Hazparne

Hazparne (goi-nafarreraz: Azparren) Lapurdi Ekialdeko udalerri bat da, azalerari dagokionez Lapurdi osoko zabalena. Hazparneko kantonamenduko herri nagusia da.

 Izena 
Izenak bilakaera hau izan du, historian: *Ahaitz-barren(a) > *Ahaizparren(a) (Ahezbarrene 1247, Ayzparrena 1264, Ahezparren 1265).

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Hazketako erreka igarotzen da udalerriaren hegoaldetik.

 Udalerri mugakideak 
 Beskoitze eta Ahurti iparraldean
 Kanbo, Haltsu, Jatsu eta Mugerre mendebaldean
 Makea, Lekorne eta Lekuine hegoaldean
 Aiherra eta Bastida ekialdean

 Etxeak eta auzoak 
 Ahotzia
 Aldabidia
 Altzieta
 Agerrea
 Côte
 Elizaberri
 Ermindegi
 Ganboia
 Harriagako San Martin Hazketa
 Labiri
 Labiri Behere
 Larrartia
 Minhotz
 Peña
 Sohano
 Urkodoi
 Xapitalia

 Historia 
Historiaurretik ezagutzen dira jende aztarnak Hazparneko aldean. Hazparneko Jondoni Joanes Batista elizako aldare nagusian III. mendeko estela erromatarra dago, Novenpopulania Akitania erromatar probintziaren sorrera markatzen duena, Verus delako batek eskerrak ematen dizkiolarik bertako jainko bati lurraldea Galiatik bereizi zelako. Bertako idazkunak honela dio latinez:

Flamen item dumuir quaestor pagiq. magisterVerus ad Augustum legato munere functus
pro novem optinuit populis seiungere GallosUrbe redux genio pagi hanc dedicat aramAzken urteotan erromatar kanpamendu baten aztarnak aurkitu dira Hazparnen.

Herriaren lehen aipamena Erdi Arokoa da, 1247koa hain zuzen, Ahaizparrena'' Donejakue bideko geraleku gisa aipatzen duena, Zalduzahar (1125) eta Zalduberri (1310) gazteluek babestua. XIII. mendetik aurrera garrantzi handia izan zuen larrugintzak Hazparnen. 

XVIII. mendean 100.000 idi, behi eta ahari larruki inportatzen ziren bertara Ipar Amerikatik eta Ingalaterratik, eta ondu ostean Herbehereetara, Espainiara eta Europako iparraldeko herrietara esportatzen ziren. 1718. urtean 4.200 biztanle zituen Hazparneko herriak, eta egun baino askoz ere herri garrantzitsuagoa zen. XVIII. mendearen erdialdean hasi ziren hazpandarrak zapatagintza. Laurehun langiletik gora aritzen ziren garai hartan larrua ontzeko lanetan. 

1784. urtean, Baionako portua eta Errobi ibaiaren ezkerraldea eremu franko egin zuten eta zerga bereziak ezarri zizkioten Hazparneko industriari, eremu hartatik kanpo baitzegoen. Hazparneko emakumeak neurri horien aurka matxinatu ziren, baina zapalkuntza latza izan zuten. Zapatagintzari loturiko industriak gaur arte iraun du, nahiz eta 1965-1967 urteetan desagertzear izan zen.

 Demografia 
Hazparneren biztanleriak ez du gora-behera handirik izan XIX. mendearen hasieratik. Mende horren hasieran 4.000 biztanle zituen, eta XX. mendearen hasierarako 5.700 biztanlera iritsi zen, baina gero, mende osoan zehar, 5.500 biztanleren bueltan egon zen. XXI. mendearen lehen hamarkadan, berriz, igoera txiki bat izan eta 6.000 biztanleen maila gainditu zuen lehen aldiz.

 Ekonomia 
Herriko ekonomia jarduera nagusiak industria (zapatagintza, ehungintza, eraikuntza) eta laborantza (bazkarako landareak, artzaintza) dira. Dena den zerbitzuek ere badute garrantzia, Nekazaritza Ikerketarako Zentroa eta udatiarrentzako azpiegitura izanik hirugarren sektoreko osagai nabarmenenak.

 Kultura 

 Euskara 
Mendebaldeko nafar-lapurtarra herriko berezko hizkuntza da, Beskoitzeko euskara. Euskara nafarra eta erdialdekoa bezala, nafar-lapurtarra ere bereizgarri gutxikoa da. Egiturari dagokionez, egun batasun eta berdintasun handiko ageri da, baina hori, gehienbat, azken hamarkadotako bilakaeraren ondorioa da. Lapurdiko eta Nafarroa Behereko euskararen arteko aldea txikia denez, horregatik multzo berean bildu ditu Zuazok. Multzo horren azpian bi azpieuskalki bereiz daitezke: Sartaldekoa (itsasbazterrean hasi eta Ahetze, Senpere eta Ainhoa bitartekoa hartzen duena) eta Sortaldekoa (Nafarroa Behere osoa eta Lapurdiko ekialdea hartzen duena, zehatzago, Aturrialdeko eta Hazparneko eskualdeak). Azpieuskalki horien artean bada, dena den, tarteko eremu bat, Uztaritze inguruko hizkerek osatua. Halakoetan gertatu ohi denez, bateko eta besteko berrikuntzak jaso ditu alderdi horrek, baina ez du bertan sortutako bereizgarri askorik. Bi azpieuskalki horietaz gainera, nortasun beteko bi hizkera egon dira, eta egun ere oraindik nola edo hala badira: amikuztarra (Nafarroa Behereko gainerako hizkeretatik zerbait bereizita eta Zuberoakotik gertu dena) eta kostatarra (Lapurdiko itsasbazterrean mintzatu da eta eskualde horretako bizilagunek harreman estua izan dute Gipuzkoako eta Nafarroako euskaldunekin. 2010ean, herriko biztanleen % 20,62 euskaldunak ziren.

 Musika 
Mister Saguak 1990. hamarkadako rock taldea izan zen Ives eta Pantxix Bidart anaiek sortu zutena. Pantxix Bidartek musika munduan jarraitzen du. Best hainbat taldetan ere hartu du parte, Elaudi eta Behi Bideko Andere Xuriak taldetan esate baterako. 

Aggressive agricultor hardcore taldea da.

 Zinema 
Urtero, azaroan Zinegin jaialdia antolatzen da, euskal zinemagintzaren inguruko ekimena.https://www.berria.eus/kultura/euskal-zinema-zabaltzeko-ildotik-jarraitzen-du-hazparneko-zinegin-jaialdiak_2133134_102.html

 Hiri senidetuak 


 Hazpandar ospetsuak 
 Martin Larralde "Bordaxuri" (1782-1821), bertsolaria.
 Manez Etxeto "Katxo" (1789-1872), bertsolaria.
 Jean Erratxun "Gaskoia" (1817-1859), pilotaria.
 Jean Hiriart-Urruti (1859-1915), euskal idazlea.
 Piarres Xarriton (1921-2017), euskal idazlea eta politikari abertzalea.
 Janbattitt Dirassar (1937-), idazle eta kazetaria, Zelhai auzoan jaioa.
 Mattin Partarrieu (1946-), margolaria.
 Pantxix Bidart (1971-), abeslaria eta musikaria.
 Romain Sicard (1988-), txirrindularia.
 Peio Larralde (1993-), esku-huskako pilotaria.

 Argazki galeria 

 Ikus, gainera 
 Lapurdiko udalerrien zerrenda
 Asparrena

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

  Hazparneko webgune ofiziala
  Hazparneko Bertsulariak
  Herriko karriken izenak
  Elizaberriko kapera
  Hazparneri buruzko artikulua Argian
 Joseba Aurkenerena: Berttolo Hegi hazpandarraren sakelako hiztegia. 

Kategoria:Hazparne