Pedro Axular

Pedro AxularEIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak. edo Pedro Agerre Axular —jaiotzako izen-deiturak Pedro Agerre Azpilkueta zituen, baina bere jaiotetxetik hartutako Axular ezizenaz da ezaguna, batez ere— (Urdazubi, Nafarroa Garaia, 1556 – Sara, Lapurdi, 1644ko apirilaren 8a) apaiza eta idazlea izan zen. Inoizko euskal idazle handienetakoa da, eta hark idatzitako Gero liburua euskal literaturako lan nagusietakoa dugu, euskara batua zehazteko balio ere izan baitu, obra hartan erabilitako lapurtera klasikoan oinarriturik.

 Goitizenaren ahoskera eta idazkera 
Haren goitizena gaur egun Axular ahoskatzen dute inguru hartako euskaldunek. Hala ere, Atsular idazkerarekin agertu izan zen XX. mendearen erdialdeko zenbait euskal testutan, Euskal Herriko iparraldeko idazle batzuek x letra erabiltzen zutelakoan gaurko  digramaren soinua adierazteko. Aitzitik, Pedro Axularrek berak Geron ts erabiltzen zuen gaur egiten dugun bezala eta, 1970etik aurrera, Axular da testu mota guztietan ikusten den grafia bakarra, bai euskaraz, bai gaztelaniaz, bai frantsesez.«Azkue bibliotekaren katalogazio erregelak», Euskera, LI, 2006, 2, 1130. orrialdea.

Nolanahi ere den, Axularrek bere ezizena x letra erabilita sinatzen zuen.

 Bizitza 

ezkerrera|200px|thumb|Axular baserria, Axular idazlearen jaiotetxea, Urdazubi herrian.

Jaiotzez nafarra, goitizena bere jaiotzezko Axular baserritik datorkio, Lapurdirekiko mugan dagoen Urdazubikoa. Herri horrek, Zugarramurdirekin, Ainhoarekin eta Sararekin batera, Xareta izeneko eskualde naturala osatzen du.

Iruñean ikasi zuen lehenengo eta, Lleidatik (Katalunia) igaro ondoren, Frantzia aldeko Tarben (Bigorra) egin zen apaiz, 1596an. Salamancan ere ikasi bide zuen. Ondoren, Donibane Lohizunera jo zuen. Berak idatzitakoek eta Sarako herriaren gogoan gordetakoek hori ematen dute aditzera. 

1600ean, Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten, Bertrand Etxautz Baionako apezpiku baigorriarrak lagunduta, eta hantxe bizi izan zen, hil arte. Han idatzi zuen Pedro Axularrek Gero liburua, eta han gorpuztu zen herri gogoak gorde duen Axularren irudi ia mitikoa: Pedro Axular, kristau jakituriaren eredu, Salamancan eta deabruaren eskolan ikasi ondoren deabrua garaitu zuen apaiza da.

Idazle, sermolari eta hiztun oparoa zen. Horregatik izango zuen horrenbeste eragin eta itzal sasoi hartako eta geroagoko euskal idazleen artean. Haren luma trebeak dotorezia ordu arte ezezaguna erantsi zion euskarari. Esaldi luze eta korapilatsu samarrak ditu batzuetan, laburrak eta trinkoak bestetan, baina mezu ulergarria eta garbia emango digu beti. Pedro Axularrek eta haren taldeko lagunek urratutako bideari jarraituz, beste elizgizon batzuek ere landu zuten mende hartan lapurtera, adibidez, Harizmendik, Silvain Pouvreauk eta Gazteluzarrek. Haiekin batera, Oihenart zuberotar idazle laikoak ere euskal letrak gora eraman zituen.

 Gero 


Euskal literaturaren historian lehen prosazko liburu original argitaratua da. Joanes Leizarragaren itzulpena eta 2004an aurkitu ziren Lazarragaren testu laburrak alde batera utzirik, Gero dugu euskarazko lehen liburu mardula. Euskal idazle klasikoek, Iparraldekoek nahiz Hegoaldekoek, euskal maisulantzat goraipatu zuten, eta denbora luzez euskara jasoaren eredu izan da. XIX. mendean Pedro Antonio Añibarrok, liburua ia osorik Bizkaiko euskarara itzuli zuen; beraz, Pedro Axularren ospeak bizkaierazko literaturan ere eragina izan zuen.


Pedro Axular hil baino urtebete lehenago inprimatu zen Gero, 1643an. Inongo mistikarik gabe, irakurlearen jokabidea aldarazi nahi du: kristauari zeinen arriskutsu izan dakiokeen arimaren zereginei berehala ez atxikitzea, erlijioarekiko betebeharrak biharko uztea, beti «gerotik gerora luzamendutan ibiltzea». Liburuaren gai nagusia «Gero dioenak bego dio» atsotitzak laburtzen du; hori ez da izan, noski, kritikoek maisulantzat hartzeko arrazoia, Pedro Axularren estilo bizi eta aldi berean landua baizik.

Sinonimia eta esanahi bereko perpaus molde desberdinen ugaritasuna erabiltzen ditu liburuan, herri mintzairaz, bertako ideiak ahalik eta euskaldun gehienek uler ditzaten eta argudioak sendotzeko autore klasikoen eta testu sakratuen aipuak tartekatzen ditu. Harexen harira, nabaria da latinezko aipuak euskaratzean erakusten duen sena eta dotorezia.

Izenburuaren «bi partetan partitua eta berecia» azpitituluak hainbat zalantza ekarri dizkie adituei. «Irakurtzaileari» izeneko atarikoan dioenez, bere nahia liburua bi liburukitan argitaratzea da, baina liburuaren bigarren zatirik ez da inon ageri. Batzuen ustez, argitaratu gabeko bigarren zati hura testu galdua izan liteke; beste batzuen iritziz, ostera, bi «parte» haiek liburuki berean batera argitaratu bide ziren, bereizi gabe.

Pedro Axularren liburuaren izenburu osoak ez du liburu horretan lantzen den gaiaz zalantza izpirik uzten. Erlijio liburu edo gidaliburuak, erlijio betekizunak geroko uzteak ekar litzakeen kalte eta zorigaitzez dihardu. Gero obra Pedro Axular hil baino urtebete lehenago eman zen argitara, 1643an hain zuzen. Idazle oparoa eta didaktikoa izaki, obrak ez du mistizismo apurrik ere erakusten, bertan du Axularrek irakurlea, bere garaiko gizaseme nahiz emakumea, eliz pulpitutik ari bailitzan. 

Erudizio maila handia erakusten duen autore honen inspirazio iturriak Espainiako Urrezko Mendeko idazle erlijiosoak dira nonbait (Luis Granadakoa), alabaina puntu hau ez dago garbi oraingoz. Bere kabuzko obra ala itzulpena ote zen eztabaidatu da. Halako bihurpen zuzenik egin zukeenik baztertu egin behar da, ordea, ez baita ezagutzen zordun zuzena zatekeen obrarik. Inspirazio iturriak ugari eta anizkoitzak direnik ez du halere inork ukatzen. Pasarte asko egokitze baten fruitu dira, egokituak dira, eta hor ageri da nagusien Pedro Axularren luma. Idazle trebe eta oparoa, euskal sena du beti ere abiapuntu, nahiz adierazitakoen jatorria askotan, gehienetan, erdal hizkuntza izan, latina nagusiki.

Bere garai eta inguruko jendearen izaera eta bizimodua inoiz ere baztertzen ez dituen idazlea, mende hartako euskal gizarteari buruzko erreferentziak ugari ageri dira bere obran. Lapurteraz idatzi zuen Pedro Axularrek, hizkuntza idatzian osotasunezko maila literarioa erakutsi zuen lehen euskalkian, berean, jardun zuen. Pedro Axularrekin jo zuen gaina lapurtera klasikoak, ondokoak bere obraren mende utziz, hizkuntzari dagokionez. Jende xeheak ere irakurria izan zedin idatzia zen; Pedro Axular ez da behin ere herri mintzairatik urrun ari. 

Garbi adierazi beharrak joskera argia eta lexiko ulergarria eskatzen ditu: molde zaharkitu batzuk izan ezik, Pedro Axularren obra guztiz ulergarri gertatzen zaio Ipar Euskal Herriko egungo irakurle euskaldunari, eta neke handiegirik gabe irakur dezakete Hego Euskal Herrikoek. Lan honetako testuen joskera Ipar Euskal Herriko ahozko tradizioak gorde duena bera da, gorabeherak gorabehera; eta sinonimoen nahiz esanahi bereko perpaus molde desberdinen ugaritasunak guztiz errazten du ulertzea.

Sei argitalpen izan ditu Gero liburuak, Julio Urkixok Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian eginiko argitalpenaz eta gipuzkeran, bizkaieran nahiz euskara batuanGero liburuaren euskara batuko bertsioa. eginiko bertsioez gainera:
 Bordele, 1643.
 Gueroco Guero 1732? (XVIII. mendearen erdialdean?).
Bigarren argitalpena "misterio bat da" diosku Villasantek (1972: 122), ez baitu urterik ipintzen, eta, gainera, izenburua ez da Guero, Gueroco Guero baizik, eta ez da ageri bi partetan emateari buruzko aipamenik. Bigarren argitalpen horretan zuzendua ("corrigetua" [sic]) eta emendatua dela ipintzen badu ere, Axularren Gero zorrozkien aztertu duen Villasantek hauxe ohartarazten du: "huts batzuk zuzendu eta beste batzuk itzuri dira bigarren edizio horretan" (1972: 123). 
 Baiona, 1864, Emmanuel Intxauspe abadeak prestaturiko argitalpena.
 Zarautz, 1954, Manuel Lekuonak prestatu eta moldaturiko edizioa.
 Bartzelona, Espirituales Españoles, 1964, Villasantek prestaturiko argitalpen elebiduna.
 Arantzazu, Jakin, 1976, Villasanteren edizioa.

 Axularren zenbait gogoeta 
Gero liburutik abiatuta, Axularren mundu-ikuskera eta pentsaera adierazten duten pasarte ederrenen hautaketa egina du Patxi Salaberri Muñoak, Haizkora zuhaitzaren erroari kheinatzean liburuan. Handik hartutakoekin osatua du Euskaltzaindiak aforismo moduko gogoeta eta erranen zerrenda bat. Hona hemen zenbait adibide:

 Axular eta sorgin ehiza 
Pedro Agerrek bertatik bertara ezagutuko zuen 1609an Lapurdin hasi sorgin ehiza. Urdazubin jaio zen, sorgin ehizaren erdiguneetako bat, Leon Araninbar bertako monasterioaren prioreak sustatua. Bertrand Etxautz izan zuen babesle, Pierre de Lancre jujeari ongietorria egin ziona eta, haren errepresio kanpaina bortitzaren ondotik, «sekta sataniko» horien kontra De Lancrez bestelako metodo batzuk erabiltzearen alde mintzatu zena. Nabarmenki, Gero idazlanean, ez dio deus bere eskualdea astindu zuen sorgin ehizaz. Isiltasuna da nagusi episodio traumatiko horren gainean.

Izan ere, sorginkeria prozesu guztiak finituta, gaiaz gehiago ez mintzatzea izan zen agindua. «Inkisizioak 1614an ediktua zabaldu zuen aginduz, gai hau ez zela aipatzen ahal», dio Helena Xuriok. Inkisidoreen lana amaituta, beste pertsonaia batzuk bidali zituzten herrietara: predikariak. Herri bat erditik hautsita, elkarbizitza birrindua, mesfidantza herritarren artean zabalduta zegoenean, fede eta dogma eramaileak bidali zituzten, gehien bat frantziskotarrak. Mikel Azurmendiren hitzetan, helburu argi batekin: «Baltsamoa ematera». 

Bada, Axularrek, Gero idazlanean, isiltasunaz gain, baieztapen aski adierazgarria idatzi zuen gai honen inguruko bere jarreraz: 

 Pedro Axular, herri sineskeriatik euskal mitologiara 
Esan genezake Jose Dueso nahastuta dabilela, Pedro Axular Mikelatsekin parekatzen zutela dioenean; aldiz, haren anaia Atarrabirekin ordezkatu zituzten aitzinagotik zetozen elezaharrak. 

Sarako herritar zaharrenek Jose Migel Barandiaran etnologoari kontatu ziotenez, Pedro Axularrek jakituria guztia Deabruri zor zion. Deabruk Salamancako leize batean zuen unibertsitatean, Pedro Axular mota guztietako zientzia ilunetan lizentziatu bide zen. Harixe esker lortu zuen halako erudizioa eta oratoriarako etorria; hainbesterainokoa, Sarako eliztarren oroimenean mendez mende bizirik iraun zuen. Ordain gisa, Deabru haren itzalaren jabe egin zen; eta, hil zen eguna arte, itzalik gabe bizi beharra sufritu behar izan zuen Pedro Axularrek.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Salaberri Muñoa, Patxi: Axularren jokamolde elokutiboaren inguruan. - Egan, 1997-3/4, 37-82.
 Salaberri Muñoa, Patxi: Axularren aribide erretoriko-argumentatzaileaz. - Egan, 1999-1/2, 29-63.
 Xarriton, Piarres: Axular-i galdezka. - Egan, 1997-3/4, 131-146.
 AXULAR, Pedro (1643). Guero: bi partetan partitua eta berecia: lehenbicicoan emaitenda, aditcera, cenbat calte eguiten duen, luçamendutan ibiltceac, eguitecoen gueroko utzteac / escritura saindutic, Eliçaco Doctor etariceta liburu debocinozco etaric. Axular Saraco errotorac vildua. Bordel: G. Milanges.
 URGELL LÁZARO, Blanca (2015). Axular, Gero. Blanca Urgell Lázaro (edizio kritikoa). Mendaur bilduma VI. Iruñea: Nafarroako Gobernua, Hezkuntza Departamentua; Bilbo: Euskaltzaindia.
 SALABERRI MUÑOA, Patxi (2017). Gero euskara xumean. Gasteiz: Booktegi.
 Pedro Agerre Azpilikueta, Axular Susa argitaletxearen “Literaturaren Zubitegia” webgunean.

 Ikus, gainera 

 Euskarazko literatura
 Nafarroako idazleak
 Ipar Euskal Herriko idazleak
 Martin Azpilikueta

 Kanpo estekak 

 Literaturaren Zubitegian
 Axular Kultur Elkartea

Kategoria:Urdazubiarrak

Kategoria:Euskal Herriko apaiz katolikoak
Kategoria:Okultismoa
Kategoria:Nafarroa Garaiko idazleak
Kategoria:Salamancako Unibertsitateko ikasleak
Kategoria:XVII. mendeko euskal literatura
Kategoria:Lapurdiko idazleak
Kategoria:Euskal idazleak
Kategoria:Euskal Herriko erlijio idazleak
Kategoria:XVI. mendeko Euskal Herriko idazleak
Kategoria:XVII. mendeko Euskal Herriko idazleak
Kategoria:Pertsona mononimoak
Kategoria:Saratar idazleak