Zigoitia

Zigoitia Arabako iparraldeko udalerri menditsu bat da, Zuia-Gorbeialdea eskualdekoa, Gorbeia menditik gertuen dagoena. Zadorra ibaiaren eskuinaldeko zenbait adarrek ureztatzen dute, bereziki Zubialde izenekoak. Gasteiztik 15 bat kilometro iparraldera dago.

Izenean agertzen den amaierako -a hori artikulua da, ez da -a itsatsia; beraz, Zigoitiko, Zigoititik, Zigoitira... idatzi behar da.

Ondategi da herriburua.

 Izena 
Zigotia toponimoa < *Zuia Goitia izenetik eratorria izan daiteke, udalerriaren mendebaldean dagoen Zuia herria kontuan harturik.

1025eko Donemiliagako goldean Zuffia de Suso eta Zuffia de Iuso ageri dira, Dibinako alfozaren herrien zerrendaren ostean. Zuffia de Susok hamahiru "rega" eman zizkiola monasterioari dio dokumentuak eta Zuffia de Iusok bederatzi. Zadorrako zubia jotzen zuen Julio Caro Barojak (1980: 184) bien arteko mugatzat.

Haren kokapenarengatik, izenaren antzekotasunarengatik eta esleitutako zergengatik, herri batenak baino handiagoak, haran baten neurrikoak, nahiko argi dago lehengo Zufia eta gaurko Zuia bat direla, bata bestearen aldaera alegia (zubia > zufia > zuia). Era berean, Ossingani alfozean Zuhiabarrutia ere aipatzen da, eta pentsa daiteke Donemiliagako goldean aipatzen diren Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia biek barruti berberari egiten ziotela erreferentzia. Dokumentu horretan aipatzen diren herriek, agidanez, "rega" bana edo bina ematen zioten Donemiliaga Kukulako monasterioari. Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia horiek aipatzen direnean, bederatzi "rega" eman zutela ikusten da. Pentsa daiteke Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia horiek bereizi nahi izan zirela dokumentuan alboko Zuffia de Susotik.

Gerardo López de Gereñuk Zoygoitia aldaera topatu zuen XIII. mendeko dokumentazioan.

Juan Antonio Llorenteren Noticias históricas de las tres provincias Vascongadas (1807) Zuffia de Suso gaurko Zigotia eta Zuffia de Iuso gaurko Zuia izango ziratekeela aipatzen zen. Egilearen arabera, "Suso" esapidearen euskal ordaina "Goitia" zen, beraz ondorioztatzekoa da errioxar fraideek Zuffia de Suso idazten zutena herrikoek Zuffia-Goitia izendatzea.

Hurrengo mendeetan Zuhigutia (1233), Çoygoitia (1257), eta Zuigoitia (1338) ageri izan ziren 1457an Cigoitia ageri arte. Dena den, badirudi ahozko hizkeran jatorrizko formari eutsi zitzaiola; izan ere, duela gutxi arte jaso izan da Suiguitixe Legutioko euskaldun zaharren artean.

Toponimoaren azpiko Zuia izena zubia hitzetik letorke, euskal toponimian beste hainbatetan gertatu den bezala. Hipotesi horren arabera, toponimoaren bilakabidea honakoa izango zen: Zubia ?-> Zuffia (1025) ->Zufia (1089) -> Zuia (1457). Horren alde aipa liteke Zigoitiko ibai nagusiak Zubialde izena duela.

Zigoitia izenaren amaierako -a artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: Zigoitia, Zigoitiarekin, Zigoitian..., baina Zigoitiko, Zigoititik, Zigoitira... Era berean, izen honek bere azken -a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Zigoiti maitea, Zigoiti osoan, Gure Zigoiti hau...

 Geografia 

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Zeanuri (Bizkaia).
 Hegoaldean: Gasteiz.
 Ekialdean: Legutio eta Arratzua-Ubarrundia.
 Mendebaldean: Zuia.

 Historia 
Zigoitiak mitologia aberatsa dauka, kondairak dioenez, Mairulegorretan urrea dago ezkutatuta. Urrearen kontu hori Euskal Herri osoan dago hedatuta, eta kondairek diotenez, gure inguruetako kobazulo gehienetan urrea dago noiz aurkituko zain. Esaten da alde horretako mairuak, ikaragarrizko indarra zeukaten genio batzuk, kobazuloan elkartzen zirela (eta direla).

Zigoitian aurkitu diren populazio aztarnarik zaharrenak Gorbeian kokatzen dira, Mairulegorretako kobazuloetan hain zuzen. Bertan Paleolitoko objektu batzuk aurkitu zituzten. Handik gertu Burni Aroko ontzi eta beste objektu batzuk ere aurkitu ziren.

Ondategitik hurbil dagoen Artzegi koban Brontze Aroko objektu batzuk topatu zituzten. Zaitegi inguruan neurri txikiko trikuharriak eta tumuluak daude. Burdin Aroan, bi herrixka eraiki ziren, haietako bat, Zabalgana deiturikoa, Ondategin dago. Aztarnen arabera, herrixka hori gotorleku bat izan zen. Herrixka berean eskuz egindako ontzi zati handiak aurkitu dira.

Erromatarren garaiko ezer ez da aurkitu, orduko txanpon bat izan ezik.

Erdi Aroan Zigoitian tenplu txikiak eraiki ziren, Ondategiko San Lorentzo parrokia kasu.

1192. urtean Nafarroako Antso Jakituna erregeak Larraun forua edo hiri-gutuna sinatu zuen. Inguruko bilerak Ondategiko Santa Luziako baselizan egiten ziren.

XIX. mende arte Ondategi Zigoitiko hiriburua izan zen.

 Ekonomia 
Herriko jarduera ekonomiko nagusiak abeltzaintza, nekazaritza eta baso ustiapena dira. Zekaleak, patata eta arbiak dira ekoizpen nagusiak. Baso azalera herri jabetzako 8.603 Ha-koa da. Abeltzaintza, batez ere, behi eta ardiena da. Irina egiteko hamar errota ere badaude.

 Banaketa administratiboa 
Zigoitiko udalerriak herri hauek ditu bere barnean:
 Akosta
 Apodaka
 Berrikao
 Buruaga
 Eribe
 Etxabarri Dibina
 Etxaguen
 Gopegi (herriburu izandakoa)
 Larrinoa
 Letona
 Maurga
 Mendarozketa
 Murua
 Olano
 Ondategi (herriburua)
 Zaitegi
 Zestafe

 Demografia 
XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zigoitiko populazioari dagokionez. Inguruko udalerrietan bezala, eta nekazaritzari lotutako lurraldea izanik, 1950eko hamarkadatik aurrera, berriz, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietara izandako emigrazioaren ondorioz.

1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio handien ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira. Hala bada, populazioa bikoiztu egin zen 20 urtetan.

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Zigoitiko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Ignacio Beitia Ortiz de Echevarria 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Fernando Fernandez de Eribe Gonzalez de Zarate 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Fernando Fernandez de Eribe Gonzalez de Zarate 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Nuria Lopez de Letona Lengaran 2007 2011 Sarragoa Ioseba Mikel Las Heras Martinez de Lapera 2011 2015 Bildu Ioseba Mikel Las Heras Martinez de Lapera 2015 2019 Euskal Herria Bildu Javier Gorbeña Garcia 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Javier Gorbeña Garcia 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

 Kultura 

 Euskara 
Zigoitiko tokiko euskara Otxandio inguruko euskararen barnean sailkatzen da, mendebaldeko bizkaieraren barne dagoen tarteko euskalkian. Tokiko euskara, ordea, galzorian da, hiztun bat besterik ez baitu gaur egun: Jose Beobide zestafear artzaina.

2001eko datuen arabera, udalerriko 1258 biztanleetatik 298 euskaldunak ziren, 274k euskaraz egiteko nolabaiteko gaitasuna zuten eta gainontzeko 686ak erdaldunak ziren. Etxeko hizkuntza eta ama hizkuntza nagusiki gaztelania zen alde handiz. 2006.urtean, aldiz, euskaldunak % 23 zirela jotzen zen.

2016ko datuen arabera, Zigoitiko biztanleen artean %47,2 euskaldunak ziren.

 Jaiak 

 Uztailaren azken asteburuan, Zigoitiko udalerriaren festak ospatzen dituzte.
 Irailaren bigarren asteburuan, Zigoitia Euskaraz jaia ospatzen da

 Ondasun nabarmenak 

 Mairuelegorretako leizea, Murua herritik gertu.
 Maurgako Hurtado de Mendozatarren dorrea eta Berastegi jauregia.
 Maurgako San Martin eliza, barrualde barroko bikainekoa.
 Etxabarri Dibinako San Eztebe baseliza.
 Etxaguengo San Agustin eliza, Muruako auzo bidean.
 Ondategiko haritza, aparteko zuhaitz gisa katalogatua, antzina batzarretarako tokia.
 Zaitegiko Lopez Letonakoatarren dorretxea.

 Zigoitiar ospetsuak 
 Juan Bautista Artzamendi (Mendarozketa, 1635-1720), inkisidore nagusia izan zen.
 Juan Saenz de Buruaga Ortiz de Landaluze (Berrikao, 1707-Zaragoza, 1777), artzapezpiku eta katedraduna «Juan Saenz de Buruaga», Auñamendi Eusko Entziklopedia..
 Prudentzio Maria Berastegi Mariaka (Manurga, 1747-Gasteiz, 1823) politikaria. 1778. urtean, Arabako errejidore nagusi eta diputatu hautatua.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Gorbeialdea
 Gorbeiako natura parkea

 Kanpo estekak 

  Zigoitiko udalaren webgunea.
  «Zigoitia», euskadi.net webgunea.
  «Zigoitia», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  Zigoitia.com webgunea.

Kategoria:Zigoitia
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak