Sartze

Sartze Euskal Herriko udalerri konposatu bat da, Sartze eta Ibiltzieta herriek osatuta, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 76,7 kilometrora. Altuera 659 eta 1404 metro artekoa da, eta 23,14 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Udalerria Sartze eta Ibiltzieta terminoen bat-egitetik sortu zen, arrazoi demografikoek eraginda, arrazoi historikoek edo politikoek baino gehiago. Bi herriek, kontzeju estatusaren pean, beren domeinuak mantentzen dituzte, baina udalerriaren menpe geratzen dira.

Zaraitzu ibarrean dago, Atabea kiñoian. Bertako biztanleak sarztarrak eta ibiltzietarrak dira. Udaletxea Sartze kontzejuan dago.

 Izena 
Sartze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Sarriés
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Sarriés

Udalerriak Sartze izena hartzen du, berau osatzen duten kontzejuetako bat.

 Etimologia 
Sarres zuen antzinako izena, 1085eko dokumentu batean agertzen den bezala, herriaren izena gordetzen duen zaharrena. Jatorrizko Sarres izenetik gaur egungo euskal (Sartze) eta erromantzeko (Sarriés) izenak erator daitezke, bi hizkuntzen historiatik dakigunari bilakaera fonetiko kongruentea aplikatuz. Euskaraz Sarres > Sarres(e) > Sarr(e)se > Sarrse > Sartze bilakaera da eta erromantzez Sarres > Sarr(i)es > Sarries.

Sarres izenaren esanahi etimologikoa enigmatikoa da. Batzuen ustez, Gerhard Rohlfs filologo alemaniarrak pertsona izen bati lotuta zeuden eta jabetza adierazten zuen -ies terminazioa zuten toponimo nafar-aragoiarren sailean sartzen dute. Ohikoena toponimo hori sarri euskal hitzarekin lotzea izaten da, "maizko" hitzarekin batera "lodi" terminoa ere baduelako, landaretza bezalako kontzeptuei aplika dakiekeena. Nafarroan Sarriguren eta Irisarri herriak daude, hitz hori toponimoan sartuta, eta Bilbon Sarriko auzoa dago. Gainera, Zuberoan Sarrikota toponimoa hainbat formatan agertzen da: Sarrikota, Sarrikotagaine eta Sarrikotapea. Sartze izena sarritze ("loditasun") hitzetik erraz erator daiteke. Hala ere, Sarriés gaztelaniazko eta nafar erromantzezko toponimoa ez da erraz azaltzen sarri hitzetik, eta herriaren antzinako izena ere ez da argi azaltzen.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Udalerriko herrietako armarria Zaraitzuko armarria da: honako blasoi hau du:

 Bandera 
Udalerriko herrietako bandera Zaraitzukoa da. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera horrek Zaraitzuko armarri eskuinerantz biratua du San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hori bera da Zaraitzu osatzen duten herri guztientzat, Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri horrek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.

 Geografia 
Sartze Zaraitzu ibarrean barruan dago, Pirinioetako ibar bat da, Aezkoa eta Erronkaribarren artean. Ibarra zeharkatzen du Zaraitzu ibaiak, Irati ibaiaren adarrak.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Iruñea Nafarroako hiriburutik 76 kilometrora dago Zangozako merindadeako ipar-ekialdeko muturrean eta Zaraitzu ibarrean, Pirinioetatik gertu. Herria NA-178 errepideak zeharkatzen du bai eta, iparraldetik hegoaldera, Zaraitzu ibaiak ere. Aretako mendilerroak herria mugatzen du mendebaldean, Erremendia eta Beiegu ttonttorrak tartean.

 Klima eta landaredia 
Sartzek klima atlantiko eta mediterraneoaren ezaugarriak ditu, zenbat eta iparralderago edo hegoalderago egin, tenperatura eta prezipitazioak hainbat eta gehiago aldatzen dira. Urteko batez besteko tenperaturak sei eta hamar gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak, 1.400 eta 1.800 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.

 Estazio meteorologikoak 
Zaraitzun dagoen Ezpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
Sartze udalerriak 2 kontzeju ditu:
 Ibiltzieta
 Sartze (udalburua)

 Historia 
Udalerria 1846an sortu zen, Zaraitzu ibaxa banakako udalerrietan banatu ondoren. Hala ere, Atabea kiñoiak, Espartza izan ezik, hiru udaletan bildu ziren: Sartze, Gorza eta Galoze. Hori arrazoi demografikoengatik egin zen, ez historikoengatik, ez administratiboengatik, eta, beraz, Sartze eta Ibiltzieta "Sartze" udalerriari atxikita geratu ziren kontzeju gisa.

 Demografia 
 biztanle zituen Sartzek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021125241204243213200188199189199198178183133112111796761

 Ekonomia 
Sartzeko jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.

 Politika 
Sartzeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean, Galozeko, Gorzako eta Espartzako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziek osatzen dute. Egungo alkatea Tomas Miguel Sarries Cabodevilla da, Sartzeko Talde Independentea hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 
 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Sartzeko Talde Independentea - - - - - - - - 1 33Sartzeko hautesle-elkartea - - - - 1 1 1 - - - -Sartzeko Independenteak - 5 5 5 - - - - - - -Sartzeko Hautesle Independenteen Elkartea 5 - - - - - - - - - -Ezkerren Nafar Batasuna0 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Geroa Bai1534,09 6 Nafarroako Alderdi Sozialista1431,82 9 Euskal Herria Bildu613,64 2 Navarra Suma36,82 - Ahal Dugu24,55  2 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa12,27 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu1128,21 ? Geroa Bai923,08? Nafarroako Alderdi Sozialista512,82 ? Ahal Dugu410,26? Izquierda-Ezkerra37,69? Nafar Herriaren Batasuna12,56? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia12,56 ? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa12,56 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Sartze kontzejuan dago.

 Egungo banaketa 
Sartzeko Udala zinegotziek eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Tomas Miguel Sarries Cabodevilla da, Sartzeko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak bi dira:

 Jacinto Irotz Iribarren (Sartzeko Talde Independentea)
 Juan Ramon de Carlos Napal (Sartzeko Talde Independentea)

 Alkateak 
1979tik, Sartzek 7 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Guillermo Pena Barberena 1979 1983 Sartzeko Hautesle Independenteen Elkartea Jose Antonio Artoleta Sarries 1983 1991 Sartzeko IndependenteakVictor Asin Villegas19911995Sartzeko IndependenteakJezabel Orotz Abentin19952003Sartzeko hautesle-elkarteaJezabel Orotz Abentin20032007kudeaketa-batzordeaJuana Maria Indurain Sarries20072015Sartzeko Talde IndependenteaSalvador Artoleta Sarries20152019Sartzeko Talde IndependenteaTomas Miguel Sarries Cabodevilla2019jarduneanSartzeko Talde Independentea

 Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Zaraitzu Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri eta Iruñea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la délimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et variétés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen; hor, euskarak hain atzerakada handia izan du, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar horretan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Zaraitzuera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, 2 zaraitzuerazko euskaldun behintzat baziren Otsagabian eta Jaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.

 Janzkera 
Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.

 Apretagileak 
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.

Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.

Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.

 Tradizioak 
Ogi bedeinkatuaren tradizioa, Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia, Ezpartza, Jaurrieta, Ezkaroze, Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte, Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".

Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan. Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiak maindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gainean argizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia. Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.

 Jaiak 

 Ibiltzietako Done Luziako xeiek, uztailaren azken asteburuan
 Sartzeko Done Martiriko xeiek, abuztuaren hirugarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 
 Ibiltzietako Natibitateko Andre Mariaren eliza, XX. mendean eraikitako kristiau eliza.
 Ibiltzietako zubia, Zaldaña ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
 Sartzeko Done Martiri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
 Sartzeko Argiloaingo Andre Mariaren baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Pirinioak
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Sartze