Bretainiera

Bretoia, bretoiera[hiztegiak.elhuyar.org/es_eu/bretón «bretón»], Elhuyar Gaztelania-Euskara Hiztegia, 2014-02-19an kontsultatua., bretainiera edo breizera«bretón», Zehazki hiztegia. (bretainieraz, brezhoneg, [bʀe'zõːnɛk] edo [bɾəhɔ'nək] ahoskatua) Bretainiako mendebaldean hitz egiten den zelta adarreko indoeuropar hizkuntza da. Eskualdeko bi hizkuntza tradizionaletako bat da, Bretainiako ekialdean hitz egiten den erromantze adarreko galoarekin batera.

Zelta hizkuntzen multzoaren barruan, britoi taldekoa da, hots, galesaren eta kornubieraren familia berekoa da, beraz, eta haien oso antzekoa.

Gaur egun, bretoia galtzeko arriskuan dago, lehen hizkuntzatzat duten hiztun guztiak zaharrak direlako; hala ere, bretoia ikastetxean ikasi duten hiztun gazteak ere baditu, ikastetxe batzuetan bretoia baita irakaskuntzarako erabilitako hizkuntza.

 Hiztunak 
ezkerrera|thumb|220px|Bretainiera entzungai
XX. mendearen hasieran, Bretainia Behereko biztanleriaren erdia-edo bretainiera hiztun elebakarra zen; eta beste erdia-edo, elebiduna, alegia bretainiera eta frantses hiztuna. XX. mendean, ordea, eskola eta ikastetxeetan frantsesa bakarrik irakatsi zen, eta gainerako hizkuntzetan irakastea debekatu; gainera, euren hizkuntzetan mintzatzean irakasleek umiltzen zituzten. Horrek guztiak bretainierari —euskarari Ipar Euskal Herrian bezala— sekulako hiztun galera eta hondamendia eragin zion.

1950 inguruan, oraindik ere milioi bat hiztun inguru zituen, horietatik 100.000 elebakar, baina jada ez zen bretainieradun elebakarrik geratzen, zenbait faktore zirela kausa: Frantziako politika zentralista; 1960ko hamarkadaren amaiera arte irakasle eta andereño frantses hiztunek eskoletan ikasle bretainieradunak euren hizkuntzan mintzatzeagatik umildu eta zigortzea; hedabideen eragina; frantses hiztunen etorrera; eta bretainierazko hiztun gehienak 60 urtetik gorakoak izatea eta, hortaz, pixkanaka hilez joatea. Horiek horrela, 1997an, hiztun kopurua 300.000ra jaitsi zen (haietako 190.000, gainera, 60 urtetik gorakoak ziren).

Dena den, 2006 eta 2012 artean, irakaskuntza elebiduna jasotzen zuten ikasleen kopurua % 33 hazi zen, eta 14.709 haurrek bretainiera eta frantsesezko irakaskuntza elebiduna jaso zuten.

2018an, bretoiera oso ondo edo nahiko ondo hitz egiten zuten herritarrak % 5,7 ziren, 214.000 hiztun guztira; 2024an, % 2,7 ziren, 107.000 hiztun. 2018an hiztunen batez besteko adina 70 urtekoa zen; 2024an, 58,5 urtekoa. Gaztetzea gertatu da kontrako noranzkoan doazen bi gertaerengatik: batetik, 70 urtetik gorako hiztunak gutxitu dira, heriotzen ondorioz; eta, bestetik, 15-24 urte arteko hiztun kopuruak gora egin du eta 25-39 urte artekoen kopurua mantendu egin da.

Familiako transmisioak behera egiten jarraitu du. 2018tik 2024ra hamar puntuko beherakada izan du. Orain, familian baino gehiago, haurrak ikastetxeetan ari dira bretoiera ikasten. Sei urteko tartean hamar puntuko igoera izan du ikastetxeetan ikasitakoen kopuruak. Hizkuntzarekiko duten atxikimenduaz galdetuta, emaitza bere horretan mantendu da: % 64k dio bretoierarekiko atxikimendua sentitzen duela. % 49k uste du datozen hamar urtean bretoieraren erabilera mantendu egingo dela edo gora egingo duela.

 Geografia 
2024an, hiztunak 107.000 inguru ziren: Bretainia Beherean (Breizh Izel) bizi dira, hots, Finistère (bretoieraz, Penn-ar-Bed) osoan, Morbihanen (Mor-Bihan) eta Côtes-d'Armor (Aodoù an Arvor) departamenduetako mendebaldean, eta Bourg-de-Batz barrendegian (Loire-Atlantique / Liger Atlantel).

Zehazkiago esanda, gaur egun bretainiera Plouha udalerritik (Saint-Brieuc hiriaren mendebaldean) La Roche-Bernard udalerrira doan (Vannes hiriaren ekialdean) ipar-hegoaldeko marra imaginario edo mugaren mendebaldera dagoen eremuan mintzatzen da.


 Dialektoak 
Lau dialekto nagusi ditu:
 Bro Leonekoa: Finistèreko iparraldean.
 Bro Dregerekoa: Finistèreko ipar-ekialdean eta Côtes-d'Armorko ipar-mendebaldean.
 Bro Kernevekoa: Finistèreko hegoaldean, Côtes-d’Armorko hegoaldean, Morbihango zati batean eta Belle-Île en mer / Enez ar Gerveur aldean.
 Bro Gwenedekoa: Morbihango lurralde gehienetan.

 Historia 
 1464an Jehan Lagadecek hiztegi hirueleduna egin zuen, bretoiera, frantsesa eta latina kontuan hartuz.
 1805ean Napoleon I.ak sortu zuen Akademia Zeltikoa (l'Académie Celtique).
 1807an Jean-François Le Gonidecek bretoierazko gramatika argitaratu zuen, eta 1821ean, hiztegia.
 1839an Villemarquék Barzaz Breiz argitara eman zuen, bretoierazko kantu tradizionalen bilduma.
 1925etik, Roparz Hemon irakasleari esker, Emzav mugimendua eta Gwalarn aldizkaria abian jarri zituzten.
 1946an Al Liamm argitalpenak Gwalarn ordezkatu zuen. Beste batzuk ere argitara ekarri zituzten: Skol Vreizh, Emgleo Breiz, Al Lanv, Ar Skol Vrezoneg, Mouladurioù Hor Yezh, An Here edo Evit ar brezhoneg.
 1950ean Kendalc'h kultur elkartea sortu zuten Kemperren.
 1977an Diwan izeneko eskolak hasi ziren lanean, Lehen Hezkuntzatik aurrera hizkuntza irakasteko.
 2008an Ar Redadeg izeneko lasterketa aurrera eraman zen lehendabiziko aldiz, bretoieraren erabilera sustatzeko. Korrikaren antzerako eredua du.

 Gramatika 
Gainerako hizkuntza zeltekin hainbat ezaugarri partekatzen ditu, horren adibide dugu aditzaren ordenaren hizkuntza-tipologia, izan ere, aditza, subjektua eta objektua ordena mantentzen du. Hala ere, bretoieraren kasuan, ez da ordena hori beti eta zorroztasunez betetzen, zenbaitetan subjektua, aditza eta objektua ordena era baliatzen baitu.

Pertsona-izenordainak eta edutezko izenordainak hurrenak dira:
             Pertsona-izenordain singularra Posesibo singularra Pertsona-izenordain plurala Posesibo plurala1. pertsona me        ma ni hon2. pertsona te    da     c’hwi ho3. pertsona eñ (maskulinoa)hi (femeninoa) e (maskulinoa)he (femeninoa) int o
Izenordain erakusleak adierazten digutenaren distantziaren arabera sailkatzen dira, maskulinoak heman, hennezh, henhont eta femeninoak houman, hounnezh, hounhoni; pluralean bi generoentzako balizkoak ar re-man, ar re-se, ar re-hont dira. Galdera-izenordainak Piv? ("Zein?") eta Petra? ("'Zer?") dira. Erlatibozkoa a partikularen bidez eratzen da. Horretaz gain, ezezkoa edo negatiboa sortzeko, ne...ket zirkunfijoa baliatzen da.

 Parekidetasun taula 
Ondorengo taulan bretoieraren, kornubieraren eta galoaren arteko hitzen parekidetasuna ageri da, baita frantsesezko eta euskarazko esanahiak ere. Bretoieraren eta galoaren arteko hitzen egitura antzekotasuna ere ikusten da: adibidez, bretoierazko kazh-koad eta galozko chat-de-boéz hitzek ("urtxintxa" edo "kattagorri", euskaraz) «basoko katua» esan nahi dute.

KornubieraBretainieraGaloaFrantsesaEuskaragwenenenngwenanennavèttabeilleerlekadorkadorchaérrchaisealdakakeuskeuzfórmaijfromagegazta / gasnayn meser-maezdesortdehorskanporakoedhakouezhañ cheirtombererorigavergavrbiqchèvreahuntzchytiostèumaisonetxegweusgweuzliplèvreezpainganowgenoùgóllgueulemuturniverniverlimerotnombrezenbakiperennperennpeirrpoiretxerremen / madari / udaraskolskolescollécoleeskola / ikastetxegwiwergwiñver, kazh-koadchat-de-boézécureuilurtxintxa / kattagorristerennster(ed)ennesteillétoileizarmegybutuniñbetunaefumererre (pipatu)hedhywhizivanoetaujourd'huigaurwhybanac'hwibanatsublaesifflerziztu egin

 Esamolde batzuk 
 Bai = Ya
 Ez = Nann
 Kaixo! / Agur! = Salud!
 Agur! / Adio! = Kenavo!
 Ikusi arte = Ken 'vi gwelet!
 Eskerrik asko! = Trugarez!
 Egun on = De mat
 Mesedez = Mar plij
 Barkatu = Digarezit ac'hanon
 Komunak = Privezioù
 Komuna non dago? = Pelec'h emañ ar privezioù?
 Non dago tren-geltokia? = Pelec'h emañ ar porzh-houarn?
 Ba al da hotelik hemen inguruan? = Pelec'h emañ an leti tostañ?
 Zorionak = Gouelioù mat!
 Ez dut ulertzen = Ne gomprenan ket
 Ez dakit bretoieraz = Ne gomzan ket brezhoneg
 Ba al dakizu ingelesez? = Ha komz a rez saozneg?
 Zein da zure izena? = Pe anv out?
 Ongi etorri! = Degemer mat!
 Egun on denoi = Demat d'an holl!
 Baita zuri ere = Dit-te ivez!
 Jakina! Noski! = Mat eo!
 Nongoa zara? = Eus pelec'h out?
 Non dago...? = E pelec'h emañ...?
 Badakizu bretoieraz? = Komz a rez brezhoneg?
 Bai ote? = Dam ya 'ta?
 Bizi gara!! = Bev omp!
 Bagarela!! = Ni ivez
 Topa! = Yec'hed mat!
 Hementxe! = Du-hont / Du-mañ!
 Geldi! = Paouez 'ta!
 Lasai = Rez ket bil
 Ez dut nahi = N'em eus ket c'hoant

 Literatura 

 Aldizkariak 
 Al Liamm 
 Gwalarn 
 Idazleak 
 Yann Brekilien.
 Jean-Pierre Calloc'h.
 Pêr Denez.
 Anjela Duval.
 Per-Jakez Helias.
 François-Marie Luzel.

 Jon Mirande eta Txomin Peillen bretoierazaleak 
Euskaraz baino lehen ikasi zuen bretoieraz Jon Mirandek Parisen. Euskaldunak lagun egin baino lehen, bretainiarrak egin zituen adiskide. Txomin Peillenekin konpartitu zuen zaletasun hori. Izatez, Jon Mirandek hizkuntza zeltiko guziak ezagutzen zituen. 1950ean kornubieraren akademian sartu zen, eta Heinen eta Hölderlinen olerkiak eman zituen akademiaren An lef Kernewek aldizkarian.

Bretoieraren akademian hartu zuten kanpotar bakarra izan zen. Gerla denboran ikasi zuen bretoieraz. Aurrerago, Sorbonako sumeriar hizkuntzen irakasle Riec Jestinek, Jon Mirandek eta Txomin Peillenek Ar Stourmer aldizkari abertzale sozialista atera zuten bi urtez, eta Jon Mirandek hantxe eman zituen bretoierazko artikulu hoberenak, eta kantuak eta olerkiak ere bai. Haren olerkitxo erotikoak bretoieraz idatzi bakarrak izan ziren. Bertzalde, hebraieratik eta nederlanderatik ere ekarri zuen bretoierara lanik. Hil gabean, aleman eta nederlanderazko poemak idazten ari zen, bretoieraz.

 Musika 
Folk musikaren barruan honelako ordezkari ezagunak ditu lurraldeak:
 Gwendal taldea.
 Alan Stivell (1944-), musikaria.

 Ikus, gainera 
 Europako hizkuntza gutxituak

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Ofis ar brezhoneg
 Langue-bretonne: webgune orokorra
 Hiztegia (Fr-Br)
 Diwan Breizh:Eskolen webgunea
 Bretoierazko webguneak
 Musika bretoia
 Gwalarn-en webgunea
 Al Liamm aldizkariaren webgunea

Kategoria:Bretainiera