Allo

Allo ([aʎo]) Nafarroako udalerri bat da. Lizarrako merindadeko herri honek  biztanle zituen . urtean. Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago.

 Geografia 
 Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa mendebaldean dago, Lizarrako merindadearen erdialdean. Allok Deikaztelurekin egiten du muga iparraldean, Oteitzarekin ekialdean, Deikaztelurekin mendebaldean, eta Sesma eta Lerinekin hegoaldean.

 Klima eta landaredia 
Klimaren ezaugarriak mediterranear motakoak dira, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 400 eta 600mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60 eta 80 egun dira. Udaberri eta uda garaian ohikoak izaten dira ekaitzak, eta Nafarroa hegoaldeko mendietan sortzen dira.

Alloko landaredia klimaren ondorio da, eta jatorrizko landaredia, arte eta ameztiek osatzen zuten, baina nekazaritzaren hedapenak asko murriztu du hauen azalera. Gaur egun, zuhaitzen ordez olibondo, zainzuri eta bestelako laboreak daude. Basoen galera ia erabatekoa izan da, eta 1990eko hamarkadaren hasiera, jatorrizko basoen azaleraren %1 baino ez zen geratzen. Arte eta ameztiez gain, birlandatutako pinuren bat dago herrigunearen inguruan. Dena den, birlandaketak ez ziren Nafarroako beste udalerri batzuetan bezain garrantzitsuak izan.

 Auzoak 
Alloko auzoak honakoak dira: Pozarrón, Calvario, El Raso, Catanga, La Paz eta Garchena.

 Historia 
Allo jaurerria izan zen XIX. mendera arte, Nafarroako udalerri asko bezala. 1064. urtearen inguruan Peñalengo Antso IV. erregeak, Iratxe monasterioari eman zion dohaintza moduan Alloko San Miguelgo monasterioa. Ondoren, Iratxeko abadiak, koilazo batzuk eta herriko errotaren jabetza jaso zuen. XII. mendearen hasiera, Allo, Aranatzekin batera Antso Fortuñoñesen jabetza izan ziren.

1448an Vianako Carlos printzeak, Leringo konderriaren barnean ezarri zuen Alloko udalerria, eta halaxe jarraituko zuen XIX. mendeko erreforma administratiboa burutu arte. XIX. mendearen bigarren erditik XX. mendearen hasierara arte, nekazaritzaz gain industria garatu zen eta horrela, hurun fabrika bat, distilategi bat eta ospitale bat eraiki ziren.
alt=19. mendeko irin fabrikako aurrealdea|erdian|thumb|400x400px|Alloko irin fabrika

 Ekonomia 
Alloko biztanleriako gehiengoa tradizionalki nekazaritzan aritu da, gehienbat lehorreko laboreak landatuz. Abeltzaintzak garrantzia gutxi dauka, baina XX. mendearen hasieratik industria, herriko ekonomiaren ardatza bihurtu da. Industriaren barnean, paperaren inguruko iharduerak nabarmetzen dira, horrela, Allon Georgia-Pacific enpresaren lantegi bat dago, Colhogar izeneko marka ekoizten duena. Fabrikak 330 langile dauzka.

Horrez gain, herrian, kontserba lantegiak eta zerealen kooperatiba bat dago. Industria hauek betiere, nekazaritzaren inguruko enpresak dira.

 Azpiegiturak 
2003an elektrizitatearen Espainiako kudeatzaile publikoa den Red Eléctricak Castejón eta Gasteiz artean 400.000 volteko goi-tentsio linea bat eraikitzeko proiektua proposatu zuen. Proiektu horren arabera 46 metroko goi-tentsio dorreak eraikiko ziren Lizarraldeko hainbat udalerri zeharkatuzhttp://sites.google.com/site/nolineadealtatension/Home/RATplanoAldizk.pdf?attredirects=0. 2008an proiektuaren aurkako talde bat sortu zen, eta 2010eko urtarrilaren 31n proiektuaren inguruko bozketa antolatu zen Arabako bost herri eta Nafarroako hogei herritan. Ezezko botoak %98,9 izan ziren.http://www.elcorreo.com/vizcaya/20100201/alava/votantes-rechaza-linea-alta-20100201.html El Correo Español egunkariaren webgunea.

 Demografia 
XX. mendearen lehen hamarkadetan nahiko egonkor mantendu zen populazioa, baina 1930eko hamarkadatik aurrera biztanleen galera handia gertatu zen, eta mende amaierarako populazioaren erdia (1.000 lagun inguru) besterik ez zen geratzen.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 92 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 8,57a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
2003an UPN eta Río Mayor hautagaitza independentearen arteko akordioa egon zen; alkatetza lehenak okupatu zuen bi urtez eta bigarrenak beste bizEntrevista con Sergio Aisa Ochoa, Diario de Navarra, 2006ko uztailaren 6a..

Alkatea "Allo Siempre Allo" (ASA) zerrenda independenteko Fernando Sainz Aldaba da 2007ko udal hauteskundeez geroztik. Orduan alderdirik bozkatuena UPN izan zen arren, ASAk PSNren botuen bitartez lortu zuen alkatetza. Baliogabeko botoak 10 izan ziren (emandako guztien % 1,29a) eta zurizko botoak 12 (% 1,57a). Abstentzioa % 17,06koa izan zen.

+Alloko Udala (2007) Alderdia  Botoak  Zinegotziak UPN  280  4 ASA  205  3 PSN  199  2

2011n Sainzek alkatetza gorde zuen, bere zerrenda bozkatuena izan zelako (PSNrekiko ituna berriztatu gabe) eta besteen arteko akordioen faltan Las alcaldías de Viana, Allo y Arróniz llegaron en el aire al pleno de constitución, Diario de Noticias, 2011ko ekainaren 11.. UPAk (Unidos por Allo) 2 zinegotzi lortu zituen, AUTBk (Allo, Unión, Trabajo y Bienestar) 2, PSNk 1 eta UPNk bat ere ez.

+Alloko Udala (2011) Alderdia  Botoak  Zinegotziak ASA  272  4 UPA  151  2 AUTB  127  2 PSN  101  1 UPN  44  0
 Alloko udal hauteskundeak  Alderdi politikoa2015  Alloko udal hauteskundeak 2015.2011  Alloko udal hauteskundeak 2011.2007  Alloko udal hauteskundeak 2007.2003  Alloko udal hauteskundeak 2003.1999 Alloko udal hauteskundeak 1999.1995   Alloko udal hauteskundeak 1995.1991  Alloko udal hauteskundeak 1991.1987   Alloko udal hauteskundeak 1987.1983  Alloko udal hauteskundeak 1983.1979  Alloko udal hauteskundeak 1979. Allogatik  Elkarrekin %44,11 4 %21,6 2 - - - - - - - - - - - - - - - -  Allo Beti Allo %33,28 3 %38,91 4 %26,87 3 - - - - - - - - - - - - - - Nafarroako Alderdi Sozialista-PSOE (PSN-PSOE) %20,57 2 %14,45 1 %26,08 2 %39,20 4 %52,67 5 %66,12 6 %39,11 4 %19,82 2 %100 9 - -  Allo, Bategite, Lana eta Ongizatea - - %18,17 2 - - - - - - - - - - - - - - - - Nafar Herriaren Batasuna (UPN) - - %6,29 0 %36,70 4 %29,78 3 %26,83 2 - - - - - - - - - - Rio Mayor Independenteak - - - - %8,78 0 %22,30 2 - - - - - - - - - - - - Izquierda-Ezkerra (I-Em) - - - - - - %6,65 0 %18,68 2 %29,64 3 - - - - - - - - Allo Independente - - - - - - - - - - - - %57,21 5 %49,49 5 - - - -  Nekazari Elkartea - - - - - - - - - - - - - - %28,93 2 - - - - Independenteak 2 - - - - - - - - - - - - - - - - - - %65,20 6 Independenteak 1 - - - - - - - - - - - - - - - - - - %34,80 3

 Alkateen zerrenda 

 2003-2005    UPN 2005-2007  Sergio Aisa Otxoa  Río Mayor (indep.) 2007-2011 Fernando Sainz Aldaba (2011ko urriaren 5ean hil zenhttp://www.berria.info/albisteak/55699/alloko_alkatea_zendu_da_bihotzekoak_jota.htm Berria, 2011ko urriaren 6a)  Allo Siempre Allo (indep.) 2011-  Mª Angela Gonzalez Alonso (alkateordea)   Allo Siempre Allo (indep.)
 Udaletxea 
Udaletxea Foruen Plazan dago eta harlankaitz eta harlanduz eraiki zuten XVI. mendean. Eraikuntzaren zati bat, erdi puntuko sei arkuren gainean altxatuta dago. Udala alkatea eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

 HELBIDEA: Foruen Plaza z/g

 Azpiegitura eta garraioak 
La Estellesa autobus konpainiaren Sartaguda eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

 Sartaguda - Lodosa - Sesma - Allo - Deikaztelu - Morentin - Lizarra - Zirauki - Mañeru - Gares - Obanos eta Iruñea

 Kultura 
 Euskara 
Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Allo eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %9,78k zekien euskaraz hitz egiten.

 Jaiak eta ospakizunak 
Alloko jaiak abuztuaren 22aren inguruan ospatzen dira, Uren Jainko Santuaren omenez. Jaiak asten diren egunean, herriko biztanle guztiak Alloko kiroldegian batzen dira bazkari herrikoi batean.

Horrez gain, urtean zehar honako ospakizunak antolatzen dira: Ihauteriak, Aste Santua, Gabonak, San Isidro maiatzaren 15ean, eta Madalenak uztailaren 21ean.

 Zerbitzuak 
Allo "Allo, Arellano, Arronitz, Deikaztelu eta Leringo Oinarrizko Zerbitzu Sozialen Mankomunitateko" kidea da.

 Ondasun nabarmenak 
 Andre Mariaren parrokia: XIX. mendean eraikitako eliza neoklasikoa da. Elizak bost zatitan banaturiko nabe handia dauka. Erretaula naguasia Bernabe Inbertok egin zuen XVI. mendean.
 Uren Jainko Santuaren basilika: XVII. mendean altxatutako estilo barrokoko eliza da. Gurutze latindar oinarria, eta bi kapera laukizuzen handi dauzka nabe nagusiaren alboetan. Eliza barruan, egurrezko irudi erromaniko bat eta Madalenaren XVI. mende hasierako irudi bat daude.
 Udaletxea: Alloko Foruen Plazan kokatua, XVI. mendeko azken laurdenean eraiki zen, harlandu eta harlankaitzezko harrian.

 Alloar ospetsuak 
 Torcuato Mendiri (1813-1884), militarra.
 Felipe de Jesus Munarritz (1875-1936), klaretar apaiza.
 Aurelio Iñigo (1899-1936), ekintzaile anarkista.
 Angel Garraza (1950-), eskultorea.
 Marco Antonio Sanz de Acedo, Eskroto, Gavilán (1965-2003) herriko bizilaguna zen eta han hil zen.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Nafarroako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 

   Allo Lizarrako merindadeko turismoaren webgunean.
   Allori buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
 Lerinerako errepidea Allo parean Google Street View-n.

Kategoria:Allo