Hizkuntza erromantzeak

350px|thumb|Erromantze hizkuntzen egungo hedapena Europan.

Hizkuntza erromantzeak, neolatindarrak ere deituak, latin arruntetik (herritarrek mintzatutako latina) datozen hizkuntzak dira. Hizkuntza italikoen azpitalde bat dira eta azken horiek indoeuropar hizkuntzen azpitaldea dira.

Erromantze hizkuntzak Europako hegoalde ia osoan mintzatzen dira, Erromatar Inperioa zenaren eremuan; beraz. Erromantze hizkuntzen izenaren jatorria, horrela, Antzinako Erroman dago, bertako jentilizioan ("romanus"), hain zuzen.

Erromatar hitza erromantze hizkuntza batez aritzeko erabili zen lehen aldia Tourseko kontzilioan izan zen, 813an. Kontzilio horretan, lehen aldiz latinetik bereizitako mintzaira arrunt bat hizkuntza gisa izendatu zen. Zehazki, frantsesaren aurrekari bat da, rustica romana lingua edo roman izendapena hartzen duena.

Latin arruntaren garapena erromantze hizkuntzekiko, grosso modo, honela labur daiteke:
 K. a. 200 eta 400 artean, gutxi gorabehera: latin arruntaren tokian tokiko formak.
 500 eta 600 artean: forma horiek banatzen hasi ziren.
 800etik aurrera: hizkuntza erromantzeak badirela onartzen da.

 Erromantze hizkuntzen aniztasuna 

 Erromantze hizkuntzen arteko ulergarritasun-mailak 

Ethnologue-ren araberaEthnologue, Languages of the World, 15. edizioa, SIL International, 2005..

%FrantsesaKatalanaItalieraPortugesaErromantxeaErrumanieraGaztelaniaSardinieraFrantsesa || || 85 || 89 || 75 || 78 || 75 || 75 || 80
|-
|Katalana  85   87  85  76  73  85  75Italiera || 89 || 87 || || 76 || 78 || 77 || 82 || 85
|-
|Portugesa  75  85  76   74  72  89  78Erromantxea || 78 || 76 || 78 || 74 || || 72 || 74 || 74
|-
|Errumaniera  75  73  77  72  72   71  74Gaztelania || 75 || 85 || 82 || 89 || 74 || 71 || || 76
|-
|Sardiniera  80  75  85  78  74  74  76 

 Adibideak 
Erromantze hizkuntzen artean, eta latinaren eta haien artean, antzekotasun lexikalak zein gramatikalak handiak dira. Antzekotasun horiek esanahi bera duten esaldiak ageri diren ondorengo adibideetan ikus daitezke:
{| cellspacing="3px"
|-
| Latina || (Illa) Claudit semper fenestram antequam cenat.
|-
| Aragoiera || Ella tranca / zarra siempre la finestra antis de zenar.
|-
| Asturiera || Ella pieslla siempre la ventana / feniestra primero de cenar.
|-
| Bergamasquera || (Lé) La sèra sèmper sö la finèstra prima de senà.
|-
| Boloniera || (Lî) La sèra sänper la fnèstra prémma ed dsnèr.
|-
| Erromantxea || Ella clauda / serra adina la fanestra avant ch'ella tschainia.
|-
| Errumaniera || Ea închide totdeauna fereastra înainte de cină.
|-
| Frankoprovenzera || (Le) Sarre toltin / tojor la fenétra avan de goutâ / dinar / sopar.
|-
| Frantsesa || Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner / souper.
|-
| Friuliera || Jê e siere simpri il barcon prin di cenâ.
|-
| Galiziera || (Ela) Pecha sempre a fiestra / xanela antes de cear.
|-
| Gaztelania || (Ella) Siempre cierra la ventana antes de cenar.
|-
| Italiera || (Ella / Lei) Chiude sempre la finestra prima di cenare.
|-
| Katalana || (Ella) Sempre tanca la finestra abans de sopar.
|-
| Korsikera || Ella chjudi sempre u purtellu primma di cenà.
|-
| Leonera || Eilla pecha siempres la ventana primeiru de cenare.
|-
| Milanera || (Lee) La sara semper su la finestra primma de disnà.
|-
| Mirandera || Eilha cerra siempre la bentana / jinela atrás de jantar.
|-
| Montañera || Ella pieslla siempri la ventana enantis de cenar.
|-
| Napoliera || Essa nzerra sempe 'a fenesta primma 'e magnà.
|-
| Normandiera || lli barre tréjous la crouésie devaunt de daîner.
|-
| Okzitaniera || (Ela) Barra sempre / totjorn la fenèstra abans de sopar.
|-
| Perizkiera || (Ena) Cerovâ suempre la velustra atratès dî zzenar.
|-
| Piemontera || Chila a sara sèmper la fnestra dnans ëd fé sin-a/dnans ëd siné.
|-
| Portugesa || (Ela) Fecha sempre a janela antes de jantar.
|-
| Sardiniera || Issa serrat semper sa bentana antes de chenare.
|-
| Siziliera || Idda chiudi sempri la finestra àntica di pistiari / cinari.
|-
| Valoniera || Ele sere todi li finiesse divant di soper.
|-
| Veneziera || Ła sara sènpre ła finestra prima de senàr.
|-
|}

 Erromantze hizkuntzen zerrenda 
220px|eskuinera|thumb|Erromantze hizkuntza bakoitzaren hiztunen ehunekoa hizkuntza-taldeko hiztun guztiekiko.
300px|eskuinera|thumb|Erromantze hizkuntzen sailkapena.
Erromantze hizkuntzak bederatzi taldetan sailkatzen dira, eta haietako bakoitzean hainbat dialekto bereizten dira. Dialekto horiek hizkuntza maila izatea edo ez, arlo politikoaren eragina da, hizkuntza berarena bainoago. Horrela, erromantze hizkuntzek continuum bat osatzen dute, eta hainbatetan euren arteko desberdintasunak ia ezin dira nabaritu ere egin. Hortaz, ondorengo zerrendan hizkuntza ezagunenak soilik agertzen dira (parentesi artean, hizkuntza bakoitzean duen izena eta agerpen ezagunenaren urtea):

 Ibero-erromantze hizkuntzak:
 Gaztelania (castellano, IX. mende hasiera: Valpuestako kartularioak).
 Portugesa (português, XII. mendea), galaikoportugesaren ondorengoa.
 Galiziera (galego, XII. mendea), galaikoportugesaren ondorengoa.
 Astur-leonera. Hainbat dialekto hizkuntza biltzen dituen hizkuntza:
 Asturiera (asturianu, X. mendea).
 Leonera (llïonés, X. mendea). Mirandera haren aldaera da.
 Beste aldaera batzuk extremadurera eta montañera dira.
 Aragoiera (aragonés, VIII. mendea).
 Mozarabiera (hizkuntza hila).

 Italiar hizkuntzak:
 Italiera (italiano, IX. mendea). Korsikera haren aldaera da, baina hainbatetan berezko hizkuntzatzat jotzen da.
 Napoliera (nnapulitano).
 Siziliera (sichilianu edo u sicilianu).

 Dalmaziera, XIX. mendetik hizkuntza hila. Hainbat dialektotan banatuta zegoen. Dalmazierari, halaber, loturik zegoen egun oraindik hitz egiten den istriotera. Unescoren arabera, azken hori galtzeko arrisku larrian dago.

 Galo-erromantze hizkuntzak:
 Frantsesa (français, IX. mendea, Estrasburgeko Zinak). Oïl hizkuntza.
 Valoniera (walon, XII. eta XIII. mendeak). Oïl hizkuntza.
 Pikardiera (cht'i, XII. eta XIII. mendeak). Oïl hizkuntza.

 Frankoprovenzera edo arpitana (francoprovensal edo arpitan, XIII. mendea, Marguerite d'Oingten Méditations). Hainbat aldaera ditu eta galtzeko arrisku larrian dago.

 Okzitano-erromantze hizkuntzak:
 Katalana (català, XII. mende bukaera). Valentziera haren aldaera da.
 Okzitaniera (occitan edo lenga d'òc, X. mende bukaera). Oc hizkuntzaren barne hainbat mintzaira sartzen dira (lemosiera, auverniera, vivaro-alpinera, languedocera, proventzera eta gaskoia). Patois mespretxuzko izenaz ere ezaguna da.

 Erretro-erromantze hizkuntzak
 Erromantxea (rumantsch). Bost dialekto idatzi ditu.
 Inter-erromantxera (rumantsch grischun). Erromantxe batua, erromantxe dialektoek maila jasoan erabiltzeko adierazpidea izan dezaten egindako saioa.
 Ladinera (ladín).
 Friuliera (furlan).

 Errumaniera (română, XV. mendea):
 Dakoerrumaniera, oro har, errumaniera deitua. Hainbat aldaera ditu:
 Moldaviera.
 Valakiera.
 Transilvaniera.
 Istrio-errumaniera. Galtzeko arrisku larrian.
 Megleno-errumaniera (edo meglenita).
 Mazedo-errumaniera (edo arumaniera).

 Sardiniera (sardu edo limba sarda, XI. mendea). Hainbat dialektotan banatua:
 Campidaera.
 Logudorera.
 Nugorera.

Goikoez gain, badira egile batzuen iritziz hizkuntza estatusa duten beste hainbat hizkuntza. Horrela, oïl hizkuntzen barnean, normandiera, xanpainera edota galoa aipa ditzakegu, besteak beste. Italiar hizkuntzen artean, veneziera, emiliano-romagnoloa edota ligurierarekin gauza bera gertatzen da.

Horrekin batera, trantsiziozko hainbat mintzairen izaera ere zalantzazkoa da, benasquerarekin gertatzen den bezala (katalana eta aragoieraren artekoa, nahiz eta gehienetan bigarrenaren aldaera gisa hartu). Halaber, hainbat egileren aburuz, galizierak eta portugesak hizkuntza bera osatze dute (galaikoportugesa), nahiz eta galizierak gaztelaniaren gertuko ortografia bereganatu duen.

 Kreolerak 
XV. mende bukaeratik aurrera, Europako zenbait herrialdek aurrera eramandako esperientzia kolonialistaren eraginez, erromantze hizkuntzak (gaztelania, portugesa eta frantsesa, batez ere) mundu osoan zehar hedatu dira. Hala ere, hainbat lekutan bertako hizkuntzekin edota beste atzerritar hizkuntza batzuekin nahastu ziren eta kreolera izena hartzen duten mintzairak sortu. Hona hemen kreolera nagusietako batzuk:

 Frantsesean oinarritutako kreolerak
 Haitiko kreolera
 Patois (Jamaikako kreolera)
 Gaztelanian oinarritutako kreolerak
 Chavacano (Filipinak)
 Palenquero (Kolonbia)
 Llanito (Gibraltar)
 Portugesean oinarritutako kreolerak
 Papiamento (Nederlandar Antillak eta Aruba)

 Asmatutako hizkuntza eratorriak 
Hizkuntza erromantzeetan oinarritzen dira. Hizkuntza guztien artean neutral izateko saiakera egiteko asmoa zuten. Haien artean, esperantoa, interlingua eta romanica ditugu.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Indoeuropar hizkuntzak
 Judu-erromantze hizkuntzak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erromantze hizkuntzak