Urriaren 31

Urriaren 31a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta laugarren eguna da, 305.a bisurteetan. 61 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1808 – Zornotzako gudua, Iberiar Penintsulako Gerrakoa.
 1980 – ETAk Juan de Dios Doval de Mateo zibila hil zuen Donostian, eta Jose Maria Perez López abokatua Hernanin.
 2010 – Donibane Lohizunen, haize bolada bortitz batek eraikin baten aurka bultzatuta Kitesurflari bat hil zen.

 Mundua 
 1926 – Anteo Zamboni 15 urteko gazte anarkistak Benito Mussoliniren aurkako atentatua egin zuen Bolonian. Helburua ez zuen lortu eta faxistek bertan hil zuten.
 1973 – Helikoptero batean egin zuten ihes IRAko hiru presok Dublingo Mountjoy  espetxetik.
 1980 – Jimmy Carter Ameriketako Estatu Batuarretako presidenteak Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren gaineko enbargoa aldarrikatu zuen.
 2006 – Pakistango armadak ustez terroristak hezteko erabiltzen zen eskola koraniko bat bonbardatu zuen Afganistango mugatik gertu, 80 lagun hil zirelarik.
 2007 – Espainiako Diputatuen Kongresuan Espainiako Oroimen Historikoaren Legea onartu zen, haren bidez Espainiako Gerra Zibilaren nahiz ondorengo Francoren diktadurako jazarpen eta bortizkeriaren biktimen errekonozimendua egin zen.
 2011 – Munduko biztanleria 7.000 miloi pertsonetara iritsi zen.
 2015 – Metrojet 9268 hegaldiak Sharm el-Sheikheko Nazioarteko Aireportutik (Egipto) atera ondoren istripua izan zuen. 224 gizabanako hil ziren: 219 errusiar, lau ukrainar eta bielorrusiar bat.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1724 – Georg Friedrich Händelen Tamerlano opera estreinatu zen, Londresen.
 1512 – Kapera sistinoko freskoak inauguratu zituzten.
 1996 – Irlandako Errepublikan TG4 irlanderazko telebista katea lehebizikoz aireratu zen.
 1997 – James Cameron kanadiar zinema zuzendariaren Titanic filma estreinatu zen.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1794 – John Dalton fisikari britainiarrak diskromatopsia edo daltonismoa ikusmenaren gaixotasuna aurkitu zuen.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 2015eko Munduko Errugbi Txapelketa: Zeelanda Berria garaile izan zen.
 2020ko Sei Nazioen Txapelketaren azken partida jokatu zen. Ingalaterrak 29. aldiz irabazi zuen txapelketa.

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1749 – Santos Angel Otxandategi, bizkaitar arkitektoa (h. 1802).
 1825 – Charles Martial Lavigerie, lapurtar kardinala (h. 1892).
 1832 – Juan Bautista Belaunzaran, Patxi Bakallo, gipuzkoar bertsolaria (h. 1896).
 1906 – Jose Maria Iribarren, nafar abokatu, kazetari, hiztegigile, paremiologo eta idazlea (h. 1971).
 1908 – Francis Daguerre, lapurtar errugbilaria, Saint-Pierre eta Mikelunen (h. 1985).
 1914 – Jon Bilbao Azkarreta, euskal gaien ikertzaile eta bibliografoa, Puerto Ricon (h. 1994).
 1916 – Manuel Markinez, bizkaitar futbolari ohia.
 1917 – Raymond Duc, Ramuntcho, baxenafar soldadua (h. 1950).
 1933 – Florentino Goiburu, gipuzkoar bertsolari eta artzaina (h. 2012).
 1937 –
 Jaime Etxebarria, gipuzkoar belar hockey jokalari ohia.
 Jean Etxepare Landerretxe, euskal idazlea (h. 1961).
 1942 – Patxi Uribarren, arabar karmeldar, idazle eta euskaltzaina.
 1945 –
 José Miguel Espinosa, bizkaitar igerilaria (h. 2024).
 Pedro Tabar, UPNko nafar politikaria.
 1954 – Jexux Arzallus, gipuzkoar bertsolaria.
 1956 – Belen Greaves, bizkaitar politikaria.
 1960 – Txelo Auzmendi Jimenez, arabar terapeuta eta politikaria.
 1963 –
 Jose Luis Astiazaran, Errealeko presidente ohia, Mexiko Hirian.
 Jean-Philippe Mallé, frantziar politikaria, Baionan.
 1965 – Mario Zorrilla, bizkaitar aktorea.
 1966 – Julio Barcina, bizkaitar txirrindulari ohia.
 1967 – Miguel Ángel Pérez Lasa, gipuzkoar futbol arbitroa.
 1979 – Soraya Prieto Fernández, arabar kimikaria.
 1981 – Igotz Garde, nafar futbolari ohia.
 1983 – Arkaitz Diaz Gorostegi, gipuzkoar traineru-estropadetako patroia.
 1984 – Jon Orbegozo, gipuzkoar futbolaria.
 1986 – Iosu Esnaola, gipuzkoar futbolaria.
 1987 –
 Xabier Etxeita, bizkaitar futbolaria.
 Garazi Martin, bizkaitar arraunlaria.
 1995 – Jon Agirrezabala, bizkaitar futbolaria.
 1997– Naroa Elizalde Etxekolonea, zubietar pilotaria (h. 2025).

 Mundua 
 1291 – Philippe de Vitry, frantziar musikagilea, musikako teorialaria, Erromatar Eliza Katolikoko apezpikua eta latinezko poeta (h. 1361).
 1343 – Fernando I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (h. 1383).
 1391 – Eduardo I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (h. 1438).
 1424 – Ladislao III.a Poloniakoa, Poloniako, Hungariako eta Kroaziako errege eta Lituaniako Dukerri Handiko duke gorena (h. 1444).
 1632 – Johannes Vermeer, herbeherear margolari barrokoa (h. 1675).
 1638 – Meindert Hobbema, holandar margolari eta marrazkilaria (h. 1709).
 1705 – Klemente XIV.a, aita santua (h. 1774).
 1722 – Ulrika Hesse-Kasselgoa, alemaniar printzesa, dukesa ezkontidea (h. 1787)
 1740 – Philip James Loutherbourg, frantziar-britaniar margolaria (h. 1812).
 1760 – Katsushika Hokusai, japoniar margolari, marrazkilari eta grabatzailea (h. 1849).
 1767 – María Isidra de Guzmán y de la Cerda, Espainian Hizkuntzan unibertsitateko doktore-gradua eta Hizkuntza Ohorezko Akademikoaren duintasuna lortutako lehen emakumea (h. 1803).
 1769 – Juan Egaña, txiletar politikaria eta idazlea (h. 1836).
 1790 – Francisco Javier de Istúriz, Espainiako presidentea (h. 1871).
 1795 – John Keats, ingeles poeta erromantikoa (h. 1821).
 1815 – Karl Weierstrass, alemaniar matematikaria (h. 1897).
 1816 – Philo Remington, estatubatuar industrialaria, bere izena daraman fusilaren asmatzailea (h. 1889).
 1821 – Karel Havlíček Borovský, txekiar idazle, olerkari, kritikari, politikari, kazetari eta argitaratzailea (h. 1856).
 1828 – Joseph Wilson Swan, britainiar kimikaria (h. 1914).
 1835 – Adolf von Baeyer, alemaniar kimikaria, 1905eko Kimikako Nobel Saria (h. 1917).
 1838 – Luis I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (h. 1889).
 1851 – Luisa Suediakoa, Danimarkako erregina ezkontidea (h. 1926).
 1854 – Otto Sverdrup, norvegiar esploratzaile polarra (h. 1930).
 1857 – Axel Munthe, suediar psikiatra eta idazlea (h. 1949).
 1860 – Juliette Gordon Low, estatubatuar idazlea, AEBko neskato-eskaut taldeen sortzailea (h. 1927)
 1873 – David Randall-MacIver, ingeles jatorriko estatubatuar arkeologo eta antropologoa (h. 1945).
 1874 – Kuhne Beveridge, estatubatuar eskultorea eta aktorea (h. XX. mendea)
 1875 – Vallabhbhai Patel, Indiako estatu-gizona (h. 1950).
 1876 – Natalie Clifford Barney, estatubatuar idazle, poeta eta eleberrigilea (h. 1972).
 1880 – Julia Peterkin, estatubatuar idazlea (h. 1961).
 1883 – Marie Laurencin, frantziar margolaria (h. 1956).
 1885 – Karl Radek, sobietar politikaria eta kazetaria (h. 1939).
 1887 – Chiang Kai-shek, Txinako gobernuburua (h. 1975).
 1889 – María Sánchez Arbós, espainiar maistra eta pedagogoa (h. 1976).
 1892 – Alexander Alekhine, errusiar xake jokalaria (h. 1946).
 1895 – Basil Liddell Hart, britainiar militar , historialari militarra eta teoriko militarra (h. 1970).
 1896 – Petiso Orejudo, argentinar serieko hiltzailea (h. 1944).
 1898 – Alfred Sauvy, frantziar estatistikaria, demografoa eta ekonomista (h. 1990).
 1902 –
 Carlos Drummond de Andrade, brasildar olerkaria (h. 1987).
 Abraham Wald, errumaniar estatistikari nabarmena (h. 1950).
 1903 –
 Bertrand de Jouvenel, frantziar idazle eta politikaria (h. 1987).
 María Teresa León, 27ko belaunaldiko espainiar idazlea (h. 1988).
 Joan Violet Robinson, ingeles ekonomialaria (h. 1983).
 1920 –
 Takashi Kano, japoniar futbolaria (h. 2000).
 Dedan Kimathi, Kenyaren independentziaren aldeko borrokalaria (h. 1957).
 Helmut Newton, alemaniar moda-argazkilaria (h. 2004).
 Fritz Walter, alemaniar futbolaria (h. 2002).
 1922 –
 Barbara Bel Geddes, estatubatuar aktorea (h. 2005).
 András Hegedüs, Hungariako lehen ministroa (h. 1999).
 Norodom Sihanouk, Kanbodiako Erregea (h. 2012).
 1925 –
 Lee Grant, estatubatuar aktore eta zuzendaria.
 Charles Willard Moore, estatubatuar arkitektoa (h. 1993).
 John A. Pople, britainiar kimikari teorikoa, 1998ko Kimikako Nobel Saria (h. 2004).
 1929 –
 Bud Spencer, italiar aktorea (h. 2016).
 Fumio Watanabe, japoniar aktorea (h. 2004).
 1930 – Michael Collins, estatubatuar astronauta (h. 2021).
 1935 – Mohamed Hussein Tantawi, Egiptoko Arabiar Errepublikako presidentea (h. 2021).
 1936 – Michael Landon, estatubatuar aktore, ekoizle zuzendari eta gidoilaria (h. 1991).
 1937 – Jean-Louis Servan-Schreiber, frantziar kazetaria, saikeragilea eta giza eskubideen aldeko aktibista (h. 2020).
 1938 – Luz Marina Zuluaga, kolonbiar modeloa (h. 2015)
 1939 –
 Ali Farka Touré, maliar abeslari eta gitarra-jotzailea (h. 2006).
 Amalia Miranzo, espainiar irakaslea, politikaria eta sindikalista (h. 2014).
 1941 –
 Sally Kirkland, estatubatuar aktorea (h. 2025).
 Abel Matutes, espainiar politikaria, abokatua eta enpresaburua.
 1942 –
 George Brizan, Grenadako lehen ministroa (h. 2012).
 David Ogden Stiers, estatubatuar aktorea (h. 2018).
 1946 – Stephen Rea, irlandar aktorea.
 1947 –
 Carmen Alborch, espainiar politikaria eta idazlea (h. 2018).
 Herman Van Rompuy, Europar Batasuneko Kontseiluko lehen lehendakaria.
 1950 –
 John Candy, kanadar aktorea (h. 1994).
 Zaha Hadid, irakiar jatorriko britainiar arkitekto dekonstruktibista (h. 2016).
 Marcela Tinayre, argentinar irrati eta telebistako enpresaburua eta irrati eta telebistako aurkezlea.
 1951 – Luis Antonio de Villena, espainiar idazlea, poeta, narratzailea eta saiakera-idazlea.
 1953 –
 José Alberto Costa, portugaldar futbolari ohia.
 Carlos Páez Rodríguez, 1972ko Uruguaiko Aireko Armadaren 571 hegaldiaren istripu eta odiseatik bizirik ateratako bat.
 1957 – Consuelo Rumí, espainiar psikologoa, irakaslea eta politikaria.
 1958 –
 Jeannie Longo, frantziar txirrindulari ohia, historiako hoberenetakoa.
 Simon Poidevin, australiar errugbilaria.
 1960 – Arnaud Desplechin, frantziar zinemagilea.
 1961 –
 Anna Güell Torne, kataluniar aktorea eta antzerki zuzendaria.
 Peter Jackson, zeelandaberritar zinema zuzendaria.
 Larry Mullen Jr., irlandar musikaria, U2 taldeko bateriajolea.
 1963 – Dunga, brasildar futbolari ohia.
 1964 – Marco van Basten, herbeheretar futbolari ohia, bere garaiko aurrelari onenetakoa.
 1966 –
 Christina Aguilar, pop eta dance generoetako thailandiar abeslaria.
 Adam "Ad-Rock" Horovitz, estatubatuar rap abeslaria, gitarra-jotzailea eta aktorea. Beastie Boys taldearen sortzailea.
 1971 – Tom Smith, eskoziar errugbilaria (h. 2022).
 1976 – Piper Perabo, estatubatuar aktorea.
 1977 – Chikara Fujimoto, japoniar futbolari ohia.
 1978 –
 Alfredo Anderson, panamar futbolari ohia.
 Franck Gastambide, frantziar aktore eta zinema zuzendaria.
 1980 – Kengo Nakamura, japoniar futbolaria.
 1986 – Día Sexto, espainiar rap-kantaria.
 1989 – Nanase Kiryu, japoniar futbolari ohia.
 2000 – Willow Smith, estatubatuar aktore, modelo eta abeslaria.
 2002 – Ansu Fati, ginear futbolaria.
 2005 – Leonor Borboikoa, Filipe VI.a Espainiakoa eta Letizia Ortizen alaba. Espainiako erresumarako oinordekoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1630 – Julian Kortazar, bizkaitar apaiza, Tucumángo apezpikua eta Bogotako artzapezpikua, Bogotan (j. 1576).
 1644 – Eneko Velez Gebarakoa, zazpigarren Oñatiko kondea, euskal herritar politikari eta diplomatikoa (j. 1566).
 1849 – José Antonio Ibarra, bizkaitar merkatari, enpresaburu eta industrialaria (j. 1774).
 1931 – Jean Barbier, euskal idazlea (j. 1875).
 1936 – Francisco Carrascón, nafar musikagilea, Madrilen fusilatua (j. 1876).
 1945 – Ignacio Zuloaga, gipuzkoar margolaria, Madrilen (j. 1870).
 1969 – Fidel Sarriegi, gipuzkoar idazlea (j. 1920).
 1980 – Juan de Dios Doval Mateo, Donostiako Zuzenbide Fakultateko irakaslea eta politikaria, ETAk eraila (j. 1943).
 1988 – Guy Petit, lapurtar politikaria (j. 1905).
 1999 – Denise Bellon, Ipar Euskal Herrian bizi izandako frantziar argazkilaria (j. 1902).
 2009 –
 Boni Fernandez, bilbotar txistularia (j. 1924).
 Alfonso Ventura, nafar kazetaria eta idazlea (j. 1926).

 Mundua 
 1214 – Leonor Ingalaterrakoa, Ingalaterrako Erresumako printzesa eta Gaztelako erregina ezkontidea (j. 1162).
 1448 – Joan VIII.a Paleologo, Bizantzioko enperadorea.
 1661 – Mehmet Koprülü, Koprülü dinastiaren sortzaile eta Inperio Otomanoko Bisir Handia.
 1732 – Viktor Amadeo II.a, Savoiako dukea, Siziliako erregea eta Sardiniako erregea (j. 1666).
 1744 – Leonardo Leo, italiar musikagile eta txelo-jotzailea (j. 1694).
 1793 – Jacques Pierre Brissot, frantziar kazetari, abolizionista eta iraultzailea, Girondarren buruzagia (j. 1754).
 1806 – Utamaro, japoniar grabatzailea (j. ).
 1851 – Petri II.a Petrović-Njegoš, Montenegroko apezpiku-printze, olerkari eta filosofoa (j. 1813).
 1860 – Thomas Cochrane, Erresuma Batuko Itsas Armadako almirantea (j. 1775).
 1866 – William Hopkins, ingeles geologo eta matematikaria (j. 1793).
 1867 – William Parsons, irlandar astronomoa eta parlamentuko ordezkaria (j. 1800).
 1881 – George W. De Long, estatubatuar militar eta esploratzailea (j. 1844).
 1884 – Marie Bashkirtseff, errusiar idazlea, margolaria eta eskultorea (j. 1858).
 1887 – José Oliver y Hurtado, espainiar historialari, arkeologo eta apaiz katolikoa (j. 1827).
 1918 –
 Egon Schiele, austriar margolaria (j. 1890).
 István Tisza, Hungariako lehen ministroa (j. 1861).
 1925 –
 Mikhail Frunze, Armada Gorriko komandantea (j. 1885).
 Max Linder, frantziar-zinema antzezlea (j. 1883).
 1926 –
 Harry Houdini, hungariar-estatubatuar ilusionista eta showmana (j. 1874).
 Anteo Zamboni, 15 urte zituelarik Benito Mussolini hiltzen saiatu zen italiar gaztea (j. 1911).
 1929 –
 António José de Almeida, Portugalgo presidente eta lehen ministroa (j. 1866).
 José Relvas, Portugalgo lehen ministroa (j. 1858).
 1939 – Otto Rank, austriar psikiatra (j. 1884).
 1943 – Max Reinhardt, austriar antzerki-zuzendaria eta zinemagilea (j. 1873).
 1945 – Prudencio Melo, espainiar artzapezpikua, Gasteizko apezpikua izandakoa (j. 1860).
 1950 – Sami al-Hinnawi, Siriako presidentea (j. 1898).
 1960 – H. L. Davis, estatubatuar eleberrigile eta olerkaria (j. 1894).
 1961 – Augustus John, galestar margolari, marrazkilari eta grabatzailea (j. 1878).
 1962 – Thomas Holenstein, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1896).
 1969 –
 Lola Membrives, argentinar-espainiar tonadilla-kantaria, sopranoa eta aktorea (j. 1885).
 Juana Rouco Buela, jantzigintzako langilea eta anarkista, Argentinako anarkosindikalismoaren pertsonaiarik garrantzitsuenetariko bat (j. 1889).
 1975 – María Luisa Muñoz de Vargas, XX. mendeko espainiar poeta, kazetaria, idazlea, antzerkigilea eta eleberrigilea (j. 1898)
 1976 – Eileen Gray, irlandar arkitekto, artista eta altzari diseinatzailea, arkitektura modernoaren aitzindarietako bat (j. 1878).
 1984 –
 Eduardo De Filippo, italiar antzerkigile, aktore, zuzendari eta gidoigilea (j. 1900).
 Indira Gandhi, Indiako Lehen Ministroa (j. 1917).
 1986 – Robert S. Mulliken, estatubatuar kimikari eta fisikaria, 1966ko Kimikako Nobel Saria (j. 1896).
 1988 –
 John Houseman, Errumanian jaiotako britainiar-estatubatuar aktore eta ekoizlea (j. 1902).
 Alfred Pellan, kanadar margolaria, marrazkigilea eta dekoratzailea, Kanadako artistarik garrantzitsuenetako bat (j. 1906).
 George Uhlenbeck, herbeheretar-estatubatuar fisikaria (j. 1900).
 1989 – Conrad Beck, suitzar musikagilea (j. 1901).
 1991 – Alexander Frick, Liechtensteingo lehen ministroa (j. 1910).
 1993 –
 Ramon Campabadal, kataluniar futbolari eta esku huskako pilotaria (j. 1909).
 Federico Fellini, italiar zinema zuzendaria, XX. mendeko ospe handienetakoa (j. 1920).
 River Phoenix, estatubatuar aktorea (j. 1970).
 1995 – Bill Rowling, Zeelanda Berriko 30. lehen ministroa (j. 1927).
 1996 – Marcel Carné, frantziar zinemagilea (j. 1906).
 2002 –
 Michail Stasinopoulos, Greziako presidentea (j. 1903).
 Raf Vallone, italiar antzezlea (j. 1916).
 2005 – Amrita Pritam, indiar idazlea, Punjabgo literaturako lehen emakume garrantzitsutzat hartua (j. 1919).
 2006 – Pieter Willem Botha, Hegoafrikako azken lehen ministroa eta lehendabiziko estatu presidentea, apartheid sistemaren sustatzailea (j. 1916).
 2007 –
 Modest Cuixart, kataluniar pintore, grabatzaile eta eszenografoa (j. 1925).
 Ray Gravell, galestar errugbilaria (j. 1951).
 2008 – Adelina Clara Hess de Souza, brasildar enpresaburu eta idazlea (j. 1926).
 2011 –
 Flórián Albert, hungariar futbolaria (j. 1941).
 Alfred Hilbe, Liechtensteingo lehen ministroa (j. 1928).
 Ali Saibou, Nigerko presidentea (j. 1940).
 2012 –
 Gae Aulenti, italiar arkitektoa (j. 1927).
 Fernando Díaz-Plaja, kataluniar historialaria, saiakeragilea eta narratzailea (j. 1918).
 2020 –
 Sean Connery, eskoziar zinema aktore eta ekoizlea (j. 1930).
 Javier Reverte, espainiar bidaiatu, idazle eta kazetaria (j. 1944).
 2021 –
 Dorothy Manley, ingeles atleta (j. 1927).
 Catherine Tizard, Zeelanda Berriko 16. gobernadore orokorra (j. 1931).
 2022 – Sharon Presley, estatubatuar liberal libertarioa, anarko-kapitalista, feminista indibidualista, idazlea, ekintzailea eta psikologiako irakaslea (j. 1943).
 2023 –
 Ken Mattingly, estatubatuar astronauta (j. 1936).
 Oleg Protopopov, errusiar patinatzaile-artistikoa (j. 1932).
 2024 – Manju Sharma, indiar bioteknologo eta botanikaria (j. 1940).
 2025 – 
 Ramdarash Mishra, indiar poeta, idazle eta irakaslea (j. 1924).
 Fatos Nano, Albaniako lehen ministroa (j. 1952).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Halloween eguna: Nagusiki herrialde anglosaxoietan ospatu ohi da.
 Sehaska egutegiko izendegia: Etxepare eta Janamari (Joana eta Mari izenak bat eginik).

 Kanpo estekak 

Urriaren 30 | Urteko egutegi | Azaroaren 1
Kategoria:Urteko egunak