Bidarte

Bidarte Lapurdiko kostaldeko udalerri bat da, Lapurdi Itsasegia eskualdekoa. Kostaldeko N-10 errepidean eta Donibane Lohizune eta Biarritz udalerrien artean dago, Getaria udalerriaren iparraldean.

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Uhabia ibaia Bidarten itsasoratzen da. Udalerritik igarotzen da, halaber, Uhabiara isurtzen den Zirikolatzeko erreka.

 Udalerri mugakideak 
 Biarritz iparraldean.
 Donibane Lohizune eta Getaria hegoaldean.
 Arbona eta Ahetze ekialdean.

 Etxeak eta auzoak 
 Agorreta
 les Ailes
 Antxoenea
 Basilur
 Behereta
 Bellevue
 Borda
 Burruntz
 Caseville
 San Josef Kapera
 Santa Magdalena Kapera  Ilbarritzeko Gaztelua
 Xaia
 Dolamatcheria
 les Embruns
 Errotaberria
 Ithurbidea
 Katalinenea
 Kunba
 Larreburua
 Manchulas
 Margainea  Mariatxarrenea
 Marihart
 Martienea
 Basilurko Errota
 Oihara
 Orriotz
 Pardo
 Parlementüa
 Pemartia
 Pierrebaita
 Pitrenborda 
 Erdiko Hondartza
 Erretegiko Hondartza Errege Etxettoko Hondartza
 Uhabiako Hondartza
 Arbonako Préventorium
 Senpau
 Izarbelgo Technopole
 Uhaldea
 Uronea
 Xutiketa
 Xuxuenia 

 Hondartzak 
Bidartek zazpi hondartza ditu:
 Erdiko hondartza
 Erregeen Pabiloia
 Erretegiko hondartza
 Hondartza handia
 Ilbarritz
 Parlamentua
 Uhabia

 Historia 
Bidarte parrokiako XVI. eta XVII. mendeetako kontu liburuek eta XVII. eta XVIII. mendeetako mapek frogaten dute, herri honek portu bat zuela Uhabia ibaiaren bokalean. Itsas bazterreko ibaia sarbide bilakatua izan zen. 1000. urteaz geroztik, bidartarrak balearen ehizaz bizi ziren, 1500 inguru arte. 1607ko urtarrilean espainiar erresumako ontzidiko galeoi batzuk ondoratu ziren Bidarteko barran. XVII. mendeko bukaeran Bidarteko portuan 19 ontzi txiki eta ontziola bat zeuden. Baina XVIII. mende erdialdean portua desagertu zen, luhiziak, ekaitzak eta hondarketen ondorioz. Orduan marinel askok itsas zabaleko arrantzara jo zuten Donibane Lohizuneko portuan eta beste batzuk Marina Errealean sartu ziren, baita kortsarioak ere.

 Herria 
Gaur egun Bidarteko jarduera nagusia turismoa da, eta garai bateko espartingile trebeak ere oroitzapenen kutxan gordeta daude. Bidartek hainbat hotel ditu, kanpinak ere bai, eta bainuetxe bat, ur sendagarriak dituena.

Kantauri Itsasoa eskuzabala izan zen Bidartekin, hondartza zabal zabalak eman zizkion, eta itsasertz harroa, arimaren begientzako ikuskizun aldakorra.

Itsasoa ikusten gozatzeko, 1820an zaharberritu zuten Santa Magdalena ermita xumeraino paseo bat egitea iradokitzen dugu. Begiratoki aparta du itsaslabarra eta landazabala ikusteko, urrutian Matxitxako eta Pirinioak ere ikusten dira.

Herrigunea oso tipikoa da: enparantza, pilotalekua, eliza eta haren inguruko hilerria eta 1937an eraikitako Herriko Etxea, euskal arkitekturaren arabera egina. Udal armarriak adierazten du bidea hautatzean izan behar dugun irizpidea:

Santiago apostoluaren elizan egurrezko tailua gurtzen dute, Done Jakue Bidea burutuz Bidart zeharkatzen zuen erromes andanaren oroitzapenetan. Elizan jende gehiago sar daiteke lapurtarren asmakizun bati esker: elkarren gaineko galeriak gizonentzako. Egurrez estalitako gangatik zintzilik dago korbeta baten erreprodukzioa, bela zuriak eliztarren kantuekin puztuta. Oso orijinala da serbiar estiloko bataiontzia, Serbiako Natalia erreginaren oparia; izan ere, XX. mendearen hasieran Sachino jauregian bizitu zen erregina.

Hilarri artistiko batean hauxe jartzen du:

1938an Eusko Jaurlaritzak Espes baroiaren jauregia alokatu zuen, ospitale eta gerrako elbarrien errehabilitazio zentro izan zedin. Agian horregatik daude Eusko Gudarosteko gudari askoren hilobiak Bidarteko hilerrian.

Herriko plazan, pilotalekuaz gain, minigolfa ere badago. Ilbarritz auzoan, berriz, zaldi eskola dute, eta zaldiak alokatzen dituzte inguru erakargarri horietan ibiltzeko.


 Ekonomia 
Beste garai batean ekonomiaren oinarria arrantza bazen ere, gaur egun, turismoa da herriaren diru-iturri nagusiena.
Bestelako oinarri ekonomiko moderno bat antolatu xedez, 1995an Izarbel polo teknologikoa hasi zen eraikitzen, A-63 autobidearen bidesariaren alboan. Eremuak 15 hektarea inguru ditu, eta 15 eraikinez osatua dago, tartean enpresak, ingeniaritza-eskola, hiru laborategi, negozio eta enpresen inkubagailua, bai eta beste hainbat zerbitzu ere.
Industria Teknologia Aurreratuen Goi Eskola (ESTIA) Izarbel teknogunean instalatu zen hasieratik, 1985ean Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbarak sortu zuen IDLS Eskolaren jarraipena/moldaketa izan zen. 1995ean, Bidarten, Eskola Nagusien Batzarrean sartu eta ingeniaritza titulua emateko eskubidea lortu zuen. Lapurdin bertan goi mailako ikastegi bat sortzea Ipar Euskal Herritik Parisera lan bila joateko zegoen jario etengabea mozteko ekinbide bat izan zen. Hamar urtetan Antolaketa eta Informatika industrialean mila tituludun atera zituen. 2019an Polo teknologikoan 1100 langile baino gehiagok lan egiten zuten, horiei Industria Teknologia Aurreratuen Goi Eskolako (ESTIA) 900 ikasleak gehitu behar zaizkie, denetara Izarbelen 2.000 pertsona inguru daudelarik. Euskal Herriko Unibertsitateko Ingeniaritza Eskolekin, Cranfield, Wolverhampton eta Salfordeko Unibertsitateekin harreman estua du eskolak. Ikasleen jatorria askotarikoa da, ikasle euskaldunak %10 bat dira. Eskolan aztertzen dituzten ikerketa-gaien artean enpresen kudeaketa-ereduak eta energia azpimarratu daitezke. Bertako IKAS iker-taldeanlan egin zuen Jean Michel Larrasket ingeniariak, kudeaketa askea eta ekonomia zirkularra lantzen.

 Demografia 
Bidarteko populazioak goranzko joera nabarmena izan zuen XIX. eta XX. mendeetan. 1830eko hamarkadan izan zuen lehen goraldia, 700 biztanle inguru izatetik 1.200 izatera igaro zenean. 1920ko hamarkadan 2.000 biztanleen maila gainditu zuen. Hala ere, hazkunderik handiena mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran izan zuen: 6.000 biztanle izatera iritsi zen.

 Ondasun nabarmenak 
 Ilbarritz gaztelua 

Ilbarritz gaztelua 1895 eta 1897 urteen artean eraiki zuen Gustave Hugueninek (miarriztar arkitektoa) Albert de l'Espée baroiarentzat, pertsona batek inoiz izandako organorik handiena ostatatzeko. Organo hura (gaur egun Montmartreko Jesusen Bihotza elizan dago) 1903an jarri zen hor, eta haren ordez 1906an beste bat ezarri zen, pixka bat txikiagoa, baina baita landuagoa ere. Azken organo hori gaur egun Usurbilgo elizan dago.

Lau urtez han bizi izan eta gero, baroiak saldu egin zuen 1911n, eta Lehen Mundu Gerran ospitale bihurtu zen. Geroago, Espainiako gerra zibilaren ondorioz ihesean zetozen errefuxiatuak ostatatu zituen, 1940. urtetik aurrera alemaniar goarnizio baten basea izan zelarik. Han izandako lapurreta eta arpilaketek min handia egin zioten eraikinari, harik eta 1958. urtean berriztapen partziala egin zen arte. Berriz saldu zuten 1986an, eta itxita egon zen zenbait urtez, 1990. urtean inbentarioa egin zitzaion arte. Guztiz berritzeko proiektua ikerketa fasean dago.

 Jasokundeko Andre Mariaren eliza 

Jasokundeko Andre Mariaren eliza herriko parrokia nagusia da. 2001ean monumentu historiko izendatu zuten.

 Santa Magdalena baseliza 
Kantauri itsasora zabaltzen duen kokagune paregabean dago. Donejakue bideko erromesen atsedenlekua. Antzinatik marinelen gorpuak ehortzi izan ziren ermita honetan, eta han aurkituko ditugu Harismendy, Doussinague, Detchegaray eta Lissarrague familien izenak, besteak beste.

 Herriko Etxea 
Bidarteko herriko etxea Sauveur Atxoarena plazan dago.

 Getariako talaia 

Arrantzaleei baleen presentziaz ohartarazteko erabiltzen zen XVIII. mendeko dorrea da.

 Polo Teknologikoa 
 Izarbel: 1995an sortua.

 Argazki galeria 

 Azpiegiturak 
 ESTIA unibertsitate-eskola.

 Jaiak 
Bidarteko bestak abuztuaren 15, 16 eta 17an ospatzen dituzte: arrantza lehiaketak, atxiki handia, musika kontzertuak, dantzak, suzko zezena.

 Bidartar ospetsuak 
 Louis de Harismendy (1650-1706), kortsarioa.
 Louis Decrept (1903-1949), margolaria.
 Martin Plaa (1901-1978), tenislaria eta tenis entrenatzilea.
 Jacques-Marie ahizpa (1921-2005], moja, erizain eta margolaria.
 Giovanni Rossi (1926-1983), txirrindularia.
 Ramon Saldias (1938), euskal zinemagilea, gidoilaria, argazki-zuzendaria eta film-zuzendaria.
 Miren Teresa Olaeta (1939), dantzaria, Bidarten jaio zen Espainiako gerra zibila bukatzean.
 Pello Irujo Elizalde (1939-2008), politikaria eta ekonomialaria.
 Ugutz Robles-Arangiz (1939), euskal kulturgizona, aktorea eta abeslaria.
 Miren Teresa Olaeta (1939), dantzaria.
 Yori Bertin (1940), aktorea.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Bidarteko Udalaren webgunea

*