Zubieta (Nafarroa)

Zubieta ([s̻uβi.eta]; Zubita [s̻uβita] Malerrekako hizkeraz) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerria da, Malerreka ibarrean kokatuta, Baztan Bidasoa eskualdean. Iruñetik 60 kilometro iparraldera. Ezkurra errekaren ondoan dago, 207 metroko garaieran. 2017an 308 biztanle zituen.

 Izena 
Herriguneko sarreran dagoen zubiak ematen dio izena herriari.

 Geografia 
 Inguru naturala eta kokapena 
Zubieta Iruñeko merindadearen iparraldeko muturrean dago. Arantza eta Goizuetarekin du muga iparraldean, Eratsunekin mendebaldean, Saldias eta Beintza-Labaienekin hegoaldean, eta Iturenekin ekialdean. Herrira heltzeko, lehenik N-121A errepidea hartu behar da Donezteberaino eta, ondoren, Doneztebe eta Leitza lotzen dituen NA-170 errepidea.

Orografiari dagokionez, udalerriaren iparraldean, Loitzate (1.048 m), Iramendi (1.010 m), Arainburu (1.054 m), Ekaitza (1.046 m) eta Oltzorrotz (895 m) mendiak ditugu, Mendaurko mendilerroan. Mendaur bera (1.131 m) are iparralderago gelditzen da. Hegoaldean, bertzela, Aintzingurutze (713 m) dago. 

 Klima 
Zubietak klima ozeaniko epela du (Cfb) Köppen sailkapenaren arabera. Ozeano Atlantikoaren hurbiltasuna dela eta, euri, laino eta langar ugari izaten da. Urteroko batez besteko prezipitazioak 1.800-2.000 ingurukoak izaten dira, urte osoan zehar ongi banaturik. Urteko euri egunak 180 izaten dira. Tenperaturari dagokionez, urteko batez besteko tenperatura 12°-14 °C da; hilik hotzena, urtarrila da (6,7 °C), eta beroena uztaila (21,5 °C).

 Auzoak 
Honako hauek dira Zubieta osatzen duten auzoak: Ameztia, Aurkidi, Azkota, Mendrasa, Sarekoa eta Zubieta (herriburua).

 Metro baserri mapa 
Herriko baserrietan jarri dira identifikatzaileak sakabanatuta dauden eraikinen kokapena zalantzarik gabe ezagutzeko. Larrialdi kasuetan medikuak, suhiltzaileak eta oro har zerbitzu publikoak baserrietara ahalik eta lasterren ailegatzeko arras garrantzitsua da Helpbidea proiektua. Nafarroako Gobernuak eta Babes Zibileko zerbitzuak antolatu dute udalekin lankidetzan. Udalek Metro-baserri mapa ere egin dute (zubiko autobus geltokian jarrita dago) eta bidegurutzeetan seinalizazio horizontala jartzen ere hasiak dira. 2020ko maiatzean Zubietan, Beran, Aranon eta Beran jarrita zeuden Helpbidea mapak; eta prestatzen ari ziren Arantzan, Areson, Iturenen, Etxalarren, Lesakan eta Sunbillan.
erdian|thumb|500x500px|Zubietako baserrietara heltzeko "metro-baserri-mapa" eta qr-aplikazioa.|alt=

 Historia 
Zubieta herriaren historiako lehen aipamen idatzia 1054. eta 1076. urteen artekoa da, Antso IV.a Garzeitzen agindupeko Leringo lurra aipatzean. Izan ere, Zubieta Leringo Doneztebe bailara osatzen zuten herrietako bat zen; herriburua Doneztebe zen. 1280an, 18 sol eta erdiko petxa ordaintzen zuen Zubietak urtean. 1434an, Zuria Nafarroakoak 200 sol-eko petxa ezarri zien, zerriak mendian bazkatzeagatik ordaintzen zen eiurdea barne.

1421ean, Karlos III.a erregeak Iruñeko forua eman zion Leringo Donezteberi, eta hiribildu ona titulua ondoren; hala herriak jarlekua eskuratu zuen Nafarroako Gorteetan. Pixkanaka, bailara osatzen zuten herriak banatuz joan ziren; 1630ean, Legasa, Narbarte, Oieregi, eta Oteitzak Bertizarana sortu zuten, Leringo Doneztebetik banatuta. Urte batzuk geroago, 1665ean, Sunbillak ere bailara utzi eta hiribildu titulua eskuratu zuen. Zubietak, 1704an lortu zuen hiribildu titulua, erregeari 500 dukat ordaindurik, baina bailaran segitu zuen hura 1845ean desegin zen arte. Urte horretan, udalerri independente eratu zuen.

 Demografia 
300px|eskuinera|thumb|Zubietako irezelaiak
Zubietak biztanle anitz galdu ditu XX. mendearen erdialdetik hona; 1950ean 616 bizilagun zituen, eta 319 besterik ez 2017an.

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
2007an ez zen udal hauteskunderik izan Zubietan, ez zelako inongo talderik aurkeztu. Horren ondorioz, Francisco Mitxelena Zelaieta kudeaketa batzordearen izenean alkate izendatu zuten 2008ko martxoaren 28an. 2011ko udal hauteskundeetan ere Mitxelena aukeratu zuten alkate, ordukoan Herriko Taldearekin (5 zinegotzi); Eutsik, aurkeztutako beste zerrendak, bi hautetsi lortu zituen. 2015eko udal hauteskundeetan bi talde aurkeztu ziren. Ernesto Dominguez buru zuen Herriko Taldea nagusitu zen, 145 boto eskuratuta (6 zinegotzi). Mikel Telletxea zerrendaburu zuen Zubietarrak taldeak zinegotzi bakarra erdietsi zuen.Ordutik Ernesto Dominguez Olea da Zubietako alkatea.

UrteaAlderdiaBotoakZinegotziak1979Consulta de Resultados Electorales, infoelectoral.mir.es  Independientes 1  188  3 Independientes 2  61  2 Independientes 3  55  21983  Independientes 1  127  4 Independientes 2  79  3 1987  Ortzadar  125  7 1991 Iramendi  110  4 Herri Taldea  94  3 1995  Herriko Taldea  135  7 1999   Euskal Herritarrok  135  7 2003 Elutsa  135  7 2007  -  -  - 2011  Herriko Taldea  127  5 Eutsi  60  2 2015 Herriko Taldea  145  6 Zubietarrak  43  1

 Alkate zerrenda 
1936-1950Martin Etxekolonea1950-1955Francisco Juanikorena1955-1958Juan Baleztena Arozena1958-1961Juan Baleztena Arozena1976-1979Eustakio Loiarte Elizalde1979-1983Tomas Ochandorena Fagoaga1983-1987Jose Javier Juanikorena Juanikorena1987-1991Jose Javier Juanikorena JuanikorenaOrtzadar1991-1992Ana Maria MugikaIramendi1992-1995Francisco Mitxelena Celaieta1995-1999Venancio Baleztena SantestebanHerriko Taldea1999-2003Venancio Baleztena SantestebanEuskal Herritarrok2003-2005Jon Mikel Aragon IbarraElutsa 2005-2008  Leire Ortuoste Gartzia Elutsa 2008-2011  Francisco Mitxelena Celaieta  Kudeaketa batzordea 2011-2015  Francisco Mitxelena Celaieta  Herriko Taldea 2015-2019  Ernesto Dominguez Olea Herriko Taldea2019-2023Ernesto Dominguez OleaHerriko Taldea2023-Ernesto Domingez Olea

 Udaletxea 
 HELBIDEA: Kale Nagusia z/g

 Kultura 
 Jaiak eta ospakizunak 
300px|eskuinera|thumb|Zubietako joaldunak.
Zubietako jaiak abuztuaren 15ean ospatzen dira, Amabirjinetan. Bezperan, besta seinale gisa, arbola altxatzen dute.

Garrantzi handiko ospakizunak dira inauteriak, herrian "iñotik" deituak. Egun horietan joaldunak ateratzen dira dira, ondoan duten Iturenen bezala. Urtarrileko azken igandearen aurreko larunbatean hasi eta hurrengo asteazkenera arte egiten dira; egunik garrantzitsuena asteartea da.

Urtarrilaren 17an, San Anton egunean, meza ematen da ermitan, eta dantzaldia izaten da herriko plazan.

 Zinema 
Film hauek errodatu dira Zubietan:
 1989an Eskorpion, Ernesto Tellería eibartar zinemagileak zuzendutakoa; François Beukelaers, Agnès Château, Antonio Resines, Jean-Claude Bouillaud, Roger Ibanez, Klara Badiola, Felipe Barandiaran, Txema Blasco, Mikel Garmendia eta Jordi Dauder izan ziren aktore nagusiak.
 2003ko udan, Americano filmeko hainbat eszena (filmaren amaierako elizaren eszena); Joshua Jackson eta Dennis Hopper izan ziren protagonistak, eta zubietar batzuk estra aritu ziren.Kevin Noland zuzendariaren Americano filma pantaila handira iritsi berri da, de Kevin Noland, Zubieta eta Iruñean filmatutako eszenekin, euskalkultura.com
 2022 eta 2023 urteen artean Negu Hurbilak filma errodatu zen, Zubieta bera eta zubietar batzuk protagonista direlarik Jone Laspiur aktorearekin batera. 

 Ondasun nabarmenak 
300px|eskuinera|thumb|Zubietako errota ekomuseoa
 Jasokunde eliza, herriaren goiko aldean. XVI. mendekoa bada ere, XIX. mendera arte ez zen amaitu. Gurutze latindarreko oinplanoa du, bi tarteko habeartea, albo kaperak gurutzaduran, eta burualde zuzena. Atelada XVI. mendekoa da, eta geometria- eta landare-motiboak ditu apaingarri gisa. Erretaula nagusia barrokoa da, XVII. mendekoa, Martin Aiaroak egindakoa. Aipagarriak dira Errosarioko Andre Maria eta Andre Maria Haurrarekin irudi erromanistak.
 San Anton ermita, XVI. mendekoa. Herritik kanpo dago, Aurtiz eta Zubietaren artean, NA-170 errepidearen ondoan. Oinplanta laukizuzena du, burualde zuzena eta zurezko estaldura. Barnean San Joan Bataiatzailearen irudia dago, egun desagerturik dagoen izen bereko ermitatik ekarria.
 Zubietako errota ekomuseoa. 1785ean eraiki zen errota, eta gaur egun martxan segitzen du antzinako makineriarekin. Beheko solairuan bi errotarri daude, bi artoa ehotzeko eta hirugarrena gariarentzat. Hiru zati ditu ekomuseoko bisitak. Lehenbizikoak errotazainaren lanean sartzen du bisitaria, zuzenean ikusiz garia eta artoa nola ehotzen diren. Jarraian, erakusketa txiki batek ehotzeari, zurezko artisautzari eta usadiozko nekazaritza lanei lotutako tresna etnografikoak erakusten ditu. Azkenik, audio batean oinarritutako solasaldi batek Zubietako usadioen berri ematen du, inauteriena barne.
 Antzinako garbitegia, herriko sarreran. Berriki zaharberritua izan da.

 Argazki galeria 

 Zubietar ezagunak 
 Mikel Mindegia (1949), aizkolaria.
 Martzelino San Miguel, joaregilea (1970ean bere ofizioaren xehetasunak azaldu zituen Julio Caro Barojak eta Pio Caro Barojak grabatu zioten bideo batean).
 Tomas Ibarra (1945), Kokotxea, joalduna eta hartzazaina.
 Ander Fuentes Mujika "Itturri" (1979), bertsolaria.
 Naroa Elizalde Etxekolonea (1997–2025), pilotaria.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda
 Zubieta (Donostialdea)
 Zubieta (Gordexola)

 Bidasoan gora liburua
 Ituren eta Zubietako inauteriak

 Kanpo estekak 
 Zubietako udalaren webgunea, zubieta.eus
  Zubietari buruzko informazioa, Nafarroa Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
 Herriaren ikuspegia NA-170 errepidetik Google Street View-n.
 Zubieta herria. Herri txiki infernu handi. (ETB, 2018/10/28)


Kategoria:Malerrekapedia
Kategoria:Malerrekako udalerriak