Lisboa

Lisboa Portugalgo eta Lisboako barrutiko hiriburua da. Herrialdeko hego-mendebaldean dago, Ozeano Atlantikoaren ertzeko Tajo ibaiaren bokalean (Mar da Palha), eta Europako mendebaldeko lur-muturrean. 100,05 km²ko eremua du eta 2021an 545.796 biztanle zituen. Beti ere, Lisboa Handia deitutako metropoli eremuan 2,8 milioi pertsona bizi dira.

Lisboa aldea da Portugalgo merkataritza, industria eta kultur gune nagusia. Bertako portutik bideratzen da Portugalgo itsas merkataritza gehiena (ardoa, kortxoa, erretxina, arrain kontserbak, Afrikara eta Hego Amerikara gehiena; 12,5 milioi tona 1986an) eta bertan jasotzen da herrialdeak inportatzen dituen lehen gai asko. Industria Tejo ibaiaren hegoaldean dago batez ere (Barreiro, Alhandra, Cavo Ruivo, Seixal): kimika eta petrokimika industria, mekanika, ontziolak, ehungintza eta janari industria.

Portugalgo kultur hiri nagusia da: unibertsitatea, liburutegiak, museoak. Cidade Baixa («Beheko Hiria») aldea ia osorik eraiki zuten 1755eko lurrikararen ondoren; Bairro Alto («Goiko Auzoa») aldean kontserbatu dira arabiarren garaiko eta Erdi Aroko harresi-atal batzuk (Alfama, Mouraia). Monumentu aipagarri asko ditu hiriak: XII. mendeko katedrala (Sé Patriarcal), Belémgo dorrea (XVI. mendea), Carmo eliza (XIV. mendea, Karmeloko eliza, 1755eko lurrikararen ondoren bere horretan utzia), São Jorge gaztelua, São Roque eliza eta Jeronimotarren monasterioa (Belém, XVI. mendea). Lisboako hirialde ugari daude mendien mazeletan eraikiak eta hiriaren gaineko ikuspegi eder askoak eskaintzen dituzten miradouro edo talaia ugari daude inguruetan.

 Geografia 
 Klima 

 Auzoak 
Hiria 53 freguesiatan banatuta dago eta horiek guztiak, lau auzo nagusitan. Auzo historikoen artean, ezagunenak hauexek dira:

 Alcântara: Garai batean Lisboako suburbioa zena, gaur egun erdigunetik gertu dago. XIX. mendean eremu industriala zen baina XX. mende bukaeran gazte giroa nagusitu zen, bertako pub eta diskoteka ugariak lekuko. Eraikuntza ezagunena akueduktua da.
 Alfama: Lisboako auzo historikoa da, San Jurgi gazteluaren azpian zabaltzen dena. Izen arabiarrak erakusten du X. mendearen aurretik auzoak Lisboko zati handiena hartzen zuela.
 Bairro Alto: Gazteluaren pareko muinoan altxatzen den auzo erresidentziala da. Lisboako gau-giroa bertan dago gaur. Auzoa fadoari oso lotuta dago.
 Baixa Pombalina: 1755eko lurrikarak Lisboako behealde guztia suntsitu zuen eta Pombalgo markesak, Portugalgo lehen ministroa zenak, Ilustrazioaren garaiko ereduen arabera berreraiki zuen. Hiriko auzo dotoreena da.
 Belem: Lisboaren mendebaldean kokaturik dagoen auzoa da. Bertatik ateratzen ziren itsasgizon portugaldarren espedizioak. Belém dorrea eta Jeronimotarren monasterioa daude bertan.
 Benfica: Monsantoko basoaren inguruan kokaturiko auzoa da, hiriaren iparraldean. SL Benfica futbol taldeak egin du auzoa ezagun.
 Castelo: San Jurgi gazteluaren inguruan kokaturiko auzoa da.
 Chiado: Merkataritza gunea da, Bairro alto eta Baixa Pombalinaren artean kokatzen dena. Hainbat museo eta antzokik auzo kulturala bihurtu dute.
 Madre Deus: inguruko auzoa da.
 Mouraria: Kristauek Lisboa konkistatu zutenean mairuei erreserbatu zieten eremua da. 1930 eta 1970 artean etxe guztiak bota eta berriak eraiki ziren.
 Parque das Nações: 1998ko Erakusketa Unibertsala izan zen eremuan sortu zen auzo berria, hiriaren ipar-ekialdean, Tejo ibaiaren ertzean.

 Historia 
 Sorrera 
Feniziarrek sortu zuten Lisboa hiria K. a. 1200. urte aldera. Olisipo hiriaren izen zaharrak Alis ubbo («Portutxo zoragarria») esapide feniziarra bide du jatorri. Odiseako Ulisesen aztarnak ikusi nahi izan dituzte beste batzuek izen horretan. K. a. 205ean erromatarrak jarri ziren Lisboan eta bertan egon ziren 409. arte (Felicitas Julia izena eman zion Julio Zesarrek). Alanoak, sueboak eta bisigodoak ibili ziren ondoren eta VIII. mendean musulmanen eskuetara igaro zen (714): haiek Al-Ushbuna izena eman zioten. Hauek, etxe eta mezkita ugari egin zituzten eta harrezia berregin zuten.  Hau, Alfama auzunean ikuz daiteke. Mendeetan defentsa lan garrantzitsuak egin ahal izan zituen gerora San Jurgi gazteluak, portugesez Castelo dos Mouros izenaz ere ezaguna.

 Portugalgo hiriburua 
Normandiarren (844) eta Alfontso VI. Gaztelako eta Leongo erregearen (1093) erasoari aurre egin behar izan zion hurrengo mendeetan. Alfontso I.a Portugalgo lehen erregeak 1147an konkistatu ondoren herrialde hartako hiri bihurtu zuen betiko. 1256an Portugalgo hiriburu bihurtu zen eta erregeen egoitza hiria izan zen aurrerantzean, Coimbraren ordez. XIII mendean hiria San Jurgi gazteluaren muinotik atera eta behealdean hedatzen hasi zenean Rossio plaza bihurtu zen herri xehearen erdigunea.

1384an Lisboak bere bigarren setioa jasan zuen, 4 hilabete eta 27 egun iraun zuena eta erasotzaile moduan Gaztelako Koroak eragindakoa, Fernando I.a Portugalgo erregea zelarik.

 Urrezko Aroa 
XV-XVI. mendeetan ezagutu zuen Lisboak bere gorena, Europako kolonia-portu nagusia baitzen. Manuel I.aren erreinaldian (1495-1521) guztiz edertu zen hiria (Belemgo Dorrea eta Jeronimotarren monasterioa). Erregeak berak ere gaztelua utzi eta Tajo ibaiaren ertzean eraiki zuen jauregi berrian bizitzea erabaki zuen. 1497ko uztailaren 8an Vasco da Gamaren espedizioa hiriko portutik itsasoz atera zen, Mozambike eta Indiara iritsi zena.

1506. urtean, 3000 judu hil egin zituzten hirian.

Joanes III.a Elizkoiaren agintaldian (1521-1557) Kontrarreforma nagusitu zen Lisboan (Inkisizioa eta jesuitak tarteko). Espainiar gudarostearen okupazioarekin batean (1580-1640) hasi zen Lisboako hiri distiratsu haren gainbehera. Ingalaterrako gudarosteak hartu zuen parte gatazka horretan (1654), eta 1668an Lisboan izenpetu zuen Espainiako erregeak Portugalen burujabetasuna berresten zuen ituna. Britainiarren eragina nabaria izan zen handik aurrera Lisboan eta Portugal osoan.

 1755eko lurrikara handia 
1755eko Domusantu egunez, lurrikara izugarri batek jo zuen Lisboa bete-betean; 40 minutuko tartean bi aldiz jo zuen dardarak, eliza guztiak eraitsi eta Tajo ibaiko urak hartu zuen hiri guztia. Hogeita hamar mila lagunetik gora hil eta bederatzi mila etxe inguru galdu ziren. Pombalgo markesa lehen ministroak hiriaren behealdearen berreraikitzea planifikatu zuen. Errege jauregi suntsituaren tokian, Praça do Comércio enparantza ezarri zuen eta handik kale luze paraleloak luzatu zituen Rossio eta Figueira plazetaraino. Baixa Pombalina auzoa sortu zen horrela.

 XIX. mendea 
XIX. mendearen hasieran, britainiarrek eta frantziarrek hartu nahi izan zuten Lisboa eta gorabehera handien artean igaro ziren urteak (1807an frantsesek okupatu zuten eta ondoko urtean sartu ziren ingelesak berriro). Hiria handituz joan zen nolanahi ere, eta 1885erako 1785eko biztanle kopurua bikoiztu egin zen. 1880an zabaldu zen Avenida da Libertade, Lisboa berriko bide-ardatz nagusia. 1901ean hasi zen argindarra Lisboako bazter guztietara zabaltzen eta garai honetan berean atondu zen ura hornitzeko hoditeria berria Alvielatik.

 XX. mendea 
1908an Karlos I.a eta haren seme Luis Felipe hil zituzten eta 1910an izendatu zuten Portugalgo Errepublika. XX. mendean asko hazi zen Lisboa hiria. 1911n sortu zen Lisboako unibertsitate modernoa.

Bigarren Mundu Gerraren garaian berrehun mila iheslari jaso zituen, baina luzaroan egon zen, Portugal guztia bezala, António Salazar diktadorearen oinpean (1932-1968). 1966an zabaldu zen Salazar zubia, gaur egun Apirilak 25 zubia izena duena. Izan ere, 1974ko apirilaren 25ean Krabelinen Iraultza izan zenean amaitu baitzen diktadura. 1988an sute handi batek Chiado auzoa erre zuen.

 Azken hamarkadak: Nazioarteko jarduerak 
1994an Europako kultura hiriburua izan zen. 1998ko maiatzetik urria arte Erakusketa Unibertsala (Expo 98) bertan antolatu zuten. 2004ko Europako Futbol Txapelketan egoitza nagusietakoa izan zen. 2007ko abenduaren 13an Lisboako Ituna bertan sinatu zuen Europar Batasunak.

 Demografia 
 Biztanleriaren bilakaera (1801 – 2011)"Instituto Nacional de Estatística" 1801  1849  1900  1930 1960 1981 1991 2001 2011 2021 203.999 174.668 350.919 591.939 801.155 807.937 663.394 564.657 547.631 545.796

 Ekonomia 
Lisboako eskualdea Portugalgo eremu aberatsena da. Herrialdeko Barne Produktu Gordinaren % 45 ekoizten du, Europar Batasuneko BPG pre capita-ren bataz bestekotik gora dago, gainera.

Hirugarren sektorean oinarriturik dago, nahiz eta Tajo ibaiaren hegoaldeko ertzean industria nagusi den. Bertan petrolio birfindegiak, ehungintza lantegiak, ontziolak eta arrantza dira aipagarrienak. Lisboako Burtsa Euronext taldearen barnean dago.

 Hedabideak 
 Diario de Noticias (egunkari orokorra)
 Record (kirol egunkaria)

 Azpiegiturak 
 Garraioa 
1942an Lisboako aireportua inauguratu zen eta 1959an Lisboako metroa. Dena den, Lisboako garraiobide tradizionala tranbiak izan dira, gaur egun oso turistiko bihurtu direnak. Hainbat tren geltoki ere baditu hiriak, batzuk benetan ederrak, hala nola Santa Apolónia, Rossio, Gare do Oriente, Entrecampos eta Cais do Sodré.

Tajo gurutzatzen duten zubiak ere hiriaren ikur bihurtu dira, Apirilak 25 eta Vasco da Gama. Ferriak ere erabiltzen dira ibai zabala gurutzatzeko.

 Hezkuntza 
Portugalgo unibertsitate handiena Lisboako Unibertsitatea da. 1973an Lisboako Unibertsitate Berria sortu zen ikasketen esparrua zabaltzeko.

Unibertsitate pribatuak ere badaude, hala nola Unibertsitate Katoliko Portugaldarra, Lusíada Unibertsitatea, Unibertsitate Lusofonoa eta Lisboako Unibertsitate Autonomoa.

 Kultura 
 Arkitektura 
Garai guztietako arkitektura motak aurki daitezke Lisboan, hala nola, erromanikoa, gotikoa, manueldarra, barrokoa, modernoa eta postmodernoa. Bulevard luze eta zabalak ere baditu, denen artean aipagarriena Avenida da Liberdade (Askatasunaren etorbidea) da.

Museoak ere ugariak dira, denen artean ezagunena Calouste Gulbenkian museoa da, arte garaikide eta tradizionala bere baitan dituena. Aipatzeko beste museo batzuk Museu Nacional de Arte Antiga eta Azulejoaren Museo Nazionala dira.

Antzoki ederrak daude Lisboan, aipagarrienak Doña Maria II Antzoki Nazionala (Rossion dagoena) eta Teatro Nacional de São Carlos (Opera etxea) dira.

UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu dituen bi eraikin daude Lisboan, biak ere Belem auzoan; Belém dorrea eta Jeronimotarren monasterioa.

 Jaialdiak 
Europako kultura-hiriburua izan zen 1994an eta urte hartan kultur ekitaldi ugari izan ziren. 1998an Erakusketa Unibertsala antolatu zen bertan. Horretaz gain, badaude urtero izaten diren beste ekitaldi batzuk ere:
 Rock in Rio Lisboa: Rock in Rio arrakastatsuaren jarraipena da. 2004tik aurrera ospatzen da Bela Vista parkean.
 Lisboako Gay eta Lesbianen Zinema jaialdia: 1997an hasi zen ospatzen eta Portugalgo zinema alternatibo jaialdi nagusia bihurtu da.
 Lisboako liburu feria: Eduardo VII parkean izaten da urtero.

 Kirola 
SL Benfica eta Sporting Clube de Portugal hiriko futbol talde nagusiak dira. Biek lortu dituzte Europako txapelketak baina arrakastatsuena Benfica da, bi aldiz Europako Kopa irabazia baita. CF Os Belenenses taldeak, Belem auzokoa denak, talde apalagoa den arren, Portugalgo liga bat eta hiru kopa eskuratu ditu.

2004an Europako Txapelketa antolatu zen Portugalen. Finala Lisboan jokatu zen eta Portugalek 1-0 galdu zuen Greziaren aurka.

Beste kirol batzuk ere praktikatzen dira baina maila askoz apalagoan. Aipatzekoak dira urtero jokatzen diren Lisboako maratoi erdia (martxoan) eta Portugalgo maratoi erdia (irailean).

 Ondasun nagusiak 
 San Jurgi gaztelua
 Lisboako katedrala
 Belém dorrea (Gizateriaren Ondarea)
 Jeronimotarren monasterioa (Gizateriaren Ondarea)
 Aurkikuntzen monumentua
 Praça do Comércio
 Rossio
 Santa Justa igogailua
 Monsantoko basoa
 Apirilak 25 zubia
 Vasco da Gama zubia
 São Bento jauregia (Portugalgo parlamentua)
 Calouste Gulbenkian museoa
 Donha Maria II Antzoki Nazionala
 Eduardo VII.a parkea
 Parque das Nações
 Gare do Oriente tren geltokia
 Estádio da Luz

 Iruditegia 

 Lisboatar ospetsuak 
 Antonio Paduakoa (1195-1231), teologoa.
 Joan XXI.a (1215-1277), Aita Santua.
 Fernão Lopes (1385-1460), historialaria.
 Joanes II.a Portugalgoa (1455-1495), erregea.
 Joanes III.a Portugalgoa (1502-1557), erregea.
 Elisabet Portugalgoa (1503-1539), Germaniako Erromatar Inperio Santuko eta Espainiako enperatriz ezkontidea.
 Henrike I.a Portugalgoa (1512-1580), erregea.
 Luís de Camões (1524-1580), olerkaria.
 Sebastian I.a Portugalgoa (1554-1578), erregea.
 Petri II.a Portugalgoa (1648-1706), erregea.
 Alfontso VI.a Portugalgoa (1656-1683), erregea.
 Pombaleko markesa (1699-1782), politikaria.
 Joanes IV.a Portugalgoa (1689-1750), erregea.
 Josef I.a Portugalgoa (1714-1777), erregea.
 Petri III.a Portugalgoa (1717-1786), erregea.
 Maria I.a Portugalgoa (1734-1816), erregina.
 Joanes VI.a Portugalgoa (1767-1826), erregea.
 Karl Nesselrode (1780-1862), errusiar politikaria.
 Francisca Possolo da Costa (1783-1838), idazlea.
 João Oliveira e Daun (Saldanhako dukea) (1790-1876), politikaria.
 Maria Teresa Bragantzakoa (1793-1874), infanta.
 Petri I.a Brasilgoa eta IV. Portugalgoa (1798-1834), erregea.
 Maria Severa Onofriana (1820-1846), fado abeslari eta gitarra-jotzailea.
 Camilo Castelo Branco (1825-1890), idazlea.
 Petri V.a Portugalgoa (1837-1861), erregea.
 Eugénia Câmara (1837-1874), aktore, idazle eta itzultzailea.
 Luis I.a Portugalgoa (1838-1889), erregea.
 Joaquim Pedro de Oliveira Martins (1845-1894), politikaria eta historialaria.
 Karlos I.a Portugalgoa (1863-1908), erregea.
 Manuel Gomes da Costa (1863-1929), Portugalgo presidentea.
 Emília de Oliveira (1874-1968), aktorea.
 Fernando Pessoa (1888-1935), idazlea.
 Manuel II.a Portugalgoa (1889-1932), erregea.
 Maria Helena Vieira da Silva (1908-1992), margolaria.
 Amália Rodrigues (1920-1999), abeslaria.
 Matilde Rosa Araújo (1921-2010), idazlea.
 Vasco Gonçalves (1922-2005), politikaria.
 Mário Cesariny de Vasconcelos (1923-2006), idazlea eta margolaria.
 Mário Soares (1924-2017), politikaria.
 David Mourão-Ferreira (1927-1996), idazlea.
 Tareka (1927-2018), aktore eta idazlea.
 Francisco Pinto Balsemão (1937- ), kazetaria eta politikaria.
 Fernanda Maria (1937-2025), fado abeslaria.
 Jorge Sampaio (1939- ), politikaria.
 Antonio Lobo Antunes (1942- ), idazlea.
 Alice Vieira (1943-), idazle eta kazetaria.
 Leonor Xavier (1943-2021), kazetari eta idazlea.
 Maria João Pires (1944- ), piano jotzailea.
 Eduarda Dionísio (1946- ), idazlea.
 António Guterres (1949- ), politikaria.
 Benedita Barata da Rocha (1949-2021), immunologoa.
 José Manuel Durão Barroso (1956- ), politikaria.
 Joaquim de Almeida (1957- ), aktorea.
 Graça Fonseca (1971-), politikaria.
 Maria de Medeiros (1972- ), aktorea.
 Luís Figo (1972- ), futbolaria.

 Herri eta hiri senidetuak 
Lisboa ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
  Albany (New York) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Atenas (Grezia)
  Belo Horizonte (Brasil)
  Betleem (Palestina)
  Bissau (Ginea Bissau)
  Bonn (Alemania)
  Budapest (Hungaria)
  Cacheu (Ginea Bissau)  Casablanca (Maroko)
  Dili (Ekialdeko Timor)
  Fairfield (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Guimarães (Portugal)
  Izhevsk (Errusia)
  Kendal (Ingalaterra) (Erresuma Batua)
  Luanda (Angola)
  Macao (Macao)  Malaka Hiria (Malaysia)
  Maputo (Mozambike)
  Miami (Florida) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Montreal (Kanada)
  Mumbai (India)
  Nikosia (Zipre)
  Pereira (Kolonbia)
  Plock (Polonia)  Pontelandolfo (Italia)
  Praia (Cabo Verde)
  Praga (Txekia)
  Rabat (Maroko)
  Randburg (Hegoafrika)
  Ruse (Bulgaria)
  Salvador da Bahia (Brasil)
  San Frantzisko (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak)  Santiago de Cuba (Kuba)
  São Paulo (Brasil)
  Sao Tome (Sao Tome eta Principe)
  Suisun City (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Tunis (Tunisia)
  Venezia (Italia)
  Waterbury (Connecticut) (Ameriketako Estatu Batuak)
  Zagreb (Kroazia)
Lisboa Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (gaztelaniaz: Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI) (portugesez: União de Cidades Capitais Ibero-americanas) partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetarsun erlazioak hasiz: 
  Andorra la Vella (Andorra)
  Asuncion (Paraguai)
  Bogota (Kolonbia)
  Brasilia (Brasil)
  Buenos Aires (Argentina)
  Caracas (Venezuela)  Davao Hiria (Filipinak)
  Guatemala Hiria (Guatemala)
  Habana (Kuba)
  La Paz (Bolivia)
  Lima (Peru)
  Madril (Espainia)  Managua (Nikaragua)
  Manila (Filipinak)
  Mexiko Hiria (Mexiko)
  Montevideo (Uruguai)
  Panama Hiria (Panama)
  Quito (Ekuador)  Rio de Janeiro (Brasil)
  San Jose (Costa Rica)
  San Juan de Puerto Rico (Puerto Rico)
  San Salvador (El Salvador)
  Santiago (Txile)
  Santo Domingo (Dominicar Errepublika)  Sucre (Bolivia)
  Tegucigalpa (Honduras)

 Ikus, gainera 

 Lisboa (eskualdea)
 Portugal

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Webgune ofiziala
  Lisboa

Kategoria:Lisboa
Kategoria:Europako hiriburuak