Bernedo

Bernedo Arabako hego-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Mendialdekoa. Gasteizen hego-ekialdean dago, eta mugakide ditu Trebiñu eta Nafarroa Garaia ere. Udalerriko herriburua izen bereko herria da.

 Geografia 
 Ingurune naturala eta klima 
Toloño mendilerrotik iparraldera dagoen lautadatxo garai batean kokatua dago, San Tirso (1.334 m) eta Peña Alta (1.249 m) mendiak udalerriaren hegoaldeko ertzean daude.

Udalerriak Izkiko Natura Parkearen zati handiena osatzen du. Honako mendiek mugatzen dute Bernedo: Kapildui (1.175 m), iparraldean; Muela (1.056 m), hego-ekialdean; San Justi (1.028 m), ekialdean; eta Belabia (970 m), hego-mendebaldean.

Ega ibaiak zeharkatzen du udalerria.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Gasteiz, Burgu, Iruraitz-Gauna eta Dulantzi.
 Hegoaldean: Kripan eta Nafarroa Garaiko Lapoblacion; azken horrekin, Bernedoko mendatearen bidez dago lotuta.
 Ekialdean: Arraia-Maeztu, Kanpezu eta Nafarroa Garaiko Marañon.
 Mendebaldean: Trebiñu.

 Historia 
Nonbait 1025eko Donemiliagako goldea agirian jada ageri dela esan den arren,Arabarriren Bernedoko harresien plan zuzentzailea ez da egia. Ez da 1025. urteko agiri horretan aipatzen. Dokumentu horretan Bernedotik hurbilen aipatzen den toponimoa Obekuri da.

Antso Jakitunak hiribildu-forua 1182an eman zion Bernedori. Herria sortzeko arrazoien artean aipatu beharrekoak dira, batetik, lekua komunikazio-bide zenbaiten elkargunean zegoela eta, bestetik, kokatua dagoen mendixkako gazteluak izaera estrategiko-defentsiboa ematen ziola. Herri gotortuak Nafarroako Erresuman barna iraun zuen 1476. urtera arte.

1556an jada Navarrete Bernedori zegokion. Durruma Kanpezu eta Kinta (Urturi barne) 1965ean batu ziren eta Arluzea-Markiz izenpean bilduta zeuden Markiz, Arluzea, Berrozi, Okina, Urarte eta Izartza, aldiz, 1976an. Orduan ezarri zen udalerriak gaur egun daukan lur-eremua.

 Ekonomia 

 Banaketa administratiboa 
13 herrik osatzen dute Bernedo udalerria:

 Angostina: 28 biztanle.
 Arluzea: 29.
 Bernedo (herriburua): 176.
 Berrozi: 0.
 Durruma Kanpezu: 39.
 Izartza: 2.
 Kinta: 29.
 Markiz: 69.
 Navarrete: 35.
 Okina: 22.
 Urarte: 33.
 Urturi: 82.
 Villafria: 30.

 Demografia 

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Bernedoko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Domaica Presa 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Eladio Marañon San Vicente 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ignacio Saenz del Castillo Antoñana 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ignacio Saenz del Castillo Antoñana 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ignacio Saenz del Castillo Antoñana 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ignacio Saenz del Castillo Antoñana 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Ignacio Saenz del Castillo Antoñana 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea Juana Velasco Arroniz 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Juana Velasco Arroniz 2011 2015 Euzko Alderdi Jeltzalea Ana Villasante Ruiz de Arcaute 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea Ruben Martinez Crespo 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Javier Moraza Perez 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 4 linea ditu udalerrian:

 Azpiegiturak 

 Kultura 
 Jaiak 
 Corpus Christi eguneko prozesioa Markizen, Baleztarien Prozesioa ere deitua.
 Mendekoste egunean, San Tirsorako erromeria.

 Euskara 
Euskara XVIII-XIX. mendeetan galdu zen Bernedo inguruan, baina eskualdeko eremu zabal batean gaztelanoak lehenagoko presentzia ere bazuela dirudi. Euskaldunak %16 ziren 2010eko datuetan, eta %6ko etxeko erabilera 2016koetan.

Bernedoko euskararen historia sozialean garrantzia du Euskal Udalekuen presentziak bertan, zeina 1970ko hamarkadan hasi zen, eta 21. mendean ere jarraitzen duen.

 Ondasun nabarmenak 
eskuinera|thumb|300px|Bernedoko hirigune historikoaren oinplanoa. Bertan, esparru arkeologikoa zedarrituta agertzen da.

XIII. mendean eraikitako San Bartolome ermitan erromatar gairaiko idazkunak dituzten hilarriak aurkitu ziren hormak egiteko aprobetxatuta. Pentsatzekoa da, beraz, inguruan, erromatar garaiko hilerri eta herri bat egon zirela. 

Bernedoko hirigune historikoaren esparru arkeologikoa da: Euskal Autonomia Erkidegoko Kultura Ondarearen Zerrenda Orokorrean sartuta dago, monumentu multzo izendapenaz kultura ondasun gisaBernedoko hirigunearen izendapena EHAAn. 

Erdi Aroko hirigunea harresiek inguratua dago. Bost kale daude bertan: iparraldetik hegoaldera Beheko kalea, Erdiko kalea, Sarrea kalea eta Kale Nagusia (biek bi aldeetatik sartu-ateratzeko ate bana daukatelarik) eta Gazteluaren kalea. Kale horien trazadura mendebaldetik ekialderakoa da, Arabako herrietan maiz aurkitzen ez den trazaketa zentzua. Ekialdean beste bi kale daude orientazio hori apurtzen dutenak (iparraldetik hegoaldera doazenak, alegia): Herreria kalea eta Suso kalea. Horren hasiera Elizaren portikotik abiatzen da (Plaza Nagusian). 

Eliza herriaren erdialdean dago. Erdi Aroko ezaugarri zenbait gordetzen ditu oraindik ere: kaleak oso meharrak dira eta "partzelazio gotikoa" izenekoaren aztarnak gelditzen dira, bereziki Beheko kaleak eta Erdiko kaleak osatzen duten etxadi bikoitzetan ikus daitezkeenak. Erdi Aroko beste zenbait alderdi interesgarri Elizan eta Gazteluan ikus daitezke. Elizak portada erromanikoa dauka, XIII. mendekoa, eliza eraiki zenekoa. Gaztelua herria sortu aurretik eraikia zegoen jadanik, eta haren zimenduak eta dorreen oinarriak gelditzen dira.

Ondarearen beste puntu 
 Markizko San Joan baseliza erromanikoa, Kultura Ondasun sailkatua.
 Arluzeko San Martin eliza gotikoa, XVI. mendekoa.
 Okongo baseliza, Bernedoko herrigunearen eta Villafríaren artean kokatua.

 Iruditegia 

 Bernedar ezagunak 
 Nicolas Armentia Ugarte (Bernedo, 1845-La Paz, 1909), frantziskotarra, XIX. mendeko Amerikako geograforik garrantzitsuena izan zen, baita La Pazeko gotzaina ere.
 Pablo Alegria Iriarte (Kinta, 1876-Çorlu 1939) apaiza, Zoroluseko gotzaina izana.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Angostina
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Mendialdeko kuadrilla
 Arluzea
 Arluzea-Markiz
 Berrozi
 Durruma Kanpezu
 Izartza
 Kinta
 Markiz
  Navarrete
 Okina
 Urarte
 Urturi
 Villafria

 Kanpo estekak 

  Bernedoko Udalaren webgunea
  Bernedo Auñamendi entziklopedian
  Bernedoko harresiei buruzko ikerketa euskonews.com webgunean

Kategoria:Bernedo
Kategoria:Arabako herriak
Kategoria:Arabako Kultura Ondasunak