Urtarrilaren 19

Urtarrilaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko hemeretzigarren eguna da. 346 egun falta dira urtea amaitzeko, 347 egun bisurteetan.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1844 – Tolosa Gipuzkoako hiriburu izendatu zuten errege dekretu bidez.  1854an, progresistak boterera iristearekin batera, Donostiara lekualdatu zuten hiriburua.
 1969 – Donostian San Sebastian bezpera ospatzeari boikota egin zioten. Aurreko urteko abuztutik Francok Gipuzkoan ezarritako salbuespen egoeraren aurkako protesta izan zen. 
 1977 – Ikurrina berriro legeztatu zuten Espainiako legedian, eta Euskal Autonomi Erkidegoko bandera ofizialtzat hartu zen.
 1980 – ETAk Jose Miguel Palacios Dominguez saltzailea hil zuen Getxon.

 Mundua 
 1949 – Kubak Israel onartu zuen.
 1966 – Indira Gandhi Indiako lehen ministra aukeratu zuten.
 1978 – Adulterio zigorra indargabetu zen Espainiako Estatuan; neurriak Hego Euskal Herrian ere eragin zuen.
 1997 – Yasser Arafat buruzagia Hebronera itzuli zen 30 urte geroago eta Israelek kontrolatutako Gazako azken hiriaren askatzea ospatzen du.
 2008 – Adolfo Nicolas espainiarra Jesusen Lagundiko buru izendatu zuten.
 2011 – Espainiako Senatuak bertan, gaztelaniarekin batera, beste hizkuntza koofizialak erabiltzea ahalbidetu zuen; hizkuntza horien artean euskara zegoen.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 
 1936 – Bertsolari Txapelketa Nagusiaren II. edizioaren finalean Jose Manuel Lujanbio Txirrita izan zen irabazle.

 Mundua 
 1674 – Altzeste, edo Alzedoren garaipena (), Jean-Baptiste Lullyren musika eta Philippe Quinaulten libretoa duen opera estreinatu zen Parisko Théâtre du Palais-Royalen.
 1829 – Johann Wolfgang von Goetheren Fausto estreinatu zen.
 1853 – Trobalaria (), Giuseppe Verdiren musika eta Salvadore Cammarano eta Leone Emanuele Badareren libretoa duen opera estreinatu zen Erromako Apollo Antzokian.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1983 – Apple Lisa aurkeztu zuen Apple Computer enpresak, lehenengo ordenagailu pertsonala erabilera grafiko bat eta sagua duena.
 2038 – Unix denbora sistemak 32 biteko memoria sistema gainditu zuen, eta 2038. urteko arazoa sortuko da.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1685 – Sebastián Eslaba, euskal militar eta politikaria (h. 1759).
 1687 – Gaspar Miranda, errioxar elizgizona, Iruñeko apezpikua, Calahorran (h. 1767).
 1743 – Jose Manuel Alaba, espainiar armadako arabar militarra, esploratzailea eta intelektual ilustratua (h. 1795).
 1832 – Sebastian Urra Jordan, nafar apaiz eta politikari karlista (h. 1897).
 1846 – Pedro Gorriz, gaztelaniazko nafar idazlea, antzerkigilea, poeta eta kazetaria (h. 1887).
 1846 – Mario Adan de Iartza, bizkaitar politikaria eta agronomoa (h. 1920).
 1871 - Ramon Carmona Urrutia, nafar eskultore marmolista (h. 1929).
 1910 – Guillermo Lazkano, euskal herritar musikaria (h. 2001).
 1918 – Jesus Maria Arozamena, euskal herritar kazetari eta gidoilaria (h. 1972).
 1958 – Aurelia Lumbreras, PSNko nafar politikaria.
 1960 – Natxo Zenborain, nafar artista.
 1961 – David Latxaga, EAJko bizkaitar politikaria.
 1963 – Juantxu Olano, bizkaitar baxu-jotzailea.
 1965 – Aines Dufau Lakaberatz, baxenafar pedagogoa, hizkuntzalaria eta Euskaltzain urgazlea.
 1966 – Itziar Nogeras, Elhuyar Fundazioko zuzendari ohia.
 1971 – Begoña Larzabal, euskal belar hockey jokalari ohia, Madrilen.
 1972 –
 Josune Bereziartu, gipuzkoar eskalatzailea.
 Ixiar Rozas, gipuzkoar idazlea.
 Rebeka Ubera, gipuzkoar politikaria, Aralar alderdiko idazkari nagusia.
 1973 – Julen Gabiria, bizkaitar idazle eta itzultzailea.
 1977 – Mireya Etxaluze, euskal astrofisikaria.
 1979 –
 Eneko Romo, nafar futbolaria.
 Josu Sarriegi, Sarri, gipuzkoar futbolaria.
 1981 – Asier del Horno, bizkaitar futbolaria.
 1990 – Ana Usabiaga, gipuzkoar txirrindularia.
 1992 – Erika Rodríguez Horrillo, gipuzkoar aktore, teatrologo eta eszenografoa.
 1996 – Xabier Oroz, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.

 Mundua 
 840 – Mikel III.a, Bizantziar enperadorea (h. 867).
 1544 – Frantzisko II.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1560).
 1737 – Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre, frantziar idazle eta botanikoa (h. 1814).
 1773 – Heinrich Anton Dähling, alemaniar margolaria (h. 1850).
 1798 – Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (h. 1857).
 1802 – Sylvain Van de Weyer, Belgikako lehen ministroa (h. 1874).
 1807 – Robert E. Lee, estatubatuar militarra (h. 1870).
 1809 – Edgar Allan Poe, estatubatuar idazle eta poeta (h. 1849).
 1813 – Henry Bessemer, ingeles ingeniaria (h. 1898).
 1821 – Ferdinand Gregorovius, alemaniar historialaria (h. 1891).
 1824 – Sophia Frances Anne Caulfeild, ingeles brodatzaile eta idazlea (h. 1911).
 1839 – Paul Cézanne, frantziar margolaria (h. 1906).
 1851 –
 David Starr Jordan, estatubatuar iktiologo, hezitzaile, eugenizista eta bakearen aldeko aktibista (h. 1931).
 Jacobus Kapteyn, herbeheretar astronomoa (h. 1922).
 1855 – Marianne Stokes, austriar margolaria, Viktoriar aroko margolaririk garrantzitsuenetarikoa (h. 1927).
 1859 – Alice Eastwood, kanadiar jatorriko botanikaria eta botanika-kontserbatzaile estatubatuarra (h. 1953)
 1863 – Werner Sombart, alemaniar ekonomista eta soziologoa (h. 1941).
 1865 – Valentin Serov, errusiar margolaria (h. 1911).
 1866 – Carl Theodor Zahle, Danimarkako lehen ministroa (h. 1946).
 1868 – Gustav Meyrink, austriar idazlea (h. 1932).
 1889 – Sophie Taeuber-Arp, suitzar artista, margolari, eskultore, diseinatzaile, arkitekto eta dantzaria (h. 1943).
 1890 – Ferruccio Parri, Italiako lehen ministroa (h. 1981).
 1892 – Ólafur Thors, Islandiako lehen ministroa (h. 1964).
 1911 – Garrett Birkhoff, estatubatuar matematikaria (h. 1996).
 1912 – Leonid Kantorovitx, errusiar matematikari eta ekonomialaria, 1975eko Ekonomiako Nobel Saria (h. 1986).
 1915 – Stefano Vanzina, Steno, italiar zinema zuzendari eta gidoigilea (h. 1988).
 1918 – Luciano Emmer, italiar zinemagilea (h. 2009).
 1919 –
 Joan Brossa, kataluniar olerkaria eta dramagilea (h. 1998).
 Simone Melchior, frantziar esploratzaile eta ozeanografoa, Jacques-Yves Cousteauren emaztea eta kolaboratzailea (h. 1990).
 Wasfi Tal, Jordaniako lehen ministroa (h. 1971).
 1920 – Javier Pérez de Cuéllar, peruar politikaria, Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusia (h. 2020).
 1921 – Patricia Highsmith, estatubatuar eleberrigilea, oso ezaguna idatzitako suspense lanengatik (h. 1995).
 1922 – Jerzy Kawalerowicz, poloniar zinema-zuzendaria, zinemagile sozialisten lehen belaunaldikoa (h. 2007).
 1923 – 
 Eugenio de Andrade, portugaldar poeta (h. 2005).
 Dagmar Loe, norvegiar kazetaria (h. 2024).
 1924 – Jean-François Revel, frantziar kazetari, filosofo eta idazlea (h. 2006).
 1926 –
 José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (h. 1973).
 Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (h. 2013).
 1929 –
 Sarah Maldoror, frantziar gidoigile eta zuzendaria (h. 2020).
 Nel Noddings, estatubatuar feminista, pedagogo eta filosofoa (h. 2022).
 1930 –
 Nina Byers, estatubatuar fisikari teorikoa eta ikerketa-irakaslea  (h. 2014).
 Tippi Hedren, estatubatuar aktorea eta modeloa.
 Uxío Novoneyra, galiziar idazlea (h. 1999).
 René Orozco, txiletar doktorea eta akademikoa (h. 2024).
 1932 – 
 Richard Lester, estatubatuar zinema zuzendaria, The Beatles taldearekin lan egiteagatik ezaguna.
 Rena Rolska, poloniar abeslari, dantzari eta aktorea (h. 2024).
 1933 – Angélico Sândalo Bernardino, brasildar apezpiku katolikoa (h. 2025).
 1935 – Pupetta Maresca, Italiako Camorraren partaidea (h. 2021).
 1936 – Ziaur Rahman, Bangladeshko presidentea (h. 1981).
 1939 – Phil Everly, estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea (h. 2014).
 Elvire de Brissac, frantziar idazlea eta biografoa.
 1941 – Ana Maria Vidal, espainiar aktorea.
 1942 – Javier Heraud, perutar poeta (h. 1963).
 1943 – Janis Joplin, estatubatuar rock and roll eta blues abeslaria, rockaren historian izartzat hartzen den lehenengo emakumea (h. 1970).
 1944 –
 Thom Mayne, estatubatuar arkitekto dekonstruktibista.
 Ana Maria Vidal, espainiar aktorea.
 1945 – Rod Canion, estatubatuar ingeniaria, Compaq Computer enpresaren sortzailea.
 1946 –
 Julian Barnes, ingeles idazlea.
 Dolly Parton, estatubatuar kantaria eta antzezlea, country musikaren historiako kantari onenetakoa.
 1947 – Yordanka Blagoyeva, bulgariar atleta, gorako jauzilaria.
 1948 – Juan Carlos Rodríguez Ibarra, Extremadurako presidente ohia.
 1950 – Susana Mataix, espainar idazlea eta matematikaria.
 1951 – Shimon Sakaguchi, japoniar immunologoa, 2025eko Medikuntzako Nobel Saria.
 1952 –
 Nadiuska, alemaniar modelo ohi eta aktorea.
 Marta Sanz-Solé, probabilitateen teorian espezializatutako kataluniar matematikaria.
 1954 –
 Katey Sagal, estatubatuar aktorea.
 Cindy Sherman, estatubatuar argazkilari eta zinema-zuzendaria.
 1955 – Simon Rattle, britainiar orkestra-zuzendaria.
 1959 – Clara Martínez de Careaga, espainiar epailea.
 1960 – Aurora Sánchez, espainiar aktorea (h. 2026).
 1961 –
 Jean-Patrick Lescarboura, frantziar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
 Mercedes Marrero, saskibaloi-jokalaria eta merkataritza-nabigazioko kapitain titulua lortu zuen lehen emakume espainiarra.
 1963 – John Bercow, Erresuma Batuko Komunen Ganberako presidentea.
 1966 –
 Guy Delisle, kanadar komikigilea.
 Stefan Edberg, suediar tenislari ohia.
 1967 – Javier Cámara, espainiar aktorea.
 1969 – 
 Barbara Canepa, italiar komiki marrazkilari eta gidoilaria.
 Edwidge Danticat, haitiar-estatubatuar idazlea, eleberrigilea eta ipuingilea.
 Steve Staunton, irlandar futbolari ohia.
 1971 – Rachel Luttrell, tanzaniar-kanadar aktore eta abeslaria.
 1973 – Karen Lancaume, frantziar aktore pornoa (h. 2005).
 1974 – Frank Caliendo, estatubatuar aktore eta bakarrizketalaria.
 1976 – Marsha Thomason, ingeles aktorea.
 1977 –
 Nicole, txiletar abeslaria eta aktorea.
 Jorinde Voigt, alemaniar artista garaikidea eta irakaslea.
 Sara Giménez Giménez, espainiar abokatu, politikari eta ekintzaile ijitoa.
 1979 – Svetlana Khorkina, errusiar gimnasta ohia eta parlamentaria.
 1980 –
 Jenson Button, 1 Formulako ingeles pilotua.
 Arvydas Macijauskas, lituaniar saskibaloi jokalari ohia.
 1981 – Chris Warren, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
 1982 – Pete Buttigieg, estatubatuar politikaria.
 1983 –
 Esther Acebo, espainiar aktorea, aurkezlea eta erreportaria.
 Justyna Kowalczyk, poloniar iraupen eskiatzaile ohia.
 Hikaru Utada, japoniar J-pop abeslari eta aktorea.
 1985 – Damien Chazelle, estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea.
 1987 – Ares Teixidó, kataluniar telebista aurkezlea, irrati esataria eta aktorea.
 1989 – William Pinheiro Rodrigues, brasildar futbolaria (h. 2018).
 1992 – Mac Miller, estatubatuar rapeatzailea, abeslaria eta musika ekoizlea (h. 2018).
 1995 – Mathieu van der Poel, herbeheretar ziklo-krosslaria.
 1996 – 
 Jesús Castro Romero, andaluziar aktorea.
 Talia Hibbert, britainiar idazlea.
 2000 – Daniel Garrido Peña, espainiar futbolaria.
 2004 – Mohamed-Ali Cho, frantziar futbolaria.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1753 – Joaquín Ignacio Barrenetxea, bizkaitar diplomatikoa, Hagan (j. 1681).
 1945 – Juan Ezenarro Mendia, euskal olerkaria (j. 1890).
 1980 – Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria (j. 1893).
 1993 – José Antonio Santamaría, gipuzkoar futbolari eta ostalaritza-enpresaburua, ETAk eraila (j. 1946).
 2008 – Jose Alberdi Elorza, Burruntxali, gipuzkoar eskultorea, Dénian (j. 1922).
 2011 – Xiri Andonegi, gipuzkoar eskultore eta margolaria (j. 1955).

 Mundua 
 639 – Dagoberto I.a, saliar frankoen erregea.
 1305 – Roger de Lauria, militarra (j. 1245).
 1547 –
 Pietro Bembo, italiar pizkundeko intelektual, poeta eta literatur kritikaria eta kardinala (j. 1470).
 Henry Howard, ingeles poeta eta politikaria (j. 1516/1517).
 1571 – Paris Bordone, italiar puzkundeko margolaria (j. 1500).
 1576 – Hans Sachs, alemaniar olerkari eta musikagilea (j. 1494).
 1626 – Ruqaiya Sultan Begum, Mogol Inperioko enperatriza (j. 1542)
 1629 – Abbas I.a Persiakoa, Persiako xah (j. 1571).
 1720 – Leonor Neoburgekoa, enperatriza (j. 1655)
 1729 – William Congreve, ingeles idazlea (j. 1670).
 1851 – Esteban Echeverria, euskal jatorriko argentinar idazlea (j. 1805).
 1865 – Pierre-Joseph Proudhon, frantziar politikaria eta mutualismoren sortzailea (j. 1809).
 1870 – Jean-Baptiste Troppmann, frantziar serieko-hiltzailea, gillotinan (j. 1849).
 1874 – August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, alemaniar olerkari eta filologoa (j. 1798).
 1878 – Henri Victor Regnault, frantziar kimikaria eta fisikaria (j. 1810).
 1889 – Jenaro Quesada, espainiar militar eta politikaria (j. 1818).
 1901 – Albert de Broglie, Frantziako lehen ministroa (j. 1821).
 1902 – Maria Cristina Borboikoa eta Borboikoa, espainiar infanta (j. 1833)
 1905 – Debendranath Tagore, indiar filosofoa.
 1906 – Bartolomé Mitre, Argentinako presidentea (j. 1821).
 1927 – Karlota Belgikakoa, Mexikoko enperadorea (j. 1840).
 1929 – Liang Qichao, txinatar politikaria (j. 1873).
 1938 – 
 Branislav Nušić, serbiar antzerkigile, satiragile, saikeragile, eleberrigile, kazetari eta funtzionarioa (j. 1864).
 Rosa Mayreder,  austriar idazle, margolari, musikari eta feminista (j. 1858)
 1942 –
 Anka Butorac, kroaziar eta jugoslaviar politikari komunista, Jugoslaviar partisanoen kidea (j. 1903).
 Claire Beck Loos, txekoslovakiar argazkilaria eta idazlea (j. 1904).
 1947 – Manuel Machado, espainiar poeta (j. 1874).
 1959 – Consuelo Álvarez Pool, espainiar idazlea, kazetaria, politikaria, sindikalista, sufragista eta feminista (j. 1867).
 1963 – Andrea Villarreal, mexikar kazetaria, idazlea eta iraultzailea (j. 1881).
 1964 –
 Firmin Lambot, belgikar txirrindularia (j. 1886).
 Friedrich Karl Arnold Schwassmann, alemaniar astronomoa (j. 1870).
 1969 – Jan Palach, txekiar ikaslea, protesta politikoa egitearren bere bere buruari su emanez (j. 1948).
 1975 – Thomas Hart Benton, estatubatuar margolaria (j. 1889).
 1977 – Josep Trueta, kataluniar medikua (j. 1897).
 1981 – Francesca Woodman, estatubatuar argazkilari feminista (j. 1958).
 1986 –
 Jón Helgason, islandiar hizkuntzalari eta poeta (j. 1899).
 Enrique Tierno Galván, espainiar politikari, soziologo, jurista eta entsegugilea (j. 1918).
 1987 – Lawrence Kohlberg, estatubatuar psikologoa (j. 1927).
 1988 – Evgeni Mravinski, errusiar orkestra-zuzendaria (j. 1903).
 1990 –
 Pierre Barbizet, frantziar piano-jotzailea (j. 1922).
 Osho, indiar gurua (j. 1931).
 1992 – Wiktor Ostrowski, poloniar alpinista (j. 1905).
 1998 – Carl Perkins, estatubatuar musikaria, rockabilly estiloaren aitzindarietako bat (j. 1932).
 2000 –
 Bettino Craxi, Italiako lehen ministroa (j. 1934).
 Antonio Hernández Palacios, espainiar komikigilea (j. 1921).
 Hedy Lamarr, austriar aktore eta asmatzailea (j. 1914).
 2002 –
 Martti Miettunen, Finlandiako lehen ministroa (j. 1907).
 Vavá, brasildar futbolaria (j. 1934).
 2003 – Françoise Giroud, frantziar kazetari, idazle eta gidoilaria (j. 1916).
 2006 – 
 Wilson Pickett, estatubatuar abeslaria (j. 1941).
 Carola Stern, alemaniar kazetaria eta idazlea (j. 1925)
 2007 – Denny Doherty, kanadar musikari, abeslari eta aktorea, The Mamas & the Papas taldeko kidea (j. 1940).
 2008 – Suzanne Pleshette, estatubatuar aktorea (j. 1937).
 2011 – Hira Devi Waiba, indiar folk abeslaria (j. 1940).
 2013 –
 Taihō Kōki, japoniar sumolaria, gerra osteko sumolaririk garrantzitsuena kontsideratua (j. 1940).
 Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (j. 1926).
 2015 – Anne Kirkbride, britainiar aktorea (j. 1954)
 2016 – Ettore Scola, italiar gidoilaria eta zinegilea (j. 1931).
 2017 – Miguel Ferrer, estatubatuar aktorea (j. 1955).
 2018 – Dorothy Malone, estatubatuar aktorea (j. 1924).
 2019 – Jorge Albistur, euskal arbasodun uruguaiar idazlea, irakaslea eta literatura kritikoa (j. 1940).
 2022 –
 Hardy Krüger, alemaniar aktorea (j. 1928).
 Gaspard Ulliel, frantziar aktore eta modeloa (j. 1984).
 2024 –
 Jack Burke Jr., estatubatuar golflaria (j. 1923).
 Toru Kawashima, japoniar futbolaria (j. 1970).
 Ester Xargay Melero, kataluniar idazle, itzultzaile, bideoartista eta kultura ekintzailea (j. 1960).
 2025 – Joaquín Ramos Marcos, espainiar futbol arbitroa (j. 1946).
 2026 – Valentino, italiar moda-diseinatzailea (j. 1932).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Seaska egutegiko izendegia: Maren eta Mario.

 Kanpo estekak 

Urtarrilaren 18 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 20
Kategoria:Urteko egunak