Barakaldo

Barakaldo Bizkaiko erdialde-mendebaldeko udalerri eta hiri bat da, Bilboaldekoa, Nerbioi ibaiaren ezkerraldean kokatua. Azken erroldan  biztanle zituelarik, Bizkaiko udalerri jendetsuenetan bigarrena da, Bilboren ondoren, eta Euskal Herriko udalerri jendetsuenetan bosgarrena. 2004an eraikitako Bilbao Exhibition Centre (BEC) da udalerriko eraikinik ospetsuena.

 Izena 
Barakaldo izenaren jatorriari buruzko hainbat teoria plazaratu da, historian. Gaur egun, oso zalantzazkotzat jotzen dira guztiak, nahiz eta argi dagoen euskal toponimoa dela. Jose Luis LIZUNDIA ASKONDO: «Barakaldo», Euskaltzaindiaren irizpena, 1985-09-24.

Adibidez, askotan aipatu izan da Manuel Azkarragaren teoria, baratze + alde etimologia eman zuena.Concha LAGO: «Javier Clemente: "Barakaldo lleva mucho tiempo abandonado"», Deia, 2011-05-16. Alabaina, teoria horrek ere (orain arte plazaratu diren gainerakoek bezala) ez du inolako oinarririk dokumentazio historikoan.

 Geografia 
 Inguru naturala eta klima 
Hiria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Mendebaldean, Argalario mendiarekin eta Alonsotegi udalerriarekin egiten du muga; Hegoaldean Bilborekin, Ekialdean, Ibaizabal ibaiarekin, eta iparraldean Trapagaran eta Sestaorekin. Galindo eta Kadagua ibaiek muga naturala egiten dute iparraldean eta hegoaldean.

Barakaldoren erdigunea muino batean ezartzen da, apurka Ibaizabal ibairantz altuera galduz doana. Ansioko eta Lutxanako gune lauek erdigunea Gurutzeta auzotik banatzen dute, azken hau ere muino batean ezartzen dela.

Barakaldok klima ozeaniko hezea du, korronte bero baten eraginez, eta urte osoan zehar tenperatura epelak ditu. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, eta negu leunak eta uda ez oso beroak.

 Barrutiak eta auzoak 
 1. barrutia (Zaballa-Zentroa): Zaballa eta Zentroa.
 2. barrutia (Lasesarre-Urban Galindo): Lasesarre, Larrea eta Urban Galindo.
 3. barrutia (Arrontegi).
 4. barrutia (Beurko-Bagatza): Bagatza, Beurko eta Santa Teresa.
 5. barrutia (Done Bikendi).
 6. barrutia (Arteagabeitia-Zuazo): Arteagabeitia eta Zuazo.
 7. barrutia (Errekaortu-Kareaga): Errekaortu, Errekatxo eta Kareaga.
 8. barrutia (Lutxana-Burtzeña): Lutxana, Burtzeña eta Llano.
 9. barrutia (Gurutzeta): Gurutzeta eta La Paz.

 Historia 
Barakaldo 1054an sortu zuen Lopez Vazquez jaunak. Lehen biztanleak Desertu eta San Bizente inguruan biltzen ziren, bertako elizaren inguruan. Zugaztietako eta Trianoko mendien eta itsasoaren artean kokaturik zegoenez, meagintza garatu zenean garrantzia handia izan zuen eta Bilboko industria iraultzaren ardatza izan zen.

Mineral kargalekuak Desertuko gune lauan kokatzen ziren, Bizkaiko Labe Garaiek, (AHV), berriz, Ansion lantegi bat zeukaten. Ezkerralde guztian gertatu bezala, gunerik lauenetan ezartzen ziren industria-guneak.

1911ko abenduaren 30ean Sanatorio Quirúrgico Altos Hornos de Vizcaya inauguratu zuten, gaur egun San Eloy ospitalea dena, Bagatza auzoan.

1955eko uztailaren 20an Residencia Sanitaria Enrique Sotomayor ospitaleak (gaur egungo Gurutzetako Ospitaleak) jarduera asistentzialari ekin zion Gurutzeta auzoan.

 Krisialdia 
1970eko hamarkadako nazioarteko krisialdiak eragin gogorra izan zuen herrian. Hainbat enpresak ateak itxi behar izan zituzten, herrian jende gehien laneratzen zuten Labe Garaiek, besteak beste. Langabezia % 30era hazi zen ondorengo urteetan eta krisia eta depresioa nagusi izan ziren.

Industriagune izandakoak bertan behera geratu ziren eta ontziolak eta altzairugintzarekin zerikusia zuten hainbat enpresa lanik gabe geratu ziren labe garaiak itxi eta gero. Ingurumenak ere kalte handiak jasan zituen, Barakaldoko gune batzuetan hondakin kimikoak baitzeuden, Lindanea esaterako.

Barakaldo,aurretik milaka etorkinen jomuga izandako herria, kontrako efektua jasaten hasi zen jendeak bizimodu hobearen bila beste herri batzuetara alde egin zuenean. Espainiatik etorritako hainbat etorkinek euren jaioterrietara jo zuten. Horrek biztanleriaren beherakada handia ekarri zuen.

 Berritzea 

Krisialditik ateratzeko ahaleginak neketsuak izan ziren. 1990eko hamarkadan erakunde publikoek inbertsio asko bideratu zituzten. Geroago ekimen pribatuak izan ziren, Eroskik eraikitako Max Center merkataritza gunea esaterako.

Herri industriala izandakoa zerbitzuan eta turismoan oinarrituriko herri bihurtzea izan zen udalaren helburua. Horrez gain, Barakaldoko biztanleriari zerbitzu hobeak eskaini eta aisialdirako gune berriak eraiki beharra zegoen. 2002an Metro Bilbaoren bigarren linearen inaugurazioak eragin garrantzitsua izan zuen herriaren berpiztean. Bilbao Ria 2000 erakunde publikoak parte-hartze zuzena izan du herrian sortutako ekimen urbanistiko eta berriztapen gehienetan.

Leku faltaga dela kausa, Bilbok Bilbao Exhibition Centre erakustazoka Barakaldon eraiki du, Bizkaiko Labe Garaien lantegi bat zegoen orube batean, Ansio auzoan. Erakustazokak antolaturiko ekintzetara bisitari asko etortzen direla eta, azken urteotan, hainbat hotel eraiki da Bilbao Exhibition Centre inguruan.

Aipagarria da, era berean, azken aldian eraiki den etxebizitza kopurua. Horrek Bilbotik eta inguruko herrietatik hainbat pertsona erakarri ditu, Barakaldok etxebizitza prezio merkeagoak eskaintzen dituelako. Horrez gain, beste merkataritza gune bat eraiki dute, Megapark, Max Centerren aurrez aurre.

 Etorkizuna 
Oraindik ere lan asko dago egiteke, bai Barakaldon bai Bilbo Handiko Ezkerralde osoan ere. Barakaldoko langabezia tasa Euskal Autonomi Erkidegoak duenaren gainetik dago oraindik ere. Horrez gain, kritika ugari izan dira, merkataritza guneak eraikitzearekin herriko dendak kaltetzen ari ez ote diren.

Etorkizunari begira, udalak Lutxana eta Burtzeña auzoak berritzeko eta bertan dauden enpresa kutsagarriak herritik ateratzeko asmoak ditu.

 Demografia 
2012an, Barakaldok 100.369 biztanle zituen. Euskal Herriko hiririk jendetsuenetan bosgarrena zen, probintziako hiriburu ez den hiririk jendetsuena. XX. mendearen hasieran, 15.000 biztanle baino ez zituen; beraz, hazkunde izugarria argi ikus daiteke. Espainiako Gerra Zibilaren ostean, Gurutzeta, La Paz eta Barakaldoko gune nagusiak osatzen joan ziren.

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen lehen hamarkadetan gertatu zen lehen hazkunde nagusia. Bizkaiko lehen industrializazio prozesua garai hartakoa da, Bilboko itsasadar osoan eragin sakona izan zuena. Bizkaia osotik zein Espainiatik etorkin saldoak iritsi ziren, lantegietan lan egitera.

1950eko eta 1960ko hamarkadak Espainiako bigarren etorkin uholdearen lekuko izan ziren. Hogei urte horietan Barakaldoko biztanleria ia hirukoiztu egin zen.

1970eko hamarkada hasieran 120.000 biztanle izatera ailegatu ostean, krisialdi ekonomikoak eragin latza izan zuen hirian. Bilboko industrializazioaren ardatz izandako enpresen itxierak, eta ondorioz sorturiko langabezia tasa altuek hiriak ehunka biztanle galtzea eragin zuten. Aurretik lan bila etorritako biztanle askok, euren jaioterrietara jo zuten, behin erretiroa ailegatuta. Hori izan zen joera XXI. mende hasierara arte.

2002. urteaz geroztik egondako berriztapen eta azpiegitura obrek, ordea, hazkundea ekarri zuten berriz ere Barakaldora, ez ordea aurreko mendean bezain sarria. Izan ere, bertako etxebizitza prezio merkeagoek, Bilbo Handiko beste udalerrietatik jendea erakarri zuten. Milaka etxebizitza eraiki ziren Barakaldon XX. mendeko lehen hamarkadan eta beste horrenbeste eraikitzeko asmoa zegoen 2008ko krisialdi ekonomikoa lehertu baino lehen.

2002tik aurrera Espainia ez besteko etorkinak agertu ziren, etxebizitzaren prezio merkeagoek erakarrita. Barakaldoko biztanleriaren % 3-%4 ziren mota honetako etorkinak.

Atzerriko immigrazioa 2000. urtean % 1,1etik 2006an % 3,6ra hazten hasi zen, baina krisi ekonomikoarekin moteldu egin zen eta pixkanaka berriro % 10era igo zen 2020an. Etorkinen % 83 lan egiteko adinean daude, eta erdiak baino gehiago 25 eta 44 urte bitartekoak dira, hirian banatuta.

Barakaldok beharrezkoa izango du gazte gehiago izatea etorkizunera begira, biztanleriaren kopurua gora egin dezan. Adin-tarteei erreparatzen badiegu, ikusiko dugu zahartzarora bideratzen den biztanleriaren ehunekoa askoz handiagoa dela gazteena eta/edo jaiotakoena baino.

 Politika 

2019ko udal hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Amaia del Campo Berasategi (EAJ) alkatea da, Alfonso Garcíaren (PSE-EE) alkatetzaren ondotik. Del Campok alkatetza lortu zuen bere taldearen baiezko botoei eta PSE-EEren boto zuriei esker.

 Udal hauteskundeak 

 Alkateen zerrenda 
Hona hemen Barakaldok izandako alkateen zerrenda: Barakaldoko alkateak
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaJosu Sagastagoitia Monasterio19791983Euzko Alderdi JeltzaleaJesús María Rodríguez Orrantia19831991Euskadiko Alderdi SozialistaCarlos Pera Tambo19912003Euskadiko Alderdi SozialistaTontxu Rodríguez Esquerdo20032013Euskadiko Alderdi SozialistaAlfonso García Alonso20132015Euskadiko Alderdi SozialistaAmaia del Campo Berasategi2015JarduneanEuzko Alderdi Jeltzalea

 Azpiegiturak 
 Garraiobideak 
 Errepideak 
  Kantauriko Autobidea
 Donostia-Santiago de Compostela errepidea
 Txorierriko korridorea (Gurutzeta eta Erletxes arteko errepidea Arrontegiko zubitik)
 Sestao-Ugarte autobidea (Kareagatik)
 Zorrotza-Sestao errepidea (Burtzeñatik)
 Done Bikendi errepidea (Barakaldo-Trapagaran)
 Errekatxora errepidea
 Metroa 
Bilboko metroaren 2. lineak hurrengo geltokiak ditu udalerrian:
 Gurutzeta/Cruces
 Ansio
 Barakaldo
 Bagatza
 Trena 
Renfeko Aldirien C-1 eta C-2 lineak udalerritik pasatzen dira, eta hurrengo geltokiak dituzte:
 Lutxana
 Desertu-Barakaldo

 Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:

Kbus hiri-barruko autobus zerbitzuak bi linea ditu, hiri-erdigunea eta hortik urrunen dauden auzoak lotzeko.

 Ospitaleak 

 Gurutzetako Ospitalea
 San Eloy Ospitalea

 Kultura 
 Kultur aretoak 
 Barakaldo Antzokia
 Clara Campoamor Kultur Etxea
 Elkarteak 
 Laguntasuna Euskal Dantza Taldea
 Sasiburu, elkarte euskaltzalea

 Musika 
Musika talde ugari sortu dira Barakaldon:
 121 krew
 Salbuespunk
 Abra Ke Amputar
 Critikers
 Distorsion
 Herri Oihua
 Longboards
 Parabellum
 Putataska
 Revolta Permanent
 EH2000
 Sutautsak
 Vhaldemar
 Zein?
 Zaratak 18

 Kirolak 
 Barakaldo CF, futbol taldea.

 Lasesarreko Futbol zelaia 
Eduardo Arroyo arkitektoak diseinaturiko futbol zelaia da, Barakaldoko Lasesarre auzoan kokatzen da eta Barakaldo CF futbol taldearen futbol zelaia da. Herriko Urban-Galindo gune berrian kokatzen da Lasesarreko kiroldegi berriaren eta bestelako azpiegitura berrien ondoan.

2003ko irailaren 30ean inauguratu zen Barakaldo CF eta Bilboko Athletic Klubaren arteko norgehiagoka batekin.

 Jaiak 
 Uztailaren 16a: Karmengo Ama.
 Urtarrilak 22: Done Bikendi eguna. 

 Ondasun nabariak "Barakaldo", Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistema. 

 Arte zibila 
 Barakaldoko merkatua: 1928an eraikia, Ismael Gorostiza arkitekto barakaldarrak diseinatu zuen.
 El Carmen eraikina: Bizkaiko Labe Garaietako bulego nagusia izandako eraikina, 1946. urtean eraikia Manuel Maria Smith arkitektoak disenaturik.
 Hiltegi Zaharra: Juan de Garay kalean kokatua, 1917an neomudejar estiloan eraikia. 1985. urterarte jardunean egon zen. 1992an zaharberritua izan zen Hizkuntza Eskola ofizialaren egoitza bihurtzeko.
 Bilbao Exhibition Centre: Barakaldon eraikitako Bilboko erakustazoka berria da. 2002an hasi ziren eraikitze-lanak, Bizkaiko Labe Garaiak (AHV) egondako orube batean. Inaugurazioa 2004. urteko apirilaren 19an izan zen
 Etxe Zuriak: Larrazabal basoan kokatuak, Las Delicias (Urgozo) auzoko Erdi Aroko galtzadatik hurbil. Euskal baserrien harrizko eraikuntza kubikoaren adibide, Barakaldo eta inguruko herrietan ezohikoa dena.
 Barakaldoko Historia eta Ingurumen Interpretaziorako Zentroa: Errekatxo auzoan kokatua. Egun dohainezko museoa da, non herriko aspektu fisiko, natural eta historiko nabarmenenak ezagutzea ahalbideratzen duten zenbait eduki erakusten diren.
 Antonio Miranda fundazioa eraikina: Miranda etorbidean dago. 1914. urtean eraikia, estilo eklektikoan, barnealdean Erdi Aroberriko estiloko kapera dauka. Gaur egun musika kontserbatorioa eta udaleko musika bandaren egoitza da.
 Larrazabal Eskola: Larrazabal basotik hurbil, Las Delicias (Urgozo) auzoan dago. XX. mendeko 20ko hamarkadan eraikia landa-eskola gisa, harrizkoa da era zurezko behatokia dauka. Barnealdea zaharberritua izan da, garaiko eskola bat erreproduzitu nahian.
 Larrea jauregia: Larrea kalean kokaturik, XIII. mendean eraikia izan zen arkitektura barrokoan. 2004an zaharberritua izan zen jatetxe bat barne hartzeko.
 Munoa jauregia: Burtzeña eta Gurutzeta auzoen artean dago. XVIII. mendeam eraikia, Frantziako bigarren inperio estiloan, Horacio Etxebarrieta enpresa gizon eta politikarian jabetza izan zen. Artelanak eta altzariak museo ezberdinetara salduak izan ziren. Barakaldoko Udala Munoa Jauregia eta inguruko lorategien eroste prozesuan dago, 2015. urtean publikora irekiko delarik.
 Done Bikendi jauregia: Done Bikendiko plazaren alboan dago. XIX. mendeko azken herenean eraiki zen arkitektura neoklasikoan eta xehetasun eklektikoekin. 2005ean eraikina eraitsi eta gero berreraikia izan zen.
 Barakaldo Antzokia: Juan Sebastian Elkano kalean kokatuta dago. 1933. urtean sortua, 1990an eraikin berria inauguratu zen.
 Kastrexanako zubia: Cadagua ibaia zeharkatzen du, Barakaldo eta Bilbo udalerriei dagokien bi ibaiertzeak batzen ditu.

 Dorretxeak 
Barakaldo kontserbazio egoera ezberdinean dauden hainbat dorretxe dago, zonaldearen edo auzoaren izena daramatenak: 
 Aldeko dorretxea
 Beurko dorretxea
 Lurkizaga dorretxea  
 Susunaga dorretxea
 Zubileta dorretxea

 Arte industriala 
 Franco-Belgaren zamatze-tokia: Portuko kaitik hurbil dago, 1886. urtean eraikia. Sute bat jasan ondoren, 2000. urtean zaharberritua eta laket-erabilerarako prestatua izan zen.
 Orconeraren zamatze-tokiak: Lutxana auzoan kokaturik, Ibaizabalen ezkerraldean. Aurrekoa bezala XIX. mendekoak dira baina kontserbazio egoera kaxkarragoan daude.
 Ilgner eraikina: Portuko kaiko oinezkoen pasealekutik hurbil, 1927. urtean eraikia, Bizkaiko Labe Garaietako zentral elektrikoa izan zen. 2000. urtean zaharberritua izan ondoren, bulegoak barne-hartzeko moldatu zen.
 FESA industria-pabiloia: Burtzeña auzoan dago.XX. mendearen hasieran eraikia, bere zurezko egitura Espainiar Estatuko sofistikatuenatzat jotzen da. Ongarri-silo bezala erabiltzen zen.
Pablo Alzola jaunaren burdinazko zubia: 1888. urtean eraikia, Cadagua zeharkatzen du, Barakaldoko Burtzeña eta Bilboko Zorrotza auzoen artean. 

 Arte erlijiosoa 
 San Bizente eliza: Izen bereko auzoan kokaturiko XII. mendeko eliza da. 1622. urtean berreraiki zuten, gaur egun Barakaldon dagoen eraikinik zaharrena da. Estilo erromanikoan eraikia, estilo errenazentistako dorreak ditu.
 San Roke eliza: Errekatxo auzoan dago.
 Jesusen Bihotzaren eliza: Errekaortuko auzoan kokaturiko eliza da, 1947. urtean eraiki zen estilo barroko-klasikoan.
 San Jose eliza: 1940. urtean eraiki zen. Barakaldoko Foruen etorbidean kokatzen da.
 Agate Deunaren baseliza: Agate Deuna auzoan kokatzen da eta XVI. mendearen aurreko eliza gotikoa da. 1960. eta 1996. urteetan zaharberritua.
 Mertzedarioen komentua: Burtzeña auzoan.

 Hiri senidetuak 





 Barakaldar ospetsuak 
 Juan Zubileta (XVI. mendea), 1519an Munduari itzulia egin zion itsasgizona. 
 Marcelino Olaetxea (1889-1972), erlijiosoa, Iruñeko apezpiku eta Valentziako artzapezpikua.
 Natividad Álvarez   (1900-1924) dantzaria.
 Luis Ruiz de Agirre, Sancho de Beurko (1908-1989), idazlea, Eusko Abertzale Ekintzako politikaria eta gudaria.
 Agustín Sauto Arana, Bata, (1908-1986), futbolari ohia.
 Mari Gago (1912-2012), Gerra Zibilean Barakaldoko 5 odol-ospitaleetako erizainburu.
 Nicanor Sagardui, Canito, (1931-1998), futbolari ohia.
 Isabel Picaza González (1934) piano-jotzailea.  
 Saturnino Garcia (1935), aktorea.
 Maria Luisa Ozaita (1939-2017) musikagile , piano-jotzaile, musika-zuzendari, klabezin-jotzaile, musikologo, etaamusika-irakaslea
 Javier Caño (1943-2009), politikaria, Eusko Jaurlaritzako sailburu izandakoa.
 Javier Clemente (1950), futbolari ohia eta futbol entrenatzailea.
 Maribel Arriortua Markaida ( 1950), kimikari eta unibertsitateko irakaslea
  Begoña Errazti ( 1957), politikaria.
 Santiago Urkiaga (1958), futbolari ohia.
 Gabriel Maria Inclan (1959), sendagile eta politikaria, Eusko Jaurlaritzako Osasuneko sailburua 1999tik 2009 arte.
 Carlos Sobera (1960), kazetaria, telebista aurkezlea eta aktorea.
 Amaia Bao (1960-2015), irakasle, politikaria
 Begoña Muñoz (1961-2010), idazle, irakasle, antzerkigilea
 Txusa Padrones (1961) politikari, historialari, geografo eta maistra.
 Iñaki Friera (1962), euskal idazlea.
 Anabel Alonso (1964), telebista aurkezlea eta aktorea.
 Javier Vizcaino (1967), kazetaria eta irrati esataria.
José Antonio Lozano Alonso (1968), matematikari eta informatikaria.
 Juan Manuel de Prada (1970), erdal idazlea.
 Asier Zurinaga (1971), traineruetako patroia.
 Iñaki Lafuente (1976), futbolaria.
 Sonia Gonzalez (1977), euskal idazlea.
 Sandra Fernandez-Agirre (1980), aktorea.
 Arkaitz Goikoetxea (1980), etakide ohia.
 Andeka Jurado (1984), euskal presoen aldeko ekintzailea, bertxiotxeagatik lehen kondenatua.
 Eneko Axpe Iza (1986) NASAko fisikaria eta artista da.
 Lander Otaola (1989), aktorea.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Barakaldoko Udalaren webgunea

Kategoria:Barakaldo