Ezporogi

Ezporogi Euskal Herriko udalerri-barruti bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 50,0 kilometrora. Altuera 433 eta 1025 metro artekoa da, eta 46,55 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Oibar ibarrean dagoen udalerri hau XIX. mendeko udal-erreformen lurraldea banatzeko politikaren emaitza da. Ibarreko lurraldea hainbat udalerritan banatu ondoren, Ageza eta Bizkaia ibarraren lurraldea geratu zen, nahiz eta herri txiki gehienak jenderik gabe edo despopulazio-prozesuan egon. Udalerriak Ezporogi izena hartu zuen, hiru populatuenen artean (Moriones, Ezporogi eta Ageza) zentrikoena baitzen. Hiriburua Morionesen finkatu zen. Hiru kontzeju horietatik, Ezporogi XXI. mendea baino lehen despopulatu zen, eta, beraz, gaur egun bi herri baino ez dira geratzen udalerrian: Ageza (kontzejua eta Udalaren egoitza) eta Moriones (lekua eta antzinako hiriburua).

Bertako biztanleak ezporogiarrak dira.

 Izena 
Ezporogi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Ezprogui
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Ezprogui

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Ezporogui (1059)
 Ezporoguy (1268)
 Esperegui (1280)
 Ezproguy (1366)
 Ezporogui (1534)
 Espioguy (1587)
 Ezporogui (1669)
 Ezprogui (1802)
 Ezporogi (1961)
 Ezporogi (1974)
 Ezporogi (1990)

 Etimologia 
Patxi Salaberrirentzat izena guztiz iluna da. Hala ere, ezper + -ogi ("toki"-ren aldaera) identifikatu gabeko elementu batean deskonposatzera ausartzen da. Arturo Kanpionek euskaraz pentsatzen zuen ezpel, baina hitz hori -l-rekin agertzen da gainerako kasuetan.

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Ezporogiko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Ezporogiko banderak Ezporogiko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Ezporogi Oibar ibarrean dago, Zangozerria eskualdean, Nafarroa Garaia herrialdearen ekialdean.

 Mugakideak 

 Klima eta landaredia 
Ezporogiko klima mediterraneo motakoa da, nahiz eta iparraldean klima kontinentalaren ezaugarriak izan. Iparraldeko gune menditsuenetan prezipitazioak ugariagoak dira, urtero 800mm inguru, baina zenbat eta hegoalderago urriagoak, herrigunean, esaterako, 500mm euri baino ez dira jausten urtero. Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da eta urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartekoak.

Ezporogiko basoak asko gutxitu dira denboraz, gaur egun, jatorrizko haritzen eta arteen hedadura 223 hektareakoa baino ez dela. Arteei eta haritzei XIX. mendetik birlandatutako pinu lariziar austriarrak batu arren, basoak herriko azaleraren %7,1 baino ez ziren XX. mendearen amaieran.

 Estazio meteorologikoa 
Ezporogin ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Oibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 556 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
{|class="wikitable" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="right" style="margin:0;border:none;padding:0">
300px|border
|-
|align=center|Bizkaia ibarreko herrien mapa
|}
Ezporogik kontzeju bakarra du:

 Ageza

Gainera, beste leku bat ere da:

 Moriones

Azkenik, udalerrian 11 herri hustu daude:

 Arteta
 Ehizko
 Ezporogi (udalburua)
 Gardalain
 Getadar
 Irangoiti
 Julio
 Loia
 Sabaitza
 Usaregi
 Usunbeltz

 Historia 
Oibar ibarran barruan zegoen 1846an, Oibarreko banantzearekin, Oibar ibarrak osatutako unitate administratiboa deskonposatu zen arte, eta gaur egungo hainbat udalerri sortu ziren. Udalerri honaren kasuan, Ezporogirekin sortu zen Moriones, ordura arte udalerria zena, Bizkaia ibarra (Loia, Sabaitza, Usunbeltz, Getadar, Julio, Arteta eta Gardalain, gaur egun hondatuta daudenak), eta Ageza, den Leireko monasterioko hiribildua zena.

 Demografia 
 biztanle zituen Ezporogik.18421857186018771887189719001910192019301940195019601970198119912001201120212976225885145064985394864623833513172471168676615043

 Ekonomia 

Ezporogiko udalerriaren mugetan, Izko mendizerran, eta Ibargoiti, Leatxe, Oibar eta Irunberri bitartean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "Izko" izeneko parke eoliko dago. Instalaturiko potentzia 33,00 megawatteko da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Horrez gain, udalerriaren ekialdean, Leotz eta Ibargoiti bitartean, "Ibargoiti" izeneko parkea dago, instalaturiko potentzia 28,08 megawattekoa da.

 Politika 
Ezporogiko udaletxea Ageza kontzejuan dago, eta idazkaria, era berean, Xabierreko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Alejandro Ejea Landaretx da, San Andres zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019San Andres 5 - - - - - - - 3 3 3Bizkaia elkartea - - - - 11113 - -San Andres - Herriaren Batasuna - - - - 0 - - - - - -Ezporogiko Independenteak - -11 - - - - - - -Ezporogiko Talde Independentea - 5 0 - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma2367,65 - Ahal Dugu411,76 1 Euskal Herria Bildu38,82 1 Nafarroako Alderdi Sozialista25,88 1 Geroa Bai12,94 1 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa12,94 1+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna2571,43? Euskal Herria Bildu411,43 ? Ahal Dugu38,57? Nafarroako Alderdi Sozialista12,86? Nafarroako Alderdi Popularra12,86? Izquierda-Ezkerra12,86?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Agezan dago.

 HELBIDEA: Ageza kontzejua

 Egungo banaketa 
Ezporogiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Alejandro Ejea Landaretx da, San Andresekoa. Zinegotziak 2 daude:

 Roberto Lekunberri Eusa (San Andres)
 Alfonso Carlos Perez Artoleta (San Andres)

 Alkateak 
1979tik, Ezporogik 6 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Maria Lerga Senosiain 1979 1983 San Andres Miguel Angel Basterra del Castillo 1983 1987 Ezporogiko Talde Independentea Jesus Clemente Bariain Sola 1987 1995 Ezporogiko Independenteak Miguel Angel Basterra del Castillo 1995 2011 Bizkaia Maria Camino Landaretx Zozaia 2011 2020 San AndresAlejandro Ejea Landaretx2020jarduneanSan Andres

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ezporogi atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ezporogi ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Ezporogi eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %16,70k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 16,13k eta 2018n % 6,70k.

 Jaiak 

 Agezako San Andresko jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 
 Agezako San Andres eliza, XVIII. mendeko kristiau eliza.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Zangozerria
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ezporogi