Aiara

Aiara (ofizialki Aiara / Ayala) Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Gasteiztik 46 bat kilometrora dagoena. Udalerriak Arespalditza du herriburu, eta beste 22 herriz ere osatua dago; populatuena Luiaondo da.

Aiaraldeko eskualdea osatzen du Amurrio, Artziniega, Okondo eta Laudio udalerriekin batera.

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Gorobel mendilerroa udalerriaren hegoaldean dago, Burgosko probintziako Merindadeen eskualdetik banatzen duela.

Ikustekoa da Soxotik gertu dagoen Peñaladros izeneko ur-jauzia, 25-30 metroko garaiera duena.

 Udalerri mugakideak 
Aiarak mugakide ditu iparraldean Gordexola (Bizkaia) eta Okondo; ipar-ekialdean Laudio; ekialdean Amurrio; hego-ekialdean Urduña (Bizkaia); hegoaldean Merindadeak (Burgos); eta mendebaldean Artziniega eta Merindadeak (Burgos).

 Historia 
Historikoki garrantzi handia izan du, batez ere Erdi Aroan, azken hamarkadetan gainbehera badator ere. Gaur egun 3.000 biztanlera ere ez da heltzen udalerri osoa.

Historiaurreari dagokionez, hiru trikuharri aurkitu dira Aiaran; haietariko bi Añesen, eta Menoion bestea. K.a. XXV. mendekoak omen dira.

Toponimoa dokumentatuta dago X. mendetik aurrera. Donemiliagako goldean ere Aialha bat agertzen da, baina hori Aiara hori, Dulantzi aldekoa da.

 Banaketa administratiboa 
Aiara udalerria 24 herriz osatua dago, 23 kontzejutan antolatuta daudenak:
 Aginaga
 Añes
 Arespalditza (herriburua)
 Beotegi
 Erbi
 Erretes-Lanteno
 Etxegoien
 Izoria
 Kexaa
 Lanteno
 Lexartzu
 Luiaondo
 Luxo
 Madaria
 Maroño
 Menagarai
 Menoio
 Murga
 Olabezar
 Opellora
 Ozeka
 Sanbantone
 Soxo
 Zuhatza

 Demografia 
Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Aiarak ez zuen gora-behera demografiko handirik izan XX. mendean. Mende horren bigarren erdialdean beherakada txiki bat izan zuen, baina XXI. mendearen hasieran biztanleak irabazi zituen.

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Aiarako azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Lazaro Gancedo Salmanton 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Lazaro Gancedo Salmanton 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Lazaro Gancedo Salmanton 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Florencio Alamillo Barandiaran 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Florencio Alamillo Barandiaran 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Florencio Alamillo Barandiaran 1999 2000 a Euzko Alderdi Jeltzalea Ainhoa Campo Arenaza 2000 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Ainhoa Campo Arenaza 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Ainhoa Campo Arenaza 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Josu Artetxe Arana 2011 2015 Bildu Gentza Alamillo Udaeta 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea Gentza Alamillo Udaeta 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Pruden Otegi Etxebarria 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

a 2000ko Maiatzean Florencio Alamillo Barandiaran Alkatea zendu zen.

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

 Kultura 


 Ondasun nabarmenak 

 Arespalditzako parrokia (Andre Maria Jasokundekoa), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
 Atxa dorretxea, Arespalditzan, XVII. mendekoa.
 Etxaurrengo Andre Mariaren santutegia, Menoion, XVIII. mendekoa, Gorobel mendien ikuspegi ederrak eskaintzen dituena.
 Kexaako dorretxe-gotorlekua, XIV. mendean eraikia estilo gotikoan.
 Lantenoko eskolak, kultura interesdun ondaretzat izendatuak.
 Murgako dorretxe-jauregia, 1272an eraikia.
 Negorta dorretxea, Zuhatzan, XV. mende bukaera aldera eraikia.
 San Bizente eliza, Añesen, XII. mendekoa, atari erromaniko ederrarekin.
 Ureta dorretxea, Lantenon, XIV.-XV. mendekoa.
 Zubiete dorretxea, Lantenon.

 Euskara 
XIX. mendera arte ibarreko herri batzuetan euskara mantendu egin zuten, baina hortik aurrera gainbehera handia gertatu da Aiaran. Gaur egun, aiararren ia laurdena euskalduna da, eta haiek biltzeko asmoz Hogeitalau Euskara Elkartea sortu zuten.

 Argazki galeria 

 Aiarar ospetsuak 
 Martin Aiala (Arespalditza, ? - 1556), Antiokiako patriarka
 Frantzisko Mendieta Retes (1556-¿?), pintore eta idazlea. Fernando Katolikoaren Bizkaiko Foruen zin egitea margolanaren egilea.
 Eugenio Llaguno (Menagarai, 1724-1799), politikari eta euskaltzale ilustratua Llaguno abizenari buruzko informazioa.
 Andrés Antonio Gorbea (Menagarai, 1792-1852), matematikaria.
 Estanislao Urkixo Landaluze (Murga, 1816-1889), Madrilgo alkatea 1883an
 Anuntxi Arana Murillo (1947) antropologoa eta irakaslea. Orozko Haraneko eta Iparraldeko kondaira mitikoak sakonki aztertu zituen. Iparraldean euskaraz aurkeztu zen lehenengo doktorego-tesia izan ze berea,
 Iñaki Isasi (Arespalditza, 1977), txirrindularia.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Aiaraldea

 Kanpo estekak 

 Aiarako Udalaren webgunea
  «Aiara», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
 Aiarako toponimia, Euskaltzaindiaren Euskal Onomastikaren Datutegian.
 Aiaraldeko Turismo Elkartearen webgunea
 Aiara, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
 Kexaako Aiala dorretxe-gotorlekuari buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
 Murga dorretxea, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
 Negorta dorrea, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
 Aialatarrei eta Kexaari buruzko artikulua, euskonews.com webgunean.
  Luiandoko argazkiak, Flickr webgunean.
 Luiandoko argazki zaharrak.

Kategoria:Aiara