Urtarrilaren 31

Urtarrilaren 31 egutegi gregoriotarraren urteko hogeita hamaikagarren eguna da. 334 egun falta dira urtea amaitzeko, 335 egun bisurteetan.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1979 – ETAk, Felix De Diego Martínez goardia zibila erail zuen.
 1984 – Sakanako hainbat udal elkartu ziren, eskualdeko udal eta kontzeju guztiak bilduko zituen Mankomunitatea osatzeko.
 2013 – Euskal moneta sortu zuten eta egun Europako tokiko monetarik erabiliena da. Ipar Euskal Herrian erabiltzen da, eta bertako ekonomia sustatzea eta bide batez, euskara bultzatzea du helburu.

 Mundua 
 1876 – Estatu Batuek jatorrizko biztanleak erreserbetara mugitzeko agindua.
 1917 – Lehen Mundu Gerra, Alemaniak bere urpekontzi guztiak borrokan hasiko zirela iragarri zuen.
 1929 – Sobietar Batasunak Leon Trotsky herbesteratu zuen.
 1943 – Alemania nazia SESBren aurrean errenditu zen, Stalingradeko guduan izandako porrotaren ondorioz.
 1968 – Nauru Australiatik independizatu zen.
 1994 – Bartzelona: El Liceu antzokian izandako sute batek erabat kiskali zuen eraikina.
 2001 – Auzitegi batek libiar bat kondenatu zuen atentatua jasan zuen Pan Am hegazkin konpainiaren Lockerbieko atentatuarekin (1988) zerikusia izateagatik.
 2005 – Michael Jacksonen aurkako epaiketa hasi zen Kaliforniako Santa Barbara hirian.
 2013 – Mexiko Hiriko Torre Ejecutiva Pemex eraikinean izandako leherketan 33 pertsona hil ziren.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1997 – Carla's Song ("Carlaren Abestia") filma estreinatu zen, Ken Loachek zuzendu eta Robert Carlyle, Oyanka Cabezas eta Scott Glenn aktoreek antzeztu zutelarik.
 1998 – Ricardo Franco zine zuzendariaren La Buena Estrella filmeak bost Goya Sari eskuratu zituen.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1744 – Jean de Labartette, Euskal Herrian jaiotako artzapezpikua (h. 1823).
 1778 – Agustin Paskual Iturriaga, gipuzkoar pedagogo eta idazlea (h. 1851).
 1816 – Pedro Balanzategi, gipuzkoar militar eta politikaria (h. 1869).
 1859 – Julio Lazurtegi, euskal herritar metalurgia eta meatzaritza arloetako enpresaburua (h. 1943).
 1872 – Cecilio Erauskin, Gorbeiako artzaina (h. 1938).
 1879 – Georges Lakonbe, familia euskalduneko hizkuntzalari euskaltzalea, Orthezen (h. 1947).
 1881 – Iñaxi Urbiztondo, gipuzkoar bertsolaria (h. 1975).
 1897 – Agustin Zarrantz, Aita Polikarpo Iraizozkoa, euskal idazlea, itzultzailea eta apaiza (h. 1980).
 1911 – Gregorio Barrios, bizkaitar-argentinar bolero-abeslaria eta aktorea (h. 1978).
 1912 –
 Tomas Agirre Lekube, bizkaitar futbolaria eta Jose Antonio Agirre lehendakariaren anaia (h. 1977).
 Maria Adelaida Bragançakoa, Portugalgo infanta, Donibane Lohizunen (h. 2012).
 1915 – Isabel Etxeberria Gorriti, gipuzkoar eskola-maistra.
 1927 –
 Beñat Dagorret, lapurtar idazle eta irakasle euskaltzalea (h. 1993).
 Alicia Iturrioz, gipuzkoar margolaria (h. 2021).
 1928 – Miguel Marina, euskal tiratzailea, Habanan (h. 2016).
 1940 – Paco Sagarzazu, gipuzkoar aktorea.
 1952 – Iñaki Garai, bizkaitar futbolari ohia.
 1954 – Xabier Gorritxategi Agote, gipuzkoar ETAkidea (h. 1980).
 1956 – Lorenzo Villanueva, nafar futbolari ohia.
 1958 –
 Xanti Bakero, nafar futbolari ohia.
 Lucila Madariaga, bizkaitar mikrobiologoa eta EHUko irakaslea.
 1959 – Fernando Lamikiz, Athletic Clubeko presidente ohia.
 1960 – Faustino León, UPNko nafar politikaria.
 1961 – Ander Iturriotz, gipuzkoar idazlea eta Soziologiako doktorea, EHUn irakaslea.
 1971 – Andoni Gracia, bizkaitar aktorea.
 1972 – Haritza Kanblong, lapurtar 	ikertzailea, ingeniaria eta  EHUko irakaslea.
 1974 – Hiart Leitza, nafar abeslaria eta irakaslea, Beietz! taldeko abeslaria.
 1991 –
 Aritz Irazabal, bizkaitar aizkolaria.
 Kévin Peponnet, lapurtar skipperra.
 1998 – Aritz Aranbarri, gipuzkoar futbolaria.
 1999 – Xabier Mayordomo, bizkaitar futbolaria.
 2000 – Hugo Guillamon, gipuzkoar futbolaria.
 2002 – Beñat Turrientes, gipuzkoar futbolaria.

 Mundua 
 1512 – Henrike I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (h. 1580).
 1543 – Tokugawa Ieyasu, Japoniako Tokugawa shogunerriaren sortzailea (h. 1616).
 1670 – Melchor Rafael de Macanaz, espainiar politikaria eta gaztelaniazko idazlea (h. 1760).
 1707 – Frederiko Galeskoa, Galesko printzea (h. 1751).
 1785 – Magdalena Dobromila Rettigová, txekiar idazlea (h. 1845).
 1788 – Felice Romani, italiar olerkari eta opera libretista (h. 1865).
 1797 – Franz Schubert, austriar musikaria (h. 1828).
 1798 – Henriette von Bissing, alemaniar idazlea (h. 1879).
 1799 – Rodolphe Töpffer, suitzar irakasle, politikari, idazle eta margolaria (h. 1846).
 1813 – Agostino Depretis, Italiako lehen ministroa (h. 1887).
 1818 – Karlos Luis Borboikoa, Karlos VI.a izenarekin Karlismoaren Espainiako tronurako errege-nahia (h. 1861).
 1820 – Concepcion Arenal, galiziar idazlea (h. 1893).
 1823 – André-Jacques Garnerin, baloi aerostatikoen pilotu eta paraxutista frantziarra (h. 1823).
 1844 – Victor Thorn, Luxenburgoko lehen ministroa (h. 1930).
 1867 – Manuel Portela Valladares, galiziar politikaria (h. 1952).
 1868 – Theodore William Richards, estatubatuar kimikaria, 1914ko Kimikako Nobel Saria (h. 1928).
 1869 – Henry Carton de Wiart, Belgikako lehen ministroa (h. 1951).
 1872 – Zane Grey, estatubatuar idazlea (h. 1939).
 1873 – Melitta Bentz, alemaniar asmatzaile eta ekintzailea, kafe-iragazkiaren garatzailea (h. 1950).
 1875 – Lidia Txarskaia, errusiar idazlea eta aktorea (h. 1937).
 1879 – Boris Savinkov, errusiar eserista (h. 1925).
 1881 – Irving Langmuir, estatubatuar kimikari eta fisikaria, 1932ko Kimikako Nobel Saria (h. 1957).
 1884 –
 Theodor Heuss, Alemaniako Errepublika Federaleko lehenengo lehendakaria (h. 1963).
 Mammad Amin Rasulzadeh, Azerbaijango Errepublika Demokratikoko lehen lehendakaria eta bakarra (h. 1955).
 1885 – Luisa Landová-Štychová, txekoslovakiar politikaria, feminista, hezitzailea eta astronomoa (h. 1969).
 1886 – Jeanne Ronsay, frantziar dantzaria (h. 1953).
 1892 – Eddie Cantor, estatubatuar umorista, dantzari, abeslari, aktore eta abesti egilea (h. 1964).
 1893 – Freya Stark, britainiar esploratzaile eta idazlea (h. 1993).
 1896 – Sofya Yanovskaya, errusiar matematikaria (h. 1966).
 1901 –
 Marie Luise Kaschnitz, alemaniar idazlea (h. 1947).
 Jimena Menéndez-Pidal, espainiar maistra eta pedagogoa, Colegio Estudio ikastetxearen sortzaileetako bat (h. 1990).
 1902 –
 Salvador Araneta, euskal jatorriko filipinar politikari nazionalista eta enpresaburua (h. 1982).
 Tallulah Bankhead, estatubatuar aktorea (h. 1968).
 Alva Myrdal, suediar diplomatiko, idazle eta soziologoa, 1982ko Bakearen Nobel Saria (h. 1986).
 Willy Spühler, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1990).
 1905 –
 Angelina Acuña, guatemaldar prosa eta poesia idazlea (h. 2006).
 John O'Hara, estatubatuar idazlea (h. 1970).
 1908 – Atahualpa Yupanqui, argentinar kantautore, gitarrajole, antropologo eta idazlea (h. 1992).
 1910 – Ludwig von Moos, Suitzako presidentea (h. 1990).
 1911 – Baba Vanga, bulgariar itsu, mistika, medium eta senda-belarretan aditua (h. 1996).
 1914 – Johannes Virolainen, Finlandiako lehen ministroa (h. 2000).
 1915 – Thomas Merton, frantziar olerkari, pentsalari eta zistertar-trapatar monjea (h. 1968).
 1916 – Sangoulé Lamizana, Volta Garaiako presidentea (h. 2005).
 1919 – Jackie Robinson, Beisbol Liga Handian sartu zen lehen beisbol jokalari beltza (h. 1972).
 1921 – Kurt Marti, suitzar idazlea (h. 2017).
 1922 – Joanne Dru, estatubatuar aktorea (h. 1996).
 1923 – Norman Mailer, estatubatuar idazlea (h. 2007).
 1925 – Manuel Jalón Corominas, espainiar asmatzailea, zoru-garbigailuaren eta botatzeko xiringaren asmatzailea (h. 2011).
 1927 – 
 José Monleón, espainiar idazle, antzerki-zuzendari, argitaratzaile eta kritikaria (h. 2016).
 Julian Wojtkowski, poloniar apezpiku katolikoa (h. 2026).
 1929 –
 Rudolf Mössbauer, alemaniar fisikaria, 1961eko Fisikako Nobel Saria (h. 2011).
 Jean Simmons, britainiar aktorea (h. 2010).
 1931 – Maria Helena de Moura Neves, brasildar hizkuntzalari eta irakaslea (h. 2022).
 1932 – Leonore Davidoff, estatubatuar soziologo eta historialari feminista (h. 2014).
 1933 –
 Karen Olsen Beck, jatorri daniar-estatubatuarreko arkitektoa, soziologoa, politikoa, diplomatikoa eta gizarte-langilea (h. 2025).
 Bernardo Provenzano, Siziliako mafiako (Cosa Nostra) kidea, ustezko Siziliako mafia osoko burua (h. 2016).
 1935 – Kenzaburo Oe, japoniar idazlea, 1994ko Literaturako Nobel Saria (h. 2023).
 1936 – Hennie van Zyl, hegoafrikar errugbilaria (h. 2025).
 1937 –
 Philip Glass, estatubatuar musikagilea.
 Luis del Olmo, espainiar kazetaria, irratian ibilitakoa.
 Suzanne Pleshette, estatubatuar aktorea (h. 2008).
 1938 – Beatriz I.a Herbehereetakoa, Herbehereetako erregina.
 1940 – Luiz Demétrio Valentini, brasildar apezpiku katolikoa.
 1941 – Eugène Terre'Blanche, Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) alderdi politikoa sortu zuen boer afrikanerra (h. 2010).
 1945 – Joseph Kosuth, estatubatuar artista, arte kontzeptualaren sortzaile eta teorialarietako bat.
 1946 –
 María Eugenia Ibáñez, kataluniar kazetaria.
 Juan José Millás, espainiar idazle eta kazetaria.
 Sylvia Hitchcock, estatubatuar aktorea eta modeloa, Miss Unibertso 1967 (h. 2015)
 1950 – Nanae Sasaya, japoniar mangaka (h. 2024).
 1952 – Anne-Marie Berglund, suediar idazlea (h. 2020).
 1956 –
 Artur Mas, Kataluniako Generalitateko presidente ohia.
 Guido van Rossum, herbeheretar programatzailea, Python programazio-lengoaiaren sortzailea.
 Johnny Rotten, ingeles punk musikaria, Sex Pistols taldeko abeslaria.
 1959 –
 Anthony LaPaglia, australiar aktorea.
 Kelly Lynch, estatubatuar aktore eta modeloa.
 1960 – Thierry Lepaon, CGT Frantziako sindikatuko idazkari nagusi ohia.
 1966 – Müller, brasildar futbolari ohia.
 1967 – Stefan Beuse, alemaniar idazlea.
 1968 – Birte Weigang, alemaniar igerilaria.
 1970 – Minnie Driver, ingeles aktore eta kantautorea.
 1971 –
 Andrii Parubii, ukrainar politikaria (h. 2025).
 Patricia Velásquez, venezuelar modeloa, aktorea eta filantropoa.
 1975 – Preity Zinta, Indiako zinemako aktorea.
 1977 – Kerry Washington, estatubatuar aktorea.
 1979 –
 Melanie Stansbury, estatubatuar zientzialaria, irakaslea eta politikaria.
 Daniel Tammet, britainiar savant autista, matematika eta hizkuntzak ikasteko gaitasun handiduna.
 1981 –
 Lucía Lapiedra, espainiar aktore porno ohia.
 Danilo Napolitano, italiar txirrindularia.
 Justin Timberlake, estatubatuar abeslari, aktore eta enpresaria.
 1982 –
 Marta Nieto, espainiar aktorea.
 Helena Paparizou, greziar eta suediar pop abeslaria eta musikagilea.
 1984 – Vladimir Bistrov, errusiar futbolaria.
 1985 – Masha Novoselova, errusiar modeloa.
 1986 –
 Carmen Herrero Vicent, espainiar onkologoa (h. 2023).
 Marta Linares, valentziar gimnasta erritmiko ohia eta entrenatzailea.
 1987 – Oksana Xatxko, ukrainar artista eta ekintzailea, Femen talde feministaren sortzaileetako bat (h. 2018).
 1988 – Ray Styles, ghanatar artista (h. 2020).
 1996 – Nikita Dragun, estatubatuar YouTuberra, makillatzailea eta modeloa.
 1997 – Hina Sugita, japoniar futbolaria.
 1998 – Anna Vilenskaia, errusiar musikologo eta musikagilea.
 2001 – Ahed Tamimi, palestinar ekintzailea, Zisjordaniako Israelgo okupazioaren aurkako erresistentziaren ikurra.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1736 – Bruno Maurizio Zabala, bizkaitar militarra eta konkistatzailea, Montevideo hiriburuaren sortzaileetako bat, Paranán (j. 1682).
 1888 – Mariano Jose Ibarguengoitia Zuloaga, bizkaitar apaiza, Karitateko Jesusen Zerbitzarien sortzailetako bat (j. 1815).
 1912 – Jose Etxenagusia, Etxena, euskal herritar margolari akademizista, Erroman (j. 1844).
 1920 – Tirso Lacalle, nafar gerrillaria (j. 1845).
 1927 – Ebaristo Bustintza, Kirikiño, euskal idazlea (j. 1866).
 1943 - Ramón Arcaya, nafar eskultorea (j. 1895).
 1946 – Luis Orgaz, arabar militarra, Madrilen (j. 1881).
 1964 – Pablo Arozena, nafar kaputxino, misiolari eta euskal idazlea (j. 1896).
 1983 – Gregorio Blasco, euskal herritar futbolaria, Mexiko Hirian (j. 1909).
 1990 – Ramon Olalkiaga, gipuzkoar futbolari eta ingeniaria, Madrilen (j. 1898).
 2004 – Jean-Baptiste Intzegarai, euskal txirrindularia (j. 1908).
 2014 –
 Louis Etxabe, lapurtar errugbilaria, Colayrac-Saint-Cirqen (j. 1934).
 Carlos París, bizkaitar filosofoa, idazlea eta prentsa-zutabegilea, Madrilen (j. 1925).
 2015 – Joxe Arriaran, Arriaran II.a, euskal herritar pilotaria (j. 1926).
 2018 – José Luis García Saiz, bizkaitar futbolaria, Santanderren (h. 2018).
 2025 – Jose Aldaba Legazpi, kazetari eta irrati esatari nafarra (j. 1966).

 Mundua 
 1030 – Gilen V.a Akitaniakoa, Poitiersko konde eta Akitaniako dukea (j. 969).
 1580 – Henrike I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (j. 1512).
 1606 – Guy Fawkes, ingeles azpikaria eta militarra (j. 1570).
 1615 – Claudio Acquaviva, italiar jesulaguna, 5. Jesusen Lagundiko buruzagi nagusia (j. 1543).
 1736 – Filippo Juvara, italiar arkitektoa (j. 1678).
 1788 – Charles Edward Stuart, Erresuma Batuko eta Irlandako tronuen erregenahia (j. 1720).
 1815 – Jose Félix Ribas, venezuelar independentista (j. 1775).
 1821 – José Marchena, espainiar politiko liberala eta frantsestua (j. 1768).
 1822 – Rudolf Schadow, alemaniar eskultorea (j. 1786).
 1828 – Alexandros Ypsilantis, greziar politikari abertzalea (j. 1792).
 1854 – Silvio Pellico, italiar idazlea (j. 1789).
 1856 – Khedrub Gyatso, hamaikagarren Dalai Lama (j. 1838).
 1865 – Hugh Falconer, eskoziar paleontologo, geologo eta botanikoa (j. 1808).
 1866 – Friedrich Ruckert, alemaniar poeta (j. 1788).
 1882 – James Spriggs Payne, Liberiako presidentea (j. 1819).
 1888 – Joan Bosco, italiar apaiza, Salestarren Kongregazioaren sortzailea (j. 1815).
 1891 – Ernest Meissonier, frantziar margolaria (j. 1815).
 1906 – Nancy-Marie Vuille, suitzar idazlea (j. 1867).
 1907 – María del Pilar Maspons y Labrós, Kataluniako herri-kulturaren idazle, poeta eta nobelagilea (j. 1841).
 1919 – Otto Finsch, alemaniar etnografo, naturalista eta esploratzaile koloniala (j. 1839).
 1923 – José López Mendoza, gaztelar elizgizona (j. 1848).
 1933 – John Galsworthy, ingeles idazlea, 1932ko Literaturako Nobel Saria (j. 1867).
 1937 – Marguerite Audoux, frantziar eleberrigilea (j. 1863).
 1944 – Jean Giraudoux, frantziar idazlea (j. 1882).
 1949 – Carmelo Ballester, espainiar artzapezpikua, Gasteizko apezpikua izandakoa (j. 1881).
 1954 – Edwin Howard Armstrong, estatubatuar ingeniari elektriko eta asmatzailea (j. 1890).
 1955 – John Mott, estatubatuar ebanjelista, 1946ko Bakearen Nobel Saria (j. 1865).
 1956 – A. A. Milne, ingeles idazlea, Winnie the Poohren sortzailea (j. 1882).
 1972 – Mahendra Nepalgoa, Nepalgo erregea (j. 1920).
 1973 –
 Ragnar Frisch, norvegiar ekonomialari eta estatistikaria, 1969ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1895).
 Jack MacGowran, irlandar zinema eta antzerkiko aktorea (j. 1918).
 Zoe Rosinach Pedrol, Espainiako lehen emakumea Farmazian doktorea (j. 1894).
 1974 – Samuel Goldwyn, estatubatuar enpresaria eta zinema ekoizlea (j. 1879).
 1980 – Evelyn Beauchamp, britainiar aristokrata, zientzialaria, arkeologoa eta egiptologoa (j. 1901).
 1987 – Yves Allégret, frantziar zinemagilea (j. 1907).
 1994 – Pierre Boulle, frantziar idazlea (j. 1912).
 1998 – Jaume Fuster, kataluniar idazlea (j. 1945).
 2001 – Eileen Heckart, estatubatuar aktorea (j. 1919).
 2006 –
 Ruairí Brugha, irlandar politikaria (j. 1917).
 Jason Sears, Rich kids on lsd taldeko abeslari originala (j. 1968).
 Moira Shearer, eskoziar dantzaria eta antzezlea (j. 1926).
 2009 – Dewey Martin, kanadar bateria-jotzailea, Buffalo Springfield taldeko kidea (j. 1940).
 2011 – Esperanza Parada Pedrosa, espainiar margolari errealista (j. 1928).
 2012 – Dorothea Tanning, estatubatuar margolari, ilustratzaile, eskultore eta idazlea (j. 1910).
 2013 – Rubén Bonifaz Nuño, mexikar humanista, poeta, itzultzailea, arte-kritikaria eta marrazkilaria (j. 1923).
 2014 –
 Jaime Huélamo, espainiar txirrindularia (j. 1948).
 Abdirizak Haji Hussein, Somaliako lehen ministroa (j. 1924).
 Miklós Jancsó, hungariar zinema zuzendari eta gidoilaria (j. 1921).
 2015 – Richard von Weizsäcker, Alemaniako presidentea (j. 1920).
 2016 – Mere Broughton, zeelandaberritar hizkuntza aktibista eta sindikalista (j. 1936).
 2018 – Leonid Kadeniuk, kosmonauta eta Ukrainako diputatu ohia, Sobietar Batasunaren osteko Ukrainako lehen kosmonauta (j. 1951).
 2020 – Mary Higgins Clark, misteriozko eleberrien estatubatuar idazlea (j. 1927).
 2022 – Alaíde do Feijão, brasildar sukaldaria eta arrazismoaren aurkako ekintzailea (j. 1948).
 2023 – Anna Czerwińska, poloniar alpinista eta enpresaburua (j. 1949).
 2025 – 
 Carlos Ferrero, Peruko lehen ministroa (j. 1941).
 Táňa Radeva, eslovakiar aktorea (j. 1957).
 2026 –
 Maximilian Aichern, austriar apezpiku katolikoa (j. 1932).
 Nataša Bokal, esloveniar eskiatzaile alpinoa (j. 1967).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Seaska egutegiko izendegia: Markele.
 Jaiegunak: Nafarroako Lantz herriko inauteriak.

 Kanpo estekak 

Urtarrilaren 30 | Urteko egutegi | Otsailaren 1
Kategoria:Urteko egunak