Uzbekistan

Uzbekistan, ofizialki Uzbekistango Errepublika () Erdialdeko Asiako estatu itsasgabe bat da, estatu itsasgabez inguratua. Historikoki garrantzitsua izan da, Zetaren Bidean baitzegoen. Sei estatu turkiko burujabeetako bat da, eta Sobietar Batasuneko parte izan zen. Hiriburua Taxkent du.

Behiala persiar samanida dinastiakoa, eta gero Inperio Timuridokoa, XVI. mende hasieran nomada uzbekoek konkistatu zuten eskualdea: konkistatzaileak ekialdeko hizkuntza turkiko batean mintzatzen zirena Egungo Uzbekistango biztanleriaren gehiengoak jatorri uzbekoa du eta uzbekeraz mintzatzen da.

Uzbekistango ekonomia lehengaien ekoizpenean oinarritzen da, hala nola kotoia, urrea, uranioa, potasioa eta gas naturalaren ekoizpenean. Nahiz eta estatuaren helburuetako bat merkatu-ekonomia izan, Uzbekistanek kontrol ekonomiko zorrotzak ditu oraindik. Nazioarteko erakunde batzuek bertako giza-eskubideen politika kritikatu duteGiza eskubideak Uzbekistanen: Amnesty International txostena, 2008.. Uzbekistanen, biztanleriaren % 45 eguneko 1,25 dolar baino gutxiagorekin bizi da.

 Geografia 
Herrialdeak 447.000 kilometro karratu ditu. Munduko 56. estatu handiena da eta 42. populatuena.www.worldatlas.com EBEko estatuen artean 5. handiena eta 3. populatuena da.

Mendebaldetik ekialdera 1.425 km ditu eta iparraldetik hegoaldera, 930 km. Iparraldean eta ipar-mendebaldean Kazakhstan eta Aral itsasoa ditu, hego-mendebaldean Turkmenistan, hego-ekialdean Tadjikistan eta ipar-ekialdean Kirgizistan. Uzbekistan Asia Erdialdeko estatu handiena izateaz gain, beste lau estaturekin mugak dituen bakarra da. Gainera, Afganistanekin ere muga laburra du hegoaldean, 150 km.

Uzbekistan estatu lehor eta itsasgabea da. Liechtensteinekin batera munduko estatu itsasgabe bikoitz bakarra da, hots, estatu itsasgabez guztiz inguratua dagoena. Eremuaren % 10 baino gutxiago dira landa lurrak, batez ere ibai eta oasi ertzetan. Gainontzekoa basamortua (Kyzyl Kum) eta mendiak dira.

Gailurra Khazret Sultan mendia da, itsas mailatik 4643 metrora, Gissar mendilerroaren hegoaldean, Tadjikistango mugan. Sobietarren garaian, mendi honi Alderdi Komunistaren 22. biltzarraren tontorra izena eman zioten.Uzbekistan will publish its own book of records - Ferghana.ru, 2009-07-29.

Bertako klima kontinentala da, euri urrirekin (100-200 mm urteko). Udako batez besteko tenperatura handiena 40 °C da, eta neguko batez besteko txikiena -23 °CKlima, Uzbekistan: Country Studies - AEBetako Kongresuko Liburutegia..

Hiri nagusiak Bukhara, Samarkanda, Namangan eta Taxkent hiriburua dira.

 Historia 

Egungo Uzbekistango lurraldeak Akemenestar Inperioko Sogdiana eta Korasmia satrapien barnean zeuden, Alexandro Handiaren konkista arte. Urteak igaro ahala, eskualdea Partiar Inperioaren eta Sasandar Inperioaren zati izan zen. Erdi Aroan, turkiar kultura gailendu zen, qaraqanidarren eskutik (IX-XII. mendeak), indartuz joa zena pertsiaren erresumaren kaltetan. Mongoliarrek eskualdea XIII. mendean menperatu zuten, Asia Erdialdeko Chagatay sortuz, nahiz eta turkiar kultura berehala indarberritu, batez ere hizkuntza eta ohituren alorrean.
Tamerlan buruzagia gailentzean, Gengis Khanen handitasuna eta konkistak berreskuratzeko asmoa zuena, Samarkanda Asiako musulman zibilizazioaren erdiguneetako bat bihurtu zen. Mongoliar jatorriko shaybanidarren boterea handitzean, XVI. mendetik aurrera herrialdeak Uzbekistan izena hartu zuen eta, mende erdialdetik aurrera, Bukhara bihurtu zen hiriburu. Horrela, XIX. mendea arte iraun zuen Bukharako khanerria eratu zen.

XIX. mendean, Errusiar Inperioa Asia Erdialdean hedatzen hasi zen. Kazakhstan eta Kirgizistan ez bezala, Uzbekistanek nolabaiteko burujabetza mantendu zuen, tsarren koroaren mendeko emirerri gisa. 1917ko Boltxebikeen Iraultzaren ostean, Errusiarekiko harremana aldatuz joan zen, azkenean Bukharako Sobietar Errepublika sortu arte, boltxebike ideologiakoa. Berehala, boltxebikeen aurkako erresistentzia batzuen ostean, Sobietar Batasuneko kide bihurtu zen.

1991ko irailaren 1ean, Uzbekistanek independentzia aldarrikatu zuen, nahiz eta Baltikoko estatuek ez bezala, indar ahulez aldarrikatu.

 Banaketa administratiboa 

Uzbekistan hiru motatako unitateetan banatzen da: 12 probintziatan (viloyatlar, singularrean viloyat), autonomia errepublika batean (respublika) eta hiri independente batean (shahar). Probintziak barrutitan (tuman) banatzen dira.

eskuinera|350px|Uzbekistango mapa politikoa.
 Banaketa  Hiriburua Eremua(km²) Biztanleria (2008)Uzbekistango Estatistikak 2008, 176 or.  Kodea Buxoro probintzia Buxoro (Bukhara)  39.400  1.576.800  3 Jizzax probintzia  Jizzax  20.500  1.090.900  5 Navoiy probintzia  Navoiy  110.800  834.100  7 Qashqadaryo probintzia Qarshi  28.400  2.537.600  8 Samarkanda probintzia Samarkanda  16.400　 3.032.000  9 Sirdaryo probintzia Guliston  5.100  698.100  10 Surxondaryo probintzia Termez  20.800  2.012.600  11 Toshkent probintzia Toshkent (Taxkent) 15.300　 2.537.500  12 Toshkent shahri Toshkent (Taxkent) ???  2.192.700  1 Fergana Ibarreko Eskualdea       Farg'ona probintzia Farg'ona (Fergana)　 6.800  2.997.400  4 Andijan probintzia Andijon 4.200  2.477.900  2 Namangan probintzia Namangan 7.900  2.196.200  6 Karakalpakstan eskualdea       Xorazm probintzia Urganch  6.300　 1.517.600  13 Qaraqalpaqstan errepublika Nukus  160.000  1.612.300  14

Toshkent probintziako estatistikek Toshkent shahriko (hiriko) estatistikak ditu barne.

 Politika 

1992ko abenduaren 8ko konstituzioak erregimen presidentziala ezarri zuen berriki eratutako estatuan, legebiltzar batekin, 2004an biko bihurtua (Oliy Majlis eta senatua). Presidenteak indar handia du eta zazpi urterako hautatzen da, sufragio unibertsal zuzenean. Presidenteak gobernua izendatzen du, eta horrek legebiltzarraren onespena izan behar du.

Uzbekistango alderdi politiko nagusiak hauek dira: Alderdi demokrata popularra (CDP), Fidokorlar alderdi nazional demokrata (F), Nazioaren aurrerabidearen alderdia (VT) (oharra: F eta VT batu egin dira), Adolat (Justizia) (A), Pizkunde demokrata nazionalaren alderdia (MTP), Alderdi nazional-demokrata. Hala ere, ia ez dago aniztasun politikorik, alderdi guztiek Karimov presidentea zuzenean eta baldintzarik gabe babesten baitute.

Uzbekistan errepublika nazioarteko hainbat erakunderen kide da: Nazio Batuak, Unesco, ESKE, OME, TME eta abar. 1991ko abenduaren 21ean, Uzbekistan Estatu Burujabeen Erkidegoko kide bihurtu zen (Almatyko ituna), antzinako 15 sobietar errepubliketatik 12 batzen dituena.

 Jaiegunak 

 Data  Euskarazko izena  Bertako izena  Oharrak urtarrilaren 1a  Urteberri-eguna  Yangi Yil Kuni   martxoaren 8a  Emakumeen eguna Xalqaro Xotin-qizlar Kuni   martxoaren 21a  Udaberriaren eguna  Navro'z  (ez erlijiozkoa) maiatzaren 9a  Oroitzapenaren eguna  Hotira kuni  1945an nazismoa garaitu zen eguna Hejira egutegiaren arabera  Ramadan amaiera Ramazon Hayiti   irailaren 1a  Independentzia eguna  Mustaqillik Kuni  1991tik urriaren 1a  Irakaslearen eguna  O'qutuvchilar Kuni   abenduaren 8a  Konstituzio eguna  Konstitutsiya Kuni  1992tik Hejira egutegiaren arabera  Sakrifizio eguna  Qurbon Hayit  

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 



Kategoria:Nazio Batuen Erakundeko kideak