Santurtzi

Santurtzi Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bilboaldekoa, Bilboko itsasadarraren Ezkerraldean kokatua. 2017. urtean 45.765 biztanle zituelarik, Bizkaiko hiri jendetsuenetan bosgarrena da, eta Euskal Herrikoetan zortzigarrena.

 Geografia 
Santurtziko udalerria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago, Bilboko itsasadarra itsasoratzen den puntuan eta Bilboko abran zehar zabalduta.

Biztanleria udalerriko erdialdean eta hego-ekialdean kontzentratuta dago gehienbat, Mamariga eta Kabiezes auzoak ere nagusi direla.

Serantes mendiaren (452 m) magalean Santurtziko erdigunea dago, antzinako arrantza portu zaharraren inguruan, leunki Kabiezes auzoraino gora doana. Herriaren ezaugarrietako bat Ezkerraldeko hainbat herritan bezala, aldapak dira. Udalerriko itsasoko gunea Bilboko portuak erabat hartua dago gaur egun. 1960ko hamarkadan eraikitako kanpo portuarekin lehenik, eta ondoren eraikitzen ari den Superportuarekin.

 Ingurune naturala eta klima 
 Hidrografia 
Udalerriko ipar-ekialdean Abrako golkoa dago, Ibaizabal ibaia itsasoratzen den tokia, alegia. Ballonti erreka Serantes hegoaldeko hegalean jaiotzen da.

 Klima 
Santurtziko klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eraginaz, eta urte osoan zehar temperatura leunak ditu. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, negu onbera eta uda ez oso beroekin. Kostaldean dagoenez gero, Bilbon baino ugariagoak izaten dira erauntsiak. Tenperaturak epelak izaten dira urte osoan zehar. Nekez igotzen dira termometroak 35 °C-tik gora udan.

 Mugak 
Mendebaldean, Santurtzik Zierbena udalerriarekin egiten du muga; hegoaldean Ortuellarekin; ekialdean Ibaizabal ibaiarekin; hego-ekialdean Portugaleterekin; eta iparraldean, berriz, Abrako golkoarekin.

 Barrutiak eta auzoak 
Santurtzik bost barruti dauzka.
 1. Barrutia: Santurtzi Zaharra, Mamariga, Mahastiak, Nafarroa, El Bullón, La Portalada.
 2. Barrutia: El Campón, Txitxarra, Peñota, Coscojales, Buenavista, Mirabueno.
 3. Barrutia: Torquillas, Cotillo, Ranzari.
 4. Barrutia: Kabiezes, Fontuso, Balparda-Villar.
 5. Barrutia: San Juan del Rompeolas eta San Juan de Regales.

 Historia 
Erdi Aroaren hasieran, Alfontso I.a errege asturiarrak Duero eta Ebro haraneko biztanleekin populatu zituen Sopuerta eta Karrantzako lurrak. Hauek izan ziren Bizkaian kristautasuna pixkanaka sartu zutenak, mahatsa eta artoaren landaketarekin batera. XVI. mendetik aurrera Bizkaiko jaun handiek lurraldearen antolaketa aldatu zuten. Somorrostroko zazpi kontzejuek bi errepublika osatu zituzten Enkarterrietan, Avellanedako batzar-nagusietan ordezkaritza zutenak. Santurtzik, Sestaok eta Trapagaranek "Somorrostro Haraneko Hiru Kontzejuak" izeneko multzoa osatu zuten XIX. mendera arte. Santurtzi, "Santurce" izeneko udalerriaren zati zen Ortuellarekin batera.

XIX. mendean herrietako jarduera nagusia nekazaritza zen. Dena den, pixkanaka, industrializazioak eraginda, nekazaritzaren garrantzia galdu eta industriak eta meatzaritzak garrantzi handia hartu zuten, udalerrietako kontzejuen egitura ere aldatuz. Horrela, garai hartako Santurtziko udalerria bitan banatu zen 1901. urtean. Batetik, Santurtzi Zaharra (gaur egun Santurtzi dena), eta bestetik Santurtzi Ortuella (gaur egungo Ortuella).

Industrializazio prozesu azkarrak Santurtzi erabat aldatu zuen, kanpoko portuko kaia eraiki zen, herriko hondartza lehortu eta itsasoari hainbat metro koadro irabazi zitzaizkion industrian aritzeko leku gehiago izateko. Herriko eta inguruko udalerrietako enpresetan lan egitera etorritako hainbat biztanle etorri zen Santurtzira, Bizkaitik aurrena eta Espainiatik ondoren. Biztanle gehiago izatearekin, azpiegiturak ere handitu behar izan ziren, eskola, ospitale, zaharren egoitza, sehaska-etxea eta nautika irakaskuntzarako lehen eskola eraiki ziren. Bilboko portua herriko ardatzetako bat bihurtu zen pixkanaka.

Gerra Zibilak eten egin zuen prozesu hura, baina 1949. urtean berriro hasi zen herria biztanleria irabazten eta itsasoari eremu handiagoa hartu zion, ontziolak, udaletxea, azoka eta babes-ofizialeko etxebizitzak eraikitzeko. 1901. urtean 3.000 biztanle baino ez zituen herriak 55.159 biztanle izan zituen 1978. urtean. Biztanleriaren eztanda hark zerbitzuen gabezia itzela eragin zuen, batez ere ur-hornidurari zegokionez. Horrez gain, herriko ortu eta larreak galdu egin ziren, zetorren biztanleria hartzeko etxebizitza piloa eraiki behar izan zelako. Pixkanaka ekonomia dibertsifikatuz joan zen eta Iberdrolak energia elektrikoa ekoizteko zentral termikoa eraiki zuen.

1970eko hamarkadako krisialdiak eragin latza izan zuen herrian ezkerraldeko hainbat udalerritan bezala.

 Butano biltegi baten leherketa 
Urtarrilaren 17an, Santurtziko Butano biltegi baten leherketa. Kalte materialak eragin zituen. Hildako bakarra, Vicente Gajate, biotzekoak jota hil zen. Gertaerak herritarren ihesaldia eragin zuen, bestetik.https://testblogs.eitb.eus/curiosidades/2011/02/01/1967-la-explosion-del-butano/

 Javier Cruz eta ustelkeria 

Javier Cruz Euskadiko Alderdi Sozialistako Santurtziko alkatea 1995etik 2007ra, hirigintza-arazoak eta irregulartasunak ohikoak izan ziren bere agintaldian. Legez kanpo altxatutako etxebizitza blokeakEl Ayuntamiento de Santurtzi legaliza 32 edificios con irregularidades El Correo Español egunkariko albistea., etxebizitza blokeak eraikitzeko birkalifikaturiko parkeakEl Consistorio de Santurtzi proyecta cuatro bloques de pisos en el parque de La Sardinera El Correo Español egunkariko albistea. eta abar.

Baina Javier Cruzen erortzea eta Euskadiko Alderdi Sozialistak Santurtziko alkatetza galtzea eragin zuena, Hijas de la Cruz ikastetxea saltzeko eta etxebizitzak eraikitzeko birkalifikazio saioa izan zen. 2007. urtean, herriko biztanle askok oihal moreak jarri zituzten euren balkoietan, jaietan egiten duten moduan, ikastetxeko arduradunek egindako eskakizunari jarraituz eta udalaren jarrera salatuz. Bien bitartean, Javier Cruz 2007ko udal hauteskundeetara ez aurkezteko erabakia hartu zuen, eta azkenik, 2007ko maiatzean, Ricardo Ituarte EAJko alderdiko hautagaiak irabazi zituen hauteskundeak, gehiengo osoz.

 Demografia 
Santurtzik  biztanle zituen . urtean. Udalerri moduan historia laburra dauka, izan ere, 1901ean banandu ziren Ortuella eta Santurtzi, meatzeek Ortuellari ekarritako hazkunde ekonomiko eta demografikoarengatik. Dena dela, industrializazio prozesuak eraginda, hainbat gorabehera izan ditu biztanleriak XX. mende osoan zehar.

Herriaren jarduera ekonomikoa portuarenarekin oso loturik izan da beti, eta gaur egun Bilboko Portuko instalaziorik gehienak Santurtzin daude. 1950eko eta 1960ko hamarkadan gertatutako industrializazioaz etorkinak erakartzeak herriaren biztanleria asko handitu zuen: urte gutxiren buruan biztanleria boskoiztu ere egin zen, 50.000 biztanle baino gehiago iritsi ziren.

Biztanleriaren gorena 1981. urtean izan zen, 53.336 biztanlerekin. Ordutik biztanleria urtero jaitsi da, krisialdi ekonomikoak eta etxebizitza gabeziak eta garestitzeak eraginda.

Azken urteetan biztanleriaren jaitsiera eten den arren, herriak hazteko aukera gutxi du, eta etxebizitza asko eraikitzen ari den arren, laster agortu egingo dira eraikitzeko orubeak Santurtzin. 

Santurtziko demografia puntu nagusi handi batean eta bigarren mailako puntuetan laburbildu eta nabarmendu daiteke. Puntu nagusia, argi dago, herrialdeko industrializazio berantiarrak demografian izan duen eragina da. Industrializazio horrek herrialdearen mantenu ekonomikorako guztiz proportzionatuak ziren eremuak sortzea ekarri zuen, nekazaritza eta abeltzaintza baztertuz inguruko herrialdeen egoera industrial modernoagatik. Industrializazio hori periferian egin zen, eta fokuetako bat Ezkerraldea izan zen, haren artean Santurtzi. Hori dela eta, erdigunean dauden herritako biztanle guztiak Ezkerraldera joan ziren, Euskal Herriaren barruan kultura guztiz ezberdina sortuz, gune kontzentratu batean. 

Horixe da Santurtziren eta eskualde osoaren funtsa; izan ere, gero ez ziren saiatu erabat emigratutako eremua euskalduntzen eta, beraz, beren probintziaren aldean, ezaugarri guztiz desberdinak dituen eremu bihurtu zen. Horregatik, "inon ez da euskaraz hitz egiten" bezalako esaldiak entzun daitezke bertan, edo euskal kulturak Euskal Herriko gainerako herriekin alderatuta ia funtsik izan ez duen bizitza errutina bat ikus daiteke eta, beraz, demografiak zifra bati ez ezik, esparru sozial bati ere nola eragiten dion ikus daiteke.

Azpimarratu beharreko beste puntu bat gerrek herri baten demografian izan duten eragina da, Santurtzik ez baitu harreman zuzenik izan haiekin, izan karlistadak izan Lehen Mundu Gerra. Gertaera historiko horiek guztiak isla bizia dute zuzenean edo zeharka zabaltzen diren eremu bakoitzean, dela heriotzek eragindako jaitsiera numerikoagatik, dela gerraosteko biziberritze horren ondoriozko igoera numerikoagatik.

 Biztanleriaren bilakaera 

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
Aintzane Urkijo Sagredo (EAJ/PNV) da Santurtziko alkatea.

2019ko udal hauteskundeetan alderdirik bozkatuena Eusko Alderdi Jeltzalea izan zen eta 10 zinegotzi eskuratu zituen. Bigarren PSE-EE izan zen, 5 zinegotzirekin; hirugarren Bildu 4 zinegotzirekine ta laugarren Ahal Dugu 2 zinegotzirekin.

 Alkateen zerrenda 
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaJosé Antonio Loidi Alcaraz 19791983Euzko Alderdi JeltzaleaJosé Miguel Darquistade Albizua 19831999Euskadiko Alderdi SozialistaFrancisco Javier Cruz Expósito 19992007Euskadiko Alderdi SozialistaRicardo Ituarte Azpiazu 20072015Euzko Alderdi JeltzaleaAintzane Urkijo Sagredo2015JarduneanEuzko Alderdi Jeltzalea

 Kultura 
Serantes Kultur Aretoa (SKA) Santurtziko eskaintza kulturalaren osagai nagusia da. SKAk hiru gelako zinema eta antzokia eskaintzen ditu.

Horrez gain, Kresala aretoan, hitzaldiak, antzezpenak eta topaketak antolatzen dira eta Juan Jose Mendizabal plazan Santurtziko Liburutegi nagusia dago. Ekainaren 16tik 25era Liburu Azoka izaten da.

Udal Liburutegiari dagokionez, Liburutegi Nagusia(1974 ean sortua, Kabiezesko Haur Liburutegia, San Juango Liburutegia eta Kabiezesko Liburutegia daude. Bestalde, Santurtzin gune okupatu bi daude: Mamarigako Kultur Etxea (Nafarroa auzunea z/b), 1991n okupatuta Mamariga auzoan, batez ere auzoari begira lan egiten duena (tailerrak, hitzaldiak...) eta La Kelo gaztetxea (Las Viñas 63) 1999an okupatuta, hitzaldiak, kontzertuak, antzerkiak eta abar antolatzen dituena. Gaur egun biak hustutze mehatxupean daude.

Musikaren ildotik, bertakoak dira Eskorbuto eta Zarama, Euskal Rock Erradikalaren garaian sortutako taldeak.

 Euskara 
Andolin Eguzkitza santurtziarrak 2002an euskaltzain izateko sarrera-hitzaldian honela goraipatu zuen Ezkerraldeko eta Enkarterriko gazteen adorea:  

Franko hil ondoren oso jende gutxik zekien euskaraz Santurtzin, barne migrazio indartsu baten ondorioz Gipuzkoatik jende asko joan zen zen Bizkaiko ezkerraldera, Santurtzira barne, labe garaietan edota Navalen lan egitera. Euskaraz zekien jende asko zegoen, euskalduna zena, baina kalean ez zuten erabiltzen. Garai haietako gau-eskolakoak oso urte ederrak izan ziren; giroa itzela zen. Gazteak ziren ikasle eta irakasle gehienak, eta edozer erronkari ekiteko prest zeuden. Euskaldunak %0,1 izatetik %12-14 izatera pasa ziren 15 urtetan.

Urteak pasa ahala hasierako egoera asko aldatu zen euskaltegietan. Hasieran euskaltegiak ez ziren horren profesionalak, eta horrek bazuen bere gabezia. Baina bat-batekotasun handiagoa zegoen, eta jende gehiago zegoen prest. Azterketa eta ziurtagirien presiorik ere ez zegoen. 35 urte geroago, euskaltegiak alderdi akademikora mugatzen dira, horrek dakartzan abantaila eta desabantaila guztiekin. Azken urteetan ikasleen motibazioa derrigortasuna da neurri batean, eta, zenbait kasutan, horrek pisu handia dauka.

2012. eta 2013. urteetan krisi gorria bizi izan zen euskalduntzean. Aurreko urteetan Bizkaiko Ezkerraldean zeuden Araba, Bizkai eta Gipuzkoako euskaltegi handienak: 500-600 ikasleko euskaltegiak ziren. 30 urte geroago, Barakaldon izan ezik, gainontzekoetan behera egin zuen.

Euskaltegietako huste hark ikasmateriala sortzeko motibazioa izan zen Santurtziko euskaltegian. Euskara ikasteko aukerak zabaldu behar zituzten-eta. Abel Camacho, Josemi Arnaiz eta Pedro Lonbide irakasleek online ikasteko aukerak landu zituzten, autoikaskuntza zentroa sortu nahian. Euskara ikastea errazagoa, malguagoa eta norberaren beharrei egokituagoa izatea nahi zuten. Milaka ariketa jarri zuten Santurtziko Udal Euskaltegiko webgunean. Gerora ikusi da, euskaltegiak egin zuen gauzarik garrantzitsuenetako bat izan zela hori. Online irakasten hasi zirenean, Valentzian [Herrialde Katalanak] eta Alemanian izan zituzten ikasleak, baita Patagonian ere [Txile]. Erabiltzen zuten metodoa teknologikoki oso pobrea zen, baina, ilusioarekin eta gogoarekin, lortu zuten munduko txoko askotako jendeak euskara ikastea.

 Garraiobide eta azpiegiturak 

 Bilboko Portu Autonomoa 
Bilboko portuak Santurtzin ditu azpiegitura nagusiak, Europa hegoaldeko garraiobide sareko gune garrantzitsua delarik.

Brittany Ferries konpainiak bidaiarientzako ferri zerbitzuak eskaintzen ditu, Cap Finistère itsasontziak Santurtzi, Roscoff (Frantzia) eta Portsmouth (Ingalaterra) astean birritan lotzen dituela. Aurretik, eta 2010era arte, P&O enpresaren Pride of Bilbao itsasontziak Santurtzi eta Portsmouth lotu zituen.

Merkataritza portuaz gain, arrantza portua ere nabarmena izan da historikoki, eta gaur egun kirol-portua ere badago.

 Trenbide sarea 
 Trena 
ADIFen trenbideak udalerria zeharkatzen du, bidaiarientzako zein zama garraiorako zerbitzuak ustiatzen direla.

Bidaiarientzako zerbitzuari dagokionez, udalerrian Renfeko Aldirien C-1 lineari dagokien bi geltoki kokatzen dira:
 Santurtzi, hiri-erdigunean.
 Peñota, izen bereko auzoan.

Aipatutako bi geltokien artean Bilboko portura heltzen den trenbide-adarra dago, zama garraiorako trenek erabiltzen dutena. Portuan Bilbao Mercancías geltokia kokatzen da.

Bilbao Ría 2000 erakundearen bitartez Santurtziko geltoki berria eraiki zen 2002. urtean, aurretik zegoena ordezkatuz. Horrekin batera Santurtziko parke zentralaren handitzea eta aparkaleku berri bat eraiki ziren. Etorkizunean, Zama Garraioentzako Hegoaldeko Trenbide Saihesbidea martxan jartzen denean, zama garriorako trenak lurpetik ibiliko dira, Serantes mendi azpiko tunela zeharkatuta. Hala, udalerrian dagoen pasonibela ezabatu eta parkearen handitze berri bat egingo da.

 Metroa 
Udalerrian Bilboko metroaren 2. lineari dagozkion bi geltoki daude:
 Santurtzi
 Kabiezes

Aurrekoez gain, Santurtziko geltokia eta Mamariga auzoa lotzen dituen Mamarigako funikularra ibiltzen da, eta hala, Mamarigako geltokia metro sareari gaineratzen zaio.

Etorkizunean Kabiezes inguruan kotxe-toki berriak eraikiko dira.

 Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineek udalerria zeharkatzen dute:

 Ondarea 
 San Jorge eliza, 1725. urtean eraikia.
 Marqués de Casa Torre jauregia, XVIII. mendekoa, 1890. urtean eraberritua.
 Serantesko gotorlekuak, XIX. mendekoak.
 Hijas de la Cruz ikastetxea, 1863. urtekoa.
 Virgen del Mar eliza, 1901. urtekoa
 Oriol jauregia, 1902. urtekoa.
 Santurtziko udaletxea, 1905. urtekoa.
 Arrantzaleen kofradia, 1916. urtekoa.
 San Juan de Dios ospitalea, 1925. urtekoa.

 Argazki galeria 

 Elkarteak 
 Itsasoko Ama, arraun elkartea.
 Bai Esan, euskara elkartea
 Santurtzi Kirol Elkartea
 Santurtziko Udal Euskaltegia
 Santurtzi Saskibaloi Kluba

 Santurtziar ospetsuak 
 Sotera San Martin Ortiz  (1868-1938) sardina-saltzailea eta koplagilea.
 Amalia González Astobiza (1882, Santurce-Ortuella) maistra. Alfonso XII.aren ordenako kide izan zen, hezkuntza eremuan eginiko ekarpenengatik.
 Aurora Pérez Alvarado (1884-1972) sardina-saltzailea.
 Haydée Agirre Doradell (1907) EAJko Emakume Abertzale Batzako militante historikoa. “Ertzaina igeletua”, Gerra Zibilaren garaian, Eusko Jaurlaritzan.
 Lezo Urreiztieta (1907-1981) euskal itsasgizon, abertzale, mugalari eta kontrabandista bat izan zen. Jagi-Jagi taldeko kidea izan zen. Bere bizitza balentria, abentura eta bitxikeriaz josita egon zen.
 Guillermo Gorostiza (1909-1966), Athleticeko jokalaria.
 Jenaro Urtiaga “Sodupe” (1921-1994) idazle eta ikertzailea. Santurtziko historioaz herriak eman dituen ikertzaile prolifikoenetariko bat.
 "La Bella Charo" Rosario Santín Rodriguez (1930-2009) sardina-saltzailea
 Juan Angel Etxebarria Martin (1934-1996), euskal idazlea eta euskaltzain urgazlea. Santurtziko lehenengo euskaltzaina.
 María Clotilde Ortíz Rubín de Celis (1936-2016), piano-jotzailea.
 Xabier Larena (1945) etakidea eta politikaria.
 Andolin Eguzkitza (1953-2004), euskal idazle eta hizkuntzalaria. Ezkerraldeko lehen euskaltzain osoa izan zen.alt=|thumb|460x460px|Euskatzaindia Santurtzira itsasontziz Andolin Eguzkitza euskaltzain izendatzera (Bizkaie, 2002-02-23)
 Roberto Moso (1960-), Zarama taldeko abeslaria.
 Ernesto Alava (1961-), Zarama taldeko bateria jotzailea.
 Iosu Expósito (1960-1992), Eskorbuto taldeko gitarra jotzailea.
 Beatriz Fernandez (1964-) Euskal Filologian doktorea eta 2013ko otsailetik euskaltzain urgazlea.
 Iñaki Zorrakin (1961-2004), ilustratzailea.
 Anabel Alonso (1964-) Aktoresa eta telebista aurkezlea.
 Abel Camacho (1966) Euskara irakaslea eta teknologia berrien bidezko formaziorako aditua. Teknikaria Santurtziko udaletxean.
 Igor Angulo (1973-2006), kartzelan hildako ETAko kidea.
 Eba Ferreira Martinez (1973) Athleticeko jokalaria.
 Ianire Estébanez (1979), psikologoa, emakumeen aurkako bortizkerian aditua, bloggerra ()
 Nerea Barjola (1980), politologo feminista, ikertzailea, idazlea eta berdintasun teknikaria da.
 Garazi Albizua (1985) idazlea, diseinatzaile .grafikoa, komikigilea eta feminista.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Santurtziko Udalaren webgunea

Kategoria:Santurtzi