Marxismo

Marxismoa pentsamendu politiko, filosofiko, soziologiko, historiko, antropologiko eta ekonomiko bat da, Karl Marxen —neurri txikiagoan Friedrich Engelsen— eta haren jarraitzaileen ideietan oinarritua. Politikoki, marxismoa klase borrokaren benetako mugimenduan parte hartzean oinarritzen da, klase sozialik gabeko, esplotaziorik gabeko, patriarkaturik gabeko, estaturik gabeko eta ekoizpen bitartekoen jabetza kolektibo eta demokratikoan oinarritutako gizarte bat lortzeko, kapitalismoaren eta merkatu ekonomiaren ondorengo etapa gisa: komunismoa.

Izan ere, Karl Marxen ustez, «langileen emantzipazioa langileen beraien lana izan behar da»; beraz, ekintza kolektiboaren bidez alda daiteke eta aldatu behar dira antolamendu ekonomikoa eta soziala.

Marxismoak erabiltzen duen metodologiari materialismo historiko deritzo, klaseetan oinarritutako gizartea eta kapitalismoa aztertu eta kritikatzeko. Metodologia berdinarekin klase borrokak sistema ekonomiko, sozial eta politikoan duen egitekoa aztertzen du.

Teoria marxistaren arabera, gizarte kapitalistan, klase gatazka sortzen da interes materialak ez direlako berdinak esplotatutako eta zapaldutako proletalgoaren (produktuak eta zerbitzuak sortzen dituen soldatapeko langilea) eta burgesiaren (ekoizpen bideen jabetza duen klase agintaria, bere aberastasuna proletalgoak egiten duen lanaren gainbalioaren apropiazio bidez lortzen duena, mozkinak sortuz) artean. Indar produktiboek aurrera egiten badute, Marxen hipotesia da sozialismoa azkenean gizarte komunista batean bilakatzen dela: klaserik gabeko eta estaturik gabeko gizarte bat, jabetza komunean eta «bakoitzak bere ahalmenaren arabera, bakoitzari bere beharren arabera» printzipioaren arabera antolatuta.

Marxismoa pentsamendu eskola eta adar ugaritan garatu denez historian zehar, ez dago esaterik erabateko teoria marxista bat dagoenik. Eskola marxista bakoitzak marxismo klasikoaren aspektu ezberdinei ematen dio garrantzia, beste batzuk aldatu edo ukatzen dituzten bitartean. Pentsamendu eskola askok kontzeptu marxistak eta, areago, marxista ez diren beste batzuk konbinatu dituzte, ondorio kontraesankorretara helduta kasu askotan. Aditu batzuen iritziz, dena dela, pentsamendu eskola marxista guztiak bateratzen dituzten kontzeptuak materialismo historikoa eta materialismo dialektikoa dira.

Marxismoak mundu akademikoan inpaktu sakona izan du, esparru ugaritan eragin baitu, hala nola arkeologia, antropologia, informazioaren jakintzak, politika jakintza, antzerkigintza, historia, soziologia, artearen historia, hezkuntza, ekonomia, etika, kriminologia, geografia, literatura kritika, estetika, zinema, psikologia eta, jakina, filosofia.

 Marxismoaren aurrekari eta eragileak 
 Ilustrazioa eta sozialismo utopikoa 

Ilustrazioa XVII. eta XVIII. mendeetan zehar Mendebaldean garatutako aldaketa ideologiko sakona izan zen, arrazionalismoa eta indibidualismoa sustatu zituena, tradizioaren eta erlijioaren nagusitasunaren aurka. Marxek eta Engelsek idatzitako Familia santua lanean aitortu zuten Ilustrazioaren eragina beren ideietan, pertsona guztiak berez berdinak direla eta pertsonen bizimodua hobetzeko gizarte bidezko bat eratu behar dela baieztatzean. Ilustrazioaren ildotik, sozialismo utopikoaren korrontea garatu zen: pentsalari batzuek, hala nola Henri Saint-Simongoa, Charles Fourier eta Robert Owen, gizarte sozialista eta komunista irudikatu eta planifikatu zituzten, baina garaiko gizartetik gizarte ideal horietara nola heldu zitekeen hausnartu gabe.

 Iraultza Industriala 

Ingalaterran XVIII. mendean abiarazi eta Europa kontinentalera zabaldutako iraultza industrialak klase sozial berri bat eratu zuen: proletalgoa, industria lantegi handietan soldata baten trukean lan egiten zuten langileak —gizonak, emakumeak eta haurrak. Nekazari ohiak eta artisau txikiak ziren, nekazaritzaren eta makina berrien garapen azkarrak lanik gabe utzi zituenak. Lan kondizio gogorrak pairatzen zituzten lantegien ondoan bizi ziren, egoera urbanistiko eta sanitario eskaseko auzotan. Baldintza itogarri haietan, beharginen eskubideak defendatzeko langileen mugimendua eratzen hasi ziren. Marxek aldaketa haiek gertutik ikusi, langileekin bat egin eta bere teoria eratzen hasi zen: langileak ekoizpen bideen jabe ez zirenez, kapitalistak haien lanaren zati bat bereganatzen zuen, gainbalio deitu zuena. Langileen lana salgai bilakatzen zen, gainera, harreman haietan; etengabe hazten zen langileen ugaritasunak soldaten beherakada ekartzen zuen eta horrek langileen kondizio txarrak areagotu egiten zituen. Ekoizpen indar eta harreman horiek ekoizpen modu kapitalista eratzen dute. Beste alde batetik, industria lantegietan lanaren zatiketa gero eta handiagoa zen, produktibitatea gehitzeko helburuarekin. Alienazio kontzeptua garatu zuen Marxek, kapitalistak langilearen lanaren zati bat bereganatu eta lanaren zatiketaz ataza errepikakorrak egitera behartzen zuen egoera hori deskribatzeko.
 Hegelen filosofia 
Marxek Hegelen metodo dialektikoa bereganatu zuen, baina haren idealismoa biziki ukatuz eta horren ordez materialismo dialektikoa ezarriz. Historiari dagokionez, esaterako, Hegelen ustez ideologia politikoa —estatuan gauzatzen dena— funtsa den bitartean, eta gizarte harremanak haren isla, Marxek eta Engelsek arlo ekonomikoari (arlo materialari, hain zuzen) eman zioten lehentasuna, egitura politikoak ere berezko izatasuna bazuen ere haien iritziz. Marx eta Engels hegelzale gazteen taldean kokatu izan dira eta talde horretako kide izan zen Ludwig Feuerbachek idealismoaren aurka azaldu zuen jarrerarekin bat egin zuten, baina hark gizakiari buruz aldeztutako materialismo naturalista ere arbuiatu zuten, gizakiaren emantzipaziorako eraketa politiko berri batetik askatuko dela gizakia baieztatuz, eta ez gizakia zanpatzen duten erakundeak, erlijioa eta estatua kasu, soilik ezabatuz edo aldatuz.

 Karl Marxen komunismoa, marxismoa eta sozialismoa 
 Marx eta komunismoa 
Karl Marxek kapitalismoaren filosofia, soziologia eta analisi ekonomikoa materialismoaren eta zientziaren esparruan jorratu zituen aldi berean. Filosofo ugariren pentsamenduen analisi kritikoa aplikatu zuen —nagusiki, Pierre-Joseph Proudhon, Hegel eta Ludwig Feuerbach—, betiere esparru materialistan. Beraz, gizarteak aztertzeko ikuskera berri bat eraiki zuen, historiaren ikuskera materialista esaten zaiona.

Esparru etikoan, proiektu iraultzaile komunistaren alde egin zuen, hau da, soldatak, kapitalismoa, klase sozialak, estatuak eta mugak bazter utzitako gizarte baten alde.

Liga Komunistaren eraketan, Engels, Wilhelm Wolff, Marx eta beste batzuk tematuta agertu ziren «gupidagabe kritikatzeko garai hartan Ligaren doktrina sekretua osatzen zuen nahasketa, sozialismoa eta komunismo anglo-frantziarra eta filosofia alemana lardaskatzen zituena». Zinez uste zutenez, «gizarte burgesaren egituraren azterketa zientifikoak soilik eman dezake oinarri teoriko sendo bat». Bertan azaltzen zuten, azkenik, forma herrikoi batean, kontua ez da sistema utopiko bat indarrean jartzea, baizik eta, jakinaren gainean, gizartean gertatzen ari den asaldura historikoaren epaiketan esku hartzea.

Horrela, 1844ko eskuizkribuak obran, honela idatzi zuen Marxek: «Komunismoa etorkizun hurbileko beharrezko forma eta printzipio dinamikoa da, baina komunismoa ez da bere horretan ez giza garapenaren helburua, ezta gizartearen forma ere». 1845ean, Ideologia alemana lanean, Marx eta Engelsen ustez, «komunismoa ez da ezartzea komeni den gauzen egoera bat, errealitateak konplitu beharko duen ideal bat. Komunismoa da gauzen egungo egoera indargabetzen duen mugimendu benetakoa. Mugimendu horren baldintzak aurretiazko datuen ondorio dira, gaur egun dauden bezala».

1847an, Engelsek «mugimendu benetako» hori honela definitu zuen Komunismoaren printzipioak lan laburrean: «komunismoa da proletalgoaren askapenerako baldintzen irakaskuntza».

1848ko Alderdi Komunistaren Manifestuan, Marxek eta Engelsek ohartarazi zuten «komunismoa ez dela jabetzaren abolizioa oro har, baizik eta jabetza burgesaren abolizioa», proletalgoa askatzeko baldintza. Hortaz, «komunismoak ez dio inori boterea kentzen produktu sozialak jabetzeko, jabetze horren bitartez lan arrotzaren mendean ezartzeko boterea kentzen dio soilik».

1875ean, Marxek bere azken testu batean (Gothako Programaren kritika) komunismoaz zuen ikuspegia adierazi zuen:

 Marxen eta Engelsen komunismoa ez da berdinzaletasuna 
Marxen eta Engelsen arabera, komunismoa aldendu egiten da zenbait korrontetatik eta sozialismo utopikoaren ikuskera batetik, zentzu jakin honetan: ekoizpen modu sozialista eta komunista berri horren helburua ez da erabateko berdintasun sozial mota bat edo berdinzaletasun abstraktu bat planteatzea. Komunismoak ez ditu erabat amaiaraziko «desberdintasun» batzuk. Komunismoaren helburua da klaserik gabeko gizarte baterantz jotzea, non bakoitzaren beharrak ase ahal izango baitira, goiburu ezagunaren arabera: «bakoitzak bere ahalmenaren arabera, bakoitzari bere beharren arabera».

Friedrich Engelsek zehaztapen batzuk egin zituen, August Bebel adiskideari 1875eko martxoan idatzitako gutun batean, non kritikatu baitzuen ikusmolde «berdinzale» hori, bereziki sozialismoaren ikuskera frantses baten eragin handia izan zuena jatorriz. Gizarte komunista ez da «berdintasunaren Inperioa»:

Askatasun indibidualaren inguruko hausnarketa ere nabarmena da Marxen pentsamendu komunistaren baitan, batez ere Alderdi Komunistaren Manifestuan, non komunismoaren helburua baita elkarretaratze modu batera iristea, «non bakoitzaren garapen askea Baita guztion garapen askearen baldintza».

 Marxen «marxismoa» 
Karl Marxek eta Friedrich Engelsek nahiago zuten ez marxismoaz, baizik eta «sozialismo arrazionalista kritikoaz» edo «sozialismo materialista kritikoaz» edo zientziaren doktrinarako «sozialismo zientifikoaz» mintzatu, proletalgoaren ondare teorikoa zena bere pertsonari egoztea saihestearren.

Marxek berak behin baino gehiagotan, bere bizitzako azken urteetan, honela esan zion Paul Lafargue adiskide eta suhiari: «Hori bada marxismoa, ziur da ni ez naizela marxista», Frantziako Langile Alderdi sortu berriak aldarrikatutako «marxismotik» argi nabarmendu nahirik. Izan ere, «guesdetarrak Marxen eta Engelsen dibulgazio batean aritzen dira, Frantziako publikoari hobeki egokitua». Testuinguru horretan esan omen zuen hori Karl Marxek, guesdetarren programaren hastapeneko «kontuan izanik» atalak idatzi zituenean. Terminoa 1870eko hamarkadaren amaieran asmatu zuten Marxen hurbilekoen aurkariek (guesdetarrak, Alemaniako sozialdemokrazia) Langileen Nazioarteko Elkartearen barruan. «Marxismo» esamoldea 1882an agertu zen lehen aldiz, Paul Brousse frantses sozialistaren Le Marxisme dans l'Internationale liburuxkan.

Hala eta guztiz ere, baieztapen horrekin ez da ulertu behar Marx dibulgazio bide guztien aurka zegoenik. Bere adierazpena, batez ere, teoria hagiografiko ororen aurkako oposizioa da. Gainerakoan, Marxen esanetan, «saiakera zientifikoak, zientzia batean iraultza sortzera bideratutakoak, ezin dira inoiz benetan herri mailakoak izan, baina behin oinarri zientifiko hori ezarrita, dibulgazioa aise egin daiteke».

 Langile kooperatibak, arrakala bat sistema kapitalistan 
Karl Marx oso adi egon zen langile mugimendu kooperatiboaz, bertan ikusten baitzuen sistema kapitalistaren barnean arrakala suntsitzaile bat sor zitekeela, ekoizpen modu kapitalista hein batean zalantzan jar zezakeena. Kapitalismoak, beraz, zeharka sortzen ditu antikapitalistak izan daitezkeen arrakalak:

Kooperatiba demokratikoak iraultza komunistaren eta produkzio bitartekoak berreskuratzeko euskarri izan daitezke, betiere langile mugimenduak kontzientzia iraultzaile zabalago, politikoago eta erradikalagoa badu:

 Iraultza sozialista, demokrazia berri baten ezarpena 
Marxen ustez, langileek beren borrokak autogestionatu behar zituzten. Gai etengabea da Marxengan, tarteka azaleratzen dena haren idazkietan eta egintzetan. Adibidez, Marxek 1864an aldarrikatu zuen: «langileen emantzipazioa langileen beraien lana izan behar da».
 Filosofia marxista 

Filosofia marxista marxismoa jorratzen duen filosofia da. Filosofia tradizionaletik urruntzen den filosofiaren adar bat gisa uler dezakegu. Horretarako aintzat behar da filosofia honek edo materialismo dialektikoak aldezten duela idealismoa burgesiak erabiltzen duen arma bat dela, langile klasea ahultzeko. Horretarako zenbait tesi daude:
 Pentsamenduarekiko beregaina den errealitate bat, materia kontzientea deitzen dena.
 Materia kontzientearen garapena aurkakotasun edo ezeztatzearen ondorioz.
Materialismo dialektikoaren adar bat materialismo historikoa litzateke, bizitzako kontraesan eta produkzio erlazioekin bateratzen baitu. Dialektikaren elaborazio materialista materialismo historikoaren jarraipen gisa kokatzen da, Karl Marxek eta Friedrich Engelsek «historiaren kontzepzio materialista» izenarekin sortua, «historiaren jakintza zientifikoa» lortzeko, hau da, kontzientziaren formazioen balorazio objektiboa egiteko, haien oinarri erreal eta sozialaren arabera.

 Sobietar filosofia marxista 
Filosofia marxista izan zen sobietar iraultzaren eraikuntza prozesuaren oinarri, baita, ondoren, sobietar estatua sortzeko muin ideologikoa ere. Gainera, Lenin filosofia marxistaren kontzeptu nagusietan oinarritu zen ez soilik Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista  itxuratzeko, baizik ere gizarte sozialista garatzeko, materialismoaren oinarriak ezarriz. Leninek pentsaera marxista esentzia zientifikoduntzat hartzen zuen, materialismoa zientziek berretsi behar zuten. Leninek, erregimen demokratikoa ezartzearen alde egin arren, demokrazia parlamentarioaren aurka egin zuen, ez zion jaramonik egin pluralismoaren kontzeptuari.

Honela, gizartearen garapeneko alderdi garrantzitsuenetan filosofia marxista izan zen gidatzaile nagusi, alderdi sozialean, ekonomikoan, zientifikoan, kulturalean eta abarrean.

Stalin hil eta bere ondorengoekin, filosofia marxistaren gaineko ikuspegi berriak sortu ziren, betiere Leninek utzitako oinarriak garrantzi handia zuen arren. Alderdi komunistak asko eragingo du aldaketa hauetan, sozialismotik komunismorako bidea hartu nahirik, honela aurretiaz aurkitzen ziren arazoak konpontzeko eta langile klasearen garapena aurrera eramateko alderdi guztietan.

Filosofia marxistaren garapena eta ikaskuntza 1960tik aurrera eta Sobietar Batasunaren amaierara arte, gehienbat materialismoarekin lotu zen eta Marxen Kapitala liburuarekin lotu zen. Nolanahi den ere, logika, estetika, zientzia, hizkuntza, morala eta filosofiaren beste alderdi asko baldintzatuak egon ziren Sobietar Batasunak garaiotan zituen barne eta kanpo gatazken ondorioz. 1960ko eta 1970eko hamarkaden amaieran, arlo askotan eztabaida biziak izan baziren ere, bereziki adimenaren oinarri biologikoari eta balioaren izaerari buruzkoak —ordurako, filosofia morala alde batera utzia zen—, 1960ko hamarkadaren hasierako suhartasuna falta zen. Marxismo-leninismoak markatzen zituen eztabaida terminoak eta mendebaldeko filosofoen ezagutzak nahiko mugatuta jarraitzen zuen Sobietar Batasunean.

 Kontzeptuak 

 Materialismo dialektikoa 
Materialismo dialektikoa marxismoaren metodo filosofikoa da. Marxek ez zuen termino hori aipatu bere lanetan eta Engelsek idatzitako Anti-Dühring lanean azaltzen da zehatz-mehatz. Geroztik, alderdi sozialisten eta komunisten doktrina filosofikoa izan zen, Sobietar Batasunaren filosofia ofiziala bilakatu arte. Materialismo dialektikoa idealismoarekin eta pentsamendu metafisikoarekin kontrajartzen da: horien arabera objektuak «ikergai isolatuak» diren bitartean, «positiboa eta negatiboa» ukatuz eta «kausa eta efektua» kontrajarriz, objektuak haien harreman eta mugimenduetan, haien jatorri eta akaberan, ikertzen ditu dialektikak, izadia izanik abiapuntua eta froga harria, ikuspuntu materialista batetik.

 Materialismo historikoa 
Materialismo historikoa historiaren filosofia marxista da. Horren arabera, gertaeren bilduma soila izateaz haraindi, historia gizakiak munduarekiko duen harremanaren isla da, dialektikaz etengabeko aldaketan dagoena. Gizakiak mundua lanaren bitartez aldatzen duenez, historiaren eragileak teknologia, ekoizpen indarrak eta ekoizpen harremanak dira, historian zehar ekarri dituztenak, hurrenez hurren, asiar ekoizpen modua, esklabotza, ekoizpen modu feudala eta ekoizpen modu kapitalista. Aldaketa dakarren aldagaia klaseen arteko aurkakotasuna da, klase borroka alegia. Kapitalismoaren kasuan, langileriaren eta kapitalisten arteko klase borroka izango da kapitalismoa gainditu eta sozialismoa ekarriko duena.

 Ekoizpen indarrak, ekoizpen harreman sozialak eta ekoizpen modua 
Gizarte bakoitza ezaugarritu daiteke, une jakin batean, bere produkzio moduaren arauz.

Ekoizpen modu bat da indar produktiboek, alde batetik, eta ekoizpen harreman sozialek, bestetik, osatzen duten multzoa. Gizarte bilakaeraren fase bakoitzean, ekoizpen moduak gizartearen egoera bat islatzen du. Ekoizpen modua izaki sozial bat da, ekoizpen indarrik gabe ezin baita ekoizpenaz hitz egin. Hortaz, ekoizpen modua ezin da bere alderdi teknikora bakarrik mugatu. Indar produktiboek biltzen dituzte ekoizpen tresnak, gizakien lan indarra, lanaren objektuak, indarrean dauden jakintza eta teknikak, lanaren antolaketa. Produkzio jarduera horiek direla eta, gizakiek gizarte harremanak sortzen dituzte beren artean. Ekoizpen modua da Marxen oinarrizko kontzeptuetako bat. Ekoizpen moduen segida honela eskematizatu daiteke: komunismo primitibotik ekoizpen modu esklabistara, feudalera, kapitalistara, eta azkenik sozialista / komunistara pasatzen da. Gizarte komunistan, ekarpen produktiboak goiburu ezaguna aplikatu ahal izango du: «bakoitzak bere ahalmenaren arabera, bakoitzari bere beharren arabera». Hala ere, Marx pentsamendu dialektiko batean kokatzen da, aurreko materialismoetan dagoen mekanizismoaren aurkakoa; hau da, kontzientzia faktore erabakigarritzat ikusten du historiaren garapenean. Kontzientziari esker bihurtzen da proletalgoa klase bat soil bat izatetik bere baitarako klase izatera, hau da, bere klase interesez jabetzen den klase bihurtzen da: ekoizpen bideak sozializatzea —hori da, sozialismoa—, ekoizpen indarrak ahalik eta gehien garatzeko helburuarekin, ondasunak ugaritu arte, klase ezberdintasunak iraungi arte eta proletalgoaren diktadura fase iragankorrean botere politiko oro desegin arte. Historiak klaseen arteko borrokaren gorabeheren mendeko kontingentzien batura izaten jarraitzen du. Historia ez da, beraz, produkzio moduen arteko eboluzionismo lineal bat, baizik eta eraldaketa dialektikoa, bere erdigunean klase kontzientzia hartzea eta historiako une jakin batzuetako klase borroken gorabeherak kontuan hartzea dituena.

Garatzen diren heinean, produkzio indarrak gero eta gehiago jartzen dira kontraesanean ekoizpen harreman sozialekin, ez baitira erritmo berean eboluzionatzen. Atalase jakin batetik gora, sistema blokeatu egiten da. Iraultza sozialeko garai bat zabaltzen da, ekoizpen harreman zaharrak desagerrarazteko helburuaz, ekoizpen indarrek lortutako mailarekin bat datozen erlazioak garatu ahal izateko.

Ekoizpen esklabista, feudal eta kapitalisten moduez gain, aparteko ekoizpen modu bat ere aztertu zuten Marxek eta Engelsek: Asiako ekoizpen modua.

 Kapitalaren metaketa, lana eta gainlana, alienazioa 
Kapitalaren metaketa primitiboa definitzen da kapitalismoaren sorkuntzaren baldintzak eratzeko prozesua bezala. Kapitalismoaren ekoizpenak bi aurrebaldintza ditu: alde batetik, kategoria sozial bat egotea, ekoizpen baliabiderik ez duten pertsonez osatua, beren lan indarra saltzera behartua; eta, bestetik, aberastasun metaketa, mota kapitalistako enpresak sortzeko ezinbestekoa. Beharrezkoa da, beraz, gizarte kapitalistaren oinarrizko bi klase jaiotzeko beharrezko baldintzak izatea.

Metaketak garrantzi handia hartu zuen industria iraultzaz geroztik. Lanaren eta lan indarraren arteko bereizketa da banaketaren analisiaren ardatza. Langileak bere lan indarra saltzen du. Haren ordainsaria ezartzen da sozialki beharrezkoak diren gastuei dagokien mailan, betiere berrituko dela bermatzeko eran. Salgai bat da, beste edozein bezala, eta haren balioa ekoizpenak eskatzen duen gizarte lanaren kopuruak zehazten du. Hemen aurrerakoitzat ikusten dena, gainera, merkantziaren teoria aristotelikoan oinarritzen da, bereizten dituena erabilera balioa —objektua erabiltzen duenarentzat zer den— eta truke balioa —objektuak zer eskuratzeko aukera ematen duen. Truke prozesuan, truke balioaren eta erabilera balioaren alderantzikatze bat gertatzen da; hala, truke moneta merkantzia bat da. erabilera baliotzat duena, soilik, bere truke balioa. Eskaintza eta eskariaren legeaz Adam Smithek sortutako eskemak, bestalde, azaltzen du produktuaren balio erantsi bat badagoela, kapitalistak etekina ateratzen diona, baina ez langileak. Izan ere, soldatak sortzen dira ekoitzitako objektuaren balio sozialetik —ekoitzitako objektuaren balio soziala lehengaien, produkzio tresnen eta hura ekoizteko behar den eskulanaren araberakoa da. Produktu baten truke balioa gizarte balio hori da, eta askotan  gainbalio bat aplikatzen zaio, gain lanetik sortutakoa. Balio erantsi horren onuraren inguruan marrazten da klase borroka, proletarioek, kapitalistek bezala, beregana erakarri nahi baitute; Marxek erakutsiko du langileak eskubide osoa duela balio erantsi horren onura eskatzeko, lanaren beraren erabilera balioa den aldetik. Kapitalistak egiten duena da, beraz, lana merkantzia bihurtzea, dirudiena baino gutxiago kostatzen dena.

Alabaina, lan indarraren ezaugarria da gehiago ematen duela, bere mantenuak behar duena baino. Gainbalioa langileak sortzen duen balio gehigarri bat da, kapitalistak doan eta legez bereganatzen duena. Kapitalistarentzat gainbalio hori handitzea lor daiteke lanaldia luzatuta, intentsitatea igota, edo langabezia prestazioak beheratuta, soldatetan beheranzko presioa egin dezan. Gainbalioa proletarioaren espoliazioaren forma da, erregimen kapitalistan.

Mozkina gainbalioaren forma aldatu bat da, superabit gisa agertzen dena. Irabazia da kapitalismoaren motor nagusia. Jarduerak errentagarriak badira bakarrik egiten dira, eta errentagarritasuna lortutako mozkin tasaren araberakoa da —mozkinaren eta inbertitutako kapital multzoaren arteko erlazioa, alegia.

Kapitala metatu egin daiteke, sistema kapitalista baten ziklo produktiboak berekin baitakar kapitalak, txanpon moduan, ondasun bat sortzeko aukera ematen duela, eta ondasun hori bera txanpon gehiagoren truke aldatuko dela. Beraz, D dirua eta S salgaia badira, kapitalismoaren funtsezko zikloa D>S>D izango da, D' izanik helburu, eta ez S>D>S, Aristotelesen kasuan gertatzen zen bezala.

Kapitalaren metaketaren ondorioz, mozkin tasa epe luzera jaitsi egiten da, eta, ondorioz, mozkin tasa joeraz beheranzkoa da. Kapitalismoaren muga historikoen erakusle bat da hori. Modernizazioaren helburu esplizitua gainbalioa handitzea bada, «lan hilak» gero eta gehiago ordezten du «lan bizia». Alabaina, lan bizia da soilik balio sortzaile, lan hila kapitala baita, lan indarraren bidez baino ez dena berpizten. Kapitalaren gehiegizko metaketatik langile klasearen txirotze sistematikoa ondorioztatzen da. Kapitalismoa bere logika propioaren biktima da. Gero eta gaitasun gutxiago du bere kontraesanak kudeatzeko, eta krisi saihetsezin baterantz doa.

Egitate horietatik, Marx eredu matematiko bat oinarritzera heldu zen. Izan bedi Pl gainbalioa, C kapital konstantea (edo kapitala bera) eta V kapital aldakorra (edo lana), orduan da mozkin tasa,  kapitalaren konposizio organikoa,  esplotazio tasa dugu. Horrela, . Kapitalaren konposizio organikoa gero eta handiagoa denez, mozkin tasak 0 aldera jotzeko joera izango du; kapitalistek galera gradual hori ustiapen tasaren igoerarekin konpentsatu beharko dute, eta horrek aukera eramango du langile klasea klase sozial soil bat izatetik bere baitarako klase izatera, iraultza ekarriz, ezinbestean.

 Lanaren teoria marxista 
Lana ez da soilik izaki natural baten eraldaketa, horrela balitz animaliengan ere lana aurkituko baikenuke Lanak, ezer baino lehenago, errepresentazio ahalmen bat dakar berarekin. Marxek modu erabat aristotelikoan hartzen du aintzat lana, amaiera baten irudikapenetik hasten den aldetik, eta, beraz, erakusten du «xedea aldi berean dela hastapena». Lana, beraz, errepresentazio barne hartzaile bat da, objektuaren xedea barne hartzen duena eta horretan animaliagandik desberdintzen dena: urtxintxak, esate baterako, senez gordetzen ditu hurrak, baina ez errepresentazioz, bestela honezkero hur izozkailuak eraikiko zituen. Giza lanaren —adierazpen erredundantea, bestalde— emaitza, beraz, idealki existitu behar da langilearen errepresentazioan, hau da, lanak idealki helburu du funtzio bat guztiz beteko lukeen objektu bat.

Kapitala lanaren zazpigarren atalean, beraz, Karl Marxek eskema aristoteliko hori jasotzen du, non langilea bihurtzen baitu bere buruari emandako xedearen mendeko. Lana, hartaz, halakoa da, non norbanakoak bere burua identifikatu eta aitortzen duen egiten duen horretan: ekinez, lan eginez, gizakiak berezkoak dituen ahalmenak gauzatzen ditu, kontzeptualizatzeko duen ahalmena aurkitzen du eta, horren bidez, bere ekoizpen gaitasuna hobetu dezake. Adimena, beraz, jarduera horren bidez azaleratzen da, gizakiak lanean berezkoak dituen ahalmenak eguneratzen dituen aldetik, horrela identifikazio prozesu bat eraginda: lan produktuetan, gizabanakoak bere identitatearen zati bat aurkitzen du. Lanak norbanakoaren identitatean parte hartzen duenez, egoki da esatea lana ez dela soilik edukitzea (hau da, ekoizpen hutsa), baizik aldi berean izatea ere, horretan, beraz, benetako dimentsio ontologiko bat baitu lanak.

Horregatik salatzen zuen ekoizpen modu industrial eta kapitalistak alienatu egiten dituela langileak. Izan ere, kapitalismoaren ekoizpen moldeetan, langileak ez du irudikapen ulergarririk egiten duenaz, ez baitaki haren azken produktua zein den eta, beraz, galdu egiten du haren jardueraren zergatia. Identitateari lotutako bizi poza, beraz, baliogabetuta lagatzen du kapitalismoak, jokoan dagoen bakarra ordainsaria baita. Gizakiaren berezkoa dena, horrela, aberekeria bihurtzen da, erreflexu baten, automatismo mekaniko baten mendekoa, Charlie Chaplinen Modern Times filman erakusten den gisan.

Alde horretatik begiratuta, uler daiteke esklabotzaren abolizioa, ez auzi moralengatik, baizik eta auzi ekonomiko soilengatik, garestiagoa zelako gizakiak esklabotzaren esparruan edukitzea soldatapekoarenean baino.

 Klase borroka 
Karl Marxen eta Friedrich Engelsen ustez, «orain arteko gizarte guztien historia klase borrokaren historia da», nahiz geroago ohar batean Engelsek baieztapen hura pixka bat ñabartu zuen.

Marxek klase sozial bat osatzen duten funtsezko elementuak definitu zituen. Gizabanakoak produkzio harremanetan duen posizioa —langile edo esplotatzaile— da, haren ustez, gizarte klasearen definizioa oinarritzen duen elementu nagusia. Aldi berean, Marxek uste du benetan klase bat egoteko klase kontzientzia bat egon behar dela: klase gisa gizartean leku bat izatearen kontzientzia. Marxek ohartarazi zuen ez dela nahikoa gizaki asko elkarren ondoan egotea maila ekonomiko berean, klase espiritu bat eratzeko. Marxen arabera, klase borrokaren eragile nagusiak, garai kapitalistan, burgesak eta proletarioak dira. Komunismoa, berarentzat, gizarte klaseetako zatiketetatik libratutako gizartearen egoera bat da, eta, beraz, klase borrokarik gabeko gizartea.

Analisi marxistaren arabera, klase menderatzaileak bere pribilegioak ahalik eta ondoen babestuz antolatzen du gizartea. Horretarako, estatua ezarri zuen, bere nagusitasunaren tresna politikoa: segurtasuna eta ordena publikoa mantentzeaz arduratzen den polizia eta armada, ordena «burgesa», alegia. Marxek «ideologia menderatzailea» ere aipatzen zuen. Gizarte orotan badira zenbait ideia, sinesmen eta balio bizitza sozialean eta kulturalean nagusi direnak. Ideia nagusi horiek, funtsean, klase menderatzaileak sortzen ditu. Hortik aurrera, ideia horiek klase horren nagusitasuna adierazten dute gehienbat, hau da, haren jokabidea justifikatzen dute eta iraunarazten ahalegintzen dira. Ideia nagusi horiek jendearengan barneratzen dira, eta, horrela, esplotatuek beren benetako interesen aurka doan mundu ikuskera izaten dute.

Karl Marxek ez zuen «asmatu» klase borroka. Berez, Marx baino askoz lehenago teorizatu zuten klase borroka, batez ere Berrezarkuntzako historialariek (1814-1830), hala nola François Guizotek edo Augustin Thierryk. Marxen funtsezko ekarpena, historialari haien aldean, izan zen frogatzea klase borroka ez zela itzali Frantziako Iraultzarekin, baizik kapitalismo garaiko burges / proletario oposizio luzatu zela. Honela, klase borrokaren amaiera klase sozialak iraungitakoan lortuko litzateke, komunismoan, ez bestela.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Orokorra 










 Euskaraz 















 Ikus, gainera 
 Sozialismoa
 Komunismoa

 Kanpo estekak 
 Marxists Internet Archive, marxismoari buruzko entziklopedia eta liburutegia.


Kategoria:Teoria marxista
Kategoria:Erlijioaren kritika
Kategoria:Naturalismo (filosofia)
Kategoria:Ideologia politiko eponimoak