Abuztuaren 12

Abuztuaren 12a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita laugarren eguna da, 225.a bisurteetan. 141 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1522 – Gaztelarrek Amaiurko gaztelua leherrarazi eta suntsitu zuten. Aste batzuk lehenago gaztelua hartu zuten, Nafarroako Erresuma berreskuratzeko ahaleginean bertan ziren nafarrak garaitu ostean.
 1872 – Santa Kruz apaizak ihes egin zuen preso zuten Aramaioko udaletxetik. Hamaika orduz egon zen ezkutatuta ibaian sartuta, kanabera baten bidez arnasa hartuz. Aramaioar batek lagundu zion handik ezkutuan ateratzen.
 1912 – 141 arrantzale hil ziren Bermeotik gertuko uretan bat-bateko enbata batek harrapatuta.

 Mundua 
 1480 – Otrantoko gudua: Otomandar Inperioko tropek 800 kristauri burua moztu zieten islamera ez aldatzeagatik.
 1522 – Amaiurko gaztelua suntsitu eta erre zuten gaztelarrek, azkeneko bataila gaztelarrek irabazi ondoren.
 1833 – Chicago fundatu zuten.
 1836 – La Granjako jaikialdi militarra
 1898 – Armistizioak Espainia eta Estatu Batuen arteko gerraren amaiera ekarri zuen.
 1914 – Lehen Mundu Gerra: Britainia Handiak Austria-Hungariako Inperioari gerra deklaratu zion.
 1948 – Gobernu estatubatuarrak Hego Koreako gobernua soilik onartu zuen.
 1952 – Poeta Erailen Gaua: hamahiru intelektual judu entzutetsu erail zituzten Moskun.
 1953 – SESBeko gobernuak bere lehen hidrogeno-bonba lehertarazi zuen.
 1978 – Japoniak eta Txinako Herri Errepublikak euren arteko bake eta adiskidetasun akordioa sinatu zuten.
 2000 – K-141 Kursk urpekontzi nuklear errusiarra Barentseko itsasoan hondoratu zen eta tripulazioko 118 kideak hil ziren.
 2015 – Tianjin hiri txinatarrean gertatutako eztandek 139 hildako eta 34 desagertutako eragin zituzten.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1927 – Wings ("Hegalak") filma estreinatu zen, William A. Wellmanek zuzendu eta Clara Bow, Charles "Buddy" Rogers, Richard Arlen eta Gary Cooper aktoreek antzeztu zuten.
 1970 – Soldier Blue ("Soldadu Urdin") filma estreinatu zen, Ralph Nelsonek zuzendu eta Candice Bergen, Peter Strauss eta Donald Pleasence aktoreek antzeztu zutelarik.
 2005 – Four Brothers ("Lau Anai") filma estreinatu zen, Mark Wahlberg, Tyrese Gibson, André Benjamin eta Garrett Hedlund aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1851 – Isaac Merrit Singer-ek josteko makina patentatu zuen Boston-en.
 1877 – Asaph Hallek Phobos eta Deimos, Marteren bi sateliteak, aurkitu zituen.
 1908 – Detroit-eko Ford Motor Company lantegiak lehenengo Ford Model T autoa aurkeztu zuen.
 1960 – NASAk Echo I, lehenengo komunikazio-satelitea aireratu zuen.
 1981 – IBMk PC-a edo Personal Computer-a (Ordenagailu Pertsonala) merkaturatu zuen.
 2018 – Parker eguzki zunda jaurtiki zen. NASAren espazio zunda hau Eguzkiaren fotosfera edo "zorutik" 6,2 milioi kilometrora hurbilduko da eta gutxi gorabehera 700,000 km/h abiaduran bidaiatuko du.

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 2007 – Nagore Otaño amazona gipuzkoarra hil zen istripuz, Donostiako hipodromoko zaldi-lasterketa batean parte hartzen ari zela.

 Mundua 
 1964 – Hegoafrika Joko Olinpikoetatik kanpo utzi zuten bere politika arrazista zela eta (apartheid-a).
 1984 – Los Angeleseko (AEB) Joko Olinpikoak hasi ziren Ekialdeko herrialdeen boikotarekin, aurreko jokoetan (Moskun) estatubatuarrek eginiko boikotari erantzunez.

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1585 – Pedro Urbina, euskal apezpiku eta politikaria (h. 1663).
 1793 – Auguste Andrade, lapurtar abeslari eta musikagilea (h. 1843).
 1803 – Francisco Hormaetxe, bizkaitar politikaria (h. 1862).
 1820 – Jose Maria Iparragirre, euskal olerkari eta musikagilea (h. 1881).
 1892 – Mariano Arrate, gipuzkoar futbolaria (h. 1963).
 1897 – Jose Maria Agirre Gonzalo, gipuzkoar enpresaburua (h. 1988).
 1905 – Jose Maria Oriol, bizkaitar politikari frankista, enpresaburua eta finantzaria eta Bilboko alkatea (h. 1985).
 1924 – Xabier Gereño, euskal idazlea eta ohorezko euskaltzaina (h. 2011).
 1938 – Gérard Poulet, lapurtar biolin-jotzaile klasikoa.
 1960 – Javier Madrazo, bizkaitar politikaria, Ezker Batua Berdeaken koordinatzaile nagusi ohia.
 1962 – Gonzalo Argiñano, bizkaitar futbolari ohia.
 1964 –
 Aitor Begiristain, Txiki Begiristain, gipuzkoar futbolari ohia.
 Xabier Mikel Errekondo, gipuzkoar eskubaloi jokalaria eta politikaria.
 1966 – Juan Ramón Viles, gipuzkoar musikaria, Duncan Dhu taldeko kide-ohia, eta politikaria.
 1969 – Lutxo Egia, euskal idazlea, Santanderren.
 1971 – Jasone Osoro, gipuzkoar idazlea.
 1972 – Iraide Ibarretxe, bizkaitar hizkuntzalaria, ikerlaria eta katedratikoa.
 1973 – Joseba Beloki, gipuzkoar txirrindulari ohia.
 1978 – Josu Bergara López, bizkaitar politikari jeltzalea.
 1980 – Sara Cozar, euskal aktorea.
 1982 – Ainhize Hurtado, bizkaitar ehungintzako artista.
 1983 – Joseba Otaegi, gipuzkoar aizkolaria.
 1985 – Igone Amesti, bizkaitar mezzosopranoa, abesbatza-zuzendaria eta musika-irakaslea.
 1988 – Amaia Castorene, baxenabartar sukaldaritza-blogaria, telebistako kolaboratzailea eta bertsolaritzako gai-jartzailea.
 1993 – Julen Amezketa, nafar txirrindularia.

 Mundua 
 1452 – Abraham Zacuto, judu matematikari, astronomo eta historialaria (h. ).
 1503 – Kristian III.a Danimarkakoa, Danimarkako eta Norvegiako erregea (h. 1559).
 1566 – Elisabet Klara Eugenia Austriakoa, Espainiako infanta (h. 1633).
 1604 – Tokugawa Iemitsu, Tokugawa shogunerriko hirugarren shoguna (h. 1651).
 1674 – Philippe de Champaigne, frandriar-frantziar margolari eta marrazkilaria (j. 1602).
 1756 – Federico Gravina, espainiar militarra (h. 1806).
 1762 – Jurgi IV.a Erresuma Batukoa, Erresuma Batua eta Britainiar Jabegoen erregea (h. 1830).
 1774 – Robert Southey, ingeles poeta, historialaria, biografoa eta itzultzailea (h. 1843).
 1800 – Jean-Jacques Ampère, frantziar filologoa (h. 1864).
 1825 – Vito D'Ancona, italiar margolaria (h. 1884).
 1831 – Helena Blavatsky, errusiar idazle, okultista eta teosofoa (h. 1891).
 1836 – Teresa González de Fanning, perutar hezitzaile aitzindaria eta idazlea (h. 1918)
 1856 – Eduardo Dato, espainiar politikaria (h. 1921).
 1860 – Klara Hitler, Adolf Hitlerren ama (h. 1907).
 1861 – Luigi Galleani, estatu batuetan aritu zen italiar anarkista (h. 1931).
 1866 – Jacinto Benavente, espainiar idazlea, 1922ko Literaturako Nobel Saria (h. 1954).
 1871 – Gustavs Zemgals, Letoniako presidentea (h. 1939).
 1876 – Mary Roberts Rinehart, estatubatuar idazlea (h. 1958).
 1880 – Radclyffe Hall, ingeles olerkari eta idazlea (h. 1943).
 1881 – Cecil B. DeMille, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1959).
 1887 – Erwin Schrödinger, austriar fisikaria, 1933ko Fisikako Nobel Saria (h. 1961).
 1894 – Albert Leo Schlageter, freikorps paramilitar alemanen partaidea (h. 1923).
 1904 – Aleksei Nikolaevitx Errusiakoa, Errusiako tsarevitxa (h. 1918).
 1905 –
 Hans Urs von Balthasar, suitzar teologo eta apaiz katolikoa (h. 1988).
 Juana Capdevielle, espainiar edagogo, liburuzaina eta artxibozaina (h. 1936).
 1907 –
 Étienne Hajdú, hungariar jatorriko eskultorea (h. 1996).
 Benjamin Sheares, Singapurreko 2. presidentea (h. 1981).
 Miguel Torga, portugaldar idazlea (h. 1995).
 1909 – Mary Jayne Gold, naziengandiko iheslarien estatubatuar laguntzailea (h. 1997).
 1910 – Yusof Ishak, Singapurreko lehendabiziko presidentea (h. 1970).
 1911 – Mario Moreno, Cantinflas, mexikar aktore eta umorista (h. 1993).
 1912 – Samuel Fuller, estatubatuar zinema-zuzendaria (h. 1997).
 1914 – Kléber Dadjo, Togoko presidentea (h. 1989).
 1919 – Margaret Burbidge, britainiar astronomoa (h. 2020).
 1922 –
 Virtudes González García, 13 arrosak taldeko emakumea (h. 1939).
 Miloš Jakeš, txekoslovakiar politikari komunista, Txekoslovakiako Alderdi Komunistako idazkari nagusia (h. 2020).
 1923 – Ruth Stiles Gannett, estatubatuar idazlea (h. 2024).
 1924 – Muhammad Zia Ul-Haq, Pakistango diktadorea (h. 1988).
 1925 – Thor Vilhjálmsson, islandiar idazlea (h. 2011).
 1926 – John Derek, estatubatuar aktore, zinema zuzendari, gidoilari, ekoizle eta argazkilaria (h. 1998).
 1928 – Carlos Rojas, kataluniar idazle eta unibertsitate-irakaslea (h. 2020).
 1929 – Charles Moore, estatubatuar atleta (h. 2020).
 1930 – George Soros, jatorri juduko hungariar-estatubatuar aberatsa, inbertitzailea eta filantropoa.
 1931 – William Goldman, estatubatuar eleberrigile, antzerki-idazle, eta gidoigilea (h. 2018).
 1932 – Sirikit, Thailandiako erregina ezkontidea (h. 2025).
 1933 – Anita Gradin, suediar kazetari eta politikaria (h. 2022).
 1935 – John Cazale, estatubatuar aktorea (h. 1978).
 1936 – André Kolingba, Afrika Erdiko Errepublikako presidentea (h. 2010).
 1939 – George Hamilton, estatubatuar aktorea.
 1940 – Tony Allen, nigeriar musikaria (h. 2020).
 1941 –
 Réjean Ducharme, frantsesezko kanadar idazlea (h. 2017).
 Letícia Román, italiar aktorea.
 1942 –
 Koji Funamoto, japoniar futbolaria.
 Bianca Pitzorno, italiar idazle eta itzultzailea.
 B. Ramakrishna Reddy, indiar hizkuntzalaria.
 1944 – Lina Marín, mexikar aktorea (h. 1989).
 1945 – Jean Nouvel, frantziar arkitektoa.
 1949 –
 Fernando Collor de Mello, Brasilgo presidente ohia.
 Mark Knopfler, eskoziar abeslari, gitarra-jotzaile eta musika egilea eta Dire Straits taldearen sortzailea.
 Julien Lepers, frantziar kazetaria.
 Carmen Olmedo Checa, espainiar politikari sozialista eta feminista (h. 2015).
 1953 – 
 Carlos Mesa, Boliviako presidente ohia.
 Charles Martin Wamika, ugandar apezpiku katolikoa (h. 2025).
 1954 –
 François Hollande, Frantziako presidentea.
 Sam J. Jones, estatubatuar aktore eta telebista aurkezlea.
 Pat Metheny, estatubatuar jazz musikagilea eta gitarrista.
 1957 –
 Ellen Marie Vars, samieraz idazten duen emakume idazlea.
 Manuela M. Veloso, portugaldar-estatubatuar ikertzailea eta irakaslea, robotikan eta adimen artifizialean aditua.
 1959 – Javier Zubillaga, errioxar futbolari ohi eta entrenatzailea.
 1960 –
 Laurent Fignon, frantziar txirrindularia (h. 2010).
 Alberto Jiménez-Becerril, PPko espainiar politikaria (h. 1998).
 1961 – Violeta Bermúdez, Peruko lehen ministroa.
 1962 – Shigetatsu Matsunaga, japoniar futbolari ohia.
 1966 – Dalila Ennadre, marokoar film-zuzendaria (h. 2020).
 1970 – Mariola Fuentes, espainiar aktorea.
 1971 –
 Michel Koeniguer, frantziar komikigilea (h. 2021).
 Pete Sampras, estatubatuar tenis jokalari ohia, ATP sailkapenaren lehen postuan denbora gehien egondako tenislaria (286 aste).
 1973 –
 Emma Roca, kataluniar korrikalari eta eskiatzailea, mendiko lasterketen aitzindaria eta emakumezkoen erreferentea (h. 2021).
 Muqtada al-Sadr, irakiar ajatolah xiia.
 1974 – Loïc Lagadec, frantziar elizgizona.
 1975 – Casey Affleck, estatubatuar aktorea.
 1977 – Iva Majoli, kroaziar tenislari ohia.
 1980 – Boré Buika, ekuatoreginear jatorriko espainiar aktorea.
 1983 –
 Klaas-Jan Huntelaar, herbeheretar futbolari ohia.
 Meryem Uzerli, turko-alemaniar aktore eta modeloa.
 1989 – 
 Scott Bamforth, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
 Charlène Guignard, frantziar-italiar izotz gaineko patinatzaile olinpikoa.
 1991 – Lakeith Stanfield, estatubatuar aktorea eta musikaria.
 1992 – Cara Delevingne, ingeles modelo eta aktorea.
 1994 – Joselyn Brea, venezuelar-espainiar kirolaria, triatloian eta duatloian aditua.
 1996 – 
 Arthur Melo, brasildar futbolaria.
 Ilona Maher, estatubatuar erizaina eta errugbi jokalaria.
 2000 – Niamh Fisher-Black, zeelandaberritar txirrindularia.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1041 – Urraka Gartzia, Nafarroako infanta eta Gaztela eta Gaskoniako kondeen emaztea.
 1128 – Margarita Iruñekoa, Iruñeko Erresumako infanta Siziliako Erresumako erregina ezkontidea (j. 1128).
 1156 – Zuria Nafarroakoa, Nafarroako printzesa.
 1283 – Zuria Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infanta (j. 1226).
 1402 – Karlos Nafarroakoa, Nafarroako infantea (j. 1397).
 1660 – Sebastián Hurtado de Corcuera, arabar militarra, Panamán gobernari eta Filipinetan eta Kanarietan kapitain jenerala, Tenerifen (j. 1587).
 1836 – Bartolome Oteitza, nafar elizgizon eta politikaria (j. 1774).
 1864 – Eustasio Amilibia, Gipuzkoako diputatu nagusia eta Donostiako alkatea (j. 1801).
 1883 – Ramón Ortiz de Zárate, euskal idazlea (j. 1817).
 1936 –
 Felisa Aguado Sainz, nafar etxekoandrea eta PCEko kidea, fusilatua (j. 1872).
 Nicasio Sierra, nafar klaretar apaiza, Barbastron fusilatua (j. 1890).
 1939 – Juan Bautista Eguzkitza, euskal idazle eta itzultzailea (j. 1875).
 1998 – Jesús Loroño, euskal txirrindularia (j. 1925).
 2000 – Joxe Urbieta Takolo, gipuzkoar mendizale eta alpinista (j. 1941).
 2004 – Sebastián Ontoria, gipuzkoar futbolari, gudari eta gerra-presoa (j. 1920).
 2014 – Irene Ibaibarriaga, bizkaitar erraketista (j. 1918).
 2018 – Manuel Erice, nafar kazetaria (j. 1965).
 2020 – Maritxu Gaztelumendi Urruzola, gipuzkoar euskaltzalea, irakaslea eta idazlea (j. 1938).

 Mundua 
 K. a. 30 – Kleopatra Egiptoko erregina, bere buruaz beste eginda.
 875 – Luis II.a Italiakoa, Italiako erregea (j. 825).
 1335 – Moriyoshi Printzea, japoniar shoguna (j. 1308).
 1484 – Sixto IV.a, aita santua (j. 1414).
 1525 – Hans Müller von Bulgenbach, Alemaniar nekazarien gerrako buruzagi nekazaria.
 1546 – Francisco de Vitoria, gaztelar domingotar fraidea eta teologoa (j. ).
 1612 – Giovanni Gabrieli, italiar organo-jotzaile eta musikagilea (j. 1557).
 1633 – Jacopo Peri, italiar operagilea (j. 1561).
 1648 – Ibrahim I.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1615).
 1689 – Inozentzio XI.a, aita santua (j. 1611).
 1730 – Benedikta Henrieta Palatinatukoa, Alemaniako printzesa (j. 1652).
 1750 – Rachel Ruysch, herbeheretar margolaria (j. 1664).
 1812 – Anna Strong (espioia), estatubatuar abertzalea (j. 1740).
 1827 – William Blake, ingeles idazle eta margolaria (j. 1757).
 1848 – George Stephenson, ingeles ingeniaria, lurrunezko lokomotoraren diseinatzailea (j. 1781).
 1857 – William Conybeare, britainiar geologo eta paleontologoa (j. 1787).
 1891 – James Russell Lowell, estatubatuar olerkari, kritikari, argitaratzaile eta diplomazialaria (j. 1819).
 1895 – María Ruiz de Burton, mexikar-estatubatuar idazlea (j. 1832)
 1900 – Wilhelm Steinitz, austriar xake jokalaria, lehenbiziko munduko xake txapelduna (j. 1836).
 1901 – Adolf Erik Nordenskiöld, suediar jatorriko finlandiar esploratzailea eta naturalista (j. 1832).
 1911 – Jozef Israëls, Hagako Eskolako herbeheretar margolaria (j. 1824).
 1918 – Mercedes de Velilla, espainiar idazlea, antzerkigilea eta olerkaria (j. 1852)
 1920 – María Luisa Chicote, kataluniar-martxar poeta (h. 1989)
 1922  Arthur Griffith, irlandar lider abertzalea (j. 1872).
 1928 – Leoš Janáček, txekiar konposatzailea (j. 1854).
 1932 – Cecilia de Madrazo, espainiar piano jolea, oihal bildumatzailea eta Mariá Fortuny Marsal pintorearen emaztea (j. 1846).
 1940 – Nikolai Triik, estoniar margolaria (j. 1884).
 1951 – Christianus Cornelius Uhlenbeck, herbeheretar hizkuntzalari eta antropologoa (j. 1866).
 1955 –
 James B. Sumner, estatubatuar kimikaria, 1946ko Kimikako Nobel Saria (j. 1887)
 Thomas Mann, alemaniar idazlea, 1929ko Literaturako Nobel Saria (j. 1875).
 1964 – Ian Fleming, ingeles idazlea, James Bond pertsonaiaren sortzailea (j. 1908).
 1973 –
 Walter Rudolf Hess, suitzar sendagile eta fisiologoa, 1949ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1881).
 Karl Ziegler, alemaniar kimikaria, 1963ko Kimikako Nobel Saria (j. 1898).
 1976 – Sofia Pomba Guerra, portugaldar farmazialaria eta ekintzaile politikoa (j. 1906).
 1979 – Ernst Chain, germano-britainiar biokimikaria, 1945eko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1906).
 1982 – Henry Fonda, estatubatuar aktorea (j. 1905).
 1985 – Manfred Winkelhock, alemaniar 1 Formulako gidaria (j. 1951).
 1988 – Jean-Michel Basquiat, estatubatuar graffitigile, margolari eta marrazlea (j. 1960).
 1989 –
 Mo Anthoine, britainiar mendizale eta alpinista (j. 1939).
 William Shockley, ingeles fisikaria, 1956ko Fisikako Nobel Saria (j. 1910).
 1992 – John Cage, estatubatuar musikagile eta piano-jotzailea (j. 1912).
 1996 – Viktor Hambardzumyan, sobietar astrofisikaria (j. 1908).
 1997 – Luther Allison, estatubatuar blues musikaria, Ameriketako blues gitarra jotzaile handienetakoa (j. 1939).
 2000 – Loretta Young, estatubatuar aktorea (j. 1913).
 2003 – Walter J. Ong, estatubatuar hezitzailea, abadea, maisua, historiatzaile kulturala, linguista eta filosofoa (j. 1912).
 2004 – Sir Godfrey Hounsfield, ingeles ingeniari elektriko eta asmatzailea, 1979ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1919).
 2005 – John Loder, CRASS anarkopunk musika taldearen sortzailetako bat (j. 1946).
 2010 – Guido de Marco, Maltako presidentea (j. 1931).
 2014 – Lauren Bacall, estatubatuar aktorea (j. 1924).
 2016an hilik aurkitua – Hande Kader, turkiar emakumezko ekintzaile transexuala (j. 1993?).
 2018 – Samir Amin, egiptoar ekonomialari marxista (j. 1931).
 2019 – José Luis Brown, argentinar futbolari eta entrenatzailea (j. 1956).
 2020 –
 Pavol Biroš, eslovakiar futbolaria (j. 1953).
 Gergely Kulcsár, hungariar xabalina jaurtilaria (j. 1934).
 2021 – Karl-Friedrich Haas, alemaniar atleta (j. 1931).
 2022 –
 Natalia LL, poloniar artista kontzeptualista (j. 1937).
 Wolfgang Petersen, alemaniar zinema zuzendaria (j. 1941).
 2024 –
 Zaid al-Rifai, Jordaniako lehen ministroa (j. 1936).
 Márcio Souza, brasildar eleberrigile, antzerkigile eta zinemagilea (j. 1946).
 2025 – 
 Aino Pervik, estoniar idazle eta itzultzailea (j. 1932).
 Joseph Willy Romélus, haitiar apezpiku katolikoa (j. 1931).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Gohiatz eta Ahurt/Ahurti (Ur).
 Santa Klara: Zarautz

 Kanpo estekak 

Abuztuaren 11 | Urteko egutegi | Abuztuaren 13

Kategoria:Urteko egunak