Eskoziako gaelera

Eskoziako gaelera edo Eskoziako gaelikoa (gàidhlig) Eskoziako iparraldean (Highland) eta mendebaldeko uharteetan hitz egiten den hizkuntza zelta da. Azken talde horren barneko gaelera hizkuntzen azpitaldean sailkatzen da.

Eskoziako gaelerak Eskoziako hizkuntza ofizialaren estatusa hartu du, eskozierarekin batera, Eskoziako Legebiltzarraren aho bateko erabakiz, 2025eko ekainaren 18an.

Kanadaren barruan, badira hiztun batzuk Eskozia Berrian (Cape Bretongo uhartean bereziki), Eduardo Printzearen Uhartean eta Ternua eta Labradorko probintzietan; dialekto horri Kanadako gaelera deitzen zaio.

Lurralde gaelikodunak Gàidhealtachd izen orokorra du. Ia 60.000 hiztun aktibo daude, egun: Eskoziako biztanleen % 1 besterik ez.

 Hizkuntzaren esparrua, gizartean 
Azken erroldaren arabera (2011), hiztun kopuruari dagokionez, Eskoziako gaelikoa (gàidhlig) oso txikia da. Hiztunen multzoak Highland aldeko eremu periferiko eta urrunetan dira (12.000 inguru, kontuan hartuz hitz egiteko gai diren guztiak), hala nola Hebridak artxipelagoko zenbait zonaldetan (14.000). Glasgow hirian ere hiztun kopuru esanguratsua dago (5.000), eta neurri txikiagoan Edinburgon (2.000), baina hiri horietako biztanleria osoarekin alderatuta, oso kopuru txikia da.

Gaelikoaren presentzia kalean ikusezina da, hizkuntza-paisaia ingelesez dago, eta gaelikoz idatzitako ezer topatzea salbuespena da«Zendoia: 'Gaelikoarekiko atxikitze sentimendua oso txikia da Eskozian'», EiTB, 2014-09-05.

 Hizkuntzaren transmisioa 
Eremu gaelikoetan familiaren papera behera doa; gaelikoaren ohiko lurraldeetan elebidunen ehunekoek behera egin dute zentsu batetik bestera azken hamarkadetan.

Hezkuntza sistema ere ahula da haren transmisiorako. Eremu elebidunetan, gaelikoa erabiltzen duten zentroak daude, betiere ingelesa ere erabiltzen duten ikasgelak partekatzen dituzten ikastetxe berean; hau da, ikastetxe ia guztietan gaeliko-ingelesa diglosia nagusi da. Gainera, normalean, gaelikoa lehen hezkuntzan soilik erabiltzen da. Hala ere, salbuespen bakarra Glasgown dago, bertan Sgoil Ghaidhlig Ghlaschu baitago, hots, lehen hezkuntzatik unibertsitate-aurreko mailetaraino gaelikoa soilik darabilen ikastetxea.

Egun, gaelikoaren sustapenerako tresna nagusiak hedabideak dira. Berez, BBC Alba gaelikozko telebista kateak gaeliko-hiztunen kopuru osoa baino audientzia handiagoa du, programak ingelesez azpititulatuta eskaintzen baititu. Horrek laguntzen du hizkuntza ezagutzen ez dakitenen artean ere gaelikoaren aldeko jarrera zabal dadin.

 Gaelikoa sustatzeko erakundeak 
Bord na Gaidhlig gaelikoa sustatzeko erakundea da. Berez, entitate autonomoa da (Administraziotik kanpokoa), baina Eskoziako Gobernuak hizkuntza politikarako zeregin nagusiak esleitu dizkio. Hainbat programa bideratzen eta koordinatzen ditu: irakaskuntzan gaelikoa ezartzen joateko plangintza, ikasmateriala sortzeko lana, gaelikoz idatzitako liburuen argitalpena sustatu, hedabideentzako subentzioak bideratu, eta abar.

 Adibidea 
 Ohiko esaldiak 
 Eskoziako gaelikoa Irlandera Manxera EuskaraFàilte  Fáilte  Failt Ongi etorriHalò  Haileo edo Dia dhuit  Hello  KaixoCiamar a tha thu?  Conas atá tú? (Cad é mar atá tú? Ulsterren)  Kys t'ou?  Zer moduz zaude?Ciamar a tha sibh?   Conas atá sibh? (Cad é mar atá sibh? Ulsterren)  Kanys ta shiu?  Zer moduz zaudete?Madainn mhath  Maidin mhaith  Moghrey mie  Egun onFeasgar math  Trathnóna maith  Fastyr mie  Arratsalde onOidhche mhath  Oíche mhaith  Oie vie  GabonTapadh leat  Go raibh maith agat  Gura mie ayd  Eskerrik askoDè an t-ainm a tha ort?  Cad é an t-ainm atá ort?  Cre'n ennym t'ort?  Nola duzu izena?Dè an t-ainm a tha oirbh?  Cad é an t-ainm atá oraibh?  Cre'n ennym t'erriu?  Nola duzue izena?Is mise...  Is mise...  Mish...  Ni ... naizSlàn leat  Slán leat  Slane lhiat  AgurDè a tha seo?  Cad é seo?  Cre shoh?  Zer da hau?Slàinte  Sláinte  Slaynt  Topa (edatean)

 Leku izenak 
Aberdeen - Obar Dheathain
Aviemore - an Aghaidh Mòr
Ayr - Inbhair Air
Brechin - Breichin
Cumbernauld - Cumar nan Alt
Dingwall - Inbhir Pheofharain
Dornoch - Dòrnach
Dumfries - Dùn Phris
Dunblane - Dùn Bhlàthain
Dundee - Dùn Dèagh
Dunfermline - Dùn Phàrlain
Dunkeld - Dùn Chailleann
Dumbarton - Dùn Breatann
Edinburgh - Dùn Èideann
Elgin - Eilginn
Forres - Farrais
Fortrose - A' Chananaich
Fort William - An Gearasdan
Glasgow - Glaschu
Gleneagles - Gleann na h-Eaglais
Inverness - Inbhir Nis
Kilmarnock - Cill Mhearnaig
Lismore - Liosmòr
Paisley - Pàislig
Perth - Peairt
Rosemarkie - Ros Maircnidh
St Andrews - Cill Rìmhinn
Scone - Sgàin
Stirling - Sruighlea
Stornoway - Steòrnabhagh
Whithorn - Taigh Mhàrtainn

 Musika 
 Capercaillie musika taldea.
 Alyth Mc Cormack, abeslaria.
 Ailein duinn, abestia.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Bòrd na Gàidhlig
 Clì Gàidhlig
 Gaelera
 Eskoziera
 Manxera
 Europako hizkuntza gutxituak

 Kanpo estekak 

  Eskoziako gaelerari buruzko bideoa, Argia aldizkarian.
  Bord na Gaidhlig erakundearen webgunea.


Kategoria:Kanadako hizkuntzak