Palestina

Palestina; ; ;  Asia mendebaldeko eskualde geografikoa eta palestinar herriaren lurraldea da. Hegoaldeko Sortaldean dago, eta Israel eta Palestinako Estatua hartzen ditu barnean, nahiz eta definizio batzuetan Jordaniako ipar-mendebaldeko zatiak ere badauden. Lurralde horrek beste izen historiko batzuk izan ditu: Kanaan, Agindutako Lurraldea, Israelgo Lurraldea edo Lur Santua, tradizio judeokristaukoak. Gaurko egunean eta historikoki, Palestinak ezaugarri du kultura eta erlijio askoren arteko eta nazioarteko politikaren bidegurutze izatea.

Palestinari buruz idatzitako lehen erreferentziak K.a. XII. mendekoak dira. Egiptoko XX. dinastiak Peleset terminoa erabiltzen zuen aldameneko herriaz edo lurraldeaz hitz egiteko. Palestina hainbat inperioren mende egon da. VII. mendetik eta omeiatar dinastiaren kontrolpean gelditu ondotik, Palestinako biztanleria nagusiki musulman bihurtu zen. 1516az geroztik, Otomandar Inperioaren parte izan zen. 1919 eta 1922 bitartean, berriz, Erresuma Batuak Lehen Mundu Gerran konkistatu zuen.  

Hartara, Palestinako Britainiar Mandatua sortu zen. Mugimendu sionistak juduentzako lurralde gisa aldarrikatu zuen eta, bereziki, Bigarren Mundu Gerraren eta Holokaustoaren ostean Europako juduen migrazio handia gertatu zen. Etorkin sionisten eta arabiarren arteko tirabirak areagotu egin ziren, 1947-1949ko Palestinako gerrara iritsi arte.  

Gerra horrek amaiera eman zion Britainiar Mandatuari, Transjordania sortu ondoren. Palestinar ugari sorterritik kanporatuak izan ziren, Nakba deitu hondamendian. 1967tik, Israelek Zisjordania eta Gazako Zerrenda okupatu zituen. Gaur egungo Israel-Palestina Gatazkaren muina da okupazio hori. 2023tik, Gaza eta, oro har, Palestina inoiz ikusi gabeko eskalada militar suntsigarri batean harrapaturik dago, genozidioa kontsideratu ohi dena.

 Izenaren historia 
Arkeologia modernoak Antzinako Egiptoko eta Asiriako hamabi dokumentu aurkitu ditu hebreerazko Pelesheth hitzaren parekoak dituztenak. Peleset terminoa, hieroglifoz idatzitako P-r-s-t konbinaziotik transliteratua, Egiptoko XX. dinastian aurkitu da. K.a. 1150 ingurukoa da, eta Egiptoren mugan dagoen lurralde edo herri bat identifikatzen du. 

Medinet Habun aurkitutakoa da Peleset aipatzen duen inskripziorik zaharrena, eta Ramses III.aren erregealdian Egiptoren aurka borrokatu zirenak ematen du aditzera.. Asiriarrek idatzitako zazpi inskripzio daude Palashtu edo Pilistu izeneko eskualdea aipatzen dutenak. Lehena Adad-nirari III.aren garaikoa da, Nimrodeko taulan agertua K.a. 800. urtean, eta azkena Esarhaddonek ehun urte beranduago egindako itun bat da. Egiptoko eta Asiriako iturriek ez dute lurralde muga zehatzik aipatzen.

K.a. V. mendean, Antzinako Grezian, lehen aldiz definitu zen argi eta garbi Palestina testu batean: Herodotok, bere Historiak idazlanean izkiriatu zuen «Siriako barrutia [zela], Palaistine izenekoa» (). Palestina izenaren lehen erabilera argia Fenizia eta Egiptoren arteko lurrari aipamena egiteko  Definizioaren barruan sartzen ziren Judeako mendiak eta Jordango Rift Harana. Mende bat geroago, Aristotelesek antzeko definizioa erabili zuen Meteorologika lanean, Itsaso Hila ere eskualdean sartuz.  

Polemon eta Pausaniasek ere termino berbera erabili zuten eskualdea izendatzeko, baita Antzinako Erromako Ovidio, Tibulo, Ponponio Mela, Plinio Zaharra, Dion Krisostomo, Publio Papinio Estazio edo Plutarkok, zein Filon Alexandriakoa eta Flavio Josefo judu-erromatarrek. Erromatar Inperioak 135. urtean Bar Kokhbako matxinada azpiratu zuenean, Siria Palestina izena jarri zioten Judeari. Aldaketaren egilea Hadriano izan zela uste da, baina ez dago data zehatzik horrelakorik ziurtatu ahal izateko. 

Izendapena Bibliako Pelesheten parekoa dela onartzen da, oro har (פלשת Pəlésheth, maiz Filistia gisa transliteratua). Testu masoretikotik eratorritako Hebrear Biblian 250 alditan baino gehiagotan erabiltzen da izendapen hori, horietatik 10 Torahn (lurralde mugak zehazten ez badira ere), eta beste 200 aldiz Epaileen Liburuan eta Samuelen Liburuetan. Izendapena ez da ia erabiltzen Septuagintan, non Phylistieim agertzen den (Γῆ τῶν Φυλιστιείμ) eta ez Palaistínē (Παλαιστίνη) garaikidea. Baliteke ere greziarrek filistearrentzat erabilitako izena portmanteau bat izatea, "etsaia/aurkaria" adierazteko (palaistês).

Bizantziar Inperioaren aroan Siria Palestinako lurraldea bi zatitan banatu zen, Palaestina Prima eta Palaestina Secunda. Negev eta Sinai barne hartzen zuen beste lurralde bati Palaestina Salutaris izena eman zitzaion. Musulmanen konkistaren ostean izendapen gehienek jarraitu zuten, arabieraz. Jerusalemgo Mutasarriferriaren garaian ohikoa zen Palestina izena erabiltzea, eta ofizialki berrezarri zen Palestinako Britainiar Mandatuaren garaian.

 Historia 

 Antzinaroa 

Eskualde honetan gizakiak historiaurretik izan dira. Neolitoko Iraultzan nekazaritza-komunitateak eta zibilizazioak sortzen ikusi zuen lehen eskualdeetako bat da. Brontze Aroan Kanaanen lehen hiri-estatu independenteak sortu ziren, Antzinako Egipto, Mesopotamia, Fenizia, Kreta minoikoa eta Siria inguruko zibilizazioen eraginpean.  

K.a. 1550 eta 1400 bitartean, Kanaango hiriak Egiptoko Erresuma Berriko basailu bihurtu ziren, eta K.a. 1178. urtean Djahyko guduan boterea galdu zuten artea, Brontze Aroko kolapso orokorrean. Israeldarrak Kanaango erdialdeko eskualde menditsuan K.a. 1200. urtearen inguruan gertatu zen eraldaketa dramatiko baten ondorioz sortu ziren, argi eta garbi beste leku batetik zetorren talde etniko baten inbasio bortitz edo infiltrazio baketsuaren zeinurik gabe. 

Burdin Aroan, israeldarrek bi erresuma elkartu ezarri zituzten: Israel eta Judea. Israelgo erresuma (Samaria) tokiko potentzia garrantzitsu gisa sortu zen K.a. X. mendean, K.a. 722. urtean Neo-asiriar inperioaren eskuetan erori baino lehen. Israelen hegoaldeko bizilaguna, Judeako erresuma, K.a. VIII eta IX. mendearen inguruan sortu zen, baina beranduago Neo-asiriar inperioaren parte bilakatu zen eta, ondoren Neo-babiloniar inperioarena, matxinada batek inperio hori K.a. 586an suntsitu zuen artean.

K.a. 587 edo 586an, Jerusalem setiatu eta suntsitu zuten Nabukodonosor II.aren babiloniar indarrek, eta judearrak Babilonian gatibu hartu zituzten. Judeako Erresuma Babiloniako probintzia izatera pasa zen. Filistearrak ere erbesteratu ziren, eta garaipen hori babiloniar iturrietan jaso zen. K.a. 539. urtean, Akemenestar inperioak Babiloniako inperioa konkistatu zuen. Hebrear Biblian eta Ziroren Zilindroaren ondorioen arabera, judu erbesteratuei azkenean Jerusalemera itzultzen utzi zitzaien. 

Judeara itzuli zen biztanleriari gobernu persiarraren pean autogobernatzen utzi zitzaion, eta erresuma eroriaren parte batzuk Yehud izeneko persiar probintzia bihurtu ziren. Yehudez gain, beste lau probintzia persiar zeuden gutxienez eskualde horretan: Samaria, Gaza, Axdod eta Askalon, baita feniziar hiri-estatuak iparraldean tribu arabiarrak hegoaldean ere. Garai berean, Edomeko biztanleek Transjordaniatik Judearen hegoaldera migratu zuten, eta Idumea izena hartu zuten. Kedaritak tribu arabiar nagusia ziren; haren lurraldea Hejazetik (hegoaldean) Negevera (iparraldean) hedatzen zen Persiarren garaian.

 Aro Klasikoa 
K.a. 330. hamarkadan, Alexandro Handia mazedoniar subiranoak eskualdea konkistatu zuen, eta hainbat aldiz aldatu zen eskuz Diadokoen gerretan eta ondorengo Bigarren Siriar Gerran. Azkenik, Seleukotar Inperioaren eskuetan erori zen K.a. 219 eta 200 bitartean. Aldi horretan, eskualdea helenizatu egin zen neurri handi batean, eta horrek grekoen eta bertakoen arteko tentsioak sortu zituen. 

K.a. 167. urtean makabearren matxinada lehertu zen, Judean asmondar leinuaren estatu independente bat ezartzera eraman zuena. K.a. 110. urtetik aurrera, Palestina osoan zabaldu zen asmondarren boterea, Samaria, Galilea, Iturea, Perea eta Idumea barne. Eskualde zabalenean juduek egindako kontrolaren ondorioz, Judea izenarekin ezagutu zen, lehenago Judeako mendien eskualde txikiari buruz hitz egiteko erabiltzen zen terminoa. Garai berean, edomitak judaismo bihurtu ziren.

K.a. 73 eta 63. urteen artean, Erromako Errepublikak bere eragina hedatu zuen Hirugarren Gerra Mitridatikoan. Ponpeiok K.a. 63an konkistatu zuen Judea, antzinako asmondar erresuma bost barrutitan banatuz. K.a. 40. urtearen inguruan, Partiar Inperioak Palestina konkistatu, Hirkano II.a aliatu erromatarra kanporatu eta Antigono Matatias izenaz ezagutzen den txotxongilo-agintari bat ezarri zuen. K.a. 37 inguruan, partiarrak Palestinatik erretiratu ziren.

Palestina, oro har, "kristautasunaren sorlekutzat" hartzen da. Kristautasuna, Nazareteko Jesusen bizitza eta irakaskuntzan oinarritutako erlijioa, sekta mesianiko gisa sortu zen Bigarren Tenpluko Judaismoaren barruan. Jesusen hiru urteko ministerioa, gurutziltzatzearekin amaitu zena, kristau-aroko 28. eta 30. urteen artean izan zela kalkulatzen da, nahiz eta Jesusen historikotasuna ikerlari gutxi batzuek eztabaidatu.

Gure garaiko I. eta II. mendeetan, Judea probintzian eskala handiko bi errebolta judu izan ziren Erromaren agintearen aurka. 66 eta 73. urteen arte iraun zuen Lehen Judu-Erromatar Gerraren garaian, erromatarrek Jerusalem eta Bigarren Tenplua suntsitu zituzten. Masadan, judu zeloteek nahiago izan zuten beren buruaz beste egin erromatar agintea jasatea baino. K.o. 132. urtean beste matxinada judu bat lehertu zen. Bar Kokhbako matxinadak hiru urte behar izan zituen amaitzeko, gastu handiak eragin zizkien bai erromatarrei bai juduei, eta Judearen zati handi bat suntsitu zuen. Palestinako juduen bizitzaren erdigunea Galileara lekualdatu zen. 

Erreboltaren garaian edo ondoren, Hadrianok Judea probintzia Galilearekin eta Paraliarekin elkartu zuen Siria Palestinako probintzia berria eratzeko, eta Jerusalemek Aelia Capitolina izena hartu zuen. Zenbait adituk uste dute ekintza horiek juduen herria beren jatorritik deskonektatzeko ahalegina direla, baina teoria hori eztabaidatzen da. 259 eta 272 artean, eskualdea Septimio Odenatoren mende erori zen Palmirako Inperioaren errege gisa. 

Konstantino enperadore kristauak Tetrarkiako gerra zibiletan garaipena lortu ondoren, Erromatar Inperioaren kristautzea hasi zen, 326an, Santa Helena, Konstantinoren ama, Jerusalemera joan zen eta elizak eta santutegiak eraikitzen hasi zen. Palestina kristautasunaren gune bihurtu zen, monje eta jakintsu erlijioso ugari erakarriz. Garai hartako samariar matxinadak leinu hau ia desagertzea eragin zuten. K.o. 614. urtean, Palestina beste dinastia persiar batek, sasandarrek, bereganatu zuen, K.o. 628. urtean bizantziar kontrolera itzuli zen arte.

 Aro musulman goiztiarra 
Rasidar kalifaldiak Palestinaren konkista abiatu zuen 634an. 636an Yarmukeko guduan musulmanen hegemonia ezarri zen eskualdean. Euren eskuetan Jund Filastin izena hartu zuen, eta barruti militar bat izan zen Bilad al-Xam probintziaren baitan (Siria Handia). 661ean Aliren erailketa gertatu zen, eta Muawiyah I.a bilakatu zen mundu islamikoaren kalifa Jerusalemen koroa jaso eta gero. Arrokaren Kupula, 691ean amaitua, arkitektura islamikoaren lehen obra ikusgarria izan zen.

Biztanle gehienak kristauak ziren eta halaxe jarraituko zuten 1187an Saladinek konkistatu arte. Dirudienez, musulmanen konkistak eragin txikia izan zuen zenbait hamarkadatan gizartearen eta administrazioaren antolaketan. Garai hartan, arabiar izendapenak batez ere nomada beduinoei egiten zien erreferentzia, nahiz eta V. mendean arabiarrak Judearen goiko lurretan eta Jerusalemdik gertu finkatu ziren, eta tribu batzuk kristautasunera bihurtu. Bertako biztanleriak nekazaritzan jarduten zuen, gutxiesgarritzat hartzen zuena, eta Nabaț izena ematen zitzaien. Palestinan finkatutako liberto musulman baten izenean ekarritako haditharen arabera, arabiar musulmanek herrietan ez ezartzeko agindu zien, "herrietan bizitzea hilobietan bizitzea bezala baita".

Omeiatarrek susperraldi ekonomiko handia eragin zuten, baina 750. urtean abbastarrek ordezkatu zituzten. Ramla hiria hurrengo mendeetako administrazio-gune bihurtu zen; Tiberiade, berriz, erudizio musulmanaren gune oparo bihurtu zen. 878. urtetik aurrera, Egiptotik gobernadore erdi-autonomoek gobernatu zuten Palestina ia mende batez, Ahmad ibn Tulun turkiar libertotik hasita eta Ikhxidtar leinuarekin amaituz. Jerusalemen gurtza handitu egin zen garai hartan, eta Egiptoko agintari askok han lurperatzea erabaki zuten. Hala ere, ondorengo aldian, Bizantzioren mehatxua handitu ahala kristauen aurkako jazarpena ere handitu zen. Fatimatarrek, batez ere bereber armada izanik, 970. urtean konkistatu zuten eskualdea. Euren agintaldian gerra nagusi izan zen, Palestina suntsitzeraino, eta juduen aurkako jazarpena handitu zen. 1071tik 1073ra bitartean, Seljuktar Inperioak Palestina konkistatu zuen, baina 1098an fatimatarrek berreskuratu zuten.

 Erdi Aro berantiarra 
Fatimatarrek berriro galdu zuten eskualdea, gurutzatuek 1099an konkistatu zutenean. Gurutzatuek Jerusalemgo Erresuma ezarri zuten (1099-1291). Jerusalem eta Palestina gehienen kontrolak ia mende bat iraun zuen, 1187an Saladinen indarrek irabazi zuten arte. Horren ondoren, Palestinako zatirik handiena Ayyubtarren dinastiaren esku geratu zen, 1229-1244 urteetan izan ezik, Jerusalem eta beste eremu batzuk Jerusalemgo Bigarren Erresuma gurutzatua berriro ezarri zenean. Gurutzatuek Akretik agindu zuten (1191–1291), baina beste zazpi gurutzada egon baziren ere, frankoen boterea geroz eta txikiagoa zen. Laugarren Gurutzadak, Palestinara iritsi ez zenak, Bizantziar Inperioaren gainbehera eraman zuen zuzenean, eskualde osoan kristauaren eragina nabarmen murriztuz.

Zazpigarren Gurutzadaren ondorio ez-zuzen gisa Mamelukoen Sultanerria sortu zen Egipton. Mongolen Inperioa 1260an heldu zen Palestinara. Iparraldean eratutako Ilkhanerriaren jeneral Kitbuqa kristau nestoriarrak Palestinaren aurkako mongolen hainbat eraso zuzendu zituen. Ain Jaluteko Gudua izan zen gatazka horren punturik gorena, mamelukoek mongolak kaleratu zituztenean.

 Otomandar agintea 
1486an, mamelukoen eta Otomandar Inperioaren arteko liskarrek eztanda egin zuten Mendebaldeko Asia kontrolatzeko borrokan, eta otomandarrek Palestina konkistatu zuten 1516an. XVI. eta XVII. mendeen artean, hiru dinastia lokalek osatutako aliantza estuak gobernatu zuen Palestina Ate Gorenaren izenenan: Gazako Ridwan, Al-Lajjungo Turabay eta Nabluseko Farrukh direlakoak. 

XVIII. mendean, Zaydani klana, Zahir al-Umarren gidaritzapean, Palestinako eremu zabalak autonomoki gobernatu zituen, harik eta otomandarrek 1775-76an Galileako gotorlekuetan garaitu zituzten arte. Zahirrek eskualdeko potentzia handia bihurtu zuen Akre portu-hiria, hein batean Palestinako kotoiaren eta oliba olioaren salerosketaren monopolizazioak bultzatua. Akre are eta garrantzitsuago bilakatu zen Zahirren ondoren Ahmad Paxa al-Jazzarren agintean, Damaskoren kalterako.

1830ean, Muhammad Aliren inbasioaren bezperan, Ate Gorenak Jerusalem eta Nabluseko sanjaken kontrola Akreko gobernadore Abdullah Paxa ibn Aliri eman zizkion. Silverburgen arabera, eskualde eta kultura aldetik, neurri hori garrantzitsua izan zen Siria Handitik bereizitako Arabiar Palestina sortzeko. Papperen arabera, Muhammad Aliren inbasioaren aurrean siriar frontea indartzeko ahalegina izan zen. Bi urte geroago, Muhammad Alik Egiptoarentzat konkistatu zuen Palestina, baina aginte horri desafio egin zioten 1834an, herrialde osoan egindako matxinada batekin derrigorrezko soldadutza militarraren aurka eta herritarrek intrusibotzat jotako beste neurri batzuen aurka. Matxinadaren aurkako errepresioak Palestinako herri eta hiri garrantzitsu asko suntsitu zituen.

1840an, Britainia Handiak esku hartu eta Sortaldearen kontrola itzuli zien otomandarrei, kapitulazio berrien truke. Aqil Agharen heriotza izan zen otomandarrek Palestinan zentralizatzeko azken erronka lokala, eta 1860ko hamarkadatik aurrera, Palestinak azkartu egin zuen haren garapen sozioekonomikoa, munduko hazkunde ekonomikoaren esparruan sartu ostean. Prozesu horren onuradunak musulmanak eta arabiar hizkuntzako kristauak izan ziren, elite arabiarraren barruko geruza berri gisa sortu zirenak. 1880tik aurrera, eskala handiko juduen immigrazioa hasi zen, ia guztia Europatik, ideologia esplizituki sionistan oinarritua. Hebrear hizkuntzaren eta kulturaren berpizkundea ere gertatu zen.

Erresuma Batuko kristau-sionismoa juduen artean zabaldu aurretik sortu zen. Britainia Handiko gobernuak publikoki babestu zuen sionismoa Lehen Mundu Gerran, 1917ko Balfourren deklarazioarekin.

 Britaniar agintaldia eta banaketa  

Britainiarrek 1915ean ekin zioten Sinai eta Palestinako kanpainari, Lehen Mundu Gerran. Gerra Palestinako hegoaldera iritsi zen 1917an, Gazaraino eta Jerusalem ingururaino urte amaieran. Britainiarrek Jerusalem aseguratu zuten 1917ko abenduan. Jordan haraneraino joan ziren 1918an, eta Palestinaren iparraldean, Meggidoko guduan Aliatuek garaipena lortu zuten irailean.

Britainiarrek formalki jaso zuten lurraldea gobernatzeko agindua 1922an. Palestinar ez juduak 1920an, 1929an eta 1936an matxinatu ziren. 1936 eta 1939 artean, Palestinako Arabiar Matxinada Handia izan zen, zeinaren errepresio bortitzaren ondorioz gizonezko helduen ehuneko hamarra hil, zauritu, espetxeratu edo erbesteratu baitziren. Gainera, nazien erregimenaren jazarpenaren ondorioz, juduen immigrazio-olatu izugarri batek Palestinako biztanleria judua igoarazi zuen, guztizkoaren % 18 izatetik 1932an, % 31 gainditzera helduz 1939an. 

1947an, Bigarren Mundu Gerraren eta Holokaustoaren ondoren, Gobernu Britainiarrak agintaldia (mandatua) amaitzeko nahia iragarri zuen, eta Nazio Batuen Batzar Nagusiak 181(II) Ebazpena eman zuen 1947ko azaroan, estatu arabiar batean, estatu judu batean eta Jerusalem hirirako Nazioarteko Erregimen Berezi batean banatzea gomendatuz. Buruzagi juduek proposamena onartu zuten, baina Goi Batzorde Arabiarrak baztertu egin zuen; Ebazpena onartu eta berehala gerra zibila hasi zen. Israelgo Estatua 1948ko maiatzean deklaratu zen.

 1948 ondoren 

1948ko arabiar-israeldar gerran, Israelek Mandatuko lurraldearen % 26 bereganatu zuen, Jordaniak Judea eta Samaria eskualdeak konkistatu zituen, eta "Zisjordania" izena jarri zien. Gazako zerrenda, berriz, Egiptok bereganatu zuen. 1948an palestinarrak kanporatu eta ihes egin ondoren (al-Nakba ere deitzen zaio), ihes egin edo etxetik bota zituzten 700.000 palestinarrak ezin izan ziren itzuli 1949ko Lausanako Konferentziaren ondoren. Nakbak familiak eta komunitateak hautsi zituen, palestinarrak banatuz eta sakabanatuz hainbat herrialde eta subiranotasunen artean. Palestina barruan geratutakoak ere, errefuxiatuak izan ala ez, hiru erregimen politiko ezberdinen menpe zeuden: Israel, Egipto (Gazako Zerrendakoak) eta Jordania (Zisjordaniako eta Jerusalem ekialdekoak).

Sei Eguneko Gerran, 1967ko ekainean, Israelek Jordaniak eta Egiptok Palestinan zituzten lurrak okupatu zituen eta lurralde horietan juduen kokalekuak ezartzeko politikari ekin zion. Horren ondoren, palestinarren erresistentzia nagusia kanpoko arabiar estatu mugakideetatik burutzen da. Testuinguru horretan sortu ziren hurrengo hamarkadetan Palestinaren Askapenerako Erakundearen muina izan diren Al-Fatah eta Palestinaren Askapenerako Herri Frontea. Jassir Arafatek lideratzen zituen erakunde horien aurka amildu sen Israel Libanoren inbasioan 1982an (Sabra eta Xatilako sarraskia tartean), eta inbasioaren ondoren lotutako akordioekin erresistentziaren parte nagusia errefuxiatu zen Tunisian. 

Geroago, barneko erresistentzia berpiztu zen, eta 1987tik 1993ra Israelen aurkako Lehenengo Intifada Palestinarra gertatu zen, 1988an Palestinako Estatuaren Deklarazioa barne hartu zuena. 1993ko Osloko Bake Akordioekin eta Palestinar Aginte Nazionalaren sorrerarekin amaitu zen Lehen Intifada. Behin-behinekoa zen akordioa ez zuen aurrera egin eta horrek sortu zuen etsipenak ekarri zuen  2000. urtean hasi zen Bigarren Intifada (al-Aksako intifada ere deitzen zaio). Garai hartan Israelek bereizte-horma bat eraikitzea eta apartheid politika aplikatzea. Israel Gazatik 2005ean erretiratu zenean, Israelek kolono guztiak eta Gazako Zerrendako presentzia militarra kendu zituen, baina lurraldeko hainbat alderdiren kontrol militarrari eutsi zion, hala nola mugen, aire-eremuaren eta kostaldearen kontrolari. 

2012ko azaroan Nazio Batuen Erakundeak Palestinako delegazioaren egoera aintzat hartu eta estatu-behatzaile estatusa esleitu zioten Palestinako Estatuari. 2023ko Israel-Palestina gatazkaren baitan, Hamas eta Gazako beste erakunde politiko-militar batzuen eraso baten ostean, Israelek Gaza inbaditzeari ekin zion. Gazako zerrendako, Zisjordaniako eta Ekialdeko Jerusalemgo egungo okupazio militar israeldarra munduko okupaziorik luzeena da garai modernoetan.

 Mugak 
 Modernitatearen aurretik 
Palestinako mugak aldatu egin dira historian zehar. Jordan harana (Wadi Arabah, Itsaso Hila eta Jordan ibaia barne) muga politiko eta administratiboa izan da batzuetan, baita inperio bakar batek ibaiaz bi aldeetako lurraldeak kontrolatu dituenean ere.. Beste batzuetan, Asmondar leinuarekin eta gurutzatutako estatuen aldi batzuetan adibidez, eta aldi biblikoan, ibaiaren bi aldeetako lurraldeak administrazio-unitate beraren parte ziren. Kaliferriaren garai arabiarrean, Libanoko hegoaldeko zatiak eta Palestinako iparraldeko eta Jordaniako lur garaiak Jund al-Urdun gisa administratzen ziren; azken bi horien hegoaldeko zatiak, berriz, Jund Dimaxqen parte ziren, eta IX. mendean Jund Filastinen administrazio-unitateari atxiki zitzaizkion.

Zonaren mugak eta Herodotok K.a. V. mendean aipatzen zituen herrien izaera etnikoa aldatu egiten da testuinguruaren arabera. Batzuetan, Palestina Karmel mendiaren iparraldean geratzen den kostaldea izendatzeko erabili zen. Beste batzuetan, Palestinako siriarrak, feniziarretatik bereiztean, ulertzen da beren lurrak Feniziatik Egiptorainoko kostalde osoan hedatzen zirela.. Pliniok latinez idatzi zuen K.o. I. mendean, eta Siriako eskualde bat deskribatzen du, "antzina Palestina" deitzen zena ekialdeko Mediterraneoko zonen artean.

Bizantziar garaitik, Palestinako muga bizantziarrek (I eta II, Palaestina Prima, Lehen Palestina, eta Palaestina Secunda, Bigarren Palestina) balio izan dute Jordan ibaiaren eta Mediterraneo itsasoaren arteko eremu geografikoa izendatzeko. Arabiar domeinuaren azpian, Filastin (edo Jund Filastin), administratiboki erabili zen bizantziarren azpian Palaestina Secunda zena izendatzeko (Judea eta Samaria barne); Palaestina Prima (Galilea eskualdea hartzen zuena), berriz, Jund al-Urdunn gisa izendatu zen.

 Aro Modernotik aurrera 
XIX. mendeko iturriek Palestina aipatzen dutenean, itsasotik karabanen ibilbideraino hedatzen den eskualde gisa egiten dute, Hejaz-Damasko bidea, Jordan ibaiaren ibarraren ekialdean. Beste batzuek diote itsasotik basamorturaino hedatzen dela. Lehen Mundu Gerran potentzia aliatuek irabazi aurretik, eta Otomandar Inperioaren partizioaren aurretik, Sortaldean mandatu britainiarra sortu zuena, gaur egungo Jordaniaren iparraldeko zatirik handiena Damaskoko Vilayet (Siria) otomandarrean zegoen; Jordaniako hegoaldea, berriz, Hejazko Vilayetaren parte zen. Geroago  Palestinako Britainiar Mandatua bihurtu zena Otomandar garaiaren amaieran Beiruteko Vilayet (Libano) eta Jerusalemgo Sanjakaren artean zatituta zegoen. Munduko Erakunde Sionistak 1919an eman zuen Palestinaren mugei buruzko bere definizioa, Parisko Bake Biltzarrean egindako adierazpen batean.

Britainiarrek Lehen Mundu Gerraren ondoren administratu zuten Palestinako Mandatua, eta herri juduarentzat aberria ezartzeko hitza eman zuten. Eskualdearen definizio modernoak erakunde horren mugei jarraitzen die. Muga horiek Iparraldean eta Ekialdean finkatu ziren 1920-23an, Palestinarako Mandatu Britainiarrak (Transjordaniako memoranduma barne) eta Paulet-Newcombe Akordioak, eta Hegoaldean, 1906ko Turkia-Egipto mugari buruzko akordioari jarraituz.

+centro|sinmarco|200pxcentro|sinmarco|200pxsinmarco|200pxsinmarco|200px1916-1922 proposamenak
I. Mundu Gerraren ondoren, Palestinarako egin ziren hiru proposamenak. Lerro gorria: Sykes-Picot hitzarmenean 1916an proposatutako nazioarteko administrazioa. Puntukako lerroa: Erakunde Sionistak 1919an proposatutakoa Parisko bake-biltzarrean. Lerro urdin fina: Palestinako Britainiar Mandatua 1923-48.1937ko proposamena
Lehen partizio-proposamen ofiziala, Peel Batzordeak 1937an argitaratua. Belengo eta Jerusalemgo leku santuen gaineko agintaldia (mandatua) luzatzea proposatu zen.1947ko proposamena
Nazio Batuen partizio-proposamen ofiziala (181. ebazpena, 1947), 1948ko gerraren aurrekoa. Palestinako Estatua berdez, eta Juduen Estatua zuriz. Estatus berezia esleitu zitzaion Jerusalemi, Jaffa arabiarren esku uzten zen, eta aitortu egiten zen elkarren ondoan ez zeuden eremuak gurutzatzeko eskubidea.1947ko statu quoa
Urdinez, 1947an juduen propietatea ziren eremuak. Gainerakoa (zuria), arabiar-palestinarren propietatea zena edo lur publikoa. Juduen biztanleria 83.790tik 608.000ra pasa zen 1922 eta 1946 bitartean.sinmarco|200pxsinmarco|200pxsinmarco|200pxsinmarco|200px1949-1967
1948-1949ko arabiar-israeldar gerraren ondoren, Jordaniak Zisjordania eskuratu zuen (berde argia), eta Egiptok Gazako zerrenda (berde iluna).1967-1994
Sei Eguneko Gerraren ondoren, Israelek Gaza, Zisjordania, Golango gainak (Siria), Sinaiko penintsula (Egipto) eta Ekialdeko Jerusalem eskuratu zituen.1994-2005
Osloko itunaren ondoren, Palestinako Aginte Nazionala sortu zen Zisjordaniako eta Gazako "uharte palestinarrak" gobernatzeko.2005-2021
Israelek Gazatik deskonektatu eta gero, 2005etik, Hamasek Gaza gobernatzen du eta Palestinar Agintaritzak Zisjordania. Juduek kokalekuak ezartzen jarraitzen dute Zisjordanian.

 Gaur egungo erabilera 

Gaur egun, Palestina hitza erabiltzen denean, herri palestinarrari buruz eta Palestinako kulturari buruz hitz egiteko izan ohi da. Biek egiten diote erreferentzia eskualde historikoari, maiz Britainiar Mandatuko lurraldearen mugen barruan. 1968ko Palestinako Batzar Nazionalak Palestina definitu zuen "arabiar palestinarren aberri" gisa, "Britainiar Mandatuaren garaian zuen mugen barruan". 

Hala ere, 1988ko Palestinaren Independentzia Aldarrikapenaren ondotik, Palestinako Estatua erabiltzen denean Zisjordaniari eta Gazako zerrendari baino ez dio egiten aipamena. Mahmud Abbas presidenteak 2011ean NBEn egindako hitzaldi batean aipatu zuen kontraesan hori: "...onartu genuen Palestinako Estatua eratzea Palestinaren lurralde historikoaren %22an bakarrik, 1967an Israelek okupatutako lurraldeetan."

Maiz, Palestina terminoa zentzu mugatuan erabiltzen da, soilik Palestinako Aginte Nazionalaren eskumenpean dauden lurraldeak aipatzeko, Oslo I Akordioan definitutako Palestinako Estatuaren ataletako batzuetan gobernatzen duen entitatea.

 Administrazioa 
+ Israelen eta Palestinako Estatuaren administrazioa eta burujabetzaren laburpena. EskualdeaAdministratzaileaNazioarteko onarpenaNork aldarrikatuaAldarriaren onarpenaGazako zerrendaPalestinar Aginte Nazionala (de jure) Hamasek kontrolatua (de facto) Oslo II Akordioaren lekukoaPalestinako EstatuaNBEko 137 kideZisjordania Palestinar enklabeak Palestinar Aginte Nazionala eta Israelko indar armatuakC EremuaIsraelgo enklabeen legea (Israeldar kokalekuak) eta Israelgo indar armatuak (Israelen okupazioa)Ekialdeko JerusalemIsraelgo administrazioaHonduras, Guatemala, Nauru eta Ameriketako Estatu BatuakTxina, ErrusiaMendebaldeko JerusalemErrusia, Txekiar Errepublika, Honduras, Guatemala, Nauru, eta Ameriketako Estatu BatuakNazio Batuen Erakundea nazioarteko hiri gisa Ekialdeko Jerusalemekin bateraNBEko hainbat kide, Europar Batasunarekin; burujabetza partekatua ere oso onartuaGolanAmeriketako Estatu BatuakSiriaNBEko kide guztiak Ameriketako Estatu Batuak izan ezikIsrael (sensu stricto)NBEko 163 kide Israel NBEko 163 kide

 Geografia 
Goian aipatutako mugak gorabehera, Palestinako lurralde osoaren geografia deskriba daiteke. 
 Geografia fisikoa 
Geografikoki, Palestinan, lau eskualde bereizten dira argi eta garbi:
 Kostaldeko lautada
 Ingurune menditsua, Galileako mendietan, adibidez Qafzeh mendia, Nablus, Jerusalem eta Hebron artean.
 Jordango harana: Itsaso hila eta Uadi Araba barne hartzen ditu. Iparraldean Alepon hasi eta hegoaldean Itsaso Gorrian barneratzen den rift haran handiaren parte da. Qaa harana, Bekaa harana eta Jordan harana sistema honen parte dira. Geologia aldetik Rift Haran Handiaren iparraldean dagoen eskualdea da.
 Negev basamortua.

Kostaldeko lautadan hainbat esparru daude. Akkoko lautadak Naqoura eta Haifa artean dago, eta gainontzeko lautadengandik bereizita dago Karmel mendiarengatik. Ondoren, hegoalderantz, Gazako zerrendako Rafahraino hedatzen da lautada hau. Gazan Negeveko basamortuarekin lotzen da lautada hau. Mendien altuera hegoalderantz handitzen da. Galileako mendiak eta Nabluskoak Mark Bin Amer haran emankorrak bereizten ditu. 

Palestinako biztanle gehienak Mediterraneoan bizi dira, kostako hirietan: Akka, Haifa, Hadera, Netanya, Herzliya, Tel Aviv, Jaffa, Axdod, Axkelon eta Gaza hiria. Azken hau da, gaur egungo Palestinako estatuko hiririk garrantzitsuenetako bat ikuspegi geografiko, ekonomiko zein demografikotik. Palestinako zein Israelgo estatuetako biztanleen % 50 inguru (juduen % 75 eta arabiarren % 40) kostako hirietan bizi da, eta bertan daude hiri industrial eta komertzial nagusiak. Gazako zerrenda eta Tel Aviv inguruak populazio dentsitate handia duten eremuak dira. 

Palestinak lur emankorreko eremu zabalak ditu, batez ere Galileako mendien inguruan, herrialdearen barnealdean. Hala ere, ur gehiegi ez du lurraldeak, euria gutxitan egiten baitu, bereziki azarotik martxora. Kinneret lakua da ur edangarrirako zein ureztatzerako puntu naturalik garrantzitsuena, ur gezako lakurik handiena izanik. Bertako ura euriarekin edo Jordan ibaiaren uretatik betetzen da, Hermon mendian egiten duen elurraren urtzearen ondorioz. Jordan ibaia da inguruko ibairik garrantzitsuena, iparraldetik hegoaldera egiten du bidea, Galileako itsasoa utzita Itsaso Hilera iritsi arte. Herrialdeko ur gehiena akuiferoetatik ateratzen da, baina azken urteotan arazoak izan dituzte gatzaren eta poluzioaren ondorioz. 

Nablusko mendiak Jerusalem eta Hebrongoekin batzen dira. Mendilerro horretako mendi gehienak 500 eta 1.000 metro artean neurtzen dute. Euri gutxi egiten du bertan, eta higadurak eragin handia du, bailara sakonak sortuz eta mendi inguruetako lurren emankortasuna gutxituz.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Palestinako Estatua
 Palestinar Lurralde Okupatuak
 Palestinako Estatuaren nazioarteko aintzatespena
 Palestinako Estatuaren lege-egoera
 Israel-Palestina gatazka

 Kanpo estekak 
 Palestinari buruzko kanala, Argia aldizkarian.
 Testuinguru historikoaren bilduma bat euskaraz

Kategoria:Palestina
Kategoria:Mendebaldeko Asiako geografia
Kategoria:Palestina eta Ekialde Hurbila sutan (2023-2024)