Bildoze-Onizepea

Bildoze-OnizepeaEuskaltzaindia: 92. araua: Zuberoako herri izendegia. ([bilðos̻e onis̻epe.a]) Zuberoako iparraldean dagoen udalerria da, Pettarra eskualdekoa.

Maulerekiko hurbiltasunak esker, ez du Zuberoako herri gehienek bezainbesteko biztanle galerarik izan.

 Izena 
Frantsesezko bere izena Viodos-Abense-de-Bas da.

Bildozerentzat Jean-Baptiste OrpustanekJean-Baptiste Orpustan: Toponymie basque, Presses Universitaires de Bordeaux, Bordele, 1991. euskarazko jatorrizko formaren etimologia topatzeko zokoratzen ditu Dauzat eta Rostaingen teoria (bildots hitza oinarritzat) zein Lemoinerena (latinezko Vinatius); -oz amaiera duten gehienetan bezala oinarri antroponimikoa duela uste du. Egun frantsesez erabiltzen den Viodos toponimoa agertu baino lehenPaul Raymond: "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque" honako itxurak izan ditu:
Biudos (1337), Biodos (1496, Ohixen kontratuakXV. mendeko Zuberoako notarioa zen Ohixen kontratuak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques), Viudos (1690).

Onizerena azaltzeko, Orpustanek Onizmendi muino eta etxe noblearen presentzia aipatzen du. Abense-de-Bas toponimoa azaltzeko, berriz, Abenssa dejus Mauleon eta Avensa (1460an eta 1496an hurrenez hurren, Ohixen kontratuak) eta Beata Maria d'Abence Inferioris (1658, Oloroeko elizbarrutiaren paperakXVII. mendea - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques).

Okzitanieraz Biudòs-Avensa de Baish deritzo. Zuberoan herri askoren izenekin gertatu bezala, euskarazko jatorrizko izenetik gaskoi aldaera bat sortu zen, eta gaskoi forma horretan oinarritu zen frantsesez arautu eta ofizial bihurtu dena. Okzitanian bada herri homonimo bat, Landetako Biudòs (frantsesez Biaudos), Baionarekin harreman handia duen Seinautze eskualdean.

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaiak udalerriaren ekialdeko muga markatzen du, aipatu Urdagietaren salbuespena izan ezik; beste aldean Sohüta, Berrogaine-Larüntze eta Larrabile daude. Ibaiaren ertzean daude punturik baxuenak (120 bat m). AkharrabiaAccarabie Cassiniren mapan eta Recalt (Errekalte, Errekarte) Paul Raymonden Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées, 1863. errekak mendebalde-ekialde norabidean antzinako bi udalerrien banaketa egiten du.

Punturik altuenak mendebaldean daude: Lapitzaga (406 m) Ainharbetik oso hurbil eta beste muino bat (400 m) azken herri honetako, Bildozeko eta Lextarreko lurrek bat egiten duten lekutik hurbil. Urdagietan, Bildoze-Onizepea, Berrogaine-Larüntze, Ürrüstoi-Larrabile eta Mitikile-Larrori-Mendibilek bat egiten duten puntuan muino bat dago, Larleta (292 m); aztarnategi protohistorikoa dago.

 Udalerri mugakideak 
 Ezpeize-Ündüreine eta Ürrüstoi-Larrabile iparraldean
 Ainharbe mendebaldean
 Maule-Lextarre hegoaldean
 Sohüta eta Berrogaine-Larüntze ekialdean

 Herriak 
Egungo udalerriak batu ziren biren batuketa da; bakoitzak zenbait auzo ditu.
 Bildoze (oraingo udalburua): biztanle gehienak herri barnean eta bere iparraldean zabaltzen den Eki Begia auzoan biltzen dira. Auzo txiki sakabanatuen artean mendebalderantz dagoen Bizkaiburu edo Uhaitzandi ondoko Uhartia.
 Onizepea: kaskoaz gain hegoaldean Bildozerekiko mugan dagoen Haitz Bidea nabarmentzen da; txikiagoak: Onizmendi (gaztelua barne) eta mendebalderantz dauden Agerreberria, Aizagerria eta beste. Azkenik udalerriak Uhaitzandiren ekialdean duen lur zati bakarrean Urdagieta auzo zaharra dago.

 Historia 
Jakes Bela, XVII. mendeko euskal idazleak Bildozen foruak zeudela azaldu zuen, ondo gordeta zeudenak erePhilippe Veyrin, "Les Basques", 156. orr. Arthaud, 1975,  . Jatorrizko testuak honela zioen: "c'est au village de Viodos que de tout jamais en ça les habitants de Soule ont mis et tiennent les escrits de leurs privilèges, qui y sont serrés en l'église, dans un endroit de la muraille à ce destiné et qui se ferme à sept clefs, qui sont gardées par les sept dégans du païs, chascun en ayant une".

Bildoze eta Onizepea herriak, lehenago udalerri bana zutenak, 1842an batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

 Ekonomia 
Udalerriko ekonomia tradizionala laborantzan dago oinarritua (abelazkuntza, belardiak). Hala ere, Maulerekiko hurbiltasunakMaule-Lextarre eta Sohütarekin "konurbazio" txiki bat osatzen duela esan daiteke. sektore industrialaren garapena ere ekarri du, batez ere tailer eta lantegi txikiakEtrxegintzarekin zerikusia duten enpresa batzuk adibide gisa..

 Demografia 
Bildoze eta Onizepea XIX. mendean udalerri bakarrean batu zirenetik, biztanle kopurua 700 ingurukoa izan da. Kopururik handiena 1980ko hamarkadan erdietsi zen, 900 biztanleen maila gaindituta. XXI. mendean berriro 700 biztanleetara jaitsi zen populazioa.

 Politika 
 Alkateak 
 Alkatea Agintaldia Jean-Charles Barkoïsbide  1995-2001 Pierre Sueskun  2001-2008 Pierre Sueskun  2008-2014 Pierre Sueskun  2014-2020

 Kultura 
 Jaiak eta ospakizunak 
Abuztuko lehen asteburuan ospatzen dira udalerriko zaindariaren jaiak.

 Ikastetxeak 
Bildozen eta Onizepean Lehen Hezkuntzako eskola publiko bana dagoEskola zerrenda Zuberoako Herri Elkargoaren webgunean..

 Euskara 
Bildoze-onizepean Pettarrako hizkera erabiltzen da, zubereraren aldaera.

 Ondasun nabarmenak 
 Onizepeko Jasokundearen eliza. XVII-XVIII mendeetako erretaula dago bertan.
 Bildozeko elizak XVII-XVIII mendeetako erretaula du. Eliza XVIII. mendekoa da.
 Onizepeko Onizmendi jauregia, herriaren izena daramana.

 Argazki galeria 

 Bildoztar-oniztar ospetsuak 
 Pete Agerreberri (1874-1945), aitzindaria urre meategien aurkikuntzan Ameriketako Estatu Batuetako Heriotzaren Ibarrean.
 Argitxu Camus (1980 -), historialaria.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Bildoze-Onizepea