Ipar Dakota

Ipar Dakota (ingelesez: North Dakota,  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Mendebalde Ertainean. Dakota herriaren izena darama. Kanadako Saskatchewan eta Manitobarekin egiten du muga iparraldean eta AEBko Minnesotarekin ekialdean, Hego Dakotarekin hegoaldean eta Montanarekin ekialdean. Ipar Dakota Ordoki Handiak eskualdearen parte da, belardi handiak, estepa, badlands eta sabana epeleko lurraldea. AEBko 19. estaturik handiena da azaleraren arabera, baina  biztanlerekin, biztanle gutxien dituen laugarrena da eta dentsitaterik baxuena duen laugarrena. Estatuaren hiriburua Bismarck da, baina hiririk populatuena Fargo da, estatuaren bosten bat bertan biltzen baita; bi hiriak hazkuntza bizian daude, baina biztanleriaren erdia landa-eremuetan bizi da. 

Gaur egun Ipar Dakota dena, milaka urtetan zehar, amerikar leinu ezberdinek populatu zuten, besteak beste,  mandan, hidatsa, and Arikara taldeak Missouri ibaian zehar; ojibwe eta cree ipar-ekialdean; eta sioux talde batzuk (nakota, dakota eta lakota) estatu osoan. Europako esploratzaile eta merkatariak XVIII. mendearen hasieran iritsi ziren lehen aldiz, larru bila batez ere.

XIX. mendearen hasieran, Estatu Batuek eskualdea bereganatu zuten, pixkanaka kolonizatuz, gero eta lekualdatuagoak ziren bertakoen erresistentzia gero eta handiagoaren erdian. Dakotako Lurraldea, 1861ean ezarria, funtsezko leku bihurtu zen estatubatuar aitzindarientzat, eta 1862ko Kolonizazio Legeak hazkunde demografiko eta garapen handia ekarri zuen. Larrugintza tradizionala gainbehera etorri zen nekazaritzaren mesedetan, gariaren mesedetan bereziki. 1878 eta 1886 artean Dakotako Goraldiak larre izurtuetan etxalde erraldoiak nola hedatzen ziren ikusi zuen, eta lurraldea eskualdeko potentzia ekonomiko bihurtu zen. Northern Pacific eta Great Northern tren-konpainiak zereal-sorgune aberatsetara iristeko lehian aritu ziren; nekazariak aliantza politiko eta sozioekonomikoetan batu ziren, eta aliantza horiek funtsezkoak izan ziren Mendebalde Ertaineko mugimendu populista zabalenerako. Ipar Dakota eta Hego Dakota 1889ko azaroaren 2an onartu ziren Batasunean, 39 eta 40 estatuak bezala. Benjamin Harrison presidenteak Estatuaren konstituzioari buruzko dokumentuak aztertu zituen sinatu aurretik, inork jakin ez zezan zein bihurtu zen lehen estatu; ondorioz, bi estatuek alfabeto ordenan dute zenbakia. Estatu-izaera izan zen kolonoen garaiaren amaiera graduala, eta estatua erabat kolonizatuta geratu zen 1920 aldera. Hurrengo hamarkadetan, nekazaritza-mugimendu erradikalen eta kooperatiba ekonomikoen goraldia gertatu zen, eta horien ondarea, besteak beste, Ipar Dakotako Bankua da, herrialdeko estatu-banku bakarra.

XX. mendearen erdialdetik aurrera, Ipar Dakotako natur baliabide aberatsek garrantzi handiagoa hartu zuten garapen ekonomikorako; XXI. mendean, ipar-mendebaldeko Bakken formazioko petrolio erauzketak funtsezko papera bete du estatuaren oparotasunean. Garapen horrek hazkunde demografikoa (jaiotza-tasa handiekin batera) eta langabeziaren murrizketa ekarri ditu. Uste denez, Ipar Amerikako erdigune geografikoa dauka, Rugbyn, eta garai batean mendebaldeko hemisferioko egitura artifizial altuena izan zena, KVLY-TV dorrea bertan dago.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ipar Dakota
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako estatuak