Joan Batista Elizanburu

Joan Batista Elizanburu IrazabalEIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak. (Sara, Lapurdi, 1828ko abuztuaren 14a – 1891ko urtarrilaren 2a) euskal idazlea izan zen, Mitxel Elizanbururen lehengusua. Labaienen eta Sarasolaren ustez, XIX. mendeko euskal poetarik onena izan zen, umoretik tristurara erraz igarotzen zekiena. Olerkiez gainera, eleberri labur bat ere idatzi zuen, Piarres Adame izenekoa, 1888an Pauen argitaratu zena.

 Bizitza eta lanak 
Larresoroko apazgaitegian egin zituen ikasketak. Bertan, Grazian Ademaren adiskide mina egin zen, eta Jean Baptiste Kamusarri olerkariaren ikasle izan zen. Alabaina, apaiz ikasketak utzi eta Frantziako armadan sartu zen, kapitain mailara iritsiz. 1870ean preso hartu zuten Metzen alemanek. 1871n, Napoleon III.a menderatua izan zenean, Sarara itzuli eta Ezpeletako barrutiko bakezko juje aritu zen hil zen arte. 1891n zendu zen, 63 urte zituela.

Garai hartako Ipar Euskal Herrian bi alderdi nagusi zeuden: xuriak, erregetiarrak eta apaiztarrak, eta gorriak, errepublikazaleak eta laikoak. Elizanburu gorria zen, baina, Ibon Sarasolak dioenez, horrek ez du esan nahi kristau zintzoa ez zenik; Piarres Adame-ri darion ideologia, adibidez, erabat ortodoxoa baita, baina ez zuen Hiriart-Urruti baten erlijio-hertsikeria izugarriarekin, hots, izutzen duenarekin, zerikusirik.

Elizanbururen maila literarioaz Koldo Mitxelenak hauxe dio:

Ustez Elizanbururena da, beraz, Solferinoko itsua olerki edo bertso saila, eta 1864an Anton Abadiak Saran antolatutako Lore Jokoetan bigarren saria jaso zuen. Sariketa hartara «A. Salaberry» ezizeneko autore batek aurkeztua izan zen, baina ikerle askoren arabera J. B. Elizanbururena da. Bertan kontatzen da, lehen pertsona erabiliz, Solferinoko guduan, 1859ko frantsesen eta austriarren arteko gerran, itsututako soldadu baten historia. Elizanbururen beste olerki batzuk , Tam, tam, tam, tam, ratapetamplan (1858), Gazte hiltzera dohana (1860), Nere etchea (1861), Apexa eta lorea (1862), Maria (1866) eta Xori berriketaria (1871) dira.
alt=Joan Batista Elizanbururen izenpedura|thumb|Joan Batista Elizanbururen izenpedura
Horiez gainera, hitz lauz idatziriko kontakizun labur bat ere eman zuen argitara lapurteraz: Piarres Adame. Eleberri baten lehen zatia da. Pauen argitaratu zen 1888an. F. B. Larzabalek dioenez, lehenik feuilleton baten antzera agertu zen Donibane Lohizuneko La Nivelle aldizkari gorrian, 1886. urtean, bosgarren kapituluraino. Gero, Le Réveil Basque errepublikar astekari ospetsuan. Izan ere, Piarres Adame aproposa zen atalka kaleratzeko.

 Nere etxea
Ikhusten duzu goizean,
Argia hasten denean,
Menditto baten gainean,
Etxe ttipitto aintzin xuri bat,
Lau haitz ondoren erdian,
Xakur xuri bat athean,
Ithurriño bat aldean:
Han bizi naiz ni bakean.

Nahiz ez den gaztelua,
Maite dut nik sor-lekhua,
Aiten aitek hautatua.
Etxetik kanpo zait iduritzen
Nonbeit naizela galdua,
Nola han bainaiz sorthua,
Han utziko dut mundua,
Galtzen ez badut zentzua.

[...]

 Idazlanak 
 Eleberriak 
 Piarres Adame, lehen zatia, 1888;1964. Euskal-Herria.

 Olerkiak 
Hainbat olerki ezagun idatzi zituen:Bertsolaritzaren historia II, (Patri Urkizuren edizioa). Etor, 1991
 Koplak. 1855;1867.

 Aingeru bati
 Apexa eta lorea
 Biba Frantzia!
 Eri alegiazkoa
 Ikhusten duzu goizean
 Iragan besta biharamunean
 Jakintsunen arabera
 Lehen eta oral
 Maria
 Mila bat zortzi ehun eta...
 Urrundik ikhusten dut
 Xori berriketaria
 Zein eder den arratsean
 Errekonozimenduak 
 Hainbat musikari eta abeslariren artean Ikusten duzu goizean diskoa grabatu zuten 1991n. Herri-kanta bihurtu izan diren bere hamar bertso eskaini zuten. Bertsoak hauek ziren: Agur herriari, Apexa eta lorea, Lau andren besta, Eskuara eta eskualdunak, Lehen eta orai, Zapataina, Xori berriketaria, Maria, Gazte hiltzera doana, Nere etxea edo laborari. Parte hartzaileak hauek izan ziren:
 Kantariak: Erramun Martikorena, Magali Zubillaga, Maite Idirin, Pier Paul Berzaitz, Josu Ibarloza, Anje Duhalde, Jama Larreburu, Mixel Ducau, Maitexa Duhalde, Beñat Eiherabide, Marc Eiherabide, Maite Gastanbide, Eñaut Etxamendi, Eñaut Larralde, Ramuntxo Farigel, Naia Robles Arangiz, Gorka Robles Arangiz, Iker Robles Arangiz, Koldo Robles Arangiz, Jojo Bordagarai, Ramuntxo Karrere, Niko Etxart, Beñat Axiari, Txomin Artola, Frantxoa Irigoien, Guillaume Irigoien, Pantxoa Karrere, eta Peio Ospital
 Musikariak: Mixel Ducau, gitarrak; Beñat Amorena, bateria; Frederic Gaillardet, pianoa, akordeoia; Mikel Artieda, baxua; Gonzalo Tejada, kontrabaxua; Andoni Mercero, biolina; Carlos Rosat, flauta; eta Joseba Tapia, trikitixa.

 1864: Solferinoko itsua olerki sailak (ustez Elizanbururena) bigarren saria jaso zuen Anton Abadiak Saran antolatutako olerki sariketan. Sariketa hartara «A. Salaberry» ezizeneko autore batek aurkeztua izan zen, baina ikerle askoren arabera Elizanbururena da. Bertan kontatzen da, lehen pertsonan, Solferinoko guduan (1859, frantsesen eta austriarren arteko gerra) itsututako soldadu baten historia.
 1969-2010: Solferinoko itsua olerki saila abesti herrikoia bihurtu zen eta gutxienez bost bertsio plazaratu dira 1969tik:
 Solferinoko itsua (Enarak, Enarak, 1969)
 Solferinoko itsua (Tapia eta Leturia,  Juergasmoan, 1990)
 Solferinoko itsua (Xabier Lete, Elizanburu-Etxahun-Otaño, 2001)
 Solferinoko itsua (Oskorri, Oskorri & The Pub Ibiltaria 9, 2005)
 Solferinoko itsua (Kepa Junkera, Herria, 2010)

Solferinoko itsuaHarmen hartzera deitu ninduen

gazterik zorte etsaiak;

urrundu nintzen, herri alderat

itzuliz usu begiak,

itzuliz usu begiak.

Zorigaitzean baitut ikusi

Solferinoko hegia!

Alferretan dut geroztik deitzen

iguzkiaren argia,

iguzkiaren argia.

Nihoiz enetzat ez da jaikiren

goizeko argi ederra,

zeru-gainetik nihoiz enetzat

dirdiraturen izarra,

dirdiraturen izarra.

Bethiko gaua (gau lazgarria!)

begietara zait jautsi;

ene herria, ene lagunak

nihoiz ez behar ikusi..!

Nihoiz ez behar ikusi! 

Ene amaren begi samurrak

bethiko zaizkit estali,

maiteñoaren begithartea

behin bethiko itzali...

Behin bethiko itzali! Ez aipha niri landa hegitan
sortzen den lili ederra;

othoi, ez aipha ur axalean

arinik dohan ainhara,

arinik dohan ainhara. 

Larrainetako haritz, gaztaina,

mendietako ithurri;

horiek oro enetzat dire

amets histu bat iduri,

amets histu bat iduri.

Herriko bestan, gazte lagunak

kantuz plazara dohazi;

eta ni beltzik, etxe zokhoan,

irri egiten ahantzi!

Irri egiten ahantzi. 

Oraino gazte, gogoz ez hoztu,

eta biziak lotsatzen...

Doha(ka)bea! Zer eginen dut

jaunak ez banau laguntzen?

Jaunak ez banau laguntzen?

Ai, aski hola! Jainkoa, barka!

Begira zure haurrari;

kontsolamendu zerbait emozu;

noizbait duzun urrikari,

duzun noizbait urrikari.
250px|thumb|Elizanbururen hilobia Sarako hilerrian

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Literaturaren zubitegia: Jean Baptiste Elizanburu Zubitegia.armiarma.eus
 Elizanburu, Joan Batista Piarres Adame, klasikoak.armiarma.eus
 Elizanburu, Joan Batista Koplak, klasikoak.armiarma.eus


Kategoria:XIX. mendeko idazleak
Kategoria:Euskarazko eleberrigileak
Kategoria:Euskarazko poetak
Kategoria:Lapurdiko militarrak
Kategoria:Erromantizismoa Euskal Herrian
Kategoria:Lapurdiko idazleak
Kategoria:Saratarrak
Kategoria:Saratar idazleak