Azaroaren 10

Azaroaren 10a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hamalaugarren eguna da, 315.a bisurteetan. 51 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1935 –  “Nahiago Espainia gorria, Espainia zatitua baino”, esan zuen José Calvo Sotelok Donostian. Urumeako frontoian izan zen, Bloke Nazional espainiarrak egindako ekitaldian. 
 1959 – Bilboko Iralabarriko ikastola klandestinoa itxiarazi zuen poliziak. Bi irakasle atxilotu zituzten. 
 2006 –
 Nafarroako familia medikuek greba egin zuten.
 Ezker abertzaleko manifestazio baten ostean egondako istilu larrietan zabor kontainerrak eta kutxazainak erre zituzten. Horrez gain, polizia munizipal bati gasolina bota zioten Bilbon.

 Mundua 
 1995 – Nigeriako Sani Abacha diktadoreak Ogoni herriko bederatzi pertsona urkatu zituen, tartean Ken Saro-Wiwa idazlea. Shell petrolio konpainia kutsatzailearen aurkako ekintzaileak ziren.
 2001 –
 Australiako John Howard hirugarren mandatu baterako aukeratu zuten hauteskundeetan.
 Uholdeak Aljerian, eurite gogorrek eta lubiziek 900 hildako eragin zituzten.
 2007 – Espainiako errege zen Joan Karlos I.ak Hugo Chávez Venezuelako presidenteari sekulako oihartzuna izango zuen «¿Por qué no te callas?» («Zergatik ez duzu ahoa ixten?») esaldia bota zion.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 
 2012 – Hirugarren Xilaba Bertsulari Xapelketan Amets Arzallusek bere hirugarren txapela jantzi zuen.

 Mundua 
 1974 – Lenny filma estreinatu zen, Bob Fossek zuzendu eta Dustin Hoffman eta Valerie Perrine aktoreek antzeztu zutelarik.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1839 – "El Constitucional" egunkari bartzelonarrean argitaratu zuten Espainian egindako lehendabiziko argazkiaren albistea, Pedro Felipe Monlauk Bartzelonako lonja batean egindako dagerrotipoa.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1885 – Abelino Barriola, euskal idazle eta antzerkigilea (h. 1944).
 1910 – Tomás Blanco, bizkaitar aktorea (h. 1990).
 1911 – Andres Eliseo Mañarikua, bizkaitar historialaria (h. 1988).
 1912 – Miren Gezala, Emakume Abertzale Batzako kidea, Euskal Pizkundeko partaidea, irakaslea, dantzaria eta antzezlea (h. 2003).
 1918 – José Moreno, Eusko Gudarosteko gudaria, armada hartako azken beteranoa (h. 2019).
 1925 – Jon Mirande, euskal idazlea, XX. mendeko olerkari esanguratsuenetakoa (h. 1972).
 1928 – Tomas Murua, gipuzkoar eskultorea (h. 2016).
 1941 – José Manuel Barquero, arabar irakasle eta politikaria, Ourensen.
 1942 – Pello Zabaleta Kortaberria, gipuzkoar idazle eta itzultzailea.
 1948 – Maria Rosario de Cruz, bizkaitar errakestista.
 1951 – Patxi Pagoaga, gipuzkoar eskubaloi jokalaria, euskal atezain onenetariko bat (h. 1995).
 1960 – Pello Varela, arabar gidoilari eta zinema zuzendaria.
 1971 – Iban Apaolaza, euskal idazle eta ETAkidea (h. 2026).
 1974 – Imanol Aiestaran, gipuzkoar txirrindulari ohia.
 1975 – Fernando González Molina, nafar telebista eta zinema zuzendaria.
 1980 – Itziar Imaz Artazcoz, nafar politikaria.
 1982 – Amets Txurruka, bizkaitar txirrindularia.
 1985 – Alain Barrón, arabar futbolaria.
 1990 – Allen King, bizkaitar aktore porno eta abeslaria.
 1994 –
 Borja Mendia, bizkaitar saskibaloi jokalaria.
 Jon Rahm, bizkaitar golf-jokalaria.
 1997 - Carlos Sagues, nafar futbolaria.

 Mundua 
 1433 – Karlos Izukaitza, Borgoinako dukea (h. 1477).
 1483 – Martin Lutero, apaiza, irakaslea eta teologoa, Elizaren erreformatzailea (h. 1546).
 1490 – Juan de Padilla, gaztelar aristokrata (h. 1521).
 1584 – Katalina Vasa, suediar printzesa (h. 1647).
 1620 – Ninon de l'Enclos, frantziar kortesana, gutunen idazlea eta letretako emakume berritzailea (h. 1705).
 1668 – François Couperin Handia, frantziar musikagile barrokoa (h. 1733).
 1697 – William Hogarth, ingeles margolari, ilustratzaile eta grabatzailea (h. 1764).
 1712 – Teresa Herrera, galiziar filantropoa (h. 1791).
 1740 – Maria Cunigunda Saxoniakoa, saxoniar printzesa eta abadesa (h. 1826).
 1759 – Friedrich Schiller, alemaniar poeta (h. 1805).
 1790 – Jean René Constant Quoy, frantziar kirurgialari, zoologo eta anatomista (h. 1869).
 1808 – Jesse W. Fell, Illinoiseko enpresari eta lur-jabea (h. 1887).
 1825 – Johann Jakob Scherer, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1878).
 1834 – Jose Hernandez, argentinar olerkari, politikari eta kazetaria (h. 1886).
 1836 – Andrés Cáceres, Peruko presidentea (h. 1923).
 1840 – Zitella Cocke, estatubatuar poeta, saiakeragile, musikari eta irakaslea (h. 1929).
 1842 – Agnes Blake Poor, estatubatuar idazle eta itzultzailea (h. 1922).
 1861 – Robert T. A. Innes, britainiar astronomoa (h. 1933).
 1870 – Mikhail Rostovtsev, ukrainar historialaria (h. 1952).
 1873 – Henri Rabaud, frantziar musikagilea (h. 1949).
 1875 – Anastasija Bitsenko, errusiar-ukrainar iraultzaile eta diplomazialaria (h. 1938).
 1879 – Patrick Pearse, irlandar maisu, olerkari, idazle, nazionalista eta ekintzaile politikoa (h. 1916).
 1880 – Jacob Epstein, ingeles eskultorea (h. 1959).
 1887 –
 Elisa Leonida Zamfirescu, errumaniar ingenieri kimiko, asmatzaile, irakasle eta nazioarteko desarmearen defendatzailea (h. 1973).
 Arnold Zweig, alemaniar idazlea, antifaxista eta gerraren aurkako mugimenduko aktibista (h. 1968).
 1888 – Andrei Tupolev, errusiar hegazkin ingeniaria (h. 1972).
 1889 – Claude Rains, ingeles-estatubatuar antzerki eta zinemako aktorea (h. 1967).
 1893 – John P. Marquand, estatubatuar idazlea (h. 1960).
 1896 –
 Mary (Lady Heath), irlandar hegazkinlari eta atleta (h. 1939).
 Andreas Stihl, suitzar jatorriko ingeniari eta asmatzailea, Stihl enpresaren sortzailea (h. 1973).
 1899 – Helen Porter, britainiar botanikoa eta Imperial Collegeko lehen emakume-irakaslea (h. 1987).
 1905 – Louis Harold Gray, britainiar fisikari eta erradiobiologoa (h. 1965).
 1910 – Francesc de Cabo, kataluniar politikari eta iraultzailea (h. 1997).
 1913 – Álvaro Cunhal, portugaldar politikari eta abokatu komunista (h. 2005).
 1914 – Cy Endfield, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1995).
 1915 – Torcuato Fernández-Miranda, espainiar politikari eta legelaria, Espainiako trantsizioaren estrategatzat joa (h. 1980).
 1916 – Louis le Brocquy, irlandar margolaria (h. 2012).
 1918 – Ernst Otto Fischer, alemaniar kimikaria, 1973ko Kimikako Nobel Saria (h. 2007).
 1919 –
 Mikhail Kalaxnikov, kalibre txikiko armen errusiar diseinatzailea, AK-47 eraso-fusilaren diseinatzailea izateagatik ospetsua (h. 2013).
 Moïse Tshombe, Katangako (gaur egun Kongoko eskualdea) lehen ministroa (h. 1969).
 1925 – Richard Burton, galestar aktorea (h.1984).
 1926 –
 Rossella Falk, italiar aktorea (h. 2013).
 Leon Kossoff, britainiar margolaria (h. 2019).
 1928 – Ennio Morricone italiar zinema-musikagilea (h. 2020).
 1931 – Marjory Gordon, erizaintzaren teoriko estatubatuarra (h. 2015).
 1932 – Roy Scheider, estatubatuar aktorea (h. 2008).
 1933 –
 Don Clarke, The Boot, zeelandaberritar errugbi eta kriket jokalaria (h. 2002).
 Ronald Evans, estatubatuar astronauta (h. 1990).
 1938 – Josep Suriá, kataluniar txirrindulari ohia.
 1939 – Sakher Habash, Al-Fatahren sortzaile buruzagietako bat (h. 2009).
 1942 –
 Robert F. Engle, estatubatuar ekonomialari eta unibertsitate-irakaslea, 2003ko Ekonomiako Nobel Saria.
 Hans-Rudolf Merz, Suitzako Konfederazioko presidentea.
 1944 –
 Askar Akaiev, lehendabiziko Kirgizistango presidentea.
 Larry Trask, euskal hizkuntzalari estatubatuarra (h. 2004).
 1945 – Terence Davies, ingeles aktore, zinema zuzendari, gidoilari eta eleberrigilea (h. 2023).
 1947 –
 Bachir Gemayel, libanoar politikaria (h. 1982).
 Greg Lake, ingeles abeslari, abesti egile, baxu jotzaile eta gitarra jotzailea, Emerson, Lake & Palmer taldearen sortzaileetakoa (h. 2016).
 1948 – Ángela T. Leiva Sánchez, kubatar botanikari eta fitogeografoa (h. 2014).
 1949 – Michio Yasuda, japoniar futbolari ohia.
 1951 –
 Danilo Medina, Dominikar Errepublikako presidentea.
 Viktor Suhorukov, errusiar aktorea.
 1954 – Maria Fernanda Lay, timortar politikaria.
 1955 – Roland Emmerich, alemaniar zinema-zuzendaria.
 1956 –
 José Luis Brown, argentinar futbolari eta entrenatzailea (h. 2019).
 Margarita Robles, espainiar magistratu eta politikaria.
 Sinbad, estatubatuar aktore eta umorista.
 1958 – 
 Deborah Cameron, eskoziar hizkuntzalari feminista (h. 2026).
 Antoine Kambanda, ruandar kardinala.
 1959 – 
 Andrzej Iwan, poloniar futbolaria (h. 2022).
 Mackenzie Phillips, estatubatuar aktorea eta abeslaria.
 1960 – Neil Gaiman, ingeles fikzio labur, eleberri, komiki, eleberri grafiko eta filmen egilea.
 1963 –
 Sylvie Denis, frantziar idazlea, zientzia fikziozko eta fantasiazkoa.
 Mike Powell, estatubatuar kirolari ohia, luzera jauzian espezializatua.
 1964 –
 Isabel Bono, espainiar poeta eta idazlea.
 Magnús Scheving, islandiar aktore eta gimnasta ohia.
 1966 –
 Vanessa Angel, ingeles aktore eta modeloa.
 Steve Mackey, ingeles baxu-jotzailea eta disko ekoizlea, Pulp rock alternatibo taldeko kidea (h. 2023).
 1967 – Carlos Galarreta, espainiar txirrindulari ohia.
 1969 –
 Jens Lehmann, alemaniar futbol atezain ohia. 
 Ellen Pompeo, estatubatuar aktorea.
 1970 – Marta Reina Izquiano,  kataluniar LGBT ekintzaile eta ikertzailea.
 1971 – Mario Abdo Benítez, paraguaitar enpresaburua eta politikaria.
 1977 – Brittany Murphy, estatubatuar aktorea (h. 2009).
 1982 –
 Ruth Lorenzo, espainiar abeslaria, musikagilea, aurkezlea eta aktorea.
 Celma Ribas, angolar abeslaria, konpositorea eta enpresaria.
 1985 – Wu Minxia, txinatar tranpolin-jauzilaria.
 1986 – Samuel Wanjiru, kenyar atleta, maratoian espezialista (h. 2011).
 1989 –
 Taron Egerton, galestar aktorea.
 Ana Fernández García, espainiar aktorea.
 1990 –
 Mireia Belmonte, kataluniar igerilaria.
 Vanessa Ferrari, italiar gimnasta artistikoa.
 Andrea Oubiña, galiziar arraunlaria, zortzi aldiz Kontxako banderaren eta bost aldiz Emakumezkoen Traineru Ligaren irabazle.
 Megumi Takase, japoniar futbolari ohia.
 1994 –
 Takuma Asano, japoniar futbolaria.
 Andre De Grasse, kanadar atleta.
 1995 – Lotte Kopecky, belgikar txirrindularia.
 1999 –
 Armand Duplantis, suediar-estatubatuar pertika jauzilaria.
 João Félix, portugaldar futbolaria.
 Kiernan Shipka, estatubatuar aktorea.
 2000 – Mackenzie Foy, estatubatuar aktore eta modeloa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1562 – Antonio I.a Nafarroakoa, Nafarroako errege ezkontidea (j. 1518).
 1651 – Pedro Hurtado de Mendoza, bizkaitar teologoa, Madrilen (j. 1578).
 1780 – Antonio Arriaga, arabar militarra, Ameriketan hainbat agintari postu izan zituena, Perun (j. 1727).
 1884 – José María Goizueta, gipuzkoar erdal idazlea eta musika-kritikaria, Madrilen (j. 1816).
 1900 – Armand David, lapurtar misiolari, zoologo eta botanikoa, Parisen (j. 1826).
 1908 – Alejandro San Martin, nafar mediku eta politikari liberala, Madrilen (j. 1847).
 1936 –
 Manuela Arriola, Manuela del Sagrado Corazón, bizkaitar adorazioko moja, fusilatua (j. 1891).
 Juana Francisca Perez de Labeaga, Blasa de María, nafar moja, Madrilen fusilatua (j. 1864).
 1938 – José Luis Justel, bizkaitar futbolaria (j. 1920).
 1940 – Aurelio Arteta, bilbotar margolaria, Euskal Herriko margolaritzak eman dituen artistarik garrantzizkoenetakoa, Mexiko Hirian (j. 1879).
 1959 – Fernando Muñagorri, euskal atleta (j. 1907).
 1984 – Carmelo Goienetxea, euskal herritar futbolaria (j. 1898).
 1985 – Benita Ganuza, Elena Ódena, gipuzkoar politikari komunista, Madrilen (j. 1930).
 1991 – Jean Pierre Iratxet, baxenafar idazlea (j. 1921).
 2014 – Jesús Beltrán, nafar psikopedagogo eta katedraduna, Madrilen (j. 1936).
 María Jesús Damborenea, gipuzkoar mezzosopranoa (h. 1926)
 2015 – Felix Arriaran, Arriaran I.a, euskal herritar pilotaria (j. 1924).
 2016 – Izaskun Arrue, arabar irakasle eta erizaina, Arabako ikastoletako lehenengo andereñotzat onartua (j. 1927).
 2017 – Eduardo Vallejo de Olejua, bizkaitar politikari jeltzalea (j. 1936).
 2020 –
 Luis Ibero, nafar politikaria, Zizur Nagusiko alkatea (j. 1949).
 Juan Cruz Sol, gipuzkoar futbolaria, Valentzian (j. 1947).

 Mundua 
 461 – Leon I.a, aita santua (j. ).
 765 – Junnin Enperadorea, Japoniako 47. Enperadorea (j. 733).
 1241 – Zelestino IV.a, aita santua.
 1419 – Joan I.a Borgoinakoa, Borgoinako dukea (j. 1371).
 1444 – Ladislao III.a Poloniakoa, Poloniako, Hungariako eta Kroaziako errege eta Lituaniako Dukerri Handiko duke gorena (j. 1424).
 1549 – Paulo III.a, aita santua (j. 1468).
 1618 – Safiye Sultan, Otomandar Inperioko Murad III.aren ezkontidea (j. 1550)
 1644 – Luis Vélez de Guevara, espainiar dramagilea eta eleberrigilea (j. 1579).
 1673 – Mikel I.a Poloniakoa, Poloniako errege eta Lituaniako Dukerri Handiko duke handia (j. 1640).
 1675 – Leopoldo Medici, italiar kardinala (j. 1617).
 1705 – Justina Dietrich, silesiar emagina (j. 1636).
 1791 – Teresa Herrera, galiziar filantropoa (j. 1712)
 1793 – Jean-Marie Roland de la Platière, frantziar politikaria (j. 1734).
 1838 – Ivan Kotliarevskyi, ukrainar idazle, olerkari eta antzerkigilea (j. 1769).
 1843 – John Trumbull, estatubatuar margolaria (j. 1756).
 1848 – Ibrahim Paxa, Egiptoko walia (j. 1789).
 1852 – Gideon Mantell, ingeles obstetra, geologo eta paleontologoa (j. 1790).
 1861 – Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, frantziar zoologoa, teratologian autoritatea (j. 1805).
 1876 – Karl Eichwald, Errusiar Inperioko geologo, zoologo eta psikologoa (j. 1795).
 1891 – Arthur Rimbaud, frantziar olerkaria (j. 1854).
 1911 – Félix Ziem, frantziar margolaria (j. 1821).
 1923 – Ricciotto Canudo, italiar zinema kritikaria (j. 1877).
 1924 – Lola Rodríguez de Tió, portoricar poeta, kazetaria eta iraultzailea (j. 1843).
 1931 - Henrietta Muir Edwards, kanadar politikari feminista, erreformista eta gizarte-ekintzailea (j. 1849).
 1934 – Wilhelm His, suitzar sendagilea (j. 1863).
 1936 - Manuel Lustres Rivas, galiziar politikari, kazetari eta idazlea, eraila (j. 1888).
 1938 – Kemal Ataturk, Turkiako lehen presidentea (j. 1881).
 1941 – Carrie Derick, kanadar zientzialaria (j. 1862).
 1944 – Wang Jingwei, Txinako Errepublikako presidentea (j. 1883).
 1963 - Klara Dan von Neumann, hungariar zientzialaria, programazioan aitzindaria (j. 1911).
 1966 – Kata Pejnović, jugoslaviar komunista eta partisanoa (j. 1899).
 1968 – Santos Iriarte, uruguaiar futbolaria (j. 1902).
 1971 – Vicky Calavia, zaragozar zinemagilea, dokumentalgilea, kultur kudeatzailea, programatzailea, errealizadorea eta ekoizlea.
 1975 – Manuel Aznar, espainiar kazetari, politikari eta diplomatikoa (j. 1894).
 1976 – Félix Burriel, aragoiar eskultorea (j. 1888).
 1981 – Abel Gance, frantziar zinemagilea (j. 1889).
 1982 –
 Leonid Brezhnev, Sobietar Batasuneko burua (j. 1906).
 Elio Petri, italiar zinema zuzendaria (j. 1929).
 1984 – Xavier Herbert, australiar idazlea (j. 1901).
 1986 – Leona Woods, lehen erreaktore nuklearra eta lehen bonba atomikoa eraikitzen lagundu zuen estatubatuar fisikaria (j. 1919).
 1987 – Seyni Kountché, Nigerko presidentea (j. 1931).
 1990 – Purificación Tomás Vega, espainiar Merkataritzako peritua, politikaria, zinegotzia] eta feminista (j. 1918)
 1991 – Montserrat Roig, kataluniar idazlea (j. 1948).
 1992 – Chuck Connors, estatubatuar saskibaloi jokalari, beisbol jokalari eta aktorea (j. 1921).
 1995 – Ken Saro-Wiwa, nigeriar idazle, telebista ekoizle eta ingurumen ekintzailea (j. 1941).
 1996 – Manik Varma, indiar abeslaria (j. 1926).
 1998 – Kunitaka Sueoka, japoniar futbolaria (j. 1917).
 2000 –
 Adamantios Androutsopoulos, Greziako lehen ministroa (j. 1919).
 Jacques Chaban-Delmas, Frantziako lehen ministroa (j. 1915).
 2001 – Ken Kesey, estatubatuar idazlea (j. 1935).
 2003 – Canaan Banana, lehendabiziko Zimbabweko presidentea (j. 1936).
 2006 –
 Vera Atseva, mazedoniar politikari komunista eta jugoslaviar partisanoen kidea (j. 1919).
 Jack Palance, estatubatuar aktorea (j. 1919).
 2007 – Norman Mailer, estatubatuar idazlea (j. 1923).
 2008 – Dorothy Vaughan, afroamerikar matematikaria, NASAn aritutakoa (j. 1910).
 2009 – Robert Enke, alemaniar futbol atezaina (j. 1977).
 2010 – Dino De Laurentiis, italiar zinema ekoizlea (j. 1919).
 2015 –
 Gene Amdahl, informatikako proiektuen estatubatuar diseinatzailea, informatikako aitzindarietako bat (j. 1922).
 Klaus Friedrich Roth, alemaniar-britainiar matematikaria (j. 1925).
 Helmut Schmidt, Alemaniako kantzilerra (j. 1918).
 Allen Toussaint, estatubatuar kantaria, pianojolea, abeslaria, ekoizle eta konpositorea (j. 1938).
 2016 – Francisco Nieva, espainiar idazlea (j. 1924).
 2020 –
 Saeb Erekat, palestinar politikari eta diplomazialaria, Palestinaren Askapenerako Erakundeko idazkari nagusia (j. 1955).
 Amadou Toumani Touré, Maliko presidentea (j. 1948).
 2022 – Henri Anglade, frantziar txirrindularia (j. 1933).
 2024 – Dallas Long, estatubatuar pisu jaurtitzailea (j. 1940).
 2025 –
 Antonio García Bellido, espainiar biologo eta ikertzailea (j. 1936).
 Ham Lini, Vanuatuko lehen ministroa (j. 1951).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Aide, Aidor, Aida eta Ninbe.
 Pakea eta Garapenaren aldeko Zientziaren Nazioarteko Eguna

 Kanpo estekak 

Azaroaren 9 | Urteko egutegi | Azaroaren 11
Kategoria:Urteko egunak