Urriaren 17

Urriaren 17a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita hamargarren eguna da, 291.a bisurteetan. 75 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1615 – Islandian Martin Villafranca kapitain euskalduna eta bere 31 gizonak hil zituzten.
 1897 – La Lealtad Navarra egunkariaren ondorengo moderno gisa sortu zen El Pensamiento Navarro egunkari karlista.
 1903 – Bizkaiko meatzariek greba historikoa abiatu zuten. Dinamita, elikagai-denden lapurretak eta sabotajeak izan ziren nagusi. Langileek borroka irabazi zuten. Urriaren 31n langileen garaipena iragarri zen.
 1936 – Jose Ariztimuño "Aitzol" euskal idazle eta kazetaria fusilatu zuten Hernaniko hilerrian.
 1947 – Donostiako Konporta auzoan guardia zibilak maki batzuen aurkako sarekada burutu zuen. Hiru hil zituzten eta haien laguntzaileak atxilotuak izan ziren.
 1976 – Ikurrina eskuetan zutela atera ziren kantxara Baskonia eta Askatuak saskibaloi taldeak, Gasteizko Mendizorrotzan. Ikurrina saskibaloi lehiaketa ofizial batean publikoki erakutsi zen lehen aldia zen.
 2006 – Hiru alemaniar hilik euren hegazkin txikia Lagranen erori eta gero.
 2011 – Donostiako Nazioarteko Bake Konferentzia Aieteko jauregian ospatu zen.

 Mundua 
 1961 – 1961eko Parisko sarraskia. Parisen poliziak 200 aljeriarretik gora hil zituen Aljeriaren askatasunaren alde eta aljeriarrei ezarri zitzaien etxeratze-aginduen aurka manifestazio baketsuaren egiten ari zirela. Asko itota hil ziren, poliziak Sena ibaira jaurti ostean.
 1814 – Londresen, garagardo fabrika baten istripua gertatu ondoren garagardo uholdearen ondorioz zortzi lagun hil ziren.
 2006 –
 Bi hildako San Fernando de Henareseko plastiko lantegi batean egondako leherketan.
 Hildako bat Erromako metroko bi bagoiek elkar jo eta gero.

 Arte eta kultura 

 Euskal Herria 
 1999 – Iruñean Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
 2004 – Lizarran Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
 2010 – Atarrabian Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.

 Mundua 
 1968 – Bullitt filma estreinatu zen, Peter Yatesek zuzendu eta Steve McQueen, Robert Vaughn, Jacqueline Bisset eta Don Gordon aktoreek antzeztu zutelarik.
 1975 – 'Salem's Lot eleberria argitaratu zen, Stephen King idazleak idatzia.
 1986 – The Color of Money ("Diruaren Kolorea") filma estreinatu zen, Martin Scorsesek zuzendu eta Paul Newman, Tom Cruise eta Mary Elizabeth Mastrantonio aktoreek antzeztu zutelarik.
 1997 – The Devil's Advocate ("Deabruaren Abokatua") filma estreinatu zen, Taylor Hackfordek zuzendu eta Keanu Reeves, Al Pacino, Charlize Theron, Jeffrey Jones, Judith Ivey, Connie Nielsen eta Craig T. Nelson aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1671 – Francisco Larraga, nafar erlijioso domingotarra, teologiako irakaslea (h. 1724).
 1820 – Josefa Micaela Maiztegi, gipuzkoar filantropoa (h. 1901)
 1847 – Alejandro San Martin, nafar mediku eta politikari liberala (h. 1908).
 1894 – Blanquita Suárez, gipuzkoar aktore eta abeslaria (h. 1983).
 1903 – Andrés Espinosa, bizkaitar alpinista eta abenturazalea (h. 1985).
 1906 – Luis Maria Uribe, Volea, bizkaitar futbolaria (h. 1994).
 1909 – Joaquín Satrustegi, gipuzkoar abokatu eta politikaria (h. 1992).
 1915 – Bittor Garaigordobil, bizkaitar apaiza (h. 2018).
 1919 – Joseph Laduche, lapurtar pilotaria (h. 1987).
 1931 - Iñaki Iruskieta, bizkaitar futbolaria (h. 2015).
 1932 –
 Raymond Albaladejo, baxenafar errugbilaria (h. 1964).
 Juan Manuel Arza Muñuzuri, Nafarroako Gobernuko lehendakaria (h. 2019).
 1936 – Serafín García, nafar futbolari ohia.
 1942 – José Antonio Urtiaga, gipuzkoar futbolaria (h. 2024).
 1946 –
 Michel Iturria, euskal marrazkilaria.
 Nélida Zaitegi, bizkaitar irakasle eta pedagogoa, Euskadiko Eskola Kontseiluaren lehendakaria.
 1951 – Begoña Vesga, burgostar emakume ekintzailea Ermuan.
 1957 – Anjel Mari Peñagarikano, gipuzkoar bertsolaria.
 1960 – Alfonso García, euskal judoka ohia.
 1965 – Ana Iturgaiz, bizkaitar idazlea.
 1967 – Nathalie Tauziat, lapurtar tenislari ohia, Afrika Erdiko Errepublikan.
 1972 –
 Igor Gonzalez Sola, bizkaitar ETAkidea (h. 2020).
 Natxo Lezkano, bizkaitar saskibaloi entrenatzailea.
 1973 – Jose Kruz Gurrutxaga, gipuzkoar aktorea.
 1974 - Gorka Palacios, bizkaitar ETAkidea.
 1977 – Rakel Rodríguez, andaluziar-bizkaitar dantzari, koreografo, aktorea eta irakaslea, Granadan.
 1995 – Iker Amorrortu, bizkaitar futbolaria.
 2002 – Ibai Larrea, gipuzkoar atleta, krosean eta mendi lasterketatan aditua.

 Mundua 
 1500 – Alonso de Orozco, Espainiako Urrezko Mendearekin lotutako fraidea eta gai erlijiosoei buruzko idazlea (h. 1591).
 1563 – Jodocus Hondius, flandriar grabatzaile, kartografo eta astronomoa (h. 1612).
 1577 – Cristofano Allori, italiar margolari manierista (h. 1621).
 1629 – Baltasar Karlos Austriakoa,  Austriako Etxeko Espainiako Infantea (h. 1646).
 1688 – Domenico Zipoli, italiar musikagile eta organu-jotzailea (h. 1726).
 1720 – Geneviève Thiroux d'Arconville, Geneviève Thiroux d'Arconville (h. 1805)
 1725 – John Wilkes, ingeles politikaria eta kazetaria (h. 1797).
 1734 – Grigori Orlov, Errusiako aitonen seme eta politikaria, Petri III.a tsarraren aurkako matxinoa (h. 1783).
 1760 – Henri Saint-Simongoa, frantziar pentsalari eta idazlea (h. 1825).
 1780 – Richard Mentor Johnson, Ameriketako Estatu Batuetako 9. presidenteordea (h. 1850).
 1792 – John Bowring, ingeles politikari, ekonomilari, hizkuntzalari, itzultzaile, hispanista, idazle eta bidaiaria, Hong Kongeko laugarren gobernadorea (h. 1872).
 1796 – Augusto III.a Poloniakoa, Poloniako erregea eta Lituaniako duke handia (h. 1763).
 1803 –
 Ferenc Déak, hungariar politikaria (h. 1876).
 William Smith O'Brien, irlandar politikaria (h. 1864).
 1813 – Georg Büchner, alemaniar antzerkigile, olerkari, itzultzaile eta iraultzailea (h. 1837).
 1835 – Alexine Tinne, herbeheretar argazkilaria eta esploratzailea, Saharako basamortua gurutzatzen saiatu zen lehenengo emakumea (h. 1869).
 1842 – Gustaf Magnus Retzius, suediar anatomia-ikerlaria, neurologia modernoaren sortzaileetako bat (h. 1919).
 1846 – Mary Davies, galestar poeta (h. 1882).
 1848 – Oskars Bārs, letoniar arkitektoa (h. 1914).
 1859 –
 Childe Hassam, estatubatuar margolari inpresionista (h. 1935).
 Paolo Orsi, italiar arkeologoa (h. 1935).
 1867 – Josep Puig i Cadafalch, kataluniar arkitektoa, arte historialaria eta politikaria (h. 1956).
 1868 – Sophia Hayden Bennett, txiletar jatorriko estatubatuar arkitektoa, Massachusettseko Teknologia Institutuan graduatu zen lehenengo emakumea (h. 1953).
 1871 – Dénes Berinkey, Hungariako lehen ministroa (h. 1944).
 1877 – Eufrasia Eluvathingal, indiar moja karmeldarra (h. 1952).
 1883 – Alexander Sutherland Neill, eskoziar hezitzailea, Summerhill eskolaren sortzailea (h. 1973).
 1890 – Élisabeth Chaplin, Nabis estiloko margolaria (h. 1982).
 1897 – Henry-Jacques Le Même, frantziar arkitektoa (h. 1997).
 1898 –
 Shinichi Suzuki, japoniar pedagogoa, biolin-ikaskuntzarako Suzuki metodoaren sortzailea (h. 1998).
 Simon Vestdijk, herbeheretar idazlea (h. 1971).
 1900 – Gladys Greene, estatubatuar aktorea (h. 1991).
 1903 – Nathanael West, estatubatuar idazle eta gidoigilea (h. 1940).
 1910 – Julia Coromines, kataluniar medikua, psikiatra eta psikoanalista (h. 2011).
 1912 – Joan Paulo I.a, aita santua (h. 1978).
 1914 – Jerry Siegel, estatubatuar komikigilea, Supermanen sortzaileetako bat (h. 1996).
 1915 – Arthur Miller, estatubatuar antzerkigile eta gidoilaria (h. 2005).
 1917 – Marsha Hunt, estatubatuar aktore eta modeloa (h. 2022).
 1918 – Rita Hayworth, estatubatuar aktore eta sex symbola (h. 1987).
 1919 – Zhao Ziyang, Txinako gobernuburua (h. 2005).
 1920 –
 Montgomery Clift, estatubatuar aktorea (h. 1966).
 Miguel Delibes, espainiar kazetari eta idazlea (h. 2010).
 Zully Moreno, argentinar aktorea (h. 1999).
 1921 – Edel Hætta Eriksen, norvegiar irakasle eta politikaria (h. 2023).
 1922 – Angel Wagenstein, bulgariar gidoigile eta eleberrigilea (h. 2023).
 1924 – António Ramos Rosa, portugaldar olerkaria (h. 2013).
 1927 – Friedrich Hirzebruch, alemaniar matematikaria, bere belaunaldiko figura nabarmena (h. 2012).
 1932 –
 Yoro Diakité, Maliko lehen ministroa (h. 1973).
 Lalita Lajmi, indiar margolaria (h. 2023).
 1933 –
 William Anders, estatubatuar pilotu militar, ingeniari elektriko, ingeniari nuklear, NASAko astronauta, hegazkinlari eta diplomazialaria (h. 2024).
 Jeanine Deckers, ordena erlijioso dominikarreko belgikar moja eta abeslaria (h. 1985).
 1934 –
 Alan Garner, haur literaturako britainiar idazlea.
 Javier Moscoso, espainiar legelari eta politikaria (h. 2025).
 1938 – Les Murray, australiar olerkaria (h. 2019).
 1943 - Margie Sudre, frantziar politikaria.
 1945 – Graça Machel, mozambiketar politikaria, emakumeen eta umeen eskubideen nazioarteko defendatzailea.
 1946 – Adam Michnik, poloniar historialari, saiakeragile, disidente eta kazetaria.
 1948 –
 Cecilia Domínguez Luis, kanariar idazlea.
 Robert Jordan, estatubatuar eleberrigilea (h. 2007).
 Margot Kidder, kanadar aktorea (h. 2018).
 George Wendt, estatubatuar aktorea (h. 2025).
 1949 – Owen Arthur, Barbadosko lehen ministroa (h. 2020).
 1951 – Jean-François Imbernon, frantziar errugbilari ohia.
 1955 – Smita Patil, indiar aktorea (h. 1986).
 1956 – Mae Jemison, estatubatuar astronauta, espaziora bidaiatu duen lehenengo emakume afro-amerikarra.
 1958 – Alan Jackson, estatubatuar egile abeslaria, country estilokoa.
 1959 –
 Francisco Flores, El Salvadorko presidentea (h. 2016).
 Ameenah Gurib-Fakim, mauriziar kimikaria, Rodrigues uharteetako floran aditua eta Maurizioko presidentea.
 Norm Macdonald, kanadar aktore eta umorista (h. 2021).
 1960 – Rob Marshall, estatubatuar antzerki eta zinema zuzendaria eta koreografoa.
 1963 –
 Sergio Goycochea, argentinar futbol atezain profesional ohi, modelo ohi eta telebistako aurkezle eta aktorea.
 Beatriz Hernanz, galiziar poeta eta literatur kritikaria.
 1967 – Tudorița Chidu, errumaniar atleta, irakasle eta entrenatzailea (h. 2025).
 1969 –
 Ernie Els, hegoafrikar golfaria.
 Jesús Ángel García Bragado, espainiar atleta, 50 km martxako lasterketan espezialista.
 Wyclef Jean, haitiar-estatubatuar abeslaria.
 1971 – Andy Whitfield, galestar aktorea (h. 2011).
 1972 – Eminem, estatubatuar hip-hop abeslaria eta aktorea.
 1973 – Fatma Omar, egiptoar paralinpiar pisu altxatzailea.
 1976 –
 Sebastián Abreu, uruguaiar futbolaria.
 Desirée Ndjambo, espainiar kazetaria eta aurkezlea.
 1978 –
 Isabel Díaz Ayuso, Madrilgo Erkidegoko presidentea.
 Pablo Iglesias Turrión, espainiar politologo, ezkertiar ekintzailea eta politikaria, Podemos alderdiaren burua.
 1979 – Kimi Räikkönen, 1 Formulako finlandiar pilotua.
 1983 –
 Nkeiruka Jezekh, errusiar curling jokalaria.
 Sona Jobarteh, gambiar-ingeles abeslari, musikagile eta aktorea.
 Felicity Jones, ingeles aktorea.
 1985 – Tomokazu Nagira, japoniar futbolaria.
 1986 –
 Sarah Bouhaddi, frantziar futbolaria.
 Simon Harris, Irlandako Taoiseacha.
 Janne Saar, estoniar abeslaria.
 1987 – Hideto Takahashi, japoniar futbolaria.
 1988 – Marina Salas, kataluniar aktorea.
 1990 –
 Saki Kumagai, japoniar futbolaria.
 Álvaro Untoria, errioxar esku huskako pilotaria.
 1991 – Manu Trigueros, espainiar futbolaria.
 1996 – Aki-Matilda Høegh-Dam, groenlandiar politikaria.
 1998 – Erin Kellyman, britainiar aktorea.
 2005 - Deng Yawen, txinar txirrindularia, BMX modalitateko estilo librean aditua.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1934 – Santiago Ramón y Cajal, aragoiar-nafar sendagile, ikerlari eta histologoa, 1906ko Medikuntzako Nobel Saria, Madrilen (j. 1852).
 1936 –
 Jose Ariztimuño, Aitzol, tolosar idazle, kazetari eta elizgizon abertzale eta euskaltzalea, fusilatua (j. 1896).
 Fidel Fuidio, arabar erlijioso marianista eta arkeologoa, Carrión de Calatravan eraila (j. 1880).
 1942 – Agustin Irigarai Apat, nafar idazlea (j. 1873).
 1970 – Rosa Oteiza, nafar emagina eta Nafarroako Foruen monumentuko irudiaren modeloa (j. 1883).
 1974 – Gilen Epherre, euskal idazlea eta euskaltzaina (j. 1911).
 1976 – Enrique Soladrero, bizkaitar futbolaria (j. 1913).
 1979 – Francisco Aldanondo Badiola, Ondarru, ETA eta Komando Autonomoak erakunde armatuetako bizkaitar kidea, Guardia Zibilak tirokatua (j. 1949).
 1980 –
 Manolo Etxezarreta, gipuzkoar futbolaria eta entrenatzailea (j. 1915).
 Maurice Zelhai, baxenafar errugbilaria (j. 1911).
 1981 – Luis Bernaola, bizkaitar jesuita eta ekonomialaria (j. 1903).
 2001 –
 Beñat Arrue, gipuzkoar alpinista, Pumorin (j. 1978).
 Florentzio Idoate Iragi, nafar artxibozaina eta historialaria (j. 1912).
 Manuel Valdés Larrañaga, bizkaitar politikaria, Falange Españolaren sortzaileetako bat, Madrilen (j. 1909).
 2002 – Koldobike Gezala, Luisa, Luisita, Guezala, gipuzkoar erraketista (j. 1917).
 2005 – Kike Turmix, debar-bilbotar rock abeslari eta musika sustatzailea, Madrilen (j. 1957).
 2024 – Carlos Ibarra, bizkaitar piano-jotzaile, musika zuzendari eta musikaria (j. 1937).
 2025 –
 Koldo Artola, euskalkien eta Euskal Herriko etnografiaren donostiar ikertzailea (j. 1938).
 Jone Forcada, euskal ekintzailea (j. 1933).

 Mundua 
 532 – Bonifazio II.a, aita santua.
 1552 – Andreas Osiander, alemaniar filosofoa eta teologoa (j. 1498).
 1586 – Philip Sidney, ingeles olerkaria eta politikaria (j. 1554).
 1587 – Frantzisko I.a Medici, Toskanako Duke Handia (h. 1541).
 1622 – Anne de Chantraine, sorgina izatearen akusaziopean bizirik erre zuten emakumea (j. 1605).
 1637 – Viktor Amadeo I.a Savoiakoa, italiar militarra, Savoiako dukea eta Piemonteko printzea (j. 1587).
 1705 – Ninon de l'Enclos, frantziar kortesana, gutunen idazlea eta letretako emakume berritzailea (j. 1620).
 1757 – René Antoine Ferchault de Réaumur, frantziar naturalista, entomologo, meteorologo eta idazlea (j. 1683).
 1806 – Jean-Jacques Dessalines, Haitiko lehen enperadorea (j. 1758).
 1828 - Ana María Campos, Venezuelako Independentzia Gerrako heroia (j. 1796).
 1837 – Johann Nepomuk Hummel, austriar musikagile eta piano-jotzailea (j. 1778).
 1845 – Johann Baptist von Keller, alemaniar elizgizon katolikoa (j. 1774).
 1849 – Frederic Chopin, erromantizismoaren garaiko poloniar konpositore eta pianojolea (j. 1810).
 1850 – Login Geiden, Errusiar Itsas Armada Inperialeko nederlandar almirantea (j. 1773).
 1873 – Robert McClure, irlandar esploratzailea (j. 1807).
 1877 – Johann Carl Fuhlrott, alemaniar naturalista eta historiaurrelaria, Neandertal gizakiaren aurkitzeagatik ospetsua (j. 1803).
 1887 – Gustav Robert Kirchhoff, alemaniar fisikaria (h. 1824).
 1889 – Nikolai Txernishevski, errusiar idazlea (j. 1828).
 1893 – Patrice de Mac-Mahon, Frantziako Hirugarren Errepublikako bigarren presidentea (j. 1808).
 1904 – Ramón de Errazu, euskal jatorriko mexikar arte bildumagilea (j. 1840).
 1920 – John Reed, estatubatuar kazetari iraultzailea (j. 1887).
 1937 – Antônio Parreiras, brasildar margolaria (j. 1860).
 1938 – Karl Kautsky, txekiar teorialari sozialdemokrata (j. 1854).
 1946 – Frédéric Boissonnas, suitzar argazkilaria (j. 1858).
 1947 – Hélène van Zuylen, frantziar idazle, socialite eta auto-gidaria (j. 1863)
 1948 – Maria Olga de Moraes Sarmento da Silveira, portugaldar idazle eta feminista (j. 1881).
 1949 – Fiodor Tolbukhin, Armada Gorriko mariskala (j. 1894).
 1955 – Dimitrios Maximos, Greziako lehen ministroa (j. 1873).
 1957 – Avetik Isahakyan, armeniar olerkari, idazle eta ekintzalea (j. 1875).
 1962 – Natalia Sergeievna Gontxarova, errusiar margolaria (j. 1881).
 1967 – Pu Yi, Azken Enperadorea, Txinako nahiz Qing dinastiako azken enperadorea (j. 1906).
 1973 – Ingeborg Bachmann, austriar poeta eta idazlea (j. 1926).
 1978 –
 Gertrude Mary Cox, estatubatuar estatistikaria (j. 1900).
 Giovanni Gronchi, Italiako presidentea (j. 1887).
 1979 – Lil Milagro Ramírez, salvadortar poeta eta iraultzailea (j. 1946).
 1981 – Albert Cohen, suitzar eleberrigilea (j. 1895).
 1983 – Raymond Aron, frantziar filosofo eta soziologoa (j. 1905).
 1991 - Françoise Mézières, frantziar fisioterapeuta, muskulu-katearen kontzeptua eta Mézières metodoaren asmatzailea (j. 1909).
 2001 – Micheline Ostermeyer, frantziar atleta eta piano-jotzailea (j. 1922).
 2005 – Ba Jin, txinatar idazlea (j. 1904).
 2007 – Joey Bishop, estatubatuar umorista eta aktorea (j. 1918).
 2009 – Carla Boni, italiar abeslaria (j. 1925).
 2011 – Manfred Gerlach, Ekialdeko Alemaniako estatuburua (j. 1928).
 2014 – Daisuke Oku, japoniar futbolaria (j. 1976).
 2015 –
 Danièle Delorme, frantziar aktorea (j. 1926).
 Howard Kendall, ingeles futbolari eta entrenatzailea (j. 1946).
 2016 - Elena Santonja, espainiar telebistako-aurkezlea, margolaria eta noizbehinkako aktorea (j. 1932).
 2017 – Danielle Darrieux, frantziar aktorea (j. 1917).
 2019 – Alicia Alonso, kubatar dantzari eta dantza-irakaslea (j. 1920).
 2021 – Ahmad Shah Ahmadzai, Afganistango lehen ministroa (j. 1944).
 2022 – Younoussi Touré, Maliko lehen ministroa (j. 1941).
 Jagoda Buić, jugoslaviar-kroaziarehungintza-artista (j. 1930).
 2023 – Carla Bley, estatubatuar jazz-musikagilea, piano-jotzailea eta abeslaria (j. 1936).
 2024 –
 Emile Daems, belgikar txirrindularía (j. 1938).
 Mitzi Gaynor, estatubatuar aktore, abeslari eta dantzaria (j. 1931).
 Andrew Schally, poloniar estatubatuar endokrinologoa, 1977ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1926).
 2025 –
 Sofia Corradi, italiar pedagogoa, Mamma Erasmus ezizenez ezaguna (j. 1934).
 Alfred Gonti Pius Datubara, indonesiar artzapezpiku katolikoa (j. 1934).
 Tomiichi Murayama, Japoniako Lehen Ministroa (j. 1924).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Aitzol, Ezkur eta Ezkurra.

 Kanpo estekak 

Urriaren 16 | Urteko egutegi | Urriaren 18
Kategoria:Urteko egunak