Mendaro

Mendaro Gipuzkoako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Debabarrena eskualdekoa. 24.44 km² ditu, eta  biztanle zituen . urtean.

 Geografia 
Mendaro Gipuzkoako ipar-mendebaldean dago, Bizkaiko mugatik gertu. Debabarreneko herria da. Herria bi haranez osatua dago. Hegoaldetik iparraldera, Deba ibaiak zeharkatzen du "V" itxura duen harana eginez. Haranaren barrenean, leku lauak daude, herriko auzoak dauden lekuak, alegia.
Mendaro mendiz inguraturik dago. Debako mugan, Otaerre (Otarre, 662m.), Gaintxipia (621m) eta Garaluz (Garallutz, 572m). Mutrikurekin mugan Arno dago (628m). Beste mendi garrantzitsu bat Urnobitza (643m.) da, Elgoibarko mugatik gertu.

 Auzoak 
Mendaro herria hiru auzo nagusik osatzen dute: Mendarozabal, Azpilgoeta eta Garagartza. Hiru auzoak azken urteotan baturik daude herriaren hazkundearen ondorioz.

Azpilgoeta auzoa Deba ibaiaren ezkerraldean dago. 1983 baino lehen Mutrikuko udalerriariaren barruan zegoen. Azpilgoetan Plaza auzoa izeneko landa auzoa dago, Goikola errekak Deba ibaiarekin bat egiten duen lekuan. Plaza auzoa hainbat baserrik osatzen dute. Landa auzo horretan dauden baserriak Goikola, Emezabal, Olia, Agerre-txiki, Agerre-haundi, Idiazabal, Potzueta eta Aizti-haundi dira.

Ibaiaren beste aldean, Azpilgoeta parean, Mendarok Debarekin bat egiten duen lekuan, Garagartza auzoa dago. 1983. urtea baino lehenago Elgoibarko udalerriaren barnean zegoen auzo hori. Elgoibarkoa izan baino lehen Debakoa izan zen. Jatorriz, Garagartza auzoa Aranerreka (Kilimoi) errekaren eskuinaldean zegoen, eta XX. mendean ezkerraldera ere zabaldu zen.

Mendarozabal ere Deba ibaiaren eskuinaldean dago. Aspaldian, auzo hori Kilimoi errekaren ezkerraldean zegoen kokatuta. Garagartza ez bezala, Mendarozabal beti izan zen Elgoibarkoa. 1889. urtean, berriz, Garagatza eta Mendarozabal auzoek bat egin zuten Elgoibarko jurisdikziokoak izatera pasatuz. Bi auzoak batu egin ziren hazkunde urbanistikoaren ondorioz.

Hiru auzo nagusiez gain, Mendaron baserriz osaturiko hainbat landa auzo txiki daude, udalerritik sakabanatuta, hala nola Aranerreka, Alkorta, Etxabemendi eta Saratzu.

 Herri mugakideak 

Mendarok iparraldean Mutriku eta Debarekin egiten du muga, hegoaldean Elgoibarrekin, ekialdean Azkoitiarekin eta mendebaldean Markinarekin (Bizkaia).

 Historia 
Historia ekonomikoa

Erdi Aroan eta Aro berrian Mendaro nekazari eremua bazen ere, industriak ere presentzia zuen. 5 burdinola zeuden herrian, hiru Intxusainen (Plaza, Aurteniola, Goiko-ola) eta bi Kilimonen (Gabiola eta Lasalde).

Mendaro garraio ontzien portua izan zen Altzola eta Deba arteko ibai tartean. Burdinolekin lotutako gaiez gain (lehen aipu dokumentala 1442koa daArrieta, Pello. 1996. Txokorik txoko, Altzola. Barren aldizkaria, 1996-III-29. ), Gaztela aldetik ekartzen zen artilea ere igarotzen zen bertatik, ala edo gallupa izeneko azpi zapaleko txalupetan. Mendaroko geralekuak Errebarren eta Plaza izaten ziren. Horregatik, ibaian ez zegoen presarik Altzolaraino, txalupak pasatzeko. XVIII. mendean, Durangoko plateruek Mendaroko txalupariak aipatu zituzten:Amabigarren versuan

Esango dizut nic

Mendaroco alerubac

Ez dabe ardiric

Beti dabiltzalaco

Tiraca bultzaca

Uretan biarrian

Guztiz arraztaca.

Durangoko plateruak, "Ardiaren kanta".XIX. mende amaieran Gabiolako burdinola irin-fabrika bihurtu zen. 1924an fabrika berri batera aldatu zen. Eta 60. hamarkadaraino iraun zuen enpresa horrek. 

XIX. mendeko azken herenean trenbidea eraiki zen Bilbotik Elgoibarrera, eta horrek garraioa hobetu zuen, eta inguruko harrobien ustiapena ere handitu zuen. 

1911an lehen zentral hidroelektrikoa eraiki zen, eta gero beste batzuk ere eraiki ziren.

XX. mendean lehen galdategiak agertu ziren, Larrañaga & Cia (1915) eta Endeiza & Cia (1918). 1929an El Fenix enpresa eraiki zuten, bizarra kentzeko orriak egiten zituena, eta bere garaian estatuko garrantzitsuena izan zena. 1934an Gurelan fabrika eraiki zen, eta hurrengo hamarkadetan metalgintzarekin lotutako industria handitzen joan zen herrian: 1941ean Construcciones Mecánicas Jose Maria Iriondo. 1947an Talleres Azpiazu. 1955ean Batu. 1960an Zudam. 1964an Sueder eta Urain...

 Udalerriaren sorrera 
Mendaro Gipuzkoako herri gazteenetariko bat da, 1983. urtean sortua.

Mendaroren lehen aipamena 1335 agertzen da, Deba ibaiak Kilimon errekarekin bat egiten zuen lekua zela adieraziz. Hala ere, Mendaro ez zen Gipuzkoako udalerria, hiru herri hauen artean banatuta egon baitzen: Mutriku (1209. urtean sortua ), Deba (1343) eta Elgoibar (1346). Mendaro hiru herrien arteko muga zen.

Mendaroko hiru auzo historikoak, Azpilgoeta, Garagartza eta Mendarozabal, Mutriku, Deba eta Elgoibarkoak ziren, hurrenez hurren. Herri izateko lehenengo saioa, XIX. mende bukaeran izan zen: 1889. urtean, Debak Garagartza auzoa Elgoibar herriari eman zion, herri bilakatzeko asmotan. Baina saio horrek, Mutrikuk Azpilgoeta emateari uko eginda, ez zuen aurrera egin. Gertakizun hori izan zela eta, berriz, Garagartza eta Mendarozabal administrazio beraren menpean geratu ziren eta orduantxe bateratu ziren bi auzoak.

Mendaro herria behin behinekoz 1983. urtean sortu zen, Mutrikuk Azpilgoeta eta Elgoibarrek Garagartza-Mendarozabal eman zituztenean.

 Demografia 
Azken 20 urteetan Mendarok biztanle asko irabazi ditu, inguruko gazte asko bertara joan direlako bizitzera, etxe berrietara.

2019an 2.139 biztanle zituen, horietatik %17,34k 65 urte edo gehiago zuen, eta atzerrian jaiotakoak %9,77 ziren.

 Politika 
2007ko udal hauteskundeetan Irune Berasaluze Lazkano (EAJ) hautatua izan zen, eta aurretik MTI Mendaroko Talde Independienteak gobernatu zuen.
2007ko udal hauteskundeakAlderdi politikoa2007 Botoak (%)ZinegotziakEuzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) 53,79% 5Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE) 12,02% 1Eusko Alkartasuna (EA) 27,47% 3Alderdi Popularra (PP) 2,86% 02011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Sonia Garcia hautatu zuten alkate. 2015eko udal hauteskundeen ondoren berak jarraitu zuen alkate.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 451 boto (5 zinegotzi), EAJk 412 boto (5 zinegotzi) eta PSE-EEk 92 boto (zinegotzi bat). Iñaki Arregi Uria (EAJ) izendatu zuten alkate.

 Ekonomia 
2017. urtean honela banatzen ziren sektoreak: Lehen sektorea, % 0,7; bigarren sektorea % 43,7; hirugarren sektorea % 54. Eraikuntza % 1,7.

 Euskara 
Mendaro herri euskalduna da, eta erdialdeko eta mendebaldeko euskararen lotura eremuan kokatzen da herria. Luis Luziano Bonapartek, 1864an taxututako sailkapenean, mendebaleko euskalkikotzat du Elgoibar, eta erdialdekokotzat, berriz, Deba, Mutriku eta Mendaro.
Koldo Zuazoren 2008ko mapan, aldiz, Deba, Mutriku, Mendaro eta Elgoibar bi azpieuskalkion arteko lotura eremutzat ageri dira, sortaldeko mendebalderaren parte den Debabarreneko euskaran. Biztanleen %76,2 euskalduna da.

 Kultura 
 Gastronomia 
Mendaro Euskal Herrian famatua da bertan egiten diren txokolateengatik; XVIII.mendetik egiten hasi ziren, Venezuelatik kakaoa garai hartan iristen hasi zelako Gipuzkoara. Mendaron jatorri okzitaniarra zuen Saint Girons familia finkatu zen Karlistaden garaian (1850), eta txokolate enpresa bat sortu zuten Chocolates de mendaro edo Saint Girons. Gaur egun ere, era tradizionalean egiten da txokolatea herrian. Mendaron famatuak dira ere bertako bizkotxoak.

 Jaiak eta ohiturak 
Mendaron Santa Ana jaiak ospatzen dira uztailaren amaieran. Euskal Herriko herri askotan bezala, herri kirolak eta sokamuturrak egiten dira.
Urtean zehar hainbat erromeria ospatzen dira Mendaroko auzoetan.
Santa Agata jaiaren bezperan baserriz baserri eta etxez etxe ibiltzen dira hainbat Mendarotar Santa eskean, koplak kantatuz eta bertsotan.

 Kirolak 
Mendaron Kilimon Futbol Taldeaak jokatzen zuen, Ospas Gain futbol zelaian. Taldeak lau denboraldi egin zituen Gipuzkoako Preferente mailan eta 2002-2003 denboraldian desagertu zen.
Mendaron frontoi estalia dago.thumb|300px|Mendaroko ospitalea
 Zerbitzuak 
Mendaron Debabarreneko biztanleei osasun zerbitzuak eskaintzen dizkien ospitalea dago.
 Mendaroko Ospitalea

 Ondare garrantzitsua 

 Jasokundearen eliza. Azpilgoeta auzoan kokatzen da. Bere lehen aztarnak 1446. urtean kokatzen dira.
 Sortzez Garbiaren Eliza. Garagartza auzoan kokatzen da, eta 1452koa da.
 Trinitateko ermita. 1105. urtean eraikia.
 Santan ermita.
 Lasalde dorretxea. Erdi aroko eraikina.
 Ospaz dorretxea.
 Artañola, baserria, dorretxe izandakoa.
 Santakutze kobazuloa

 Herritar ospetsuak 

Lukas Longa (?-1703). Arkitektua.Lucas de Longa Historia Hispánica. Real Academia de la Historia
Juan Bautista Donestebe Lekuona (1704-1787). Ontzigintzako ingeniaria.Juan Bautista de Donesteve Historia Hispánica. Real Academia de la Historia
Jose Agustin Larramendi Muguruza (1769-1848). Ingeniaria.
Jose Larrañaga (1801-1826), kriminala.
Manuel Juanbeltz (1839-1892), apaiza.
Pedro Miguel Urruzuno (1844-1923). Elizgizona eta euskal idazlea. Elgoibarren jaio eta Mendaron hil zen.
Jose Maria Linazasoro Arregi (1851-1934). Enpresa gizona eta filantropoa. Mendaroko lehen zentral hidroelektrikoa eraiki zuen, eta irin-fabrika ere eraiki zuen.
Jokin Urain (1959), idazlea.
Irune Berasaluze (1968), politikaria.
Maite Maiora (1980), mendi lasterkaria.
Iban Zubiaurre (1983), futbolaria.
Beñat Urain (1986), txirrindulari eta arraunlaria.
Uxue Ansorregi (1995), herri-kirolaria.
Olatz Ruiz de Gordejuela (1997), biolin-jotzailea.

 Argazki galeria 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Gipuzkoako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 

 Mendaroko udala

Kategoria:Mendaro