Moreda Araba

Moreda Arabako hego-ekialdeko udalerria da, Arabako Errioxako eskualdekoa. Gasteiztik 55 bat kilometrora dago, Nafarroako muga parean. Izen bereko herria udalerriaren erdialdean dago.

 Etimologia 
Moreta gisa azaltzen da 939. urteko Donemiliaga Kukulako errolda-agiri batean. Benetan Rivo de Moreta aipatzen da (Moretako erreka), eta monasterioari biztanle/urteko ardo unitate bat ematen diola esaten da. XI. mendeko agiri batean Senior Lope Albarez de Moreca agertzen da, Kripango biztanle dela eta monasterioari eskaintza egiten diola esaten du.

Gazteleraz Moreda izenak "masustondo ugari dagoen tokia" esan nahi du.

Euskaltzaindiaren arabera euskal era arautua Moreda da. Hala ere, 1916ko uztailaren 2tik aurrera Moreda Araba erabili behar da beste Moreda batzuekin nahasteko aukera dagoenean, zein izenburuetan.Arabako herri izendegia Bertako euskaldunek Moreta ere erabiltzen dute.

 Geografia 
Arabar Errioxaren hego-ekialdeko erpinean dago Nafarroa eta Errioxarekin muga egiten. Malda batean kokaturik dago herria, hegoaldera begira. Perezuellos ibaia eta Gorrebustotik datorren errekaren artean sartuta dago.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Oion.
 Hegoaldean: Viana (Nafarroa).
 Ekialdean: Viana (Nafarroa).
 Mendebaldean: Oion.

 Historia 
Burdin Aroko aztarnak aurkitu dira San Kristobal baselizaren hondarren inguruan. K.a. VII, mendean herri gotortua eraiki zen bertan. Donemiliaga Kukulan dagoen 939. urteko agiri batek dio Moreda eskualdeko herri zaharrena dela.

Guardiako udalerriaren zati izan zen Erdi Aro osoan. 1486. urtean Arabako ermandadean sartu zen. Guardiarengandiko independentzia 1666an lortu zuen.

 Ekonomia 
Inguruko herriak bezala nekazaritzan da Moredako jarduera ekonomiko nagusia. Ardogintzak tradizio handia du, 939. urtean dagoeneko aipatzen baita. Gaur egungo upategi ezagunena Fernández de Piérolaa.
Olibondoak ere baditu eta olioa egiten da herriko La Equidad trujalean. Interes historikoa duen jarduera da eta urtean 42.000 litro ekoizten ditu.
 Demografia 

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Moredako azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Maria Soledad Bujanda Pellejero 1979 1983 Electores Independientes de Moreda Pedro Larrion Ceballos 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Maria San Juan Garcia 1987 1991 Euskadiko Alderdi Sozialista Maria Pilar Ceballos Chasco 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Eugenio Jimenez Ibañez 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Juan Jose Los Arcos Bujanda 1999 2003 Alderdi Popularra Angeles Garcia de Jalon Marauri 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea Miriam Garrido Remirez de Ganuza 2007 2011 Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra Miguel Angel Bujanda Fernandez 2011 2015 Euzko Alderdi Jeltzalea Miriam Garrido Remirez de Ganuza 2015 2019 Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra Miguel Angel Bujanda Fernandez 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Mara Garcia Diaz de Cerio 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea

 Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

 Kultura 
 Jaiak eta ospakizunak 
 Otsailaren 5an, Agate Deunaren egunean Andre Maria Beltzaren eguna ospatzen da, XVI. mendean sortutako tradizioa.
 Martxoan Arabako Olioaren jaia
 Pazko-igandean Judasen erretzea ospatzen da, gaitzak aldentzeko asmoz. Sinesmen paganoetan oinarritutako festa da.
 Abuztuaren 15ean Jasokundeko Andre Mariaren jaiak ospatzen dira.
 Abuztuaren 16an San Roke Suak pizten dira.
 Urriaren 22an Birjinatxoak (Las Virgencitas) ospatzen da Santa Nunilo eta Alodiaren omenez. Prozesioa da ekintza nagusia.

 Ondasun nabarmenak 
Herri txikia izan arren kultur ondare aberatsa du. Armarriak, puntu-erdiko arkuak eta eguteran dauden galeria ugari daude eraikinetan.

 Santa Maria eliza, XVI. mendean eraikiaKultura Ondasun izendapena EHAAn.
 San Roke kaleko 12. zenbakidun eraikina, Euskal Kultura Ondareko kultura ondasun izendatua, monumentu sailkapenarekin. XVI. mendeko eraikuntza pizkundearra da.Monumentu izendatzeko erabakia, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria.

 Moredar ospetsuak 
 Jose Angel Chasco (1958-), etnografoa, Arabako Errioxako folklore eta tradizioei buruzko ikerketa mordoa argitalpen ezberdinetan garatu dituena.
 Rubén Díaz de Cerio (1976-), txirrindularia

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Errioxako kuadrilla

 Kanpo estekak 

  Moreda euskadi.net webgunean
  Moreda Auñamendi entziklopedian