Bidasoa

Bidasoa«Bidasoa izena deklinatzean honela egin behar da: Bidasoa, Bidasoan, Bidasoarekin..., baina Bidasoko, Bidasotik, Bidasora... Era berean, izen horrek bere azken -a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean. Adibidez: Bidaso maitea, Bidaso osoan, gure Bidaso hau...» (Andres Iñigo, Euskaltzaindiko Onomastika batzordeburua: «Ibai izenen erabilera zuzenaz: Bidasoa», 2010-07-26) (Baztanen Baztan ibaia deitua) Euskal Herriko ibaia da, Nafarroa Garaia, Gipuzkoa eta Lapurdi zeharkatzen dituena. Auza mendiaren magalean du iturburua, Erratzun, eta Kantauri itsasora isurtzen da Txingudiko badian. 68 kilometro luze da, eta 710 kilometro koadroko arroa dauka.

 Ibilbidea 
eskuinera|thumb|280px|Bidasoa ibaiaren ahoa, Hondarribiaaren eta Hendaiaren artean
Bidasoa Erratzun (Baztan) jaiotzen da, han elkartzen baitira Izpegi aldetik datorren Araneko erreka eta Auza mendiaren ekialdean sortutako Iñarbegi erreka. Azken horretan dago bere iturburu ezagunena: Xorroxin ur-jauzia. Hortik aurrera Baztan udalerria zeharkatzen du ipar-ekialde - hego-mendebalde norabidean, Oronoz-Mugairiraino.

Behin Baztan eskualdetik kanpora dagoela, Mugairiko zubian, Bidasoa izena hartzen du eta Bertizaranan (Oieregi, Narbarte, Legasa) sartzen da. Malerrekako Doneztebe udalerrian, Ezkurra ibaiko urak batu ondoren, iparralderantz biratu eta Sunbilla zeharkatzen du.

Handik Bortziriak eskualdean barneratu eta Beratik igarotzen da. Endarlatsan Nafarroa utzi ondoren, Gipuzkoa eta Lapurdi arteko muga egiten du. Gero Irun zeharkatu eta azkenik Hondarribia eta Hendaia artean itsasoratzen da, Txingudiko badian.

 Ibaiadarrak 
Bidasoak bi ibaiadar nagusi ditu: Baztan eta Ezkurra. Zehazki hitz eginez, ibaiadar bakarra Ezkurra da, Baztan ibaia Bidasoa ibaia bera baita. Ibaia Baztan bailarako lurretatik pasatzen den bitartean, Baztan izena ere hartzen du.

Hona hemen ibaiadarren zerrenda osoa:

 Baztan
 Araneko erreka
 Iñarbegiko erreka, Xorroxingo erreka edo Uraundia
 Beartzun
 Artesiaga edo Mizpirako erreka 
 Arbuz
 Aiantsoro
 Zeberiko erreka
 Marin
 Ezkurra
 Basakaitz
 Urtzuriko erreka
 Ezpelura
 Anizpe
 Ameztiko erreka
 Araneko erreka (Elgorriagatik)
 Meorbeburuko erreka (Iruribieta)
 Latsa (ez da Aturriko Latsa, izen bereko bi ibai desberdin dira. Oka eta Deba ibaietan ere daude "Latsa" izeneko errekak)
 Tximista
 Onin
 Zia
 Endaraerreka

 Hidrometria 
Bidasoaren emaria 1969-2018 bitartean neurtu da Endarlatsan, itsasoratu baino 10 kilometro lehenago. Ibaiak 681 kilometro koadroko eremua drainatua du gune horretan, arro osoaren % 95. Urteko batez besteko emaria 25,6 m³ segundoko da. Emari handiena otsailean du (46,5 m³/s), eta txikiena, irailean (6,8 m³/s).

Bidasoaren batez besteko emariak (m³/s), Endarlatsan neurtuakDatuak: 1969 eta 2018 artean

 Zubiak 
Irun eta Hendaia artean, Nazioarteko zubiak eta Santiago zubiak zeharkatzen dute ibaia, Ipar eta Hego Euskal Herria elkarlotuz.

Bestela, ibaiaren bidean aipatzekoak dira Erreparatzeako zubi erromanikoa (Oieregi), Zubizaharra (Sunbilla) eta San Miguel zubia (Bera).

 Portuak eta ontziak Bidasoan 
Aitzina, Bidasoa itsasora heltzen zeneko gunea zingiradi eta hondartzaz osatua zen. Baziren portuak, Hondarribikoa, adibidez ontziak hartzen zituztenak, baina ziur aski itsasaldien arabera lan egin behar bide zuten. Irunen gaur egun galdu diren portuak baziren, antza, eta ibaian gora ere bazen gehiagorik. IV. mendean Chronographus anni 354 idazlanak azaltzen duenez, Bidasoa Montoia porturaino zen nabigagarria ibaian gora, Beran (10 kilometro inguru).

XVII. mendeko agirien arabera, Bidasoan zehar ontzi eta gabarrak zebiltzan gutxienez Bera udalerrira arte. Ibaiak emari gutxi zuen garaieretan Ondozka ibiltzen ziren ontziak, hau da, idiek ibaian zehar tiratzen zuten eta beharrezkoa zenean ontzira bertara igotzen ziren, gune sakonagoetan aurrera egiteko. Beste idazki batzuetan ikus daiteke merkataritzako produktuak Lesakaraino ere igotzen zirela XIII. mendean.

 Arrainak 
Bidasoan arrain espezie hauek bizi dira : izokina (Salmo salar), itsas amuarraina (Salmo trutta morfo trutta), kolaka (Alosa alosa), itsas lanproia (Petromyzon marinus), aingira (Anguilla anguilla), korrokoia (Chelon labrosus), platuxa latza (Platichthys flesus), ibai-amuarraina (Salmo trutta morfo fario), zarboa (Gobio lozanoi), lotrea (Barbatula quignardi), txipa (Phoxinus bigerri) eta burtaina (Cottus aturi). Haiez gain, orain dela 30-40 urte loina (Parachondrostoma miegii) ibaiaren behealdean sartua izan zen eta gorantz hedatzen ari da.

Txingudiko paduretan arrain hiruarantza (Gasterosteus aculeatus) ugaltzen da.

Arrantzari dagokionez amuarraina eta izokina dira espezierik estimatuenak

 Amuarraina 
Amuarraina, Bidasoa ibaian ugaria eta estimatua zena, egoera latzean dago orain, industriaren eta gehiegizko arrantzaren ondorioz. Hori dela eta, arrantza mugatu eta populazioa igotzeko mekanismoak ezarri ziren martxan, arrakasta mugatuarekin.

 Izokina 

Izokinaren arrantzak garrantzi handia izan du Bidaso behereko herrien historian. Itsasotik zetozen izokinen igoera oztopatzeko nasak jartzen ziren ibaian: lurrean zutoin lodi batzuk sartu eta zutoinen artean, zeharka, zume abarrak paratzen ziren. Nazak zirela eta, herrien arteko istilu ugari izaten zen, dokumentu zaharrek erakusten dutenez.Jakes Casaubon: Izokin arrantzaren historiaz, Bidasoa ibaian, XIV. mendetik XX. mendera

XX. mendean izokinaren populazioa asko gutxitu zen. Mendearen erdialdean, urte hoberenetan, 200 edo 300 izokin harrapatzen ziren; eta mende amaieran, dozena batzuk besterik ez.Iberiar penintsulako izokin ibaien atlasa. Ekolur. Hori dela eta, arrain haztegietako izokinez populazioa indartzeko proiektuak martxan dira. Bidasoa ibaian urteko lehenbiziko izokin arrantzatuari lehenbiziko deritzo.

Izokin arrantzaren bilakaera BidasoanDatuak: 1980 eta 2021 artean

 Presak eta elektrizitate ekoizpena 
Bidasoa ibaian 6 presa daude, guztiak Nafarroan dagoen zatian, orotara 7 496 kW instalatutako potentzia dutenak. Endarlatsako N-121-A errepidearen zubitik ibaian behera, gipuzko-lapurtar zatian, Ibaiak ez da gizaki eraikuntzez zeharkatuta Irun eta Biriatu/Pausu/Hendaia arteko nazioarteko zubiak izan ezik.
+Bidasoa ibaian jardunean dauden presen zerrendaZerrenda honek bakarrik Bidasoa ibaian dauden presak biltzen ditu, ibaiadarrak kanpo utziz. Desbideratze-presak ez dira aipatzen, ezta Endarlatsako presa zaharra ere.IzenaTitularraIbaia / errekaUdalerriaProbintziaEmaria
(l/s)Jauzi altuera (m)Instalatutako potentzia (kW)Emakidaren bukaeraEgoeraSan TiburcioIberdrolaBidasoaDoneztebe eta SunbilaNafarroa9 00017,81 3602030/08/25UstiatzenLas NazasElectra Irún Endara S.A.BidasoaBera eta LesakaNafarroa13 0009,21 0842061/01/01UstiatzenMurguesHidraulicas del Bidasoa S.A.BidasoaIgantziNafarroa6 0005,103142061/01/01UstiatzenVentas de Yanci 1IberdrolaBidasoaSunbila eta IgantziNafarroa7 00040,842 9002061/01/01UstiatzenNavasturenElectra Navasturen S.A.Bidasoa, Matxain, Etxalar Lesaka, Etxalar Nafarroa9 00017,001 0882061/01/01UstiatzenFunveraFunvera S.A.BidasoaBeraNafarroa13 0007,37502061/01/01Ustiatzen

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Euskal Herriko ibaiak
 Bidasoaldea
 Txingudiko badia
 Bidasoan gora liburua

 Kanpo estekak 
 Bidasoa arroko uraren foroa. Crana.org
 Mikel ESTONBA: Bidasoa ibaia Elhuyar aldizkaria. Zientzia.eus.
 Bidasoan gora, mundu bat: "Ikusi eta pentsatu" Blogak.eus/Begizolia


Kategoria:Bidasoaldea
Kategoria:Hendaiako geografia
Kategoria:Bortzirietako geografia
Kategoria:Baztango geografia
Kategoria:Natura 2000 Euskal Herrian
Kategoria:Euskal Herriko natura eremuak
Kategoria:Txingudi
Kategoria:Muga egiten duten ibaiak