Ezkabarte

Ezkabarte Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 6,4 kilometrora. Altuera 429 eta 977 metro artekoa da, eta 33,88 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Ezkabarte Pirinioaurreko ibarra da, Iruñaren iparraldean kokatua, baina Ezkaba mendiak bereizten du haranetik. Horregatik, hiriburutik gertu egon arren, bere izaera landatarra mantentzea lortu du. Azken urteotan, Orikaingo industrialdearen eraikuntzarekin eta Arre kontzejuaren garapenarekin, biztanleria eta jarduera handitu egin dira. Ultzama ibaiak zeharkatzen duen ekialdeko zatia komunikazio-korapilo garrantzitsua da, N-121-A errepidea Iruñeko ingurabidearekin lotzen baitu.

Bertako biztanleak ezkabartearrak dira. Ibarburua Orikain kontzejua da, non udaletxea da.

 Izena 
Ezkabarte beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Valle de Ezcabarte
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Val d'Ezcavart

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Eçquauart (1237)
 Ezcavart (1268)
 Eçcauart (1270)
 Val de Ezquauart (1350)
 Val d'Ezcauart (1366)
 Val de Ezcabarte (1534)
 Ezcabarte (1767)
 Vale de Ezcabarte (1800)
 Ezkabarte (1974)
 Ezkabarte (2009)

 Etimologia 
Begi hutsez, badirudi Ezkabarte euskal toponimoa dela, Ezkaba (mendia) + -arte (udalerriak mendiarekiko duen kokapena adierazten duen atzizkia) hitzetik datorrena. Horrela, "Ezkaba artean dagoena" esan nahiko luke, mendia "C" formaren antzekoa baita, eta ibarra barrualdean geratzen da.

Baina Mikel Belaskok dioen bezala, izen horrek agian ez du mendia aipatzen, izen bereko herria baizik: Ezkaba. Horrela, Belaskoren ustez, izena Canal de Ezkaba ("Ezkabako kanala") euskarazko bertsio tradizionala izan daiteke. Izen horrekin ezagutzen da gaztelaniaz Ezkaba eta Ezkaba Txiki mendien artean dagoen ibarbidea, Iruñeko Ezkaba auzoaren iparraldean (menditik hartzen du izena) eta Ezkaba herriaren hegoaldean. Horrela, -arte haitzarteari erreferentzia egingo liokeela iradokitzen du, Arakil eta Itza artean dagoen Oskia haitzartea bezala, Iruñerrirako beste sarreretako bat, tradizionalki Oskiate edo Oskiarte bezala ezagutzen zena. Horrela, haitzartearen izena haran osora hedatuko zen azkenean.

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Ezkabarteko armarriak honako blasoi hau du:

Mende bat baino gehiagoz, 1840tik 1953ra bitartean, gurutze bat erabili zuten armarri gisa, Goñiko jauregiko armarriei erreferentzia eginez, zalantzarik gabe. 1953tik aurrera, kontsignatutakoetara itzuli ziren, historikoki dagozkienak.

 Bandera 
Ezkabarteko banderak Ezkabarteko armarria dauka hondo gorri baten gainean. Armarriak eguzki bat du gainean.

 Geografia 
Iruñeko merindadearen ekialdean dago, Nafarroako Mendialdean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Udalerria Iruñeko saihesbideak (PA-30) eta N-121-A errepide nagusiak zeharkatzen dute, baita Aitzoainekin lotzen den tokiko errepide batek ere. Udalerriaren erliebea Ultzama ibaiaren ibarrak definitzen du ekialdean, eta Pirinioaurreko lur-eremu menditsu batek gainerako lurraldean. Hegoaldean, gainera, Ezkaba mendia nabarmentzen da (895 metro), Iruñearekiko eta haren metropoli-eremuarekiko hegoaldeko muga egiten duena. Geografikoki, Atarrabiako lurraldea ere haranaren parte da, nahiz eta lotura administratiboak inoiz ez izan.

 Klima eta landaredia 
Ezkabartek klima atlantiarra dauka, urteko batez besteko balioek erakusten duten moduan. Urteroko prezipitazioak 1.000mm eta 1.400mm bitartekoak dira, eta tenperaturak 10 eta 13 gradu artekoak. Egun euritsuak 120 inguru izaten dira. Euria urte osoan zehar egiten badu ere, uda garaian hilabete bateko lehortea izan ohi da.

Prezipitazio ugariek eraginda, landaredia eta basoak ugariak dira. Basa pinuak, pagoak eta beste hainbat zuhaitz espezie daude ibarreko basoetan.

 Estazio meteorologikoa 
Ezkabarten ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Txulapain pareko udalerrian, estazio bat dagoen Beltzuntze kontzejuan, itsasoaren mailatik 530 metrora, Nafarroako Gobernuak 1988an jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
Ezkabartek 8 kontzeju ditu:

 Arre
 Azotz
 Eusa
 Makirriain
 Orikain (ibarburua)
 Orrio
 Sorauren
 Zildotz

Gainera, beste 3 leku batzuk ere badaude, hala nola:
 Anotz
 Ezkaba
 Garrues

Bestalde, etxalde bat du ibarran:
 Aderitz

Azkenik, udalerrian 4 herri hustu daude:
 Elegi
 Erausu
 Iguntzun
 Nagitz

 Historia 
Ibar gisa dokumentatuta dago 1145eko testu batean, Leireko monasterioko artxibo zaharretik datorrena. Bere lekuak, adibidez, 1268ko "Rediezmoaren Liburuan" daude. Erdi Aroan zehar, Arre eta Orikain Orreagako monasterioarenak izan ziren 1406 arte, non biak Nicolau Blanci saldu zizkioten. Ezkaba, bere aldetik, sute baten biktima izan zen 1450ean agramondar eta beamontarren arteko borroketan.

1594. urtean eztabaida biziak izan ziren Eusako apaizaren eta Makirriainekoen eta Ezkabarteko gainerako herrien artean, bikarioak uste baitzuen Eusako gurutzea lehen postuan zegoela eskualdeko ermitetara egiten ziren prozesioetan. Auzia epaitegietara eramanda, epaiak arrazoia eman zion eusatarrari, Eusaren gurutzea besteen aurretik jarririk.

Filipe IV.a Espainiakoa erregeak eskatuta, 1642an Nafarroa Garaiak 1300 gizonen herena altxatu zuen, lau hilabetez Katalunian eta Aragoin erregearen kontura zerbitzatzeko, La Motte mariskalaren agindupean inguru hartan sartu ziren frantziarren aurka. Tertzioa Geronimo Aiantz Xabier landa-mariskalak aginduta atera zen Nafarroatik, Aragoira Cortestik sartuz. Fuentes de Ebron, erregea bera eta bere balidoa, Olivares konde-dukea, Nafarroako indarrak ikuskatu zituzten, ia 130 gizon falta zirela aurkituz. Desertoreen artean Ezkabarteko hiru zeuden. Tertzioak Alcañiz aldera jarraitu zuen, eta Filipe erregeak Lleida aldera joan nahi zuen. Desertzioen zati handi bat 1640. urtean Tamarit de Lliteran bi heren nafarrek jasandako hondamendiaren ondorioz gertatu zen. Gau batean 600 gizon galdu zituzten nafarrek.

XIX. mendearen hasieran, bailarako batzar komunak San Martzial baselizan zeuden, Sorauren udalerrian. Errejidore bat zegoen han, auzotarrek aukeratua, eta errejidore horrek gobernatzen zuen lekua bailarako diputatuarekin, erregidore guztiek batera izendatzen zutena. Jaurerrietan, berriz, dagozkien jaunek izendatzen zituzten agintariak.

Iberiar Penintsulako gerrapean, 1813ko uztailaren 27an, gudu bat egin zuten Soraurenen Soulten agindupeko tropa frantziarrek eta Wellingtonek gidatutako hispaniar-ingelesek.

XX. mendearen hasieran, bi errota zeuden bailara osoan, eta, 1905etik, ibartar talde batek sortu zuenetik, zentral elektriko bat Soraurenen bertan, Ultzamatik eratorritako kanal baten azpian.

 Demografia 
 biztanle zituen Ezkabartek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021 -11351125115711221051115412621210119310431046934948903946126116861809

 Ekonomia 
Azken hamarkadetan, Orikaingo industrialdean enpresa ugari ezarri direla ikusi da, Nafarroako errepideetan duen abantailaz baliatuta. Horrela, garraioari eta automobilari zuzendutako industria da nagusi. Ostalaritzaren sektorea ere Iruñetik gertu dagoelako nabarmentzen da, kanpin batekin eta ostatu eta jatetxe establezimendu batzuekin.

 Garraioa 
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren line bat da:

Gainera, La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka Ezkabarteko Sorauren kontzejuan. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez, bi zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbide hau egiten du:

 Donostia - Irun - Lesaka - Etxalar - Igantzi - Sunbilla - Doneztebe - Narbarte - Belate - Almandoz - Olague - Ostitz - Sorauren eta Iruñea

 Politika 
 Udaletxea 
Udaletxea 1962an eraiki zen eta errepidearen ertzean dago, Orikaingo kontzejuan. Bi solairu eta lau fatxada dauzka, eta fatxadetako batean, harria eta porlana nahasten dira. Antzinako udaletxea ere kontzeju berean izan zen, eta gaur egun, eraikinean etxebizitzak daude. Udalak alkatea eta sei zinegotzi dauzka.

 HELBIDEA: Irungo errepidea, 13 (Orikain)

 Udal hauteskundeak 
2007an Arreko Independenteak (IA-AI) herritar taldeko Carola Gutiérrez Collazos aukeratu zuten alkate. Udaletxeko bederatzi zinegotzietatik hiru lortu zituen bere talde politikoak; hautetsi kopuru berarekin zerrendarik bozkatuena Agrupación Concejos de Ezkabarte izan zen baina AIk Ezkabartearen Alde BizilagunakHauxe da taldeak erabiltzen duen euskarazko izena; ez nahasi 2003an legez kanpo utzitako Ezkabarteren Alde zerrendarekin. (edo Vecinos por Ezcabarte, AIVE-EAB; 2 zinegotzi) taldearekin ituna sinatu zuen. Baliogabeko botoak 112 izan ziren (emandako guztien % 12,38) eta boto zuriak hamabost (% 1,89). Abstentzioa % 28,00 izan zen.

+Ezkabarteko Udala 2007 Alderdia  Botoak  Zinegotziak Agrupación Concejos de Ezkabarte (ACE)  245  3 Arreko Independenteak (AI)  225  3 Ezkabartearen Alde Bizilagunak  165  2 Nafarroa Bai  143  1

2011n hauek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta lortutako zinegotzi kopurua: Gutiérrez Collazos alkatea buru zen Agrupación Independientes de Ezcabarte-Ezkabarteko IndependienteHorixe da bere izen osoa. Ikus Nafarroako Aldizkari Ofiziala. (AIE, 3), Ezkabartearen Alde Bizilagunak (AIVE-EAB, 2), Bildu (2), NaBai 2011 (1) eta PSN (0). Bilduk eta NaBaik AIVE-EABko Pedro María Lezaun aukeratu zuten alkate.Pedro Lezaun (AIVE) desbanca a Carola Gutiérrez (AIE) en Ezkabarte, Diario de Navarra, 2011ko ekainaren 12a.

+Ezkabarteko Udala 2011 Alderdia  Botoak  Zinegotziak AIE  275  3 AIVE-EAB  206  2 Bildu  184  2 NaBai 2011  178  1 PSN  44  0

 Alkateak 
Hauek izan dira Ezkabarteko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaJose Antonio Zabalza Villava 1979 1983 Agrupacion Independiente del Valle de Ezcabarte 1983 1987 Independenteak 1987 1991 Independenteak 1991 1995 Independenteak 1995 1999 Independenteak 1999 2003 Independenteak 2003 2007Agrupacion Concejos de Ezkabarte Carola Gutierrez Collazos 2007 2011 Arreko Independenteak Pedro Maria Lezaun Esparza 2011 2015 Ezkabartearen Alde Bizilagunak Pedro Maria Lezaun Esparza 2015 2019 Ezkabartearen Alde Bizilagunak Pedro Maria Lezaun Esparza 2019 Jardunean Ezkabartearen Alde Bizilagunak

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ezkabarteko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ezkabarte ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Olaibarreraz. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Goñerriko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Ezkabarte eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %12,35k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 16,70k.

 Jaiak 

 Arreko Trinitatearen jaiak, ekainaren hirugarren asteburuan
 Zildozko San Esteban jaiak, ekainaren laugarren asteburuan
 Ezkabarte ibarreko eguna, ekainaren azkenurreko asteburuan
 Orikaingo Done Jakue jaiak, uztailaren laugarren asteburuan
 Azozko San Lorentzoren jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan
 Eusako Doneztebe jaiak, abuztuaren azken asteburuan
 Soraurengo San Andres jaiak, irailaren lehengo asteburuan
 Anozko Purifikazioko Andre Mariaren jaiak, irailaren bigarren asteburuan
 Orrioko San Joan Bataiatzailearen jaiak, irailaren azken asteburuan
 Makirriaingo San Martin jaiak, azaroaren bigarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 San Kristobal gotorlekua, XIX. eta XX. mendeetako bukaeran gotorleku militarra, Ezkaba mendian kokatua. 1938ko maiatzaren 22an San Kristobal gotorlekuko ihesan 795 presoen ihesaren lekuko izan zen.
 Arreko zubia, Ultzama ibaiaren gaineko zubia, Erdi Arokoa.
 Arreko San Roman eliza, Erdi Aroko kristau eliza.
 Arreko Trinitatearen basilika, Erdi Aroko kristau basilika, erromaniko estiloan.
 Arreko Trinitateko zubia, Ultzama ibaiaren gaineko zubia, Erdi Arokoa, erromaniko estiloan.
 Azozko  San Lorentzo eliza, Erdi Aroko kristau eliza.
 Eusako Doneztebe eliza, Erdi Aroko kristau eliza, erromaniko estiloan.
 Eusako jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Makirriaingo San Martin eliza, XII. mendeko kristau eliza, erromaniko estiloan.
 Orikaingo Done Jakue eliza, Erdi Aroko kristau eliza.
 Orrioko San Joan Bataiatzailea eliza, XIII. mendeko kristau eliza, gotiko estiloan.
 Soraurengo San Andres eliza, XVI. mendeko kristau eliza, XX. mendean zaharberritua.
 Soraurengo zubia, Ultzama ibaiaren gaineko zubia, Erdi Arokoa.
 Zildozko San Esteban eliza, XII. mendeko kristau eliza, erromaniko estiloan.

 Ezkabartear ospetsuak 

 Ignacia Idoate Iragi (1900-1975), moja.
 Florentzio Idoate Iragi (1912-2001), artxibozain eta historialari.
 Fermin Ezkurra (1922-2018), Osasunako presidentea.
 Jesus Olaberri (1930-), erremonte jokalari.
 Jesus Moriones (1934-), txirrindulari.
 Laura Aznal (1971-), politikari.
 Roberto Torres (1989-), futbolari.
 Iosu Eskiroz (1998-), pilotari.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Ibarrak (Iruñerria)
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Ezkabarteko Udalaren webgune ofiziala