Dulantzi

Dulantzi (ofizialki Alegría-Dulantzi) Arabako erdi-ekialdean dagoen udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gasteiztik 12 bat kilometrora ekialdera dago. Historia luzeko herria da, Burdin Aroko zein erromatarren garaiko aztarnak baitaude. Udalaren herriburua izen bereko herria dugu, eta izen bereko ibaiak zeharkatzen du.

 Etimologia 
Mikel Gorrotxategiren ustez,  galtzadako Tullonium etxe handi dotore bat zegoen leku berean dago gaur egun Dulantzi, eta izena ere hortik datorkio. Mikel Gorrotxategi: Dulantziren euskal jatorria Euskaraz Alegeria ikusten da mikrotoponimian, gaztelaniazko Alegría horren euskarazko ahoskera, ohiko anaptixiarekin .

Dulanci izenaz ezagutzen zen Erdi Aroan jada; hainbat agiritan agertzen da —1025, 1257, 1294 eta 1332an—, Dullanzi, Dulanci, Dulance eta Dullanci aldaerekin.

 Geografia 
Gasteiztik ekialdera dagoen lautadan dago Dulantzi udalerria, Sarbil eta Larratz erreken inguruan.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Barrundia.
 Hegoaldean: Arraia-Maeztu.
 Ekialdean: Iruraitz-Gauna eta Donemiliaga.
 Mendebaldean: Burgu.

 Historia 
 Historiaurrea 

ezkerrera|thumb|Henaioko herri harresituko berreraikitako etxea.
Dulantzin gizakia noiztik bizi den ez dakigu, baina Brontze Aroan herri harresitu bat sortu zen bertan, Henaio mendixkan. Bertan zeuden etxeek forma borobildua zuten. Aurkitu diren elementu interesgarrien artean, gazta egiteko buztinezko iragazki bat dago, nekazaritza munduaren sarrera ondo adierazten duena. Herriak jarraitu zuen Burdin Aroan, eta erromatarren garairaino iritsi zen.

Antzinate Berantiarran berantan basilika kristau bat egon zela badakigu, eta, inguruko garaiko beste tenpluetan bezala, hildakoak ehortzi zituzten. Miguel Loza Uriarte eta Javier Niso Lorenzo, idusketetako zuzendariek, "ipar pirinioetako" elementuak identifikatu zituzten, eta beraz, Aldaietako, San Pelaioko, Casa del        Condestable, Buzaga (Elortz) eta Finaga eta Santimamiñen aurkitutako elementu eta ezaugarriekin parekatu dituzte.

 Erdi Aroa 
1025eko Donemiliagako goldea agirian jada ageri da Dulantzi. Bere sorrerarako arrazoien artean aldameneko herrialdeen erasoen aurkako defentsa eta antolamendua, eta geroz eta eskasagoa eta sakabanatuagoa zen biztanleria batzeko beharra aipatu daitezke. 1025. urtean jada, inguruan ziren herrixka batzuen biztanleek (Dulantzi, Olga, Larraza...) koroari hirigune pribilegiatu berri honen sorrera eskatu zioten.

Gaztelako Alfontso XI.ak hiribildu-forua 1337ko urriaren 20an eman zion, Alegría de Dulanci izenaz. Orduan, ohiko mendi hegaleko populazio gune gisa eratu zen, gailurrean gotorleku bat egonik eta maldan behera horizontalki Dulantzi ibairaino jaisten diren kaleak zituela, perpendikularrean zuzenean behetik gora igotzen diren kantoiekin. Araban hiribildu izatea lortu zuten azkenetarikoa izan zen hau, Elburgorekin batera eta Zuiako Monreal baino urte bat lehenago. Azken honekin Arabako lurraldearen hiribilduen sorrera amaitu zen.


Erromatar eta Goi Erdi Aroko bidea aldamenetik igarotzen da. Sorrera urtetik aurrera, inguruko herrixketako biztanleak herri berrira joan eta demografia galera izan zuten, Aiara (egungo ermita) garai hartan herrixka oparoak, adibidez. Hiribilduko muinoaren gailurreko gaztelu gotorlekua Arabako lautadako oinaztarren (lazkanotarren) indargune nagusia zen eta, horregatik, errea eta eraitsia izan zen 1443an, Arabako ermandadeen borroketan, Petri Lopez de Aiara Aguraingo jaunak lazkanotarrei eraso egin zienean, ermandadeen aliatuak baitziren. Hiribildua ere erre zuen, ermandadeen tropek babeslekurik izan ez zezaten. Harresiak gaztelu gotorlekua berreraikitzeko erabili zuten lazkanotarrek XV. mende amaieran.

Dulantzira heltzen zen Errioxatik Egileta, Erentxun eta Gaunan zehar mandazainen bidea, eta bat egin Gasteiztik Agurainera eta Lizarrateko tunelera zihoan errepidearekin (toponimia txikian Salbaterrabide deituraz gorde dena).

 Banaketa administratiboa 
Dulantzi udalerria bi herrik osatzen dute:
 Dulantzi, udalerriko herriburua.
 Egileta, herriburuaren hego-mendebaldean kokaturik dagoen exklabea.

 Ondasun nabarmenak 
ezkerrera|thumb|300px|Dulantziko hirigune historikoaren oinplanoa.
Hiri-trazadura erregularra dauka, biztanleak bertara bizitzera joan aurretik planifikatutako hiribilduetan izan ohi dena. Dulantziko hirigune historikoaren esparru arkeologikoa, Euskal Autonomia Erkidegoko Kultura Ondarearen zerrenda orokorrean monumentu multzo izendapenaz kultura ondasun gisa sartua.Esparru arkeologikoa izendapena EHAAn 2002ko ekainaren 4an, hirigune historikoak berak jaso zuen monumentu multzo izendapena bereizia.Dulantziko hirigune historikoaren izendapena EHAAn

Erdi Aroko hiribildua eratzen duten kale nagusiak bi dira: Nagusia eta Gotorlekuarena; paraleloak dira eta ekialde-mendebalde norabidea dute (Arabako hiriguneetan ezohikoa). Harresi barrutiaren bide sarea osatzeko, badira aurreko horien perpendikularrak diren beste hiru kale, parrokiarantz, goranzko zentzuan. Hirigunearen ertzetan kokatzen diren etxaldeak soilak dira, eta bikoitzak, aldiz, barrualdekoak. Etxalde bikoitz horietako etxeek fatxada bakarra dute kaleko aldean, eta atzealdea karkabako aldean. Neurri batean, hirigunearen oinplanoa, triangeluarra eta erregularra, hiru elementu nagusiren arabera ordenatzen da: harresia, gotorlekua eta eliza.

Harresia horma exentua zen baina gaur egunean ez da azalean honen aztarnarik. Hegoaldean Gotorlekua eta Eliza batzen zituen, eta azken honetatik abiatuz San Blas kaleko atzealdetik jarraituko zuen, hiribilduaren aterik nagusietariko bat zati horretan irekiko zela. Ate horretatik abiatuz, Nagusia kaleko atzealdetik jarraituz, kaleko beste muturrean egongo zen mendebaldeko ateraino iritsiko zen. Azkenik, hego-mendebaldean kokatzen zen gotorlekuraino jarraituko zuen harresiak, hiribildua itxiz.

Hiribilduaren kokapenik gorenean, Lazkanotarren gotorlekua edo dorretxea zegoen, jatorriz Gaonatarrena omen zena. Harresiaren parean zegoen, hirigunearen defentsari laguntzeko. XVIII. mendea arte zutik jarraitzen zuen, eta ordutik iritsi diren deskribapenen arabera, Arabako lurraldeko gotorlekuetan berezienetarikoa izango zen, dimentsio handikoa.

Dulantziko hiribilduan XVI. mendeko zenbait etxe ditugu, erdi-puntuko arkua bere portadetan eta dobela agitura ona dutela. Behe solairua, goragoko bi solairu eta ganbara dituzte, behekoa harlanduz egina izaten da askotan, eta gainekoak zurezko egituran eta adreiluz, kasu batzuetan, kalerantz aurrera egiten dutela.

Eraikin esanguratsuen artean daude:
 Dulantziko San Blasen parrokia eliza, XVI. mendean eraikia. Dorrea Justo Antonio Olagibel arkitekto gasteiztarrak diseinatu zuen; herriko muinoaren gailurrean, eta bere altuera eta diseinu nabarmenagatik, Lautadako Neska izenaz ere ezaguna da. Eliza gaur egun oso aldatua dago, bertan lan ugari egin direlako, baina garai batean babes funtzioa betetzen zuen. Hegoaldeko horman antzinako fabrika erromanikoaren aztarnak omen direnak mantentzen ditu. Gainontzeko eraikuntzaren elementu guztiak XV eta XVI. mendeetakoak dira.
 Dulantziko Aiarako Ama Birginaren santutegia, XVIII. mendekoa.
 Gaonatarren etxea, Dulantziko hiribilduaren sarreran dagoen eraikina, Kultura Ondasun gisa izendatua.
 Henaio kastroa, herrigunearen ekialdean dagoena, eta Brontze Aroko eta Burdin Aroko hiri-finkamendu baten aztarnak dituena.
 Dulantziko pikota.

 Demografia 
Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Dulantzik ez zuen biztanle kopuruaren aldaketa handirik jasan XX. mendean zehar. Hala ere, mendearen azken hamarkadan eta XXI. mendearen hasieran hazkunde oso handia izan zuen, batez ere Gasteizko etxebizitzen prezio handien ondorioz iritsitako lagunei esker.

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Dulantziko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Luis Inisterra Alvaro 1979 1983 Independenteak Felix Bengoa Ibañez de Garayo 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Felix Bengoa Ibañez de Garayo 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Felix Bengoa Ibañez de Garayo 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Luis Martinez Elejalde 1995 1999 Eusko Alkartasuna Jose Luis Martinez Elejalde 1999 2003 Eusko Alkartasuna Jose Luis Martinez Elejalde 2003 2007 Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea Felix Bengoa Ibañez de Garayo 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Joseba Koldo Garitagoitia Odria 2011 2015 Dulantziko Talde Independentea Joseba Koldo Garitagoitia Odria 2015 2019 Dulantziko Talde Independentea Joseba Koldo Garitagoitia Odria 2019 2023 Dulantziko Talde Independentea Joseba Koldo Garitagoitia Odria 2023 Jardunean Dulantziko Talde Independentea

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

 Kultura 
 Jaiak 
 Urtarrilaren 3a: San Blas zaindariaren eguna.
 Irailean Santa Maria omentzen da. Tripafina izeneko pertsonaiaren jaitsiera ospatzen da.
 Dulantziko gudua: irailaren hasieran, Dulantziko herriak Dulantziko guduaren antzezpena egiten du. Gudu hartan, Zumalakarregi jeneralaren karlista boluntarioek, urriaren 26 eta 27an, Madrilgo gobernuaren armada garaitu zuten. Herri osoak parte hartzen du antzezpen horretan.

 Dulantziar ospetsuak 
 Pablo Mendibil Grao (Dulantzi, 1788 - 1832), legegizon katedraduna eta idazlea.
 Diego Perez de Arriluzea Lopez de Maturana (Dulantzi, 1888 - 1975), fraidea eta kulturagizona. Besteak beste, La hermandad de Iruraiz liburua idatzi zuen.
 Kike Sebastián (Dulantzi, 1975 - ), atleta

 Argazkien galeria 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Lautadako kuadrilla
 Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala

 Kanpo estekak 

 Dulantziko Udalaren webgunea
  Dulantzi Auñamendi entziklopedian
  Dulantziri buruzko informazioa Arabarriren webgunean

Kategoria:Dulantzi
Kategoria:Arabako herriak
Kategoria:Arabako Kultura Ondasunak
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak