Legazpi

Legazpi Gipuzkoako hegoaldeko udalerri bat da, Goierri eskualdean dagoena, Aizkorri mendiaren magalean, 450 metroko garaieran.  biztanle zituen . urtean. Herri industriala da, batez ere burdinaren eraldaketari lotua (fabrika nagusiak: Bellota Herramientas, FPL eta GSB). Izan ere, herri honetan aspalditik jarduera garrantzitsua izan da burdinaren ustiaketa eta eraldaketa, eta XV. mendeko burdinola bat ere badute, berritua eta erakustaldiak egiteko maiz samar lanean jartzen dutena: Mirandaola.

Herriari buruzko lehen aipamen idatzia 1290. urtekoa da eta VII. mendeurrena ospatzeko ekitaldiak izan ziren 1990an. Seguraren menpe zegoen orduan herria eta 1608an lortu zuen independentzia.

 Ilintxak: legazpiarren ezizena 
Legazpiarrei ilintxak ezizenaz deritzaie, ilintxa gaizki erretako ikatz zatia omen daIlintxa: carbón mal cocido. Elhuyar HiztegiaIlintxa, Auñamendi Entziklopedia , hortaz ezizenak jatorria meatzaritzan luke. Horregatik Legazpiko Ilintxa Kirol Elkarteak izen hori du.

 Geografia 
 Ingurune naturala eta klima 
Legazpin jaiotzen da Zumaian itsasoratzen den Urola ibaia. Halaber, han dago Barrendiolako urtegia, eskualdea urez hornitzen duena. Legazpi mendiz inguraturik dago. Hona hemen nabarmenenak: Gorostiaga, herrian Korosti izenaz ezaguna (947 m), Trapaleta (604 m), Haizeleku (810 m), Arrolamendi (910 m), Arranoaitz (903 m), Jentiletxe (913 m), Oregi (924 m), Otaño (860 m), Artzanburu (1.360 m) eta Andraitz (1.450 m). Azken hirurak Aizkorri mendilerrokoak dira, eta lehenengo aipatuak Satuikoak.

Klima atlantikoa izan arren, bere garaiera dela eta, Gipuzkoako batez besteko tenperaturak baino lau gradu gutxiago izaten ditu, batez ere neguan. Neguero elurteak izaten dira.

 Udalerri mugakideak 
Honako hauek ditu mugakide: Iparraldean, Antzuola, Urretxu eta Zumarraga; mendebaldean, Oñati; hegoaldean, Zegama eta Altzaniako Partzuergoa; eta ekialdean, Zerain, Mutiloa eta Gabiria.

 Demografia 
XX. mendearen bigarren erdialdeko industrializazioari esker, Legazpi herri txiki bat izatetik 10.000 biztanle izatera igaro zen 40 urtetan. Hala ere, 1970eko hamarkadako krisialdiaren ondoren biztanleak galtzen hasi zen, eta galera horrek ez du etenik izan XXI. mendearen hasieran. 2019an 8.430 biztanle zituen. Horietatik %25,52k 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotakoak %5,26 ziren. 

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
2011ko udal eta foru hauteskundeetan Bildu koalizioak gehiengo osoa eskuratu zuen, hamahiru zinegotzitik zazpi eskuratu baitzituen. Hori horrela izanik, udalean gehiengo osoa lortu zuten eta Kepa Urzelai alkate izendatu zuten.

2015eko udal hauteskundeetan, berriz, Euskal Herria Bilduk eta Eusko Alderdi Jeltzaleak berdindu egin zuten zinegotzi kopuruan, baina EAJk boto gehiago jaso zituen. Bigarren alderdi horretako Koldobide Olabide hautatu zuten alkate, bere taldearen botoei esker. Euskal Herria Bilduk eta Irabazik bakoitzak bere hautagaiari eman zion botoa, eta PSE-EEko zinegotziek zuri bozkatu zuten.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 2.018 boto. EH Bilduk 1.783 boto. PSE-EEk 628 boto. Podemos-IU-EQUOk 329 boto. PPk 53 boto. Koldobike Olabide aukeratu zuten berriro alkate.

2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 1.611 boto (5 zinegotzi); EAJk 1.353 boto (5); PSE-EEk 728 boto (2); Berdeak 333 boto (1); PPk 39 boto (0).

 Alkateak 
 Legegintzaldia  Alkatea  Alderdia  OharrakEspainiako Bigarren Errepublikaren garaian 1931-1932  Daniel Aranguren Mendizabal Euskal nazionalistaZerrenda bakarrean 1933-1933  Itziar Arana Iraola Kudeaketa batzordea Lehen emakumea 1933-1936  Ubaldo Segura Makibar  Euskal nazionalista 1933ko apirilaren 23an hautatua, hauteskundez lehenengozEspainiako trantsizio garaian 1975-1979  Prudentzio "Prontxio" Larrañaga Irizar   Lazkaon jaioaEspainiako trantsizioaz geroztik 1979-1983  Jose Inazio Elorza Oiarzabal  EAJ-PNV 1983-1987  Jose Inazio Elorza Oiarzabal EAJ-PNV 1987-1991  Prudentzio "Prontxio" Larrañaga Irizar Eusko Alkartasuna 1991-1995  Jose Inazio Elorza Oiarzabal EAJ-PNV 1995-1999  Juan Ramon Larrañaga Mercero Eusko Alkartasuna 37 urterekin alkate; gazteena. 1999-2003  Juan Ramon Larrañaga Mercero Eusko Alkartasuna 2003-2007  Juan Ramon Larrañaga Mercero Eusko Alkartasuna 2007-2011  Sotero Plazaola Odriozola EAE-ANV 2011-2015  Kepa Urzelai Goitia Bildu 34 urterekin alkate; gazteena. 2015-2019  Koldobike Olabide Huelga EAJ-PNV Espainiako transizioaren osteko lehen emakumea. 2019-2023  Koldobike Olabide Huelga EAJ-PNV  2023-      Eric Gálvez Álvarez EAJ-PNV Transiziotik, bozkatuena ez den lehen alkatea, PSEren babesaz; bozkatuena Edurne Gonzalez Elortza (EH Bildu) izan zen.

 Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,5. Bigarren sektorea %58,5. Hirugarren sektorea %36,3. Eraikuntza %4,8.

 Azpiegiturak 
 Garraiobideak 
Renferen Madril-Irun trenbideak udalerria zeharkatzen du. Eta, trenbide horren barruan, C-1 Irun-Donostia-Brinkola lineako trenek bi geltoki dituzte udalerrian: Legazpiko hirigunekoa eta Brinkola auzokoa.

 Kultura 

 Kultur etxea. Bertan daude KZ gunea, liburutegia eta erakusketa aretoa. Bilera gelak, ikastaro gelak eta aretoa ere baditu.
 Latxartegi aretoa. Bertan egiten dira antzerkiak, kontzertuak, zine-kluba...
 Lenbur museoa: Burdingintzak Erdi Arotik behintzat herrian duen tradizio sendoa baliatuz, Lenbur (Legazpi Natura eta Burdina) egitasmoa atera zuten aurrera 1992an. Hiru gune nagusi biltzen ditu: Mirandaola burdinola (aspaldi zaharberritu zuten, eta igandero martxan ikusi daiteke, duela sei mende bezala), Mirandaolako baseliza eta Euskal Herriko Burdinaren Museoa.«Lenbur lurralde museoa», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea. Langileen Ibilbidea deritzana ere erakusten du (50 hamarkadako bizimoduaren berri emanaz), artzaintza, ogia eta erlezaintzan dabiltzan baserriak eta Txillida lantokia ere erakusten du. Izan ere, Txillidaren Haizearen orraziaren fundizio lanak Legazpin burutu ziren. Hori dela eta, Jabondoko iturri inguruan (Artzanburu mendiaren magalean), Haizearen orraziaren itxurako maketa txiki bat badago.
 Gaztetxea
 Bikuñako musika lokalak

 Hezkuntza 

 San Juan haurreskola
 Itxaropena haurreskola
 Haztegi ikastola
 Domingo Agirre eskola publikoa
 Olazabal institutua
 Helduen Hezkuntza
 CEIDA - Ingurugela
 Musika eskola
 Udal euskaltegia

 Gizarte zerbitzuak 

 Gizarte zentroa. Nagusientzako aisialdi eskaintza dauka.
 Eguneko zentroa.
 Zaharren egoitza.
 Meazti nagusien egoitza.
 Lanbide.

 Kultura 
 Euskara 

Erdialdeko euskararen barruan, Goierriko euskara da Legazpikoa. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak. Batasun eta nortasun handikoa da Goierriko euskara; hala ere, haren barruan, mendebaleko euskararen eragin handiena jaso duena da Legazpiko euskara, euskalki horrekin muga egiten baitu mendebaldean: Oñatiko euskara mendebaldeko euskalkikoa da, izan ere.Koldo ZUAZO: «Euskalkiak, gaur», Fontes Linguae Vasconum, 78, 227. 

2016an herritarren %60,77 euskalduna zen.
 Euskal prentsa 
Legazpin sortuak dira XX. mende amaieran gisakoetan aitzindari izan ziren bi mugimendu: hots aldizkaria, literatur arloan eta Ene Bada! aldizkaria, herri prentsan.

 Jaiak 
Festa nagusiak Santikutzak dira (maiatzaren 3an). Txirrindulari afizionatuen Santikutz Klasikoa jokatzen da. 2013an 80. urtemuga bete zuen, Telleriarteko Txirrindulari Elkarteak antolatuta.

Beste festa eta ospakizun batzuk: Santikutz Txiki edo Agorreko Santikutzak (iraila), Santa Ageda, Inauteriak, Legazpiko Oilar Jokoa, San Juanak, San Inazio, Egialdeko jaiak, Artzain eguna, San Nikolas, Brinkolako San Agustin jaiak ...

 Legazpiko ereserkia 
Hauek dira Legazpiko ereserkiaren hitzak:«Legazpiko Himnoa», Legazpiko Udalaren webgunea.

 Ondasun nabarmenak 
 Brinkola-Zegamako Estazio Megalitikoa
 Satui-Arrolamendiko Estazio Megalitikoa
 Andre Mariaren Jasokundearen eliza. Berpizkunde garaiko oina eta zutabeak ditu. Ganga gotikoa du.
 Azpikoetxea paper-errota
 Bikuña jauregia. XVII. mende bukaerako eraikina.
 Mirandaola burdinola: XVI. mendeko burdinola, Telleriarte auzoan. Gaur egun museoa da.
 Mirandaolako Santikutz baseliza
 Olaetxea dorretxea
 Udaletxea. 1730ean eraikia.
 Agirre-Etxeberria etxea
Elorregi jauregia
Motxorroko San Migel baseliza

 Legazpiar ospetsuak 

 Kultura 
 Gerhard Bähr (1900-1945), hizkuntzalaria.
 Martin Ugarte (1916 - 1996), euskal idazlea.
 Josu Zabaleta (1948-), gipuzkoar itzultzaile eta idazlea.
 Joxerra Garzia Garmendia (1953-), idazlea.
 Juan Garzia Garmendia (1955-), idazle eta itzultzailea.
 Rogelio Botanz (1956-), kantautorea.
 Aitor Arana (1963-), idazlea. Euskara-Esperantoa hiztegiaren egilea.
 Iñaki Garitaonaindia "Gari" (1964-), abeslaria, Hertzainak taldeko kide izandakoa.
 Arantza Sinobas (19??), telebista aurkezlea, aktorea, moda diseinatzailea eta estilista.
 Aintzane Bolinaga (19??-), telebista aurkezlea
 Marta Zabaleta (1969-), piano jotzailea.
 Jose Luis Padron (1970-), poeta.
 Agurtzane Elustondo (1975-), trikitilaria eta Euskal Herriko Trikitixa elkartearen presidentea.
 Nerea Elustondo (1981-), bertsolaria.
 Aintzane Gamiz (1981-), aktorea.
 Beñat Olea (1987) marrazkilaria.
 Amaia Urkia Goitia (19??-), telebista aurkezlea.
 Maria Redondo (2000-), aktorea

 Politika 
 Daniel Aranguren Mendizabal (1905- 1981), politikari jelkidea.
 Jose Ramon Beloki (1947-), kazetaria eta EAJko politikaria, Espainiako Kongresuko diputatua.
 Iñaki de Juana Chaos (1955-), ETAko kidea.
 Nekane Altzelai (1966) politikaria. 
 Marian Beitialarrangoitia (1968-), kazetari eta politikaria.
 Miren Larrion (1969) ingeneritzako irakaslea eta politikaria.

 Kirola 
 Antonio Elortza Muxika (1911 - 1976), kirolen —bereziki txirrindularitzaren— sustatzailea, eta Gipuzkoako, Espainiako nahiz nazioarteko hainbat kirol erakundetako kidea.
 Irene Paredes (1991-), futbolaria.

 Erlijioa 
Josu Iriondo (1938-), elizgizona eta New Yorkeko Gotzain Laguntzaile ohia.

 Ikerketa 

 Pilar Zabala (1951): ikertzailea, historia irakaslea Yucatango Unibertsitatean.

 Ainhoa Murua Ugarte (1979-2012), EHUko irakaslea, CIBER-BBN zentroko eta Gasteizko NanoBioCel taldeko ikertzailea.

 Enpresa 

 Patrizio Etxeberria (1882-1972), industrialaria, Bellota Herramientas enpresaren sortzailea.

 Bidezko Merkataritzaren aldeko hiria 
2013ko azaroaren 8an, Emaus Gizarte Fundazioak bidezko merkataritzaren aldeko hiria izendatu zuen; Gipuzkoako lehen udalerria izan zen Legazpi. Mundu osoan izendapen hori 1.100 hirik baino ez dute. Udalerriko eragileek (dendak, ikastetxeak, elkarteak, enpresak eta udala) elkarrekin lan egiten dute, bidezko merkataritza bultzatzeko.

 Argazki galeria 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Legazpiko Udalaren webgunea
 Goierriko hitza: Eskualdeko berriak egunero, euskaraz. Baita Legazpikoak ere. 
 Lenbur Fundazioa. Urola Garaiko burdinaren kultura eta natur eta kultur ondarea bultzatzea du helburu.
 Zingi Zango euskara elkartea: Legazpin euskara sustatzeko sorturiko elkartea.
 Bidezko Merkataritzaren aldeko Hiriak (Legazpiko fitxa)

Kategoria:Legazpi