Abuztuaren 14

Abuztuaren 14a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita seigarren eguna da, 227.a bisurteetan. 139 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1501 – Labraza Arabako Ermandadean sartu zen.
 1794 - Gipuzkoako Errepublika independentea eratzeko proposamena egin zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiek. Frantziarren inbasioa gertatzen ari zen bitartean, Getarian bildu ziren 46 herritako batzarkideak eta adierazpen politikoa adostu zuten.
 1985. Donostiako Aste Nagusian, “japoniar bonba” batek eztanda egin zuen jende artean eta Irungo 6 urteko mutiko bat zen David Rodríguez Sánchez hil zuen, beste 129 pertsona zaurituta geratu zirelarik.

 Mundua 
 1889 – Londresko portuetako zamaketariek greba handia hasi zuten.
 1904 – Parisen Bastillako plaza gudu-zelai bihurtu zen apatxe taldeen eta Poliziaren artean.
 1921 – Tuvako Herri Errepublikak independentzia aldarrikatu zuen.
 1936 – Badajozko sarraskia: Badajoz hirian frankistek 2.000-4.000 errepublikar erail zituzten.
 1945 – Bigarren Mundu Gerra: sobietarrek Mantxuria inbaditu eta Hiroshima eta Nagasaki bonba atomikoek suntsitu ondoren, Japonia errenditu egin zen.
 1947 – Indiak eta Pakistanek Erresuma Batuarekiko independentzia lortu zuten.
 1971 – Bahrainek Erresuma Batuarekiko independentzia lortu zuen.
 1992 – Georgiako polizia eta Guardia Nazionaleko unitateak Abkhaziaren gaineko gobernuaren kontrola berrezartzeko bidali zituzten, Abkhaziako Gerra hasiz.
 2003 – Estatu Batuetako ipar-ekialdean eta Kanadako zati batean izandako elektrizitate mozketa batek historia osoko itzalaldirik handiena eragin zuen.
 2005 – Helios Airways konpainiaren hegazkin bat Grezian erori zen, 121 hildako.
 2006 – Nazio Batuen Erakundeak Libanorako harturiko su eten akordioa indarrean jarri zen, 1.200 hildako libandar eta 150 hildako israeldarren ostean.
 2013 – Egiptoko Armadak, Mohamed Mursi kargugabetutako presidentearen jarraitzaileak eginiko kanpalekuak desegitearen ondorioz gutxienez 525 pertsona hil ziren.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 
 1988 – Su ta Gar taldeak bere lehen kontzertua eman zuen Ondarroako gaztetxean.

 Mundua 
 1975 – The Rocky Horror Picture Show musikal filma estreinatu zen.
 1991 – The Commitments filma estreinatu zen, Alan Parker ingeles zinema zuzendariak zuzendua.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 2011 – Euskotren Ligaren hirugarren denboraldia bukatu zen, kluben artean jokatu zen lehenengoa. Getaria-Tolosa izan zen txapelduna
 2016 – Emakumezkoen Traineru Ligako 2016ko denboraldia: San Juan izan zen txapelduna hirugarren aldiz jarraian.

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1800 - Francisco Arzuaga, Bilboko Danbolintero Nagusia 53 urtez (h. 1881).
 1827 – Eusebio Gurrutxaga, gipuzkoar industrialari, enpresaburu eta politikaria (h. 1902).
 1828 – Jean Baptiste Elizanburu, euskal idazlea (h. 1891).
 1860 – Jose Manuel Lujanbio, Txirrita, gipuzkoar bertsolaria, garai guztietako ezagunenetarikoa (h. 1936).
 1868 – José Mardones, euskal herritar opera-abeslaria (h. 1932).
 1893 – Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria (h. 1980).
 1900 – Carmen Gaiarre, nafar pedagogoa, umeen psikologian aditua (h. 1996).
 1902 – Amador Palma, euskal atleta (h. 1958).
 1906 – Justo Pastor, bizkaitar ingeniari eta unibertsitateko irakaslea, Bilboko Unibertsitatearen hirugarren errektorea (h. 1986).
 1921 - Maritxu Egiguren, bizkaitar erraketista (h. 1981).
 1936 – Eugenio Arraiza, iruindar euskaltzalea eta Euskalerria irratiaren sortzailea (h. 2015).
 1947 – Mixel Bergouignan, baxenabar ekonomia sustatzaile, mahastizain, abertzale eta bakezalea (h. 2017).
 1960 - Santiago Merino, nafar futbolari ohia.
 1963 – Eduardo Clavero, gipuzkoar saskibaloi jokalari ohia.
 1964 – Bixente Oiartzabal, gipuzkoar futbolari ohia.
 1965 – Santiago Jaureguízar, galiziar idazle eta kazetaria, Bilbon.
 1972 – Amaia Hennebutte, lapurtar idazlea.
 1975 – Raúl Otxoa, arabar futbolari ohia.
 1979 – Ekaitz Saralegi, gipuzkoar pilotari ohia.
 1988 –
 Joana Arranz, arabar futbolaria.
 Loreto Mauleon, gipuzkoar aktorea.
 1989 – Ander Herrera, bizkaitar futbolaria.
 1996 – Jon Erasun, gipuzkoar esku huskako pilotaria.
 2005 - Alain Kortabitarte, gipuzkoar skateboard kirolaria.

 Mundua 
 1688 – Frederiko Gilen I.a Prusiakoa, Prusian errege eta Brandenburgeko printze hauteslea (h. 1740).
 1714 – Claude Joseph Vernet, frantziar margolari eta marrazkilaria (h. 1789).
 1727 – Luisa Isabel Frantziakoa, Frantziako printzesa, dukesa ezkontidea (h. 1759)
 1742 – Pio VII.a, aita santua (h. 1823).
 1758 – Carle Vernet, frantziar margolaria (h. 1836).
 1777 –
 Frantzisko I.a Bi Sizilietakoa, Bi Sizilietako erregea (h. 1830).
 Hans Christian Ørsted, danimarkar fisikari eta kimikaria (h. 1851).
 1802 – Letitia Elizabeth Landon, britainiar poeta eta nobelagilea (h. 1838).
 1842 – Jean Gaston Darboux, frantziar matematikaria (h. 1917).
 1844 – Frantziska Orleanskoa, frantziar printzesa eta dukesa (h. 1925).
 1847 – Robert Comtesse, Suitzako presidentea (h. 1922).
 1848 – Margaret Lindsay Huggins, britainiar-irlandar ikertzaile zientifiko eta astronomoa (h. 1915).
 1851 – Doc Holliday, estatubatuar karta apustulari, pistolari eta dentista, Mendebaldeko Urruneko pertsonaia ezagunenetakoa (h. 1887).
 1867 – John Galsworthy, ingeles idazlea, 1932ko Literaturako Nobel Saria (h. 1933).
 1871 – Guangxu, Txinako enperadorea (h. 1908).
 1875 – Eusebio Ayala, Paraguaiko presidentea (h. 1942).
 1876 – Alexandro I.a Serbiakoa, Serbiako erregea (h. 1903).
 1878 – Georgios Kondylis, Greziako erregeorde eta lehen ministroa (h. 1936).
 1887 – May Sybil Leslie, Marie Curie eta Ernest Rutherfordekin lan egin zuen ingeles kimikaria (h. 1937).
 1888 – John Logie Baird, britainiar fisikaria (h. 1946).
 1889 – Otto Tief, Estoniako lehen ministroa (h. 1976).
 1901 – Mercedes Comaposada, espainiar aktibista, Mujeres Libres erakundearen sortzaileetakoa (h. 1994).
 1904 – Mariola Sirakova, bulgariar anarkista (h. 1925).
 1907 – Ulla Billquist, suediar abeslari eta aktorea (h. 1946).
 1910 –
 Herta Herzog, austriar-estatubatuar gizarte-zientzialaria, komunikazio-azterketetan espezializatua (h. 2010).
 Pierre Schaeffer, frantziar musikagilea eta ingeniaria, musika konkretuaren sortzailea (h. 1995).
 1912 – Hilda Cameron, kanadar atleta, 4x100 m proban aditua (h. 2001).
 1914 – Poul Hartling, Danimarkako lehen ministroa (h. 2000).
 1917 – Georges Haldas, suitzar idazlea (h. 2010).
 1918 – Alice Provensen, umeentzako liburuen estatubatuar ilustratzailea (h. 2018).
 1920 – María Teresa Linares, kubatar musikologo, ikertzaile eta pedagogoa (h. 2021).
 1921 – Giorgio Strehler, italiar antzerki eta zinema-zuzendaria (h. 1997).
 1924 –
 Sverre Fehn, norvegiar arkitektoa (h. 2009).
 Georges Prêtre, frantziar orkestra-zuzendaria (h. 2017).
 1926 – René Goscinny, frantziar komikigilea, "Asterix" pertsonaiaren sortan testugilea (h. 1977).
 1928 –
 Orlando Araujo, venezuelar idazlea (h. 1987).
 Lina Wertmüller, italiar zinema zuzendari eta gidoilaria (h. 2021).
 1933 – Richard R. Ernst, suitzar kimikaria, 1991ko Kimikako Nobel Saria (h. 2021).
 1934 – André Boniface, frantziar errugbi jokalaria (h. 2024).
 1936 – Fernando Guimarães Kevanu, angolar apezpiku katolikoa (h. 2022).
 1940 – Arístides Royo, Panamako presidente ohia.
 1941 –
 David Crosby, estatubatuar musikari eta abeslaria, The Byrds eta Crosby, Stills, Nash & Young taldeetako kide sortzailea (h. 2023).
 Aïcha Chenna, Marokoko emakumeen eskubideen aldeko gizarte-langilea, erizaina, ekintzailea eta idazlea (h. 2022).
 Gerda Fassel, austriar eskultorea (h. 2025).
 1942 – Mara Goyanes, espainiar vedette eta aktorea (h. 2006).
 1943 – Herman Van Springel, flandriar txirrindularia (h. 2022).
 1944 – Magüi Mira, espainiar aktore, idazle, zinema-ekoizle eta antzerki-zuzendaria.
 1945 –
 Ingeborg Breines, norvegiar bake hezitzailea.
 Steve Martin, estatubatuar antzezlea eta gidoigilea.
 Faustin Twagiramungu, Ruandako lehen ministroa (h. 2023).
 Wim Wenders, alemaniar zinemagilea eta argazkilaria.
 1946 – Susan Saint James, estatubatuar aktorea.
 1947 – Danielle Steel, estatubatuar idazle, eleberrigile eta haur literatura idazlea.
 1951 – Rita Segato, argentinar antropologo eta feminista.
 1952 – Pino D'Angiò, italiar abeslari eta egile abeslaria (h. 2024).
 1954 – Mónica Baltodano, nikaraguar gerrilari, iraultzaile eta politikaria.
 1956 – Jonathan Powell, britainiar politikaria.
 1957 –
 José Coronado, espainiar aktorea.
 Dani Rodrik, turkiar ekonomialaria.
 1959 –
 Marcia Gay Harden, estatubatuar aktorea.
 Magic Johnson, estatubatuar saskibaloi jokalaria, NBAko inoizko hoberenetarikoa.
 1961 – Satoshi Tsunami, japoniar futbolari ohia.
 1962 – Pilar Torres, espainiar aktorea eta erizain laguntzailea.
 1963 – 
 Emmanuelle Beart, frantziar aktorea.
 Célestin Hakizimana, ruandar apezpiku katolikoa.
 1965 – Marcelino García Toral, espainiar futbolari profesional ohia eta futbol entrenatzailea.
 1966 – Halle Berry, estatubatuar aktore eta modeloa.
 1967 – Kiki Fatmala, indonesiar aktorea (h. 2023).
 1968 – Darren Clarke, iparirlandar golflaria.
 1973 - Valérie Mangin, frantziar komiki-gidoilaria.
 1970 –
 Ivan Ferreiro, galiziar indie abeslaria.
 Angélica Morales, espainiar idazle, aktore eta antzerki-zuzendaria.
 1973 – Kieren Perkins, australiar igerilari ohia.
 1974 –
 Artur Balder, espainiar-estatubatuar zinema-zuzendari eta idazlea.
 Jeri Ellsworth, estatubatuar zirkuitu-diseinatzaile autodidakta.
 Frederik Peeters, suitzar komikigilea.
 1976 – Fabrizio Donato, italiar atleta, jauzi hirukoitzean aditua.
 1979 – Karen Martínez, kolonbiar aktore eta modeloa.
 1980 – Estrella Morente, espainiar flamenko abeslaria.
 1981 – Ray William Johnson, estatubatuar aktorea.
 1983 – Mila Kunis, estatubatuar aktorea.
 1984 – 
 Giorgio Chiellini, italiar futbolaria.
 Elisenda Solsona Margarit, kataluniar idazlea eta irakaslea
 1992 – Giovanni Prinzi, italiar artista eta grabatzailea.
 2004 – Niina Petrõkina, Estoniako izotz gaineko patinatzaile artistiko olinpikoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1315 – Margarita Borgoinakoa, Nafarroako eta Frantziako erregina ezkontidea.
 1385 – Joan Ramirez Arellanokoa Gaztea, nafar-gaztelar noblea.
 1425 – Antso Sanoitz Oteitzakoa, nafar elizgizona, Iruñeko apezpikua.
 1633 – Domingo Ibañez de Erkizia, gipuzkoar fraide eta misiolari domingotarra (j. 1589).
 1831 – Francisco de Paula Escudero, nafar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1764).
 1952 – Marcel Loubens, okzitandar espeleologoa, bere garaiko nabarmenenetakoa, Lepineux leizean (j. 1923).
 1996 – Pedro Bidagor, gipuzkoar arkitekto eta hirigilea(j. 1906).
 2009 – Pablo Antoñana, gaztelaniazko nafar idazlea (j. 1927).
 2015 – Eugenio Arraiza, iruindar euskaltzalea eta Euskalerria irratiaren sortzailea (j. 1936).
 2019 – Margarita Arenaza, gipuzkoar erraketista (j. 1925).
 2021 – Lucía Martínez Odriozola, bizkaitar kazetaria, Pikara Magazine aldizkariaren abiarazleetariko bat (j. 1958).

 Mundua 
 582 – Tiberio II.a, Bizantziar Inperioko agintaria (j. 540).
 1040 – Duncan I.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1001)
 1204 – Minamoto no Yoriie, Japoniako Kamakura shogunerriko bigarren shoguna (j. 1182).
 1385 – Pedro González de Mendoza, gaztelar aitoren semea, poeta eta militarra (j. c. 1340)
 1433 – Joanes I.a, Portugalgo erregea.
 1464 – Pio II.a, aita santua (j. 1405).
 1625 – Hans Rottenhammer, alemaniar margolaria (j. 1564).
 1657 – Giovanni Paolo Lascaris, Maltako Ordenako 57. Printze eta Maisu Handia (j. 1560).
 1754 – Maria Ana Austriakoa, Austriako artxidukesa eta Portugalgo erregina ezkontidea (j. 1683)
 1841 – Johann Friedrich Herbart, alemaniar filosofo, pedagogo eta psikologoa (j. 1776).
 1847 – Frans Mikael Franzen, suedierazko finlandiar poeta (j. 1772).
 1848 – Sarah Flower Adams, emakumezko olerkari ingelesa, zenbait kantu erlijioso ezagunen egilea (j. 1805).
 1852 – Margaret Mackall Smith Taylor, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (j. 1788).
 1856 – William Buckland, britainiar naturalista, geologo eta paleontologoa, dinosauro baten lehen deskribapen osoa idatzi zuena (j. 1784).
 1858 – Tokugawa Iesada, Tokugawa shogunerriko hamairugarren shoguna (j. 1824).
 1887 – Jules Pasdeloup, frantziar orkestra-zuzendaria (j. 1819).
 1888 – Carl Christian Hall, Danimarkako lehen ministroa (j. 1812).
 1891 – Sarah Childress Polk, Ameriketako Estatu Batuetako Lehen Dama (j. 1803).
 1898 – Francisco Suñer, espainiar politiko errepublikazale federala eta medikua (j. 1826).
 1912 – Isabel Saxoniakoa, Saxoniako printzesa (j. 1830)
 1913 – Josephine Cochrane, estatubatuar asmatzailea, ontzi-garbigailuaren asmatzailea (j. 1839).
 1936 – José Cantero Ortega, espainiar militarra, fusilatua (j. 1879).
 1941 –
 Maximiliano Kolbe, poloniar komentu-frantziskotarra (j. 1894).
 Paul Sabatier, frantziar kimikaria, 1912ko Kimikako Nobel Saria (j. 1854).
 1942 -
 Natalia Kovxova, sobietar frankotiratzailea, Sobietar Batasuneko Heroia (j. 1920).
 Maria Polivanova, sobietar frankotiratzailea, Sobietar Batasuneko Heroia (j. 1922).
 1948 – Germán Gil, espainiar militarra, Arabako gobernadore zibila (j. 1866).
 1949 –
 Muhsin al-Barazi, Siriako lehen ministroa (j. 1904).
 Rebeca Uribe, eskola postmodernistako mexikar poeta (j. 1912).
 Husni al-Za'im, Siriako estatuburu eta lehen ministroa (j. 1897).
 1951 – William Randolph Hearst, estatubatuar politikaria eta enpresaburua (j. 1863).
 1956 –
 Bertolt Brecht, alemaniar idazle eta antzerkigilea (j. 1898).
 Konstantin von Neurath, alemaniar diplomazialari eta politikaria (j. 1873).
 1958 – Jean Frédéric Joliot-Curie, frantziar fisikaria, 1935eko Kimikako Nobel Saria (j. 1900).
 1961 –
 Henri Breuil, frantziar arkeologoa (j. 1877).
 Clark Ashton Smith, estatbatuar idazle eta artista (j. 1893).
 1963 – Clifford Odets, estatubatuar antzezle eta antzerkigilea (j. 1906).
 1969 – Tony Fruscella, estatubatuar jazz tronpeta-jotzailea (j. 1927).
 1972 – Jules Romains, frantziar idazlea (j. 1885).
 1980 – Dorothy Stratten, kanadar aktorea, modeloa eta Playmate-a (j. 1960)
 1981  Karl Böhm, austriar orkestra zuzendaria (j. 1894).
 1984 – John Boynton Priestley, ingeles eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1894).
 1985 – Gale Sondergaard, estatubatuar aktorea (j. 1899).
 1988 – Enzo Ferrari, italiar autogilea, 1 Formulako Scuderia Ferrari taldearen eta Ferrari automobil markaren sortzailea (j. 1898).
 1990 – Jean-Louis Tinaud, frantziar militar eta politikaria, Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko presidentea (j. 1910).
 1991 –
 Ludwig Landgrebe, austriar filosofoa (j. 1902).
 Taslim Olawale Elias, nigeriar Nazioarteko Justizia Auzitegiko presidentea (j. 1914).
 1994 – Elias Canetti, austriar-britainiar idazlea, 1981eko Literaturako Nobel Saria (j. 1905).
 1996 – Sergiu Celibidache, errumaniar-alemaniar konpositore eta orkestra-zuzendaria (j. 1912).
 2002 – Larry Rivers, estatubatuar margolaria (j. 1923).
 2003 – Helmut Rahn, alemaniar futbolaria (j. 1929).
 2004 – Czesław Miłosz, poloniar idazlea, 1980ko Literaturako Nobel Saria (j. 1911).
 2010 – Abbey Lincoln, estatubatuar jazz-abeslari eta aktorea (j. 1930).
 2013 – René Fernández Apaza, boliviar artzapezpiku katolikoa (j. 1924).
 2016 – 
 Raphael Cheenath, indiar artzapezpiku katolikoa (j. 1934).
 Hermann Kant, alemaniar idazlea (j. 1926).
 2018 – Eduard Uspenski, errusiar haur literaturako idazle, olerkari, antzerkigile, gidoigile eta telebista aurkezlea (j. 1937).
 2019 – Natalia Krivoshein de Canese, paragiaitar hizkuntzalaria (j. 1926).
 2020 – Julian Bream, britainiar gitarra- eta laute-jotzailea (j. 1933).
 2021 –
 Carlos Correia, Ginea-Bissauko lehen ministroa (j. 1933).
 Igor Oistrakh, ukrainar biolin-jotzailea (j. 1931).
 2022 – Dmitri Vrubel, errusiar margolaria (j. 1960).
 2023 – Francesco Alberoni, italiar soziologoa, kazetaria eta soziologia katedraduna (j. 1929).
 2024 –
 Eugenia Kalnay, argentinar meteorologoa (j. 1942).
 Gena Rowlands, estatubatuar zinema-, antzerki- eta telebista-antzezlea (j. 1930).
 2025 – Bernardo Ruiz, espainiar txirrindularia (j. 1925).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Mayi/Maddi/Maggi eta Garine/Gariñe/Gari.

 Kanpo estekak 

Abuztuaren 13 | Urteko egutegi | Abuztuaren 15

Kategoria:Urteko egunak