Angstrom

Ångstrom bat metro baten hamar mila milioiren bat da. Å letra erabili ohi da eta atomoen tamainen kalkulorako erabili ohi da.

Izen hori Anders Jonas Ångström (1814-1874) suediar fisikariaren ohorez jarri zitzaion.

Metroaren hamarmilamilioirenaren baliokide den neurri-unitatea da: 0,000 000 000 1 metro. Zentimetro batean ehun milioi angstrom sartzen dira.
 1 Å = 1 × 10-10 m = 0,1 nm

Angstroma natura zientzietan eta teknologian erabiltzen da maiz atomoen, molekulak, egitura biologiko mikroskopikoak eta lotura kimikoen luzerak, atomoen kokapena kristaletanArturas Vailionis (2015): "Geometría de los cristales" Diapositivas de la conferencia MatSci162_172, Geometría; Universidad de Stanford. archivado en 2015-03-19, erradiazio elektromagnetikoaren uhin-luzera eta zirkuitu integratuko piezen dimentsioak adierazteko. Fosforo, sufre eta kloroaren erradio atomikoak (kobalenteak) angstrom batekoak dira, gutxi gorabehera; hidrogenoarenak, berriz, 0,5 angstrom-ekoak. Argi ikusgaiak 4000 eta 7000 Å bitarteko uhin-luzerak ditu.

XIX. mendearen amaieran, espektroskopistek metro bateko 10-10 unitatea hartu zuten elementu kimikoen espektro-lerro bereizgarrien (emisio-espektroaren osagai monokromatikoen) uhin-luzerak adierazteko. Hala ere, berehala konturatu ziren garai hartako metroaren definizioa, tramankulu material batean oinarritua, ez zela behar bezain zehatza beren lanerako. Beraz, 1907 inguruan, beren luzera-unitatea definitu zuten, eta «ångström» izena eman zioten espektro-lerro espezifiko baten uhin-luzeran oinarrituta. 1960an, metroa modu berean birdefinitu zenean, angstrom-a 10-10 metro izan zen berriro.

Metroaren potentzia dezimalaren frakzioa bada ere, angstrom-a ez zen inoiz SI-aren unitate sistemaren parte izan, eta nanometroak edo pikometroak ordezkatu du gero eta gehiago. 2019ra arte, Pisu eta Neurrien Nazioarteko Bulegoak (BIPM) eta Estatu Batuetako Estandarren eta Teknologiaren Institutu Nazionalak (NIST) unitate bateragarritzat hartzen zuten,​ baina ez da aipatzen Nazioarteko Sistemaren dokumentu ofizialaren bederatzigarren edizioan, BIPMren liburuxka (2019)Bureau international des poids et measures (2019): Le système international d'unités, folleto completo, 9ª edición. edo haren NISTen bertsioanNIST (2019): Special Publication 330: The International System of Units (SI) 2019 Edition..

BIPMren liburuxkaren zortzigarren edizioak (2006) eta NISTen 811 gidak (2008)Ambler Thompson y Barry N. Taylor (2009): "B.8 Factores para las unidades listadas alfabéticamente". Guía del SI del NIST, Institutos Nacionales de Normas y Tecnología. Consultado el 2019-03-02 ångström grafia erabiltzen zuten, letra suediarrekin; hala ere, forma hori ez da oso ohikoa euskarazko testuetan. AEBko hiztegi ezagun batzuek angstrom grafia bakarrik jasotzen dute, å eta ö gabe.

Hala ere, onartutako ikurra «Å» da, unitatea nola idazten den kontuan hartu gabeEntry "angstrom" in the Oxford online dictionary. Retrieved on 2019-03-02 from https://web.archive.org/web/20190306044036/https://en.oxforddictionaries.com/definition/angstrom .Webster's Encyclopedic Unabridged Dictionary of the English Language. Portland House, 1989.​​ Hala ere, «A» sarritan testuinguru ez hain formaletan edo ingurune tipografiko mugatuetan erabiltzen da.

Historia
1868an, Anders Jonas Ångström fisikari suediarrak eguzki-argiaren espektroaren koadro bat sortu zuen, zeinean erradiazio elektromagnetikoaren uhin-luzerak adierazten baitzituen espektro elektromagnetikoan, milimetro baten hamar milioiren baten multiploetan (mm-aren 10−7)  La edición de 1869 (impresa por Ferdinand Dümmler en Berlín) contiene bocetos del espectro solar..​​ Ångström-en eguzki-espektroaren uhin-luzeren grafikoa eta taula asko erabili ziren eguzki-fisikako komunitatean, eta unitatea hartu, eta bere omenez izendatu zuen. Ondoren, espektroskopia astronomikoaren eta espektroskopia atomikoaren eremuetara zabaldu zen, eta, gero, eskala atomikoko egiturez arduratzen diren beste zientzia batzuetara.

Nahiz eta 10-10 metroei zegokiona izatea nahi, definizio hori ez zen behar bezain zehatza espektroskopia lanetarako. 1960ra arte, metroa definitzen zen platino-iridiozko aleazio-barra batean dagoen bi marren arteko distantzia, zeina Parisko Pisu eta Neurrien Nazioarteko Bulegoan (BIPM) kontserbatzen den kontu handiz kontrolatutako ingurune batean. Material estandar horrekiko konfiantzak hasierako errore bat eragin zuen taulatutako uhin-luzeretan, 6000ko zati batekoa gutxi gorabehera. Ångströmek, erabiltzen zuen patroi-barra Parisko patroi batekin erkatzeko ardura hartu zuen, baina Henri Tresca metrologoak jakinarazi zuen hain okerra zela ezen Ångströmen zuzendutako emaitzek zuzendu gabekoek baino akats gehiago zituztela.

1892 eta 1895 artean, Albert A. Michelson-ek eta Jean-René Benoît-ek, BIPMn bereziki garatutako ekipo batekin lanean, nazioarteko metro patroiaren luzera  zela zehaztu zuten. Elektrikoki kitzikatutako kadmio-lurrunaren igorpen-espektroaren lerro gorriaren uhin-luzera halako bost   Traducido de la pag p. 85,: "... la conclusión final de este trabajo es que la unidad fundamental del sistema métrico queda representada por los siguientes números de longitud de onda de tres emisiones de cadmio, en aire a 15 °C y presión de 760 mm:  Emisión roja … 1 m =  ... It follows that the wavelengths of these emissions, always at 15 °C and at 760 mm, are (averages of three determinations): λR = " (donde [1 μ = 10-6 m ]".​ 1907an, eguzki Ikerketen Lankidetzarako Nazioarteko Batasunak (geroago, Nazioarteko Batasun Astronomiko bihurtu zena) nazioarteko angstroma definitu zuen linea horren uhin-luzeraren 1/6438.4696 gisa (aire lehorrean, 15 °C-ra (hidrogeno-eskala) eta 760 mmHg-ko presioarekin grabitate-azelerazioaren balioa 9.8067 m/s2 izanik)Benoît, Jean-René; Fabry, Charles; y Pérot, Alfred; " Nouvelle Détermination du mètre en longueurs d'ondes lumineuses " ["Una nueva determinación del metro en términos de la longitud de onda de la luz"], Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences, vol. 144, 21 de mayo de 1907, p. 1082-1086.

Definizio hori Pisu eta Neurrien zazpigarren Konferentzia Orokorrean (CGPM) onartu zen 1927an, baina metroaren definizio materialak 1960ra arte iraun zuen.​ 1927tik 1960ra, angstroma espektroskopian erabiltzeko luzera sekundarioko unitatea izaten jarraitu zuen, metrotik bereizita definitua. 1960an, metroa bera birdefinitu zen termino espektroskopikoetan, eta, horri esker, angstrom-a, zehazki, 0,1 nanometro gisa birdefinitu zen.

Oraindik fisikan eta kimikan asko erabiltzen bada ere, angstroma ez da Nazioarteko Unitate Sistemaren (SI) alderdi formala. SIko unitaterik hurbilena nanometroa da (10−9 m). Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordeak ofizialki ez zuen aholkatu, eta ez du aipatu ere egiten arau ofizialaren bederatzigarren edizioan (2019). Era berean, angstroma ez dago barne merkatuan erabil daitezkeen Europar Batasuneko neurketa unitateen katalogoan.

Ángstrom izartxoa
Metroa termino espektroskopikoetan birdefinitu ondoren, angstroma 0,1 nanometro gisa birdefinitu zen formalki. Hala ere, denbora batez pentsatu zen zuzenean termino espektroskopikoetan definitutako tamaina konparagarriko unitate bereizi bat behar zela. 1965ean, J.A. Bearden-ek angstrom izartxoa (ikurra: Å*) honela definitu zuen: 0,202901 aldiz  linearen uhin-luzeraJ. A. Bearden.
Selection of the W Kα₁ as the X-Ray Wavelength Standard.
Physical Review 2nd series, volumen 137, nº 2B, páginas 455B - B461 (1965)..​​ Unitate laguntzaile horrek metro berriaren bertsioaren milioiko bost parteko zehaztasuna izan nahi zuen. Hamar urteren buruan, unitatea ez nahiko (milioiko hamabost parte inguruko zehaztapenekin) eta zaharkitu gisa kontsideratua izan zen zehaztasun handiagoko neurketa-ekipoei esker.

Ikurra
Angstromaren ikurra Å da, alfabeto suediarrari dagokiona eta Anders Jonas Ångström fisikari suediarraren abizenaren hasierako letra (1814-1874).

Bateragarritasun-arrazoiengatik, Unicodek U+212B Å ANGSTROM SIGN ikur formala hartzen du barne (HTML erakundea &angst;, &#x0212B;, o &#8491;), zaharkitua dagoenaThe Unicode Standard 14], Capítulo 22.2 Letterlike Symbols, p. 839.

«Angstrom» zeinua honela normalizatzen da: U+00C5 Å LATIN CAPITAL LETTER A WITH RING ABOVE (HTML erakundea &Aring;, &#xC5;, o &#197;)The Unicode Consortium (2008): El Estándar Unicode, Versión 5.0 Capítulo "Symbols".  Unicode partzuergoak azken hori erabiltzea gomendatzen du

Konposizio tipografiko digitalaren aurretik, angstroma (edo angstrom unitatea), batzuetan, «U. A.» gisa idazten zen. Erabilera hori nabarmena da Bragg-ek izotzaren egiturari buruz idatzitako artikuluan,​ zeinak «c» eta «a» ardatzen sare-konstanteak, hurrenez hurren, 4,52 U. A. eta 7,34 U. A. ematen dituen.

Anbiguotasunez, halaber, adieraz dezake: «a. u.» luzeraren unitate atomikoa, Bohrren erradioa (0,53 Å ingurukoa), askoz handiagoa den UAra (unitate astronomikoa) zeina Lurraren eta Eguzkiaren arteko batez besteko distantzia den (150 milioi kilometro ingurukoa).​​

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Luzera unitateak