Pitillas

Pitillas Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 50,1 kilometrora. Altuera 336 eta 684 metro artekoa da, eta 42,30 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Uxueko mendilerroaren azpian dagoen herri txiki bat da Pitillas, Zidakos ibaiak zeharkatzen duena. Ziurrenik XI. mendearen amaieran garatu zen Uxueko jendearekin. Herri txiki honek Tafallaldeko arkitektura tradizionala du, osorik harriz egindako etxeak ditu, baina beste eremu batzuetatik inportatutako estilo batzuk ere badaude, Erriberatik bereziki. Pitillasen Pitillasko aintzira nabarmentzen da, 1987an Natura Erreserba izendatu zuten 250 hektarea baino gehiagoko hezegunea.

Bertako biztanleak pitillastarrak dira.

 Izena 
Pitillas toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Pitillas
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Pitiellas

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Pitieyllas (1268)
 Pitielas (1277)
 Pitiellas (1280)
 Pitiellas (1349)
 Pithieillas (1366)
 Pitillas (1587)
 Pitillas (1800)
 Pitillas (1979)

 Etimologia 
Pitillas izen enigmatikoa da, jatorriari buruzko hainbat hipotesi sortu dituena. Julio Caro Barojak Petilla eta Pitillas izenak Petelia bezalako "izen klasiko ezagunekin" lotzen ditu. Koldo Mitxelenak, uste handirik gabe, populazio horien izenak Betelu izenarekin lotzen ditu: «Kontuan hartu behar da, amaiera desberdinarekin (Betelu), XI. mendean Petilla, Petiella  ez ote dituen boteretuko, hemen Pitella 1139n, eta Pitillas». Pitillas Nafarroan ez ezik, Pitellas ere badago, Aragoiko herri hustua, Erdi Aroan Pitellas, Pitiellas eta Pitellis dokumentatuta.

1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Bitirieta forma proposatzen zuen, 1990ean atzera egin eta Pitillas aukeratu zuen arren.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Pitillasko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Pitillasko banderak Pitillasko armarri dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Pitillas Tafallaldean dago, Nafarroako Erriberako eremu lauaren hasieran, Uxueko mendilerroaren mendebaldean. Zidakos ibaiak atzeratzen du.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa Garaiko erdialdean kokatzen da, N-121 errepidean, Erriberri-Tafalla norabidean.
erdian|thumb|655x655px|Uxueko mendilerroa, Bardea, Pitillasko aintziraeta Andia mendilerroa
Pitillas eta Santakara udalerrien artean dagoen Pitillasko aintzirak, den 250 eta 300 hektarea arteko azalera dauka. 1987. urtetik erretserba naturala da bertan babes hartzen duten ehunka hegazti espezie desberdinengatik. Neguan, Europatik barrena hegoalderantz datozen hegazti askoren negua igarotzeko tokia da aintzira.
erdian|thumb|645x645px|Ubarroi handiak Pitillasko aintziran.
Aintzirako ura euri uretik eta Uxueko mendilerrotik barrena datozen erreketatik dator.

 Klima eta landaredia 
Pitillasek, klima emiterranear-kontinentala dauka, aldaketa termiko handia (urtaro batzuetan hogei gradurainokoa), eta uda nahiko sargori eta lehorrekin. Urteko batez besteko tenperatura 13-14 gradukoa eta prezipitazioak 450 eta 550mm bitartekoak dira. Prezipitaziorik ugarienak udazken eta udaberrian izaten dira, 70 bat egun urtero, eta ekaitzak maiz izaten dira maiatzean eta ekainean.

Landarediari dagokionez, birlandatutako pinuak (Pinus halepensis), eta Zidakos ibaiaren ondoko sastraka eta zuhaixkak baino ez dira mantentzen. Landatutako pinuak N-121 errepidearen ertzean ikus daitezke batez ere.

 Estazio meteorologikoa 
Pitillasen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Erriberri pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 389 metrora, Nafarroako Gobernuak 1931n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Joangartzia izeneko muinoan Burdin Aroko eta erromatarren garaiko aztarna ugari aurkitu dira, bai neta miliarri baten zati bat, Nafarroako Museoan gordeta dagoena. Gaur egungo herria XI. mendetik aurrera garatu zen, Uxueko biztanleriak berpopulaturiko herri gixa. Pitillas mende askotan zehar Uxueren menpe izan zen, nahiz eta XIV. menderako izaera propioko udalerria izan zen. Herria Piarres Santxitz Mendizorrotzekoa jaunaren jaurerri izan zen, eta 1281. urtean honen seme-alaba Juan eta Milia Santxitzek fidantza moduan jarri zuten udalerria Joana I.a Nafarroakoa erreginaren aurrean.

1349an, herritarrek, Sabasango aintziraren uren gaineko eskubidea lortu zuten Joan Conflans gobernadorearen eskutik. Horrez gain, animaliek aintzira uhaska moduan erabiltzeko pribilegioa ere lortu zuten. XVIII. mendean Ospitalea sortu zen, San Pedroko kofradiak zuzenduta. Hala ere, XX. mendearen hasieran, diru falta zela eta, ospitalea saldu eta lortutako dirua, herriko behartsuen beharretarako erabili zen. 1802an herria erregeordeak berretsi eta herritarrek proposaturiko alkate batek gobernatzen zuen, horrez gain, udaleko erregidoreak herritarrek izendatzen zituzten. 1835 eta 1845 urteetako erreformen ondorioz, Pitillas udalerri independiente bihurtu zen, urteetako jaurerriari amaiera emanez.

1847an herrian bi eskola zeuden bata mutilena eta bestea neskena. Mutilen eskolan esaterako, 36 haur zeuden, eta 36 errobo gariz dohaiturik zegoen. Herriko eliza, abadea eta bi onuradun zeuden, bata erregearen ordezkaria eta bestea Iruñeko katedraleko ordezkaria. XX. mendearen hasieran, goardia zibilaren koartela, txokolatea ekoizten zuten bi lantegi eta olio errota bat zeuden Pitillasen.

 Demografia 
 biztanle zituen Pitillasek.184218571860187718871897190019101920193019401950196019701981199120012011202153361771475193210461048132014011308123712421080796707658541544532

 Ekonomia 
Herritar gehienek nekazaritzarekin zerikusia duten iharduerak egiten dituzten arren, biztanler aktiboaren % 40a baino ez da aritzen lehen sektorean. Biztanle gehienentzako, nekazaritza, bigarren mailako iharduera da, lanbide nagusiaren osagarri.

Sekain landaketa nagusi den arren, lurren %10, lur ureztagarriak dira, batez ere, zerealak, ardoa eta olibondoak landatzeko erabiliak. XIX. mendearen amaieratik aurrera, herrian landutako lurren azalera asko handitu zen, ubideen hobetzeari esker. 1907ko irailaren 15ean, Nafarroako nekazal aurrezki kutxak sustaturiko koperatiba sortu zen, 1946ko martxoaren 30ean San Isidro Koperatiba, eta 1939ko maiatzaren 1ean Uxueko Andra Mariren Upategi Koperatiba. Lur amankomunek udalerrian landu daitezkeen lurren % 95,5 ziren XX. mendearen amaieran.

 Politika 
Pitillasko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Beireko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Pedro Jose Labari Elduaien da, Pitillasko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Pitillasko Talde Independentea - 7 - - - - 4 4 - -5Nafarroako Alderdi Sozialista - - - - - - - - 6 7 2Nafarroako Alderdi Popularra - - - - - - - - 1 - -Pitillasko Alternatiba Demokratikoa - - - - - -33 - - -Pitillas Solidarioa - - - - - -0 - - - -Pitillasko Talde Progresista Popularra - - - - -7 - - - - -Pitillasko Demokrata Independente Hautagaitza4 - -57 - - - - - -Zidakos - - -2 - - - - - - -Zinegotzi Independenteen Elkartea3 -5 - - - - - - - -Zentro Demokratiko eta Soziala - -2 - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafarroako Alderdi Sozialista11937,07 25 Navarra Suma10432,40 - Geroa Bai329,97 6 Euskal Herria Bildu288,72 3 Izquierda-Ezkerra123,74  4 Ahal Dugu103,12 35 Vox51,56 - Equo10,31  0 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa10,31 1+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafarroako Alderdi Sozialista9430,32? Nafar Herriaren Batasuna6922,26? Ahal Dugu4514,52? Euskal Herria Bildu3110,00 ? Geroa Bai268,39? Nafarroako Alderdi Popularra165,16? Izquierda-Ezkerra82,58? Herritarrak - Herritarron Alderdia61,94 ? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia10,32 ? Solidaritate eta Autogestio Internazionalista10,32? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia10,32? Libertate Nafarra10,32? Equo10,32?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

XVII. mendeko harlanduzko eraikuntza da. XX. mendearen amaieran berriztu zuten, arkudun portiko txikia dauka, eta erdi puntuko arkua duen balkoia.

 HELBIDEA: Udaletxe Plaza, 1

 Egungo banaketa 
Pitillasko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Pedro Jose Labari Elduaien da, Pitillasko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:Pitillasko Udala. Udalbatza. www.pitillas.es

 Manuel Aierdi Oneka (Pitillasko Talde Independentea)
 Pedro Jose Sagardoi Alli (Pitillasko Talde Independentea)
 Maria Dolores Lorente Aritzaleta (Pitillasko Talde Independentea)
 Iosu Erdoziain Medina (Pitillasko Talde Independentea)
 Francisco Arrazubi Perez (Nafarroako Alderdi Sozialista)
 Isabel Bikuña Martin (Nafarroako Alderdi Sozialista)

 Alkateak 
1979tik, Pitillasek 4 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jesus Sagardoi Sagues 1979 1983 Pitillasko Demokrata Independente Hautagaitza Jesus Sagardoi Sagues 1983 1987 Pitillasko Talde Independentea Rafael Esparza Hernández 1987 1991 Zinegotzi Independenteen Elkartea Rafael Esparza Hernández 1991 1999 Pitillasko Demokrata Independente Hautagaitza Rafael Esparza Hernández 1999 2003 Pitillasko Talde Progresista PopularraAmador Jimenez HerreroPitillasko Udala. Sari anonimoa Pitillasen bizilagun batzuen lanerako. www.pitillas.es20032011Pitillasko Talde IndependenteaAmador Jimenez Herrero20112019Nafarroako Alderdi SozialistaPedro Jose Labari Elduaien2019jarduneanPitillasko Talde Independentea

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: bat Figarolerantz eta beste bat Tafallarantz.

 Kultura 
 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Pitillas ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Pitillas ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Pitillas eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,94k zekien euskaraz, 2010ean % 0,86k eta 2018n % 5,80k.

 Jaiak 

 Uxuerako erromeria, apirilaren 25ean
 Uraren jaia, maiatzaren hirugarren igandean
 San Pedroko jaia, ekainaren 29an
 San Ramongo jaiak, abuztuaren azken asteburuan

 Ondarea 

 Ondasun nabarmenak 

 San Pedro eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza, pizkundetar estiloan.
 Pitillasko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Pirillasen XIX. mendean aurkitu zen Konstantino I.a enperadoreari (K.o. III-IV mendeak) eskainitako miliarria.

 Eremu naturalak 

 Pitillasko aintzira, biodibertsitate handiko hezegune endorreikoa, Nafarroako bigarren handiena.

 Pitillastar ospetsuak 

 Jose Cadena Eleta (1855-1918), elizgizon.
 Matias Sagardoi Allo (1901-1990), militar.
 Roberto Jimenez Alli (1973-), politikari.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Erdialdea
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Pitillasko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Pitillas