Ameskoabarrena

AmeskoabarrenaEuskaltzaindiaren 155. araua: «Nafarroako udal izendegia». ([ames̺koaβarena]) Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerria da, Lizarrako merindadekoa. 
Zazpi kontzejuk —Artatza, Bakedao, Barindano, Ekala, Gollano, San Martin eta Zudairi— eta Urra lekuak osatzen dute. Zudairi herriburua Iruñetik 59 kilometro mendebaldera dago. 46,8 kilometro koadroko eremua dauka, eta 724 biztanle zituen 2023 hasieran.

 Geografia 
300px|thumb|Zudairiren ikuspegia.
 Kokapena 
Ameskoabarrena Lizarrako merindadearen iparraldean dago, Urederraren ibarrean. Iparraldean Urbasa du, eta Lokiz hegoaldean. Bestalde, Urbasako mendateak Ameskoabarrena eta Olazti (Sakana) lotzen ditu.

 Ingurune naturala eta klima 
Ameskoabarrena da baso gehien dituen Nafarroa Garaiko udalerria, udalerriaren azaleraren % 65,6. Larretarako erabilitako lurrak % 16,1 dira, eta laborantzarakoak % 15,1. Zuhaitz espezieen artean nabarmentzen dira ametza, erkametza eta, udalerriaren iparraldean, pagoa.

Ibarraren erdialdean dagoen klima mediterraneoko guneren bat, eta ipar eta ipar-ekialdeko mendietako klima atlantikoa izan ezik, udalerriaren gehienean klima azpimediterraneoa nagusitzen da. Urteko batez besteko tenperatura 8-10 gradukoa da, eta prezipitazioak 800 eta 1400 mm bitarte dira. Iparraldeko gune menditsuenean 1.400 mm-tik gorakoak ere izan daitezke. Urteroko egun euritsuak 100 eta 120 bitarte dira.

 Udalerri mugakideak 
Iparraldean Urbasarekin egiten du muga, hegoaldean Lana eta Allinekin, ekialdean Abartzuzarekin, eta mendebaldean Eulaterekin.

 Herriak 
300px|thumb|Bakedanoko elizaren ikuspegia.
Zazpi kontzejuk osatzen dute Ameskoabarreneko udalerria: Artatza, Bakedao, Barindano, Ekala, Gollano, San Martin eta Zudairi. Eta leku bat ere badu: Urra. 

 Historia 
Ameskoabarrena jaurerria izan zen Erdi Aroan, eta udalerriari buruzko lehen dokumentu idatzia XI. mendekoa da. XVI. mendea arte, Ameskoa ([ames̺koa]) izena eman zitzaion. Bestalde, Ameskoabarrenean zegoen Inzura ([ins̻uɾa]) hiribildua (1201ean sortua), gerora Ameskoazarra ([ames̺koas̻aɾ]) izenaz ezaguna izan den tokian.

 Demografia 

 Politika 
 Udaletxea 
Udaletxe zaharra Zudairitik gertu dagoen Bazarramendi izeneko gunean izan zen. Ondorengo udal eraikina Zudairiko kontzejuaren etxean egon zen. Gaur egungo udaletxea 1923an eraiki zen Luis Salvatierra arkitektoaren proiektuaren arabera. Udalak alkatea eta sei zinegotzi dauzka.

 Helbidea: San Anton kalea, 30 (Zudairi kontzejua)

 Udal hauteskundeak 
2007ko udal hauteskundeetan Basaula zerrendak lortu zituen zinegotzi guztiak, eta Diego Arturo Urra Velasco zerrendaburua bilakatu zen alkate. Baliogabeko botoak 5 izan ziren (emandako guztien %1,29) eta 14 boto zuri izan ziren (botoen %3,66). Abstentzioa %46,41koa izan zen.

+ Ameskoabarrengo Udala (2007) Alderdia  Botoak  Zinegotziak Basaula  347  4

2011n, Urra berriro atera zen alkate, ordukoan AIAB (Agrupacion Independiente Amescoa Baja) zerrendaren barneane. Beste bi zerrendak (Agrupacion Independiente Artaza eta Arrepuia) ere lortu zuten ordezkaritza.

+ Ameskoabarrengo Udala (2011) Alderdia  Botoak  Zinegotziak AIAB  301  5 Artaza  74  1 Arrepuia  64  1

 Alkateak 

Hauek izan dira Ameskoabarrengo azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Crescente Zabala Arteta 1979 1983 Agrupacion Independiente Amescoa Jose Ignacio Goñi Aramendia 1983 1987 Agrupacion Amescoa Baja Juan Tomas Iriarte Valerdi 1987 1991 Urederra Jose Javier Saez de Jauregui Martinez de Guereñu 1991 1995 Candidatura Urederra Independiente Carlos Otamendi Baquedano 1995 1999 Candidatura Unitaria de Amescoa San Anton Jose Javier Saez de Jauregui Martinez de Guereñu 1999 2003 Basaula Jose Javier Saez de Jauregui Martinez de Guereñu 2003 2007 Agrupacion Electoral de Amescoa Baja-Basaula Diego Arturo Urra Velasco 2007 2011 Basaula Diego Arturo Urra Velasco 2011 2015 Agrupacion Independiente Amescoa Baja Martin Jose Lopez de Zubiria San Martin 2015 2019 Agrupacion Independiente Amescoa Baja Estibaliz Erdocia Ormazabal 2019 2023 Agrupacion Independiente Amescoa Baja Estibaliz Erdocia Ormazabal 2023 Jardunean Agrupacion Independiente Amescoa Baja

 Azpiegitura eta garraioak 
Automoviles Urederra autobus konpainiak Ameskoabarrengo Zudairi eta Barindanoko kontzejuak Lizarrarekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Larragoa - Aranaratxe - Eulate - Zudairi - Barindano - Etxabarri - eta Lizarra

 Kultura 
Balbino García de Albizu etnografo eta dibulgatzaileak hainbat ekimen eta ikerketa-proiektu bultzatu ditu, lau hamarkadatan, Ameskoako iragana ezagutzeko eta zabaltzeko. Nabarmena izan da Estellerriko Erriberako kultura tradizionala dibulgatzeako egin zuen lana. Ameskoako historiarekin, toponimiarekin, abizenekin eta hizkuntzarekin lotutako gaiak aztertu ditu eta hainbat lan argitaratu ditu. Bere jardunean kultura herrikoi eta tradizionala bultzatzen eta garatzen lagundu du.

Elurtegiak eta txondorrak lantzen zituzten lanbide tradizionalak berreraikitzeko lan handia egin du.

 Euskara 
1986ko Euskararen Foru Legearen arabera, Eulate eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori zela-eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatzeko eta gune mistoan udalerri gehiago (horien artean Ameskoabarrena) sartzeko proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustekabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea. 2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak erabaki zuen eremu mistora sartzea Ameskoabarrena, beste 43 udalekin batean.

2018ko datu soziolinguiskoen arabera, biztanleen %10,8 euskaldunak dira.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 García de Albizu, Balbino; Aranzadi, Telesforo de.  (2010). Conociendo el pasado amescoano.  Lamiñarra ISBN 978-84-613-9872-0.

 Ikus, gainera 
 Ameskoak
 Nafarroako udalerrien zerrenda
 Lizarraldea
 Lizarrako merindadea

 Kanpo estekak 

  Ameskoabarrenari buruzko informazioa, Nafarroako Gobernuaren webgunean.
 Bakedano kontzejuaren ikuspegia, Google Street View-n.
 "Nafar Away" saioan (11TB).
 "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB1).

Kategoria:Ameskoabarrena