Zalduondo

Zalduondo Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoarekin muga egiten du, eta hurbil ditu Nafarroa Garaiko Ziordia, Olatzagutia eta Altsasu. Gasteiztik 31 bat kilometro ekialdera eta Iruñetik 60 bat km mendebaldera dago. Arabako biztanle gutxieneko udalerria da.

 Izena 
1025. urteko Donemiliagako goldea agirian, Zalduhondo izenaz ageri da.

 Etimologia 
Patxi Salaberrik, 2015, Mitxelenak Apellidos vascos-en emandako azalpena bere egiten du. Leku-izena hitz elkarketa baten emaitza dela defendatu zuen Mitxelenak: zaldu + ondo. Lehen osagarria gaur egun erdi-ahaztuta dagoen hitza ei da, oihanpe, ibar-baso, sastrakadi-edo adierazteko erabiltzen zen hitza. Bigarren elementua ondo dela pentsatu zuen Mitxelenak ez hondo, eta horretarako euskararen fonetika historikoaren bilakaera azaltzeko erabiltzen ohi zituen argudioetako batzuk eman zituen.

 Geografia 
 Mugakideak 
 Iparraldean: Altzaniako Partzuergoa.
 Hegoaldean: Donemiliaga.
 Ekialdean: Asparrena.
 Mendebaldean: Donemiliaga.

 Ingurune naturala 
Gipuzkoako mugan dagoen Urkilla mendilerroa du herriak iparraldean. Handik, Lizarrate edo San Adriandik barrena zetorren antzinako bidea Zumarraundira, eta hortik Zalduondora. Lizarratek alde batean ditu Urkilla eta Aizkorriko mendilerroak, eta bestean Altzaniako mendiak.

 Historia 
Esan bezala, 1025. urtean jada bazen Zalduondoren berri ematen zuen agiririk; beraz, uste da haren sorrera lehenagokoa dela. Garai haietan hasita, Zalduondotik pasatzen da Donejakue bidea.

Udalerriko aztarna zaharrenak, hala ere, Aistra izeneko biztanlerik gabeko herrixkan aurkitu dira: VI. eta VII. mendeetako Erdi Aroko herrixka baten aztarnak. Euskal Autonomia Erkidegoan ezagutzen den Erdi Aroko herrixkarik zaharrena da. Ingurunea pinudiz estalita zegoen, eta Aistran nekazari talde bat bizi zen. Zerealak hazten zituzten. «Los resultados de la excavación de la aldea medieval de Aistra (Álava) se presentarán en marzo de 2010», Europa Press, 2009-09-07. Begoña HERNÁNDEZ BELOQUI: «El entorno vegetal del yacimiento medieval de Aistra (Zalduondo, Álava) a través de su estudio paleopalinológico», Munibe, 62. zenbakia, 2011. Ikus 423-438. orrialdeak.

 Demografia 

 Politika 


 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Zalduondoko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Antonio Lopez de Aberasturi Martinez de Ibarreta /
Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 1979 1983 Batasuna Zalduendoko Aukera Eduardo Andoni Ribaguda Kañas / Jose Maria Imaz Mugica 1983 1987 Candidatura Independiente de Zalduendo "Zalduendo-ko" / Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Eduardo Andoni Ribaguda Kañas 2011 2015 Euzko Alderdi Jeltzalea Gustavo Fernando Fernandez Villate 2015 2019 Euskal Herria Bildu Gustavo Fernando Fernandez Villate 2019 2023 Euskal Herria Bildu Lourdes Lekuona Laburu 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

 Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

 Kultura 

 Euskara 
XXI. mendean, Zalduondo da euskara gehien indartu duen herria. 1981ean ia euskaldunik gabeko herria zen, Arabako gehienak bezala. Egun, biztanleen % 51,5k badaki euskaraz. Gazte guztiak euskaldunak dira, eta heldu askok ere ikasi dute.«Zalduondo, euskara gehien indartu den herria», EITB.eus, 2015-02-21.thumb|290px|2009ko inauterien irudia.

 Inauteriak 
Otsailaren 3an, inauteri-igandean, Markitos pertsonaia gaiztoa epaitu eta erretzen dute. Markitos beltzez jantzitako panpina gorbataduna da, eta gaitzak sinbolizatzen ditu. Horregatik erretzen dute: gaitzak deuseztatzeko.

Harekin batera, herriko inauterietako beste pertsonaiak hauek dira: pregoilaria (erreketa baino lehen sermoia botatzen duena), porreroak (Lantzeko Ziripoten antzekoak), errauts banatzaileak, elkarrekin doazen atsoa eta agurea, artzaina eta ardiak (pertsonek irudikatuak) eta kale garbitzailea.

 Ondasun nabarmenak 
 Andoin-Luzuriaga jauregia, 1683ko eraikin barrokoa, 1999an kultura ondasun izendatua, monumentu sailkapenarekin.Andoin-Luzuriaga jauregiaren izendapena, kultura ondasun gisa. EHAA, 1999-07-06.
 Lazarragatarren jauregia, XVI. mendekoa, gaur egun Museo Etnografikoaren egoitza, 2002an kultura ondasun izendatua, monumentu sailkapenarekin.Lazarragatarren jauregiaren izendapena, kultura ondasun gisa. EHAA, 2002-11-14.
 Larreatarren etxea, XV. mendekoa.
 Udaletxea, 2008an monumentu sailkapenarekin kultura ondasun izendatua.Udaletxearen izendapena, kultura ondasun gisa. EHAA, 2008-01-08. 2006ko azaroaren 16an sute baten ondorioz erabat erre zen, eta zaharberritu egin zuten.
 Aistrako San Julian eta Santa Basilisa ermita erromanikoa.

 Argazki galeria 

 Zalduondar ospetsuak 
 Zeledonio Altzola Gartzia de Andoin (1796-?), Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietako Zeledon pertsonaia nagusi Zeledonen inspirazio iturritzat jotzen diren bi gizonetako bat (bestea, Zeledon Iturralde bitorianoarra da).
 Bernardo Atxaga (1951-), euskal idazle ospetsua. Asteasun (Gipuzkoa) jaioa, aspaldiko urteetan Zalduondon bizi da, Andoin-Luzuriaga jauregian, hain zuzen ere. Francisco GÓNGORA: «Carnavales Zalduondo (Álava). Markitos, el malo», El Correo, 2009-10-05.
 Fermin Diaz de Lezea Lopez de Etxeezarreta (Zalduondo 1905- Mar del Plata 1989): Zalduondon jaiotako futbolari eta entrenatzailea, Argentinan eta Txilen ibilitakoa, "El Vasco" goitezenez ezaguna.

 Bitxikeriak 
Burgostik 14 kilometro ekialdera Zalduendo deituriko beste herri bat dago. Nahiz Arabakoa, nahiz Burgoskoa Donejakue bidearen ertzean daude.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Lautadako kuadrilla
 Araba eta Gipuzkoako Partzuergo Orokorra

 Kanpo estekak 

  Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Zalduondo», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
 "Zalduondoko emakumeak bizi sorburu" dokumentala.
 "Zalduondoko inauteriak" dokumentalak.
 Done Saturnino eliza - bisita birtuala

Kategoria:Zalduondo
Kategoria:Arabako herriak
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak