Legorreta

Legorreta Gipuzkoa herrialdeko udalerri euskaldun bat da, Goierri eskualdekoa. 2021. urtean 1440 biztanle zituen.

 Izena 

 Etimologia 
Izenaren etimologia oso eztabaidatua da, argia ez delako. Badirudi, Legorretak <<leku lehorra>> esan nahi duela. Hasiera duen legor izenak, lehorra dena adierazten du, eta amaieran duen kasuak -eta tokia edo lekua esan nahi du.

 Herritarrak 
Legorretako herritarrak legorretarrak dira. Halere, Goierriko kultura herrikoian, pikuak edo herriko hizkeran pikuk deitzen zaie.

 Geografia 
 Mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Albiztur eta Tolosa, ekialdean Ikaztegieta, Orendain eta Baliarrain, hegoaldean Altzaga eta mendebaldean Itsasondo udalerriak.

 Inguru naturala 
Oria ibaiak udalerria zeharkatzen du, eta horrekin bat egiten dute Zubiña, Zazpiturrieta eta Aldabe ibaiadarrek.

 Klima 
Legorretan, udak erosoak dira, neguak oso hotzak eta bustiak, eta urte osoan lainotuta egoten da. Urtean zehar, tenperatura normalean 3 ° C-tik 25 ° C-ra aldatzen da, eta oso gutxitan jaisten da -2 ° C-tik behera edo 31 ° C-tik gora igotzen da.

 Historia 

 Sorrera 
1399an Ordiziarekin batu zen, eta bien arteko lotura 1615 arte luzatu zen.Azkenean, 1615. urtean Legorretak Ordiziarekin zuen batasun hori hausten du. Eta hala bere historia berekaxa egiten hasten da. Legorretak "Herri Noble eta Leial" titulua jaso zuen 1615eko otsailaren 4ko Errege pribilegioaren indarrez. Horretarako, bertan bizi ziren 108 familien artean 25 dukat ordaindu behar izan zizkioten Erregeari eta beste 150 eskriturengatik (Serapio Mujika historialariak kalkulatu zuenez 7.425 pta, baina 1918ko pezeta).

 Aro Garaikidea 
1845ean alkateak eta sei zinegotzik osatzen zuten udalbatza.

 Politika XX. Mendean 
XIX. Mendearen amaiera aldera Legorretako hauteskunde perfila, erdibana banaturik zegoen aukera monarkiko alfonsinoen (alderdi liberal konstituzionala eta alderdi liberal kontserbadorea) eta aukera tradizionalisten artean (aukera karlista eta integristak). Alderdi Liberala izango da Legorretan botoen gehiengoa lortuko duena.

1918. urteko hauteskundeetan, Eusko Alderdi Jeltzalea (Comunión Nacionalista Vasca izenpean)  irtengo da indarrez Bizkaian eta Gipuzkoan. Legorretak 55 boto emango dizkio, Karlisten atzetik. Hurrengo urtean, Legorretan lehen indarra izatera helduko da.

 II. Errepublika 
Primo de Riveraren diktaduraren ondoren, Alfonso XIII.ak egoera baretzeko, 1931ko Apirilaren 12an, udal hauteskundeak ospatuko dira. Udal hauteskunde horietan, Errepublikarren gehiengoak hiri garrantzitsuenetan Alfonso XIII.a Espainiatik kanporatzea eragin zuen, honenbestez, 1931ko apirilaren 14an Espainiako II Errepublika aldarrikatu zen.

Legorretako emaitzek ez zuten Errepublikarren gehiengoa isladatu, izan ere, eskubi monarkikoek 6 zinegotzi lortu zituzten eta integristek bat.

 Gerra Zibila 
1936-1939ko Gerra Zibilak, bere eragina izan zuen Legorretan. Legorretako udal demokratikoaren azken bilera, Uztailaren 6an izan zen. 

Hilaren 26an Berastegi hartu ondoren, tropa nazionalek bere erasoa Zaldibia, Abaltzisketa eta Gaintzara zuzendu zuten. Abuztuaren 5ean, Aldaba jada kontrolatua zuten, eta Abuztuaren 11rako eskualde osoa menpean hartu zuten. 

 Azpiegiturak 

 Hezkuntza 

 Ugaro ikastetxea

 Kultura 

 Liburutegia

 Demografia 
2020. urtean Legorretak 1.421 biztanle zituen. Horietatik %22,00k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %12,06 ziren.

 Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %1,5. Bigarren sektorea %63,3. Hirugarren sektorea %32,4. Zerbitzuak %2,8.

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Legorretako azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Antonio Amondarain Esnaola 1979 1983 Legorretako Herri Ekintza Vicente Esnal Elicegui 1983 1987 Euskadiko Ezkerra Ceferino Zunzunegi Aranburu 1987 1991 Euskadiko Ezkerra Jose Inazio Iturrioz Urretabizkaia 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Inazio Iturrioz Urretabizkaia 1995 1996 a Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ramon Muguerza Arribas 1996 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Patxi Xabier Iraola Agirrezabala 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Patxi Xabier Iraola Agirrezabala 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Iñaki Oiarbide Munduate 2007 2009 b Eusko Abertzale Ekintza Iñaki Oiarbide Munduate 2009 2011 Ez esleituak Bakartxo Mendez Urdangarin 2011 2015 Bildu Zelai Amenabarro Goikoetxea 2015 2019 Euskal Herria Bildu Zelai Amenabarro Goikoetxea 2019 2023 Euskal Herria Bildu Iñaki Agirre Jauregi 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, Eusko Abertzale Ekintzaren hautagai bezala.

 Euskara 
2016an herritarren %72,26 euskalduna zen.

Legorretako euskara gipuzkeraren aldaera bat da. Zehatzago esanda, sartaldeko gipuzkeran kokatzen den Goierriko euskara da herrikoa. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa.

 Ondasun nabarmenak 
 Salbatore eliza (XVI. mendekoa). Ezaugarri gotiko eta barrokoak uztartzen ditu.
 San Kruz santutxoa (XVIII. mendea)
 Berostegiko Santa Marina ermita barrokoa (XVI. mendea)
 Santa Ana ermita (XVII. mendea)
 Guadalupeko Amaren ermita (XVII. mendea)
 Zubizarretako zubi zaharra
 Udaletxea eta bertako balkoia, Koldobika Jauregiren eskultura.
 Oriar etxea (XVII. mendea)
 Etxeaundi baserria (XVII. mendea)
 Ola errota (XVI. mendea)
 Torreko zubia

 Legorretar ospetsuak 
 Juan Oriarrekoa (XVII. mendea), Felipe III.a Espainiakoaren eta Mortarako markesaren idazkaria.
 Patxi Ezkiaga (1943-2018), idazlea.
 Jose Ramon Soroiz (1951-), aktorea.
 Maixabel Lasa (1951-), Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko zuzendaria.
 Juan Mari Jauregi (1951-2000), PSE-EEko militantea. Gipuzkoako Gobernadore Zibila izan zen. ETAk hil egin zuen.
 Jose Maria Garmendia (1952-2007), politikari eta historialaria.
 Fernando Plazaola (1958-), fisikari eta irakaslea.
 Xabier Agirre (1963-), aktorea.
 Asier Zinkunegi (1971-), aktorea, zuzendaria eta ekoizlea.
 Mikel Lasa (1971-), futbolaria.
 Garbiñe Aranburu (1973-), sindikalista.
 Ainhoa Garmendia (1974-), sopranoa.
 Oroitz Jauregi (1974-), historialari eta irakaslea.
 Saioa Garin (1978-), abeslaria.
 Zelai Amenabarro (1985-), politikaria.
 Xabin Fernandez (1985-), kazetaria.
 Aitor Zunzunegi (2000-), atleta.
 Jon Aitor Esnaola (?), trontzalari eta segalaria.

 Argazki galeria 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Gipuzkoako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 

 Legorretako Udalaren webgunea

Kategoria:Legorreta