Itsasu

Itsasu Lapurdiko barrualdean dagoen hegoaldeko udalerri mugakidea da, Ezpeletako kantonamendukoa.

Baionatik 23 kilometrotara dago kokatuta, eta Donibane Garazi 30 kilometrotara.  

2.200 biztanle inguru dauka.

 Izena 
Itsasu herriaren izena ez dator itsasotik (ur gaziko eremu zabaletik), baizik eta, Gipuzkoako Ezkio-Itsaso eta Itsasondo, Nafarroa Garaiko Basaburuko Itsaso eta Baxe Nafarroako Jatsu eta Lapurdiko Jatsu herriak bezala, isats zuhaixkatik.https://web.archive.org/web/20190423082755/https://itsasokoargia.com/2017/05/22/nafarroako-itsasora/↑ Jean-Baptiste Orpustan, Pessac, Presses Universitaires de Bordeaux, coll. «Centre d'études linguistiques et littéraires basques», 2006, 246 orr. (ISBN 2867813964 eta 9782867813962)

Bada "ihi+tza+tsu"tik (ihi ugari dagoen tokia) etor daitekeela sostengatzen duenik ere, baina azken teoria hau ez dago aski frogatua oraino.

 Geografia 
 Inguru naturala 
Artzamendi (931 m), Lapurdiko mendirik altuena, udalerri honetan kokaturik dago, Nafarroa Behereko mugatik gertu. Halaber, Mondarrain (794 m), Iguzkimendi (842 m) eta Itsusiko Haitzak (623 m) mendiak ere herri honetatik hurbil daude.

Errobi ibaiak udalerria zeharkatzen du, bertzela, Laxia errekak bat egiten duelarik.

 Udalerri mugakideak 
 Kanbo eta Larresoro iparraldean
 Ezpeleta eta Ainhoa mendebaldean
 Luhuso eta Bidarrai (Nafarroa Beherea) ekialdean
 Udalerria mugakidea da Baztanekin (Nafarroa Garaia) hegoaldean.

 Auzoak 
Itsasuko herriko etxearen arabera, herria 9 auzotan banatuta dago:
 Basaburu Ezpeletako mugan
 Laxia / Ortzia / Berandotz Artzamendira joan buruz
 Errobi elizaren auzoa
 Gerasto Mondarraineko oinean
 Gibelarte Errobiren aldean Bidarraira buruz joan
 Izoki Errobiren bazterretan
 Plaza herriaren erdigunea
 Olhasur D932 errepidearen iparraldean
 Pannecau herrixkaren 100 metrotan

 Historia 
Artzamendiko mendilerroan topatu daitezkeen harrespilak, Meatsekoak, gizakien presentzia historiaurrekoa erakusten du. Historian aitzinera, Mondarraingo tontorrean Erdi Aroko gaztelu baten aztarnak daude.

Lapurtarren deportazioa (1794), Konbentzioaren Gerraren ondorioz, gertaera historiko garrantzitsua izan zen Itsasun ere: 211 pertsona erbesteratu zituzten, laborari, zapatagile, dendari, hargin eta teilagileak zirenak. Herriaren izena ere aldatu zuten iraultzaile frantziarrek, Union zarriz. 

1963ko urteko Aberri Egunean Itsasuko Ageria delakoa plazaratu zen Itsasun, Euskal Herriaren nazio eskubidea aldarrikatuz. Ekitaldi hori gogoratuz, oroitarri bat dago Jondoni Murtuts elizaren ondoan.

 Ekonomia 
Udalerria Ezpeletako piperra ekoizten duen sor-markaren barruan dago kokaturik. 1994. urtetik aurrera, Itsasuko gereziaren produkzioa bultzatzeko badago interes ekonomikodun talde bat.

 Demografia 
XIX. mendean zehar eta XX. mendearen erdialdera arte, Itsasuko populazioak ez zuen aldaketa nabarmenik izan eta 1.400 lagunen inguruan mantendu zen. 1950eko hamarkadatik aurrera galera txikia izan zuen, baina laster berriro hasi zen biztanleak irabazten eta XXI. mendearen lehen hamarkadan 2.000 biztanleen maila gainditu zuen.

 Politika 
 Alkateak 
 Alkatea  Agintaldia  Alderdia  Dominique David        1820-1831  Domingo Segura         1831-1843  Pierre Segura          1844-1852  Van Oostereen          1852-1853  Pierre Dorcasberro     1853-1860  Guillaume Berouet      1860-1874  Martin Teillery        1874-1888  Dominique Berouet      1888-1893  Dominique Etchegaray   1893-1904  Sauveur Teillery       1904-1923  Martin Louis Teillery  1923-1925  Pierre Etchepare       1925-1947  Edouard Gabriel        1947-1965  Henri Signarbieux      1965-1971  Georges Neys           1971-1972  Jean Mendivil          1972-  ...                      Pierre Iharour  1983-2001  Roger Gamoy  2001-2020  Mizel Hiribarren  2020-  EHBai

 Kultura 
 Euskara 
Itsasuko euskara nafar lapurteraren aldaera bat da, sartaldeko azpieuskalkian kokatzen den Sara-Ainhoa bitarteko euskara hain zuzen. Euskara nafarra eta erdialdekoa bezala, nafar-lapurtarra ere bereizgarri gutxikoa da. Egiturari dagokionez, gaur egun batasun eta berdintasun handiko agertzen zaigu, baina hori, gehienbat, azken hamarkadotako bilakaeraren ondorioa da. Lapurdiko eta Nafarroa Behereko euskararen arteko aldea txikia dela esan daiteke, eta horregatik multzo berean biltzen ditu Koldo Zuazok.

Multzo honen azpian bi azpieuskalki bereiz daitezke: Sartaldekoa (itsasbazterrean hasi eta Ahetze, Senpere eta Ainhoa bitartekoa hartzen duena) eta Sortaldekoa (Nafarroa Behere osoa eta Lapurdiko ekialdea hartzen duena, zehatzago, Aturrialdeko eta Hazparneko eskualdeak). Azpieuskalki horien artean bada, dena dela, tarteko eremu bat, Uztaritze inguruko hizkerek osatzen dutena. Halakoetan gertatu ohi denez, bateko eta besteko berrikuntzak jaso ditu alderdi horrek, baina, aldiz, ez dauka bertan sortutako bereizgarri askorik.

Azpieuskalki bi horietaz gainera, nortasun beteko hizkera bi egon dira, eta gaur egun ere oraindik nola edo hala badira: Amikuztarra (Nafarroa Behereko gainerako hizkeretatik zerbait bereizita eta Zuberoakotik gertu egon da) eta Kostatarra (Lapurdiko itsasbazterrean mintzatu da eta eskualde horretako bizilagunek hartu-eman estua eduki dute Gipuzkoako eta Nafarroako.

Musika
Errobiko Festibala antolatzen du Ezkandrai elkarteak 1996tik, bereziki musikaren inguruan.

Halaber, aipatzekoak dira herriko musika taldeak: ALBA, Antton Larrandaburu & Bitxiloreak, Behi Bideko Andere Xuriak, Elaudi, Holako, Maskak, Pauline & Juliette eta Zezenaren Taldea.

 Ondasun nabarmenak 
 Jondoni Murtuts eliza
 Atekagaitz zulo naturala.

 Argazki galeria 

 Itsasuar ospetsuak 
 Joanes Etxeto (1801-1887), bertsolaria.
 Txomin Olhagarai (1958-1980) Iparretarrak talde armatuko kidea.
 Peio Dospital (1950-), errugbilaria.
 Maryse Cachenaut (1971-), laboraria.
 David Olaizola (1973-), abeslaria.
 Batita Ducassou (1991-), esku-huskako pilotaria.
 Maddi Sarasua (1995-), bertsolaria.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

  Itsasuko web gune ofiziala
  Joseba Aurkenerena: Itsasuko kabalkada-tobera: Iraul-story 
  Joseba Aurkenerena: Itsasuko kabalkada gogoangarria 
 Joseba Aurkenerena: Piarres Lafitte, Itsasu eta Murtuts