti Hackzell, Finlandiako lehen ministroa (h. 1946).
 1882 – Phoebe Waterman Haas, estatubatuar astromoa (h. 1967).
 1890 – Gabriella Besanzoni, italiar opera abeslaria, kontraltoa (h. 1962)
 1893 – Hans Scharoun, alemaniar arkitektoa (h. 1972).
 1897 –
 Arturo Barea, espainiar idazlea (h. 1957).
 Humberto de Alencar Castelo Branco, Brasilgo presidente eta diktadorea (h. 1967).
 1898 –
 Matilde Cantos, espainiar politikari sozialista (h. 1987).
 Josefa Llanes Escoda, lider zibiko eta gizarte langilea, emakumeen sufragioaren defendatzaile eta Bigarren Mundu Gerrako Filipinetako heroina (h. 1945).
 1901 – Ants Ilus, Estoniako Independentzia Gerran borrokatu zuen azken soldadua (h. 2006).
 1902 – Cesare Zavattini, italiar gidoilaria (h. 1989).
 1903 –
 Gertrud Arndt, alemaniar argazkilari eta ehulea, Bauhauseko emakume esanguratsuenetariko bat (h. 2000).
 Alexandre Deulofeu, kataluniar politikaria eta historiaren filosofoa (h. 1978).
 1908 – Argye M. Briggs, estatubatuar idazlea (h. 1995).
 1910 –
 Matilde Landeta, mexikar zinema zuzendari eta gidoilaria , Mexikon zinemagile gisa aritu zen lehen emakumeetako bat (h. 1999).
 Dorothy Vaughan, afroamerikar matematikaria, NASAn aritutakoa (h. 2008).
 Jean Vauthier, frantziar antzerkigilea (h. 1992).
 1917 –
 Fernando Rey, espainiar zinema, telebista eta antzerkiko aktorea (h. 1994).
 Obdulio Varela, uruguaiar futbolaria (h. 1996).
 1918 – Peg Phillips, estatubatuar aktorea (h. 2002).
 1922 – Pierre Barbizet, frantziar piano-jotzailea (h. 1990).
 1925 – Ananda Mahidol (Rama VIII.a), Thailandiako erregea (h. 1946).
 1926 – Mary Pérez de Marranzini, dominikar filantropoa (h. 2025).
 1927 – Rachel Roberts, galestar aktorea (h. 1980).
 1928 –
 Vi Redd, jazzeko saxofoi jotzaile estatubatuarra.
 Manuel Seco, espainiar filologo eta gramatikaria (h. 2021).
 1929 –
 Anne Meara, estatubatuar aktorea eta komediagilea, Stiller eta Meara bikoteko kidea (h. 2015).
 Vittorio Taviani, italiar zinema zuzendaria (h. 2018).
 1932 – Pierre Ruby, frantziar txirrindularia (h. 2023).
 1934 – Sophia Loren, italiar aktorea.
 1939 –
Carlota Pérez, venezuelar-britainiar akademikoa, teknologian eta garapen sozioekonomikoan aditua.
 Dennis Tipping, australiar atleta (h. 2025).
 1940 –
 Frank Laidlaw, eskoziar errugbilaria (h. 2025).
 Burhanuddin Rabbani, Afganistango presidentea (h. 2011).
 Tarō Asō, Japoniako lehen ministroa.
 1942 – Rose Francine Rogombé, Gabongo presidentea (h. 2015).
 1943 – Sani Abacha, Nigeriako diktadorea (h. 1998).
 1948 – George R. R. Martin, literatura fantastiko, zientzia fikzio eta terroreko estatubatuar idazle eta gidoilaria.
 1949 – Sabine Azéma, frantziar aktorea eta zinema zuzendaria.
 1950 –
 Rafael Álvarez, El Brujo, antzerki, zinema eta telebistako espainiar aktorea.
 Gábor Csapó, hungariar waterpolo jokalaria (h. 2022).
 Brian Currin, apartheidaren aurka hegoafrikar borrokalaria eta zenbait nazioarteko gatazkatan bitartekaria.
 1951 – Javier Marías, espainiar idazle eta itzultzailea (h. 2022).
 María Aurora Armienta Hernández, mexikar zientzialaria, ikertzailea eta bolkanologoa.
 1952 – Manuel Zelaya, Hondurasko presidentea.
 1958 – Gloria Cuenca Bescós, venezuelar-espainiar paleontologoa.
 1966 – Antonio García Ferreras, espainiar kazetari eta telebista aurkezlea.
 Maite Delgado, venezuelar edertasun erregina, modeloa, aurkezlea eta aktorea.
 1968 – Síofra O'Leary, irlandar legelari eta epailea.
 1969 – Richard Witschge, herbehereetar futbolari ohia.
 1971 – Henrik Larsson, suediar futbolari ohia.
 1972 – Victor Ponta, Errumaniako lehen ministroa.
 1973 –
 Andrei Kivilev, kazakhstandar txirrindularia (h. 2003).
 Olaf Pollack, alemaniar txirrindulari ohia.
 1974 – Hanya Yanagihara, estatubatuar idazle eta kazetaria.
 1975 – Asia Argento, italiar aktore, zuzendari, DJ eta abeslaria.
 1977 – Namie Amuro, japoniar abeslari, dantzari eta aktorea.
 1979 – Aurélie Trouvé, frantziar ingeniari agronomo eta aktibista.
 1980 – Vladimir Karpets, errusiar txirrindularia.
 1981 – Feliciano López, espainiar tenislaria.
 1987 – 
 Alex Pullin, australiar snowboardlaria (h. 2020).
 Elena Congost, kataluniar atletismo egokituko kirolaria.
 1988 – Khabib Nurmagomedov, Avar herriko errusiar borroka-arte mistoko kirolaria.
 1991 – Marita Jessen, groenlandiar politikaria.
 1992 – Ondřej Balvín, txekiar saskibaloi jokalaria.
 1994 – Mathilde Ollivier, frantziar aktorea, modeloa eta zinema ekoizlea.
 2003 – Zuzana Maděrová, txekiar snowboard jokalari olinpikoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1619 – Juan Espila, gipuzkoar domingotar teologoa, Acerenzan.
 1847 – Rufino Lacy, irlandar familiako bizkaitar biolinista eta musikagilea, Londresen (j. 1795).
 1886 – José Francisco Arroyo, gipuzkoar musikagilea, Porton (j. 1818).
 1908 – Pablo Sarasate, nafar musikagilea (j. 1844).
 1933 – Pedro Fabo, nafar agustindar errekoletoa, misiolaria eta idazlea (j. 1873).
 1945 - Gabriel Maria Laffitte, donostiar kazetari, abokatu, politikari eta alkatea (j. 1881).
 1961 – Martín Rodríguez Seminario, nafar musikagile eta ganberako maisua (j. 1871).
 1963 – Pedro Alconero, bizkaitar futbolaria, Sevillan (j. 1919).
 1983 – Antonio Iturriotz, gipuzkoar idazlea, Mexikon  (j. 1900).
 2002 – Balendiñe Albizu, euskal idazlea (j. 1914).
 2013 – Thomas Manterola, lapurtar errugbilaria, Lurdan (j. 1927).

 Mundua 
 1440 – Frederiko I.a Brandenburgokoa, Brandenburgoko lehen Hauteslea (j. 1371).
 1460 – Gilles Binchois, herbeheretar musikagilea (j. ).
 1492 – Anne Beauchamp, Warwickeko kondesa (j. 1426).
 1533 – Veit Stoss, alemaniar eskultorea.
 1689 – Leonor de Velasco la Cueva, espainiar dama, kondesa (j. ?)
 1714 – Anna Waser, suitzar margolaria (j. 1678).
 1763 – Gabriela Silang, filipinar buruzagi militar eta iraultzailea (j. 1731).
 1796 – Juan Jose Elhuyar, euskal jatorriko kimikaria (j. 1754).
 1803 – Robert Emmet, irlandar iraultzailea eta abertzalea (j. 1778).
 1804 – Pierre Joseph Bonnaterre, frantziar apaiz eta zoologoa (j. 1752).
 1840 – José Gaspar Rodríguez de Francia, Paraguaiko diktadorea (j. 1766).
 1863 – Jacob Grimm, alemaniar ipuin idazlea. Wilhelm Grimm ipuin idazlearen anaia (j. 1785).
 1898 – Theodor Fontane, alemaniar idazlea (j. 1819).
 1918 – Stepan Xaumian, Georgian jaiotako armeniar boltxebikea (j. 1878).
 1925 – Charles Cottet, inpresionismo ondokoaren frantziar margolaria (j. 1863).
 1931 – Ramón Godó, kataluniar enpresaburua, La Vanguardia egunkariaren sortzailea (j. 1864).
 1932 – Max Slevogt, alemaniar margolaria (j. 1868).
 1933 – Annie Wood Besant, britainiar kazetaria, feminista, iraultzailea, aktibista eta idazle okultista (j. 1847).
 1939 – Andrew Crommelin, frantziar-irlandar astronomoa (j. 1865).
 1942 – 
 Kanaklata Barua, indiar ekintzaile politikoa (j. 1924).
 Kārlis Ulmanis, Letoniako presidentea (j. 1877).
 1946 – Jules Raimu, frantziar aktorea (j. 1883).
 1957 – Jean Sibelius, finlandiar konpositorea (j. 1865).
 1960 – Ida Rubinstein, errusiar dantzaria eta modeloa.
 1961 – Andrzej Munk, poloniar zinema zuzendari eta gidoilaria (j. 1921).
 1966 – Emanuel Mabathoana, lesothoar artzapezpiku katolikoa eta hizkuntzalaria (j. 1904).
 1968 – Aleksandra Bruxtein, sobietar-errusiar idazlea (j. 1884).
 1970 – Alexandros Othonaios, Greziako lehen ministroa (j. 1879).
 1971 – Giorgos Seferis, greziar idazlea, 1963ko Literaturako Nobel Saria (j. 1900).
 1973 – Jim Croce, estatubatuar rock eta folk abeslari eta egile abeslaria (j. 1943).
 1975 – Saint-John Perse, frantziar olerkari eta diplomatikoa, 1960ko Literaturako Nobel saria (j. 1887).
 1979 –
 Ismail Nasiruddin Terengganukoa, Terengganuko sultan eta Malaysiako erregea (j. 1907).
 Ludvík Svoboda, Txekoslovakiako presidentea (h. 1895).
 1980 – Josefina Carabias, espainiar abokatu, idazle eta kazetaria, Espainiako lehen emakume kazetarietako bat (j. 1908).
 Mariacarla Boscono, italiar modeloa.
 1985 – Taizo Kawamoto, japoniar futbolaria (j. 1914).
 1992 –
 Carlos Alcolea, espainiar margolaria (j. 1949).
 Musa Anter, idazle, poeta eta ekintzaile intelektual kurdua, nazionalismo kurduaren figura nagusienetakotzat joa (j. 1920).
 1993 – Erich Hartmann, alemaniar ehiza-pilotua izan zen Bigarren Mundu Gerran, hegazkingintzako onenentzat hartua (j. 1922).
 1995 – Eulie Chowdhurymi, indiar arkitektoa (j. 1923).
 1996 – Paul Erdős, hungariar matematikaria (j. 1913).
 1999 –
 Raisa Gorbatxova, Sobietar Batasuneko lehen dama (j. 1932).
 T. R. Rajakumari indiar aktore, dantzari eta abeslaria (j. 1922).
 2000 –
 Jeanloup Sieff, frantziar argazkilaria (j. 1933).
 German Titov, sobietar kosmonauta,  Lurra orbitatu zuen bigarren gizakia (j. 1935).
 2001 – 
 Marcos Pérez Jiménez, Venezuelako presidentea (j. 1914).
 Patsy Adam-Smith, australiar idazlea eta historialaria (j. 1924)
 2004 – Brian Clough, ingeles futbolari eta entrenatzailea, historiako entrenatzaile hoberenetakoa (j. 1935).
 Yang Huanyi, Txinako azken nushu hiztuna (j. 1906)
 2005 – Simon Wiesenthal, austriar arkitektoa, gerra kriminal naziak identifikatu eta lokalizatzen aritzeagatik ezaguna (j. 1908).
 2006 – Sven Nykvist, suediar zinema argazki-zuzendaria (j. 1922).
 2011 – Burhanuddin Rabbani, Afganistango presidentea (j. 1940).
 2014 –
 Polly Bergen, estatubatuar aktore, abeslari telebista aurkezle eta idazlea (j. 1930).
 Pino Cerami, italiar-belgiar txirrindularia (j. 1922).
 2015 –
 Carmen Balcells, kataluniar agente literarioa (j. 1930).
 Yogi Berra, estatubatuar beisbol jokalaria (j. 1925).
 2016 – Curtis Hanson, estatubatuar film zuzendaria (j. 1945).
 2018 – Mohammed Karim Lamrami, Marokoko lehen ministroa (j. 1919).
 2019 –
 Emilia Boneva, gimnasia erritmikoko entrenatzaile bulgariarra (j. 1938).
 Isabel Ruiz Ruiz, guatemalar artista bisuala (j. 1945).
 2020 – Rossana Rossanda, italiar zuzendari, kazetari, idazle eta politikari komunista (j. 1924).
 2022 – Nika Shakarami, irandar manifestari gaztea, 2022ko protesta nazionaletan desagertu eta hila (j. 2005).
 2023 –
 Ruth Fuchs, Ekialdeko Alemaniako atleta, historia guztiko xabalina jaurtitzaile hoberentzat hartua (j. 1946).
 Odilon Polleunis, belgikar futbolaria (j. 1943).
 2024 –
 Kathryn Crosby, estatubatuar aktorea (j. 1933).
 Kaviyoor Ponnamma, indiar aktorea (j. 1945).
 Radmila Živković, serbiar aktorea (j. 1953).
 2025 – Jan Lála, txekiar futbolaria (j. 1938).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Aroa, Aroia, Urdax eta Urdaix.

 Kanpo estekak 

Irailaren 19 | Urteko egutegi | Irailaren 21
Kategoria:Urteko egunak