Louisiana

Louisiana (frantsesez eta koofizialki Louisiane) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako mendebaldean kokatua. Hiriburua Baton Rouge da, baina hiri garrantzitsuena New Orleans da.

Mugakideak hauek dira: ekialdean, Mississippi; iparraldean, Arkansas; mendebaldean, Texas; eta hegoaldean, Mexikoko golkoa. Louisianan, de facto, hizkuntza ofizialak ingelesa eta frantsesa dira; haietaz gainera, Louisianako kreolera ere hitz egiten da.

 Geografia 
Bi eskualde nagusi bereiz daitezke: batetik, itsaspeko jalkinez osaturiko behe-lautadak iparraldean (Red eta Ouachita ibaien artean) eta mendebaldean; eta, bestetik, Mississippi ibaiaren delta eta inguruak. Deltaren iparraldean, New Orleans hiritik iparraldera, Ponchartrain aintzira dago.

Klima subtropikala da, eta neguaren eta udaren arteko tenperaturen gorabeherak txikiak dira (17 °C neguan eta 21 °C udan). Euri asko egiten du, urteko 1.450 mm batez beste.

Etimologia
Louisiana 1643tik 1715era Frantziako errege izan zen Luis XIV.aren omenez izendatu zuten. René-Robert Cavelier, La Salleko jaunak Mississippi ibaiak drainatzen zuen lurraldea Frantziarentzat aldarrikatu zuenean, La Louisiane izena eman zion. –ana atzizkia (edo –ane) latinezko atzizkia da, "pertsona, subjektu edo leku jakin bati buruzko informazioa" adieraz dezakeena. Beraz, gutxi gorabehera, Louis + ana "Louisekin erlazionatuta" ideia dakar. Frantziako inperio kolonialaren parte izan zen Louisiana Lurraldea gaur egungo Mobile badiatik gaur egungo Kanada eta Estatu Batuen arteko mugatik iparraldera hedatzen zen, gaur egun Kanadako Alberta eta Saskatchewan probintziak direnen zati txiki bat barne.

 Demografia 
Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldeko estatuek baino arraza-aniztasun handiagoa du. Frantsesa erabiltzen da oraindik hego-mendebaldeko parish (konderriak Estatu Batuetako beste estatuetan) askotan. Denbora luzez europarren, hegoamerikarren eta, berriki, asiarren helmuga izan da Louisianako estatua. Biztanleen % 32 beltzak dira, eta estatuko biztanleriaren % 70 hirietan bizi da.

 Ekonomia 
Oso oparoa da tropiko aldeko nekazaritza: arroza (Estatu Batuetako lehen ekoizlea), kotoia, azukre-kanabera (Floridako estatuarekin batera Estatu Batuetan ekoizten duen beste estatua), artoa, patata, lekadunak eta frutak. Irabazpide handia da arrantza ere.

Estatu Batuetako zorupeko aberastasunen % 10 ustiatzen da Louisianako estatuan: petrolioa (3. ekoizlea, Texas eta Kaliforniako estatuen ondotik), gas naturala (3. ekoizlea), sufrea eta gatz minerala. Industria petrolioan eta nekazaritzako produktuetan oinarritzen da (industria kimikoa, petrolio-findegiak, kautxua, janari-industria, larrugintza). Jarduera handikoak dira, bestalde, New Orleans eta Baton Rougeko portuak.

Turismoak gero eta eragin handiagoa du Louisianako ekonomian.

 Historia 
Louisianako lurraldea Hernando de Soto espainiar konkistatzaileak esploratu zuen lehenik. Robert Cavelier frantsesa 1682an Mississippi ibaian behera zihoala iritsi zen eskualdera, eta Frantziarentzat konkistatu. Pierre Le Moyne d'Iberville itsasgizon eta gobernadore frantsesak 1718an New Orleanseko hiria eta portua sortu zituen.

Louisiana 1731n frantses kolonia bihurtu zenean, 8.000 lagun baizik ez ziren bizi bertan, esklabo beltzak barne. 1760tik aurrera gora egin zuen nabarmenki, estatuko biztanle-kopuruak frantses mintzairako etorkinei esker. 1762tik 1800 arte, espainiarren mende egon zen, eta urte horretan itzuli zen frantsesen mendera. 1804an, New Orleanseko barrutia edo lurraldea eratu zen.

1812an, AEBek Napoleonen Frantziari erosi zioten Louisiana lurralde zabala, eta lurralde hori Missouri lurraldea bilakatu zen, Louisiana estatu berritik bereizteko (Mississippi ibai beherean), Estatu Batuetako 18. estatu bihurtua. XIX. mendearen hasieran, ekonomia-garapen izugarria izan zuen Louisianako estatuak, esklaboen merkataritzaren eta kotoiaren eta azukre-kanaberaren ekoizpenari esker. Esklabotasunaren aldeko estatua zen, eta 1861ean iparraldeko estatuetatik banatu eta, hegoaldeko beste estatuekin batera, Ameriketako Estatu Konfederatuak osatu zituen, baina New Orleans hiria iparraldekoek hartu zuten 1862an eta Vickburg urtebete geroago. 1868an, gerrak eragindako gorabeherak baretuta, berriz ere Estatu Batuetako estatu izani zen. Hala eta guztiz ere, esklabotasunaren aldeko jarrerak urte luzeetan iraun du biztanle zurien artean, eta istilu latzak izan dira zurien eta beltzen komunitateen artean, zuriek beltzekiko erakusten duten arrazakeria dela eta.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Jean Laffite

 Kanpo estekak 
 Gobernuaren webgune ofiziala 

Kategoria:Louisiana
Kategoria:Frantziaren kolonia ohiak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako estatuak