Altzürükü

Altzürükü ([alt͡s̻yɾyky] edo [alt͡s̻y.yky]) Zuberoako mendebaldeko udalerri bat da, Arbaila eskualdekoa. 242 biztanle zituen 2018an.

 Izena 
Izenaren ahoskera [altsy'ɾyky] da. Lagunarteko hizkeran, r hori maiz erortzen da, eta silaba bereko ü bokala galduta, Altzükü ([al'tsyky]) esaten diote herriari. Euskalkietan, bokal arteko r galtze hori maiz gertatzen da lagunarteko hizkeran (delarik → delaik, zera → zea, eta abar).

Litekeena da Altzürükü euskal izena haltz hitzetik ekarria izatea.

Frantsesezko Aussurucq haren izenakPaul Raymond: Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque itxura hauek izan ditu: Aussuruc (1455, Duchesne Bilduma CXIV liburukiaDuchesne Bilduma, 99 - 114. Liburukiak, Oihenarten paperak, - Bibliothèque nationale de France), Ausseruc (1412, Nabarrengoseko notarioekNabarrengoseko notarioek - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques), eta Baionako paperetan:Baionako paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques et de la Mairie de Bayonne Ausuruc (1454), Sent-Martin d'Auçuruc (1471) eta Auserucus (1471).

Okzitanieraz Aussuruc du izena.

 Geografia 
 Ingurune naturala eta klima 
Altzürüküko altxor nagusietariko bat hango ondare geologikoa da, inguru hartako eremu karstikoa hain zuzen ere. Udalerrian, leize eta kobazulo asko daude oraindik esploratu gabe. Horietatik ezagunenetariko bat Nébélé izenekoa da, 1972tik aurrera esploratua.

 Kokalekua 
Herria Arbailen eta Iratiko oihanaren artean dago, Arbailen oinean; muga naturalak Harsüdürra mendikatea eta Aphanizeko ordokia ditu. Idoia ESTORNÉS ZUBIZARRETA: «Altzürükü», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

 Hidrografia 
Udalerria hainbat ibaik eta errekak zeharkatzen dute:
 Biduze ibaia: Aturriren ibaiadarra da, eta udalerrian jaiotzen da.
 Laurhibar ibaia: Errobiren ibaiadarra.
 Arangorena erreka.
 Azalegi erreka.

Ahüzki iturria ere udalerriko lurretan dago, izen bereko portuaren gainean (Bohokortia mendiaren magalean), Arbailen bihotzean. Bertara D-147 errepidea jarraituz hel daiteke. Propietate sendagarriak dituen ura famatua isurtzen da bertatik: horrek bisitari uholdea bertaratu zuenez, hotel bat eraiki zen iturritik hurbil. Iturrian bertan, Zuberoako ikur lehoiaren alboan, testu hau harrian grabatuta dago:

 Etxeak eta auzoak 
Hona hemen herriko auzoak:
 Altzürükü,
 Ahüzki (iturri handia),
 Bedekaral,
 Etxekolaz,
 Elnazü,
 Garraibi,
 Hidondo,
 Jaragoihen,
 Karkaatz,
 Kharrika Uxia,
 Lapiztoi,
 Uhalt.

 Udalerrri mugakideak 
 Muskildi eta Urdiñarbe iparraldean.
 Idauze-Mendi ipar-ekialdean.
 Donaixti-Ibarre (Nafarroa Beherea) ipar-mendebaldean.
 Gamere-Zihiga eta Ozaze-Zühara ekialdean.
 Behorlegi (Nafarroa Beherea) mendebaldean.
 Mendibe (Nafarroa Beherea) hego-mendebaldean.
 Altzai-Altzabeheti-Zunharreta hegoaldean.

 Historia 
Udalerriko lurretan dagoen Xaxixiloaga kobazuloko sabaian Goi-Paleolitoko pinturak aurkitu dira (monumentu izendaturik daude gaur egun). Harregi karbe ttipian egoiliarrak izan ziren neandertalak  Erdi Paleolitoa eta Homo sapiens goikoan . Neolitokoak, Brontze Arokoak eta Burdin Arokoak dira udalerriko mendi eta lepoetan barreiatuta dauden megalitoak: tumuluak, harrespilak eta zutarriak. Burdin Aroan Gaztelü mendixkan herri bata izan zitekeena jaso zen, bertako esparru gotortuaren aztarnek aditzera ematen dutenez.

Dena den XII. mendera arte itxaron behar da lehen aipamen idatziak agertzeko, oraindik ez zenean udalerria, Urdiñarbeko auzoa baizik.
Altzürükü Arbailetako mezulari-zerbitzuan edo messagerie zegoen, Basabürüa eta Pettarra arteko Zuberoako eskualdea (Zalgize-Doneztebe, Altzürükü eta Barkoxek osatuta)

 Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta (abelazkuntza, belardiak).

 Populazioa 
XIX. mendean 700 biztanle izatera iritsi zen Altzürükü, baina ordutik populazio galera etengabea izan zuen XXI. mendera arte. 2010eko hamarkadan 250 biztanle inguru baizik ez zituen.

 Politika 
 Agintaldia  Alkatea  Alderdia1983-1989Jean Etxebarne1989-2008Battitta Keheille2008-2014Jean Karrikaburu2014-2020Jean Karrikaburu

 Azpiegiturak 
Udalerriak haur-eskola bat du, Garaibie izenekoa.

 Kultura 
 Jaiak 
Herriko jaiak urriko azken asteburuan ospatzen dira eta hurrengo asteburuan berriz egiten dira.

 Euskara 
Altzürükün Basabürüako hizkeran egiten da, zubereraren aldaera.

 Ondasun nabariak 
250px|thumb|300px|Altzürüküko eliza.
 Urrutia gaztelua: egungo udaletxea da, herriaren erdian. XVI. mendeko jatorrizko eraikinetik dirauten aztarna bakarrak bi dorre biribil diraMérimée datu-basea.
 Eliza: muino batean dago, hilerriak inguratua. Bere hiru puntako kanpandorreak eredu hirukoiztarrari jarraitzen dio, Zuberoako beste hainbat elizaren antzeraPhilippe Veyrin, "Les Basques", 241. orr. - Arthaud, 1975 .

 Altzürükütar ospetsuak 
 Joan Batista Artxu (1811-1881), euskal idazlea.
 Epherre anaia euskaltzaleak: Gilen (1911-1974), Mixel (1932-1999), Ddiddue (1929-1974).
 Dominika Etxart (1933-2012), herri kantaria, Niko Etxarten aita.
 Niko Etxart (1953-), euskal rock eta folk kantaria.
 Patricia Karrikaburu (1988-), errugbilaria.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Arbailak
 Ahüzki

 Kanpo estekak 

  Altzürükü soule-xiberoa.fr webgunean