Oloritz

Oloritz Euskal Herriko udalerri-barruti bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 24,1 kilometrora. Altuera 515 eta 1114 metro artekoa da, eta 41,00 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Udalerri hori Orbaibar udalerria desegitean sortu zen, Zidakos ibarreko herriak elkartuz, Untzue, Barasoain edo Garinoainen ez bezala, ezin baitzuten udalerri propiorik osatu, behar adina biztanle ez zituztelako. Gaur egun, lau kontzejuk (Etxague, Mendibil, Oloritz eta Soltxaga) eta bi lekuk (Bariain eta Orizin) osatzen dute.

Bertako biztanleak oloriztarrak dira.

 Izena 
Oloritz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Olóriz ("olórizz" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Oloriz (1264)
 Holoriz (1280)
 Oloriç (1312)
 Alariz (1351)
 Oloriz (1366)
 Oloriz (1534)
 Oloriz (1802)
 Oloriz (1945)
 Oloritz (1974)
 Oloritz (1990)

 Etimologia 
Udalerriak izen bereko kontzejutik hartzen du izena.

Oloritz izenak "Olor izeneko pertsona baten jabetzako lekua" (olor + -tz) esan nahi du. Lehenengo elementua, Olor, identifikatu gabeko pertsonaren izena da, eta bigarrena, propietatea adierazten duen atzizkia. Jatorriz euskara da. Gaztelaniazko bertsioa jatorrizko izena bere fonetika-arauetara egokitzea da.

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Olorizko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Olorizko banderak Olorizko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Oloritz Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Oloritz Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 24 kilometrora.

 Klima eta landaredia 
Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.

Olorizko baso bakanetan, birlandaturiko pinuak, haritzak eta arteak daude, eta horrez gain, nahiko ondo kontserbatu diren 23 hektarea pago (Alaitzen).

 Estazio meteorologikoa 
Oloritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
Oloritzek 4 kontzeju ditu:

 Etxague
 Mendibil
 Oloritz (udalburua)
 Soltxaga

Gainera, beste 2 leku batzuk ere badaude, hala nola:
 Bariain
 Orizin

Bestalde, etxalde bat da udalerrian:
 Eristain

Azkenik, udalerrian 6 herri hustu daude:
 Arrazubi
 Asuritz
 Doneaniz
 Etxano
 Lepuzain
 San Roman

 Historia 
Orbaibarrena da, banaketa administratibo honek iraun zuen bitartean bertako kide izan baitzen. Gero, 1835-1845eko erreformekin, Leotz udalerrian sartu zen, eta udalerri propioa eratu zuen Bariain, Etxague, Lepuzain, Mendibil, Oloritz, Orizin eta Soltxaga herriekin, Arrazubi, Doneaniz, Eristain baserriekin eta gaur egun desagertutako Olorizko bentekin.

Orbaibarreko ia herri guztiak bezala, erreforma horiek ere Iruñeko merkatuko alkatearen eskumenekoak ziren. Ondoren, gainerakoak bezala erregimen komunaren menpe geratu ziren.

Elizari dagokionez, XIX. mendera iritsi zen, abade batekin, zeina «herriaren patronatu» baitzen. Mende horren hasieran irin-errota batek funtzionatzen zuen, eta 1847an, eskola batek, urtean 1020 erreal eta maisuaren etxebizitzarako etxea zituena.

1920ko hamarkadan lau eskola eta bi olio-errota zituen, eta horietako bat Oloritz kontzejuan zegoen, non irin-fabrika ere bazegoen.

 Demografia 
 biztanle zituen Oloritzek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021263681715595591551615525480498395380338198161171166180210

 Ekonomia 

Udalerriko Etxague kontzejuan, Alaitz mendilerroan, Nafarroako Gobernuak eraikitako bi parke eoliko daude "Etxague" eta "Alaitz" izenekoak. Etxaguekoak 24,60 megawatteko potentzia dauka eta Alaizkoak 33,09 megawatteko potentzia. Parkeen jabea Acciona da gaur egun.

 Politika 
Olorizko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Orisoaingo, Untzueko, Puiuko eta Garinoaingo Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Olorizko Talde Independentea 3 5 5 5 5 5 5 5 5 55Zentro Demokratikoaren Batasuna 1 - - - - - - - - - -<font color=white>Ezkerren Nafar Batasuna 0 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma3932,50 - Geroa Bai2319,17 8 Euskal Herria Bildu1815,00 2 Ahal Dugu1815,00 29 Nafarroako Alderdi Sozialista1310,83 8 Izquierda-Ezkerra43,33  2 Equo32,50 3 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa10,83 0+AlderdiaBozakguztira%+/- Ahal Dugu4736,15? Nafar Herriaren Batasuna3325,38? Euskal Herria Bildu1612,31 ? Geroa Bai1511,54? Izquierda-Ezkerra64,62? Nafarroako Alderdi Sozialista53,85? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia21,54? Nafarroako Alderdi Popularra10,77? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa10,77? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia10,77? Herritarrak - Herritarron Alderdia10,77?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Oloritz udalburuan dago.

Udaletxea 1930 inguruan eraiki zen, eta beheko solairua eta honen gainean eraikitako beste solairu bat dauka. Kokapen honen aurretik, udaletxea eskola zaharren eraikineko lokal batean egon zen. Udaletxearen eraikinak kanpoalderako hiru fatxada dauzka.

 HELBIDEA: Kale Orokorra z/g

 Egungo banaketa 
Olorizko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

 Jose Javier Armendariz Recalde (Olorizko Talde Independentea)
 Jorge Flamarique Beorlegui (Olorizko Talde Independentea)
 Fernando Larraiotz Perez (Olorizko Talde Independentea)
 Eduardo Zabalza Fernandez (Olorizko Talde Independentea)

 Alkateak 

1979tik, Oloritzek 5 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaIgnacio Rey Recalde19791983Zentro Demokratikoaren BatasunaVictorio Flamarique Liberal19831987Olorizko Talde Independentea?19872007Olorizko Talde IndependenteaRaul Leon Goñi20072011Olorizko Talde Independentea Jose Francisco Aoiz Aranguren 2015 jardunean Olorizko Talde Independentea

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi.
linea linea erregularra den arren, Mendibilgo geldialdiak eskariaren araberako geldialdiak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da. Bere aldetik, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia ere aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

 Kultura 

 Euskara 
Euskara mintzatu zen herri hauetan XIX. mendearen hasiera arte. Juan Beriain, idazle euskalduna, Etxagueko elizako apaiza izan zen sei urtez, 1592tik 1599ra.

1778an, Bariaingo parrokia hutsik gelditutakoan, herriko jauna, Besollako Markesa apaiz berriaren izendapenaren kontra agertu zen, "euskaraz ez dakielako eta Bariaingo eliztarrek hizkuntza hori besterik ez dutelako ulertzen".

1789an, Mendibilgo elizan bikario izendatzerakoan, Orreagako kapituluak (izendatu behar zuenak) Garinoaingo bikarioari ea beharrezkoa ote zen euskaraz jakitea galdetu zion. Erantzuna euskara "eguneroko hizkuntza" zela argudiatuta, bikario garinoaindar bat izendatu zuten.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Oloritz sailkatu zituen, Orbaibarreko hainbat herriekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Oloritz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Oloritz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,10k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,22k eta 2018n % 9,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Oloritz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala Olóriz <> Oloritz da.Nafarroako gobernuak 2009ko Urtarrilaren 19an kaleratutako dekretua.

 Jaiak 

 Soltxagako San Joango jaiak, abuztuaren azken asteburuan
 Etxagueko Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, urriaren lehengo asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 Arrazubiko Andre Maria baseliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Bariaingo Santa Barbara eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Doneanizko San Petri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Eristaingo Andre Maria eliza, X. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Eristaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Etxagueko Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XVIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, barroko estiloan.
 Etxagueko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Etxanoko San Petri baseliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Lepuzaingo San Petri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Mendibilgo San Migel eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Olorizko San Bartolome eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Olorizko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Orizingo San Andres eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
 Orizingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Soltxagako San Joan eliza, XIII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.
 Soltxagako jauregia, Erdi Aroko jauregia.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Erdialdea
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Olorizko Udalako webgune ofiziala