Zirauki

Zirauki Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da, Lizarrako merindadekoa. Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 29,1 kilometro mendebaldera, 343 eta 880 metro arteko altitudean da. 41,47 km² ditu,  biztanle zituen . urtean.

Zirauki leku enblematikoa da Donejakue bidean. Mañeruibarreko mendebaldea menderatzen duen muino baten gainean kokatua, bere udalerrian zubi eta galtzada erromatar baten aztarnak daude, Andeloseko hiribilduko erromatarrek eraikitako sistema hidrauliko konplexuaren zati den presaz gain, egungo Mendigorrian dagoena. Hiriguneak Erdi Aroko egitura du, karrika estu eta aldapatsuekin, pasabide eta guzti. Azken urteotan, garrantzia hartzen joan da Mañeru ibarreko hiriburu historikoaren aurrean, eta Mañeruibarraren de facto buru bihurtu da.

 Izena 
Zirauki toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Cirauqui

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Ciroquin (1035)
 Cirauqui (1264)
 Çirauqui (1315)
 Çirauqui (1350)
 Cirauqui (1366)
 Cirauqui (1534)
 Cirauqui (1802)
 Zirauki (1925)
 Zirauki (1974)
 Zirauki (1995)

 Etimologia 
Zirauki zalantzazko esanahia duen izena da. Mikel Belaskok dioen bezala, Koldo Mitxelenak "ziraun" (anguis fragilis) hitzarekin lotu du izena, autore batzuek "sugegorri" hitzarekin erabiltzen dutena. Hala ere, Julio Caro Barojak "Ciroqui" jatorrizko hipotetiko bati buruz diptongazioa baino lehen egindako iruzkina ez da egokia.

 Ikurrak 
 Armarria 
Ziraukiko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Ziraukiko banderak Ziraukiko armarria dauka hondo urdin baten gainean.

 Geografia 
Zirauki Mañeruibarreko herri bat da, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Lizarrako merindadearen ekialdeko muturrean. A-12 autobian eta NA-1110 errepidean kokatzen da Gares-Lizarra norabidean, Garestik zazpi kilometrora.

Udalerrian Abian, Anitz, Urbe eta Ugao herri hustuak daude.

 Klima eta landaredia 
Ziraukiko klima mediterraneoa da oro har, nahiz eta udalerriaren iparraldean klima azpimediterranoaren ezaugarri batzuk ere badituen. Urteko batez besteko tenperaturak aldakorrak dira kokagunearen arabera, baina 12 eta 14 gradu artekoak izaten dira. Prezipitazioak 400 eta 500 mm ingurukoak izaten dira herrigunean, eta 800 mm edo gehiagokoak Ziraukiko mendiguneetan. Urteroko egun euritsuak 80 izaten dira batez beste.

Iparralde eta mendebaldean, klima azpimediterranoari dagozkion landare eta zuhaitz espezieak aurki daitezke. Jatorrizko landareditik 310 hektarea arte baino ez dira kontserbatzen. Herrigunetik gertu zegoen arte eta haritzez osatutako 145 hektareako basoa, 1940ko hamarkadan desagertu zen. Birlandaturiko pinuek 52 hektarea hartzen zituzten XX. mendearen amaieran.

 Estazio meteorologikoa 
Ziraukin ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Erromatarren Nafarroako egonaldiak eragin handia izan zuen Ziraukin, eta historialarien ustetan, gaur egungo San Roman baselizaren aurrekariak, erromatarren garaikoak izan daitezke. Galtzada eta zubi baten aztarnak kontserbatzen dira, biak jatorri erromatarrekoak eta Erdi Aroan aldatuak; zubiak jatorrizko trazadurari eusten dio eraikuntzaren behealdean. Toki horretatik dator, halaber, erromatarren garaiko ara botibo bat, Losa jainkosa baskoiari eskainitako inskripzio batekin.

 Erdi Aroa 
1045ean, Gartzia IV.a Santxitz Donemiliaga Kukulako monasterioari eman zion hiria eta Ugaoko San Migel monasterioa. Caxal San Juan de la Peñako krobikak dioenaren arabera, Ramiro II.a Aragoiko erregeak Leongo eta Gaztelako Alfontso VII.a enperadoreari mairuen eta Gartzia IV.a Santxitz nafar erregearen aurkako laguntza eskatu zion Caxal mandataria nahita harrapatu zuten Zirauki eta "Ochorem" artean, Garesetik gertu.

Antso VII.a Azkarra nafar erregeak Egidio edo Gil jaunaren, Joan Bidaurre anaiaren, jaso zuen herri hau 1205ean, Genbe eta Argiñanoren truke, Gesalatz ibarrean, erregeak berarentzat eta bere ondorengoentzat eman ziona.

Herri honek Iratxeko eta Irantzuko monasterioek lursailak izan zituzten. 1272an, Joan Sanoitz Monteagudokoa jaunaren zerga edo kanona jaso zuen, Ekoien eta Ziraukin erositako jaraunspen guztia eta mendiaren erdia, Martin Enekoitz Subidakoaren semeena, jauregi eta heredamendu lau bat izan ezik, 50 kahitze gari eta 21 kahitze eta 2 ordio lapurretengatik.

1307an erregeak Ziraukiri agindu zion bere foruak eta ohiturak gordeko zizkiola. Filipe II.a Nafarroakoa erregeak Iruñeko katedralari eman zion 1320an elizaren patronatua. Herri honetako errotak erregeak eman zizkion Martin Semenoitz Beortegiri 1369an. Barnealdeko bideko Donejakuerako erromesak Iruñea-Lizarra ibilbidean igarotzen ziren herri horretatik. Herria igaro ondoren, erreka bat gainditu eta Urbe herri hustura jaisten ziren.

Herria Karlos III.a Nafarroakoak eman zien 1425. urtean bere sasi-alabari, Joana andreari, eta haren senar Luis II.a Beaumontekoa jaunari, Leringo kondea eta Nafarroako Kondestableari. Dohaintza ezkontza zela eta egin zen, eta Ziraukiz gain, Lerin, Eslaba, Zare eta Sesma bertze hiribildu nafar batzuk ere eman zitzaizkien.

 Aro Modernoa 
1511n Ziraukik 35 kahitze gari ordaintzen zituen petxako. Hiribildua, beraz, Leringo kondeen ondarea zen. 1634ko exekuzio batean, Kondestableari urtean 492 gari-lapurreta eta 184 garagar-lapurreta ordaintzen zizkiola jasotzen da, baita kuartelen gaineko zergagatik 34 200 mirari eta alkabala bakoitzeko 2160 mirari ere. Gainera, urtean 2310 mirari ordaindu behar zituen Anizko parrokiagatik.

 Aro Garaikidea 
1811ko urriaren amaieran, Iberiar Penintsulako gerrapean, Frantzisko Espotz Mina jaunaren gerrillarien dibisioa Ziraukira etorri zen, Zangozatik. Gerrilariek Aragoin preso hartutako preso frantses asko gidatzen zituzten, eta Gipuzkoarantz abiatzen ziren haiek ontziratzera. Espotz Minak, Abbé jenerala, 4000 infante eta 300 zaldiko zutabe batekin, Ziraukin harrapatzen edo Altsasun bidea ixten saiatzen ari zela jakinik, Gregorio Krutxaga jauna bidali zuen, denbora irabazteko asmoz, lehen bi batailoiekin frantziar zutabea igarotzea zailtzeko, eta berak, hirugarren eta laugarren batailoiekin, Bakaikurantz jarraitu zuen. Krutxagak, lehenik, Ziraukin geldiarazi zituen frantsesak, eta, ondoren, Iturgoien eta Errezurantz abiatu zen, non berriro geldiarazi baitzituen. 1811ko urtarrilean,Espotz jaunak, Gregorio Krutxaga jaunaren agindupean, gerrillariak abiatu zituen infanteria-taldea Ziraukitik igaro zen, Zangozatik zetorrena eta Gesalatz ibarrerantz zihoana, non Espotz Minarekin eta partitzeko zalduneriarekin elkartu behar baitziren.

1839ko uztailaren 23an, Lehen Karlistaldiaren azkenetan, Leonek zuzendutako liberalek Zirauki erasotu zuten, baina karlistek eutsi egin zioten. Liberalak datoz hondamendia suntsitzera, bidean aurkitzen duten guztia.

Zirauki hiribildu izan zen, Leringo konderrikoa, harik eta toki-administrazioaren erreforma liberala egin zen arte, XIX. mendearen lehen erdian. Ordura arte, Leringo kondea zen (1802an Albako dukeari zegokion titulua) alkate nagusia izendatzen zuena, eta gazteena ere bai, baina hiribilduak proposatuta. Aipatutako administrazio-erreformarekin udal independente gisa geratu zen. 1850ean bi eskola zituen, bata mutikoena, 100 joaten ziren bertara, eta haien maisuak 2400 erreal eta ehun gari-lapurreta jasotzen zituen urtean; bestea, neskatoena, 99 joaten ziren eta ehun lapurreta eta 400 erreal besterik ez zituzten jasotzen. Bi irin-errota eta beste bi olio-errota zituen.

1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez, 1864an herri honetan saldu ziren Leorlatz, Burgario, Iturtxuria, Iturrandotz, Iguste, Ur bealdea, Dehesa, Mondabil, Gabiderio eta Kanpanandia korralizak; 1862an, San Roman kaleko 32. zenbakiko etxea eta ogi-labe egosi bat, Erdi kaleko 28. zenbakian.

Bigarren Karlistaldian, karlistek 1873ko uztailean bereganatu zuten Zirauki. Primo de Rivera jeneralaren bateria liberalek gogor bonbardatu zuten herria San Kristobal baselizatik, 1875eko otsailaren 11n eta hurrengo egunetan. Karlistek posizioa hartu zutenean, bertako jendeak errepresaliak egin zituen presoengan, eta errepresalia horiek Quesadako kontra-erasoaldian izan ziren handik gutxira.

XX. mendearen hasieran, udalerriak eusten zion Ospitale bat zuen, antzina-antzinatik zegoena, eta alkohol-fabrika bat.

 Demografia 
 biztanle zituen Ziraukik.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021149817101752136615081376132112021156113710691059959635534470456506488

 Ekonomia 
Jarduera ekonomiko nagusia industria da, biztanleriaren %65ek egiten du lan horretan. Igeltsua ekoizten duen lantegia eta nekazaritzarekin zerikusia duten industria txikiak nagusi dira: ardogintza kooperatiba, barazkien kontserba lantegia, olio enpresa eta okela industria txikia. Biztanleriaren gainontzekoa nekazaritzan aritzen da.

 Politika 
Ziraukiko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Girgillaoko, Artazuko eta Mañeruko udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Julio Laita Zabalza da, Hautagaitza Asanbleario Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Hautagaitza Asanbleario Independentea - - 3 3 2 5 4 7 5 77Ziraukiko Talde Independentea -54 - 5 2 3 - 2 - -San Isidro - - - 4 - - - - - - -Independenteak -1 - - - - - - - - -Nafarroako Alderdi Sozialista -1 - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu10234,93 2 Navarra Suma6622,60 - Geroa Bai5819,86 18 Nafarroako Alderdi Sozialista4013,70 32 Ahal Dugu155,14 28 Izquierda-Ezkerra72,40  4+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu10434,44 ? Nafar Herriaren Batasuna5819,21? Ahal Dugu4314,24? Geroa Bai4314,24? Nafarroako Alderdi Sozialista196,29? Izquierda-Ezkerra113,64? Nafarroako Alderdi Popularra61,99? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia30,99? Herritarrak - Herritarron Alderdia30,99 ? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia20,66? Solidaritate eta Autogestio Internazionalista20,66? Libertate Nafarra10,33? Equo10,33?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

 HELBIDEA: Konstituzio Plaza, 1

 Egungo banaketa 
Ziraukiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Julio Laita Zabalza da, Hautagaitza Asanbleario Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:

 Maria Angeles Rodriguez Bricio (Hautagaitza Asanbleario Independentea)
 Aritz Apesteguia Esparza (Hautagaitza Asanbleario Independentea)
 Oihane Delgado Zabala (Hautagaitza Asanbleario Independentea)
 Edurne Crelgo Hermoso (Hautagaitza Asanbleario Independentea)
 Jose Joaquin Sierra Hermoso (Hautagaitza Asanbleario Independentea)
 Ivan Cuellar Urdiain (Hautagaitza Asanbleario Independentea)

 Alkateak 

Hauek izan dira Ziraukiko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia 1979 1983 1983 1987 Ziraukiko Talde Independentea 1987 1991 1991 1995 San Isidro 1995 1999 Ziraukiko Talde Independentea 1999 2003 Hautagaitza Asanbleario Independentea Pedro Apeztegia Arraitza 2003 2007 Hautagaitza Asanbleario Independentea Pedro Apeztegia Arraitza 2007 2011 Hautagaitza Asanbleario Independentea Pedro Apeztegia Arraitza 2011 2015 Hautagaitza Asanbleario Independentea Victoriano Goldaraz Carmona 2015 2019 Hautagaitza Asanbleario Independentea Julio Laita Zabalza 2019 Jardunean Hautagaitza Asanbleario Independentea

 Garraioa 
La Estellesa autobus konpainiak Aguilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Aguilar Kodes - Cabredo - Marañon - Genevilla - Zuñiga - Antzin - Murieta - Lizarra - Villatuerta - Zirauki - Mañeru - Gares - Obanos - Legarda - Zizur Nagusia eta Iruñea

Bestalde, konpainia beraren Sartaguda eta Iruñea bitarteko lineak ere geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

 Sartaguda - Lodosa - Sesma - Allo - Deikaztelu - Morentin - Lizarra - Zirauki - Mañeru - Gares - Obanos eta Iruñea

 Hirigintza 
Herriak Erdi Aroko trazadura du, eta muino baten hegalean multzo estu bat osatzen du, zeharkako kaleek zeharkatutako eraztun zentrokidetan antolatuta, Erdi Aroan zirkularki lotzen zuten harresi-lerrotik abiatuta. Harlanduxkako eta adreiluzko eraikuntzak dira nagusi, garai askotako hargintzako markoak dituztenak, baina itxura uniformea dutenak.

 Kultura 
 Euskara 
Done Erroman edo San Roman elizan, Losae eusko-akitanierazko izena duen jainkoari eskainitako aldarea aurkitu zen. Han jarraitzen du gaur egun.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zirauki ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Zirauki ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Zirauki eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 7,98k zekien euskaraz, 2010ean % 7,88 eta 2018n % 11,90k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Zirauki) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

2009ko urtarriletik, udalerriaren izen ofiziala Cirauqui / Zirauki da.Nafarroako gobernuak 2009ko Urtarrilaren 19an kaleratutako dekretua.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

 Jaiak 
Ziraukik Gurutzearen egunaren inguruan ospatzen ditu jaiak irailaren 14a, meza, bigantxak eta mozorro lehiaketa izaten dira. "Jai txikiak" bertzalde maiatzaren 1ean ospatzen dira, San Kristobalgo erromeriarekin batera. Santuaren irudia izen bereko parrokiatik atera eta herriko baselizaraino joaten dira ziraukiarrak.

Anizko Andre Mariaren baselizarako erromeria abuztuaren 15ean izaten da eta San Romanen omenezko jaiak azaroaren 18aren inguruan. Ospakizuneko ekitaldi nagusia meza ostean izaten da, parrokiatik gaztainak jaurtitzen direlarik. Egunaren amaieran, sua pizten da. Gaztaina jaurtiketa eta suaren piztea, egun batzuk beranduago errepikatzen da, zehazki azaroaren 25ean, Santa Katalinaren omenezko jaietan.

Lizarrako merindadeko herri askok bezala, Ziraukik San Isidro eguna ospatzen du, nekazarien patroia. Egun horretan 30 minutu irauten duen prozesioa antolatzen da, parrokiatik Ziraukiko zelaietara. Bertan herriko abadeak, zelaiak bedeinkatu ostean, herrigunera itzultzen dira ziraukiarrak. Horrez gain, San Blas eta San Gregorio. Inauterietan, herritarrak kalera irten eta Santa Agataren omenezko euskal abestiak kantatzen dituzte.

 Ondasun nabarmenak 

 San Roman eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza, XVII. mendean berregina.
 Santa Katalina eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza, XVI. mendean birmodaltua.
 Ziraukiko erromatar zubia eta galtzada, erromatar garaiko eraikuntzak.

 Ziraukiar ospetsuak 
 Tirso Lacalle Ihabar, Ziraukiko herrena (1845-1920), gerrilari.
 Victor Lacalle Seminario (1889-?), militar.
 Higinia Luz Goñi Aiestaran (1906-1943), Nazien biktima, Auschwitzen hila.
 Jesus Maria Segura Zubieta (1958-), txirrindulari.
 Antonio Laita Viguria (1951.), malgolaria.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Lizarrako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Ziraukiko Udalako webgune ofiziala