Sorlada

Sorlada Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrako merindadean kokatua, Iruñeako hiriburutik 71 kilometro hego-mendebaldera.

Izenaren ahoskera [s̺oɾlaða] da.

 Geografia 
Sorlada Nafarroako Erdialdeko eskualde geografikoaren barruan dago, Lizarraldean eta Berrotza haranean.

Udal-mugarteak 6,41 km²-ko azalera du, eta itsas mailatik gora 573 metroko altitudean dago.

 Ingurune naturala 

 Ubideak: Malrincón, Cambelgas, Otijuento, Trespiedras, de las Cañadas, del Prado, del Cardeñal.
 Urmaelak: Las Balsas urmaela.
 Erreka: Lombasen ibaia.

 Mendiak: La Virgen de la Guarda (729m), Peña del Gato (685m), Piñalba (698m), Monte de la Peña (702m). 

 Parajeak: Trespiedras, Trecerreales, Remojapan, Peñalta, Mulateros, Peñaconejera, Peñalarga, Las Mimbres, Las Negrillas, Las Paulejas, Las Suertes de San Gregorio, Malhombro, Los Pedrones, Malrincón, Las Escalerillas, Las Lombas, Cambelgas.

Los Arcosen eta Ega ibaiaren haranaren artean, iparraldera, Cabrega mendilerroa igarotzen da, W-E norabidean, eta 15 bat kilometroko ibilbidea Orillano (W) eta Urbiola (E) artean. Mendilerroa osatzen duten hareharrizko gailurrak Mueseko Hareharrien Eraketari dagozkio. Rupelienseko (Oligozeno) hareharrizko eta limolitazko barra handiak dira, okre kolorekoak, gorri-ardotsuak eta grisak. Eskala handiko estratifikazio gurutzatua dute, eta higadura-oinarriko paleokanalak. Horien artean, limolitak eta buztinak tartekatzen dira, karbonizatutako eta kalkosinaz eta kobrezko karbonatoz bustitako landare-hondakin ugarirekin. Uholde-lautaden gaineko metaketa meandriformeak dira, argi eta garbi, eta azken horiek termino finenek (limolitak eta buztinak) adierazten dituzte.

Emilia meategia: Kobrezko depositu garrantzitsuenak La Sierra mendiaren mendebaldeko erdialdean daude, Otiñano eta Sorlada artean. Emilia meatzea Sorladatik kilometro bat baino gehixeago hego-ekialdera dago, Guardako Ama Birjinaren ermitaren azpian, eta bertara iristeko pista bat dago. Pista hori San Gregorio basilikara igotzeko errepidetik abiatzen da, eta, 300 metroko eta 900 metroko ibilbide asfaltatu baten ondoren, Los Pedregones parajean kokatzen da, meategiaren beheko hondakindegiaren oinean. Emilia meategiak gainjarritako hiru galeriatan irekitzen ditu bere bokaminak, hain zuzen ere hareharrizko bi barra gorenen arteko tartekatze limolitikoetan. Haren ustiapena 1908an amaitu zen.

 Udalerri mugakideak  
Mugakide ditu iparraldean Mendaza eta Piedramillera, ekialdean Etaiu, hegoaldean Los Arcos eta mendebaldean Mues.

 Klima 
Sorladako klima mediterraneo-kontinentala da, neguak hotzak eta udak bero eta lehorrak dira. Klima mediterraneoa da prezipitazioei dagokienez, baina tenperatura baxuagoekin. Prezipitazioak nahiko urriak dira, eta irregularki banatzen dira urte osoan zehar, urteroko egun euritsuak 100 inguru direlarik. 

Denboraldi epelak 3 hilabete irauten du, ekainaren 13tik irailaren 14ra, eta eguneko batez besteko tenperatura maximoa 24 ° C-tik gorakoa da. Sorladan urteko hilabeterik beroena abuztua da, batez besteko tenperatura maximoa 27 ° C-koa eta minimoa 14 ° C-koa. Denboraldi freskoa 3,6 hilabetez luzatzen da, azaroaren 16tik martxoaren 4ra, eta eguneroko batez besteko tenperatura maximoa 12 °C-tik beherakoa da. Urteko hilabeterik hotzena Sorladan urtarrila da, batez besteko gutxieneko tenperatura 1 °C eta gehienekoa 8 °C izanik.

Klima hori hego-mendebaldean dago: Kodes mendilerroan, Lizarra inguruan, Iruñerriko hegoaldean eta Uxueko mendilerroan.

 Flora eta fauna 
Csb azpitaldeko landaredi naturala (Köppen) baso submediterraneoa da: erkameztiak eta artadiak (Quercus faginea eta Quercus rotundifolia). Hostozabal eta konifero autoktonoen basoak. Larizio pinuzko pinudiak eta karraskaia. Jatorrizko landareditik hamabost hektarea pago eta birlandaturiko pinudiren bat baino ez dira geratzen gaur egun.

Fauna ugaria duenez, uhandrea eta apotxoak nabarmentzen dira, eta ugaztunak eta hegaztiak, berriz, askotarikoak. Ugaztun mota askoren artean: urtxintxa arrunta, oreina, orkatza, triku arrunta, azeria, basurdea, saguzar eta sator-espezie batzuk, ipurtatsa, landa-sagua eta sagu morboa, azkonar arrunta, eta satorrak. Behatutako hegaztien artean honako hauek daude: argi-oilar, txantxangorri, apo-hontz europarra, enara azpizuri, buztanzuria, kukua, arabazozo beltza, mirotz urdin, arrano sugezalea, enara, karnaba, buztanikara,eta miru beltza.

 Demografia 

 Gentilizioa 
Bertako biztanleei ezagutzen zaien jentilizioa sorladarra da.

 Ekonomia 
Sorladak ez du industriarik, herritar guztiek zerbitzuetan, eta batez ere, nekazaritzan egiten dute lan. Laborantza-lur guztiak lehorreko lur moduan erabiltzen dira. 1980ko hamarkadaren hasieran, artalde bakarra, eta txerriak zeuden, baina abeltzaintzak ez du ia garrantzirik gaur egun.

 Nekazaritza 
Udalerri horretan labora iraunkorrak edo zurezkoak erabilitako azalera (NAE) (hektareak) 6,13hA-koa da, 9 ustiategitan banatuta, hau da, udalerriko nekazaritzaren % 1,38an.

Labore nagusia, erabilitako nekazaritza-azaleraren (NAE) (ha) arabera, udalerri honetan honako hau da: Lur arablea. Lurraldearen NAE (ha), guztira: 350,76 Ha, 14 ustiapenetan (2020), % 78,87 guztira.

Udalerri horretan larre iraunkorretarako lurren nekazaritzarako azalera (NAE) (ha) 87,83 H-koa da. Ustiategi bakar batean, udalerriaren % 19,75.

 Abeltzaintza 
Azienda nagusia txerri-azienda da, de 0 24,4.

 Politika 

 Udaletxea 
Helbidea: Plaza Santa Cecilia, s/n.31219 Sorlada. Elizaren ondoan dago. 1984an, solairu bakarra dauka eta fatxada margoturik dago.

Elizaren ondoan dago. 1984an erabat zaharberritu zen eraikina, bai kanpotik zein barrutik.. Solairu bakarra du. Bere kanpoko hormak zarpiatuta eta margotuta daude. Eraikinak, gainera, gizarterako aretoak, taberna eta mediku-kontsultategia ere baditu. Sorladako udaletxeko idazkaria, Lana, Mues eta Piedramillerako idazkari ere bada.

 Udal hauteskundeak 
Sorladak alkatea eta zinegotzi bat dauka.

2023ko udal hauteskundeetan, Sorladako Elkarte Independentea (AISG) da alderdi politiko bozkatuena, 12 botoetatik 12 lortu baititu, % 75,51ko abstentzioarekin.

 Alkateak 
Hauek izan dira Sorladako azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Pascual Francisco Alvarez de Eulate 1979 1983 Independenteak Jose Luis Irisarri Maeztu 1983 1987 Kudeaketa batzordea Ernesto Lana Aranguren 1987 1991 Independenteak Ernesto Lana Aranguren 1991 1995 Agrupacion Independiente de Sorlada Ernesto Lana Aranguren 1995 1999 Independenteak Ernesto Lana Aranguren 1999 2003 Independenteak Ernesto Lana Aranguren 2003 2007 Independenteak Joaquin Lana Marquinez 2007 2011 Agrupacion Independiente San Gregorio Joaquin Lana Marquinez 2011 2015 Agrupacion Independiente San Gregorio Joaquin Lana Marquinez 2015 2019 Agrupacion Independiente San Gregorio Joaquin Lana Marquinez 2019 2023 Agrupacion Independiente San Gregorio Joaquin Lana Marquinez 2023 Jardunean Agrupacion Independiente San Gregorio

 Zerbitzuak 
Sorlada Jurramendi Mankomunitateko kidea da.

 Sinboloak 

 Armarria 
Erdi puntuko arku alderantzikatu bat osatzen du, zatiketarik gabekoa. Hiru esmalte ditu barruan: hondoa gule kolorekoa (gorria) da eta urrezko metalezkoa, azur (urdin) lehioekiko harri-horma gaztelu bat, hiru dorre dituen harlangaitzezkoa.

 Historia 
1058an Sorladan zegoen San Klemente monasterioa Iratxeko apaizetxeari eman zion dohaintza gisa Nafarroako errege Antso Gartzeitz Peñalengoak. Abade-etxe horrek hainbat jabetza izan zituen XI. mendetik aurrera udalerrian, besteak beste San Juan de la Peña monasterioak trukean emandako mahasti batzuk.

Erdi Aro osoan jaurerri izan ostean, 1845ean udalerri independente bihurtu zen. XIX. mendearen erdialdean, herrian 35 ikasleko eskola eta parrokia zeuden. XX. mendearen hasieran nekazaritzako kooperatiba eta aurrezki kutxa bat sortu zuten herritarrek, eta bazen olioa ekoizten zuen errota bat.

 Ondasun nabariak 

 Ondare materiala 

 San Gregorio Ostienseko basilika 
San Gregorio Ostiakoaren basilika, estilo barrokoko eraikina da. Jatorrizko eliza santuaren aurkikuntzaren ondotik eraiki zen XIII. mendean. Nabearen barruan, margo neoklasikoak dituen gurutzadura nabarmentzen da. Basilikaren portada, XVIII. mendekoa da eta abside-erretaula moduan eraiki zen.

Santutegiaren jatorriak XI. mendera garamatza, San Salbatoreri eskainitako ermita bat zegoen tokira. Badirudi XIII. mendean eliza berri bat eraiki zela, eta ebanjelioaren horman oraindik ere aztarna txiki batzuk kontserbatzen direla. Gaztelak XVI. mendearen hasieran Nafarroa konkistatu zuenean gertatutako kalteen ondoren, eraikin berriak eraiki ziren eta ostilamendua berritu zen. XVII. mendearen amaieraren eta XVIII. mendearen zati handi baten artean (1694tik 1771ra) eraiki ziren egungo eraikinak, garaiko berezko estiloetan: barrokoa eta rokokoa.

Basilikako eraikina harlanduzko harriz egina dago, gurutze latindarreko oinplanoa du. Lau ataleko habeartea eta gurutzadura trenbolatua, besoak eta abside erdizirkularrak ditu barrualdean eta poligonalak kanpoaldean. Basilikaren barrualdea Nafarroako barrokoaren espaziorik teatralenetako bat da, gurutzaduran zentratua, eta haren kokapen espazialak eragin handiko giro eszenografikoa sortzen du. 2008an, Nafarroako 10 mirarietako bat izan zen, herri-bozketaren bidez.  Santutegi hau, XVI. mendetik XVIII. mendera bitartean, Nafarroako zentro sozio-erlijioso garrantzitsuena izan zen, baita Espainia osoko aktiboenetako bat ere, Santuak soroei eta uztei ematen zien babesari esker, batez ere landatarra zen gizarte batean. Asko ziren Espainia osoko elizkoiak Sorladara mandatariak bidaltzen zituztenak, lurrak ureztatu eta izurriteetatik libratzeko ur bedeinkatua biltzeko. Era berean, ugariak izan ziren Santuaren erlikiak zituen kutxa eta haren erlikia-bustoa Espainiako hainbat lekutara aldatzeko eskaerak.

San Gregorio Ostiense, Ostiako kardinal eta apezpiku izandakoa, Logroñon hil zen 1044ko maiatzaren 9an, Juan XVIII Aita Santuak bidalita predikatzen ari zela. Hil ondoren, elezaharrak dioenez, asto batek mirakuluz garraiatu zuen gorpua Piñalba gainera, Sorladara eta bertan ehortzi behar zuten eliza bat.

 Ostatua eta umilialekua 
Basilikako portada nagusiaren aurrean ostatuaren eraikina dago. Eraikinak formatu angeluzuzena du eta lau fatxada ditu, guztiak altuera ezberdinekoak, lurraren desnibela dela eta. XVIII. mendearen lehen erdian eraiki zen, 1728an Nicolás del Castillo harginarekin eta Antonio Catalán igeltseroarekin hainbat obra kontratatu ondoren. Basilikaren aurrean dagoen plazaren mendebaldean, oinplano karratuko tenplete itxurako santutxo txiki bat dago.

 San Gregorioren buruko erlikia-ontzia 
San Gregorio Ostienseren buruko erlikia-ontzia erlikia-ontzi antropomorfoaren ereduari dagokio, busto itxurakoa. José Ventura Lizarrako zilarginak landu zuen 1727 eta 1728 artean, eta lan horrengatik 1081 erreal ordaindu zitzaizkion 1729an. Barruan gordetzen diren erlikien artean, barailaren hezur bat, saihets bat eta bizkarrezurraren zati bat aipatu behar dira. Kutxatila batean zeuden lehen, eta 1773an jarri zituen Joaquín de Larrainzar jaunak, Lizarrako Puyko Andre Mariaren basilikako presbitero eta prioreak.

Santuaren burua batzuetan erlikia mugikor bihurtu zen. Nafarroako hainbat lekutara eta Espainiako erresuma guztietara (Portugal barne) egindako irteera batzuk ezagutzen dira XVI., XVII. eta XVIII. mendeetan zehar. Baina bidaiarik luzeena eta emankorrena 1755-1756 urteetan izan zen, 130 egunetan zehar eta 2500 kilometro inguruko ibilbidearekin, buruak Espainiako erresuma guztiak zeharkatu zituenean, Fernando VI.aren aginduz otarrain-izurrite batek jota. Bidaia Errege Ogasunak ordaindutako zalgurdiarekin egin zen. Erlikiarekin batera hiru eliz kofradiakide eta laiko bat zeuden. Bildutako dirua, 2770 peso, basilikako gurutzaldia ordaintzeko erabili zen (1758). Hain bidaia luzearen ondorioz, badirudi "San Gregorioren burua baino gehiago bidaiatzen duzu" esaera ezaguna datorrela, oraindik ere Lizarraldeko herri-hizkeran maiz erabiltzen dena.

Bere eraginkortasuna ez zen bakarrik nekazaritza tradizionalean triskantza egiten zuten izurriteen aurka, baita belarrietako minaren eta gorreriaren aurka ere, baita tokiko mailan zuen ezkontzagina rolaren aurka ere.

 San Gregorioren kutxatila 
Obra honen exekuzioaren lehen berriak 1601eko azaroaren 7koak dira, Sorladara egindako bisita pastoralean, Fray Mateo de Burgos Iruñeko gotzainak  San Gregorioren gorpuzkiak gordetzeko kutxatila bat egitea agindu zuenean.

 Santa Zezilia eliza 
Basilikaz gain, Sorladako udalerriaren mugetan, Santa Zeziliako parrokia, Erdi Aroko jatorriko eraikina, aro horretako bataiarri batek baiezten duena. Hala ere, gurutze latindarreko oinplanoa duen egungo fabrika XVI. eta XVIII. mendeetan egindako obren ondorio da. Azken handitze hori, sakristiarekin batera, José de Garayk egin zuen.
Eliza horren barrualdea 1570-1580 urte inguruan datatutako erretaula nagusi batek gidatzen du, Pedro de Troas lizarratarrak egindako erromanismo goiztiarraren barruan.

 Guardako Andre Mariaren ermita 
Mendi baten goikaldean, Guardako Andre Mariaren ermita dago, oinplanoa angeluzuzena eta estalki laua dituena. Erretaula rokoko bat du, eta bertan zutargiren irudia dago horma-hobi zentralean. San Gregorioren ondoko mendi batean dago. Eraikin modernoa ere bada, baina erretaula barroko bat ere badu, XVIII. mendeko izenburuaren argimutilaren irudiarekin.

 Kalbarioko ermita 
Sorladako udalerrian, antzinako Kalbarioko ermita ere kontserbatzen da, orain dela gutxi berreraikia eta bertan XVII. mendearen hasierako Kristo Gurutziltzatuaren irudi erromanista bat dago.

 Armarriak 
Sorladan 7 armarri daude eskultura monumental gisa katalogatuta; horietako sei, etxe partikularretan, eta horietako bakar bat du familia batek izen nagusi gisa.

San Gregorio Ostienseko basilikan dagoen armarria, XVIII. mende hasierako harri landuzkoa da, barroko estilokoa. Beheko maskaroidun armarria da, perlatutako hostotza eta tinbre bidezko kerubina dituena. Bere eremuan, San Gregorioko apezpiku eta kardinal intsigniak: kapeluz hegomuntatutako liburu baten gaineko mitra, alde bakoitzean sei borla maldatsuren artean.

Kale Nagusian dauden armarriak: 

 3. zenbakian, estilo neoklasikoko XIX. mendeko landutako harrizko armarri bat dago. Obalatua, erramu-girlanda zintzilikatuekin eta kasketa banderen arteko txirrin bidez. Sei puntako 16 izarrez inguratutako eremuak bost banda tertziatu ditu.
 Kale berean, 7-9. zenbakietan, armarria rokoko estiloko XVIII. mende bukaerakoa da, beheko maskaroia du eta tinbre bidezko kasketa lore artean. Bere eremu gorakorrean, bost arroila ditu.
 15. zenbakian Asensiorrataren armarria dago, gortina eta kate arteko armarria, eta tinbre bidezko kasketa. Bere eremuan, banda tertziatua. Behean, inskripzioa: Armas de los Asencios. Hau XVIII. mendearen bigarren erdialdekoa da, rokokoa eta alabastroz landua, baina apur bat hautsita.

 Ekialde kalean, 12. zenbakian, harriz landutako XVIII. mendeko bi armarri daude. Rokoko estiloko armarri horietako bat bolutazko marko lerronahasian kokatuta dago, landare-motiboekin, lore-motiboekin eta tinbre bidezko maskorra. Bere eremua laurdenkatua da: lehena eta hirugarrena: bi uhin tertziatu; bigarrena, gurutze flordelisatua; hirugarrena, bi pertz. Armarriaren azpian, gurutzeak dituzten hiru roel eta hiru armarri daude: erdikoa gurutzea; albokoak gurutze latindarra, behealdean sugeak dituela. Beste armarriak bi giltza gurutzatuta ditu, soka eta panela zentralez lotuta.

 Santa Zezilia kalean dagoen armarria XVIII. mende amaierakoa da, rokoko estilokoa eta harriz landua. Bertan beheko kerubin bat dago eta kasket bat tinbre moduan. Bere soroan, bost arroila ditu hegoaldetik gora.

 Estela 
Eskorta batean kokatutako hilarria hareharri mehez landu zen. 85 cm-ko garaiera eta 41 cm-ko zabalera du. XVII. mendekoa da, eta honela deskribatzen da: disko-formako hilarria, oinarekin, oso lerdena, pixkanaka estutzen doana bere oinarri lauaruntz. Esaten da toki horretan ahari bat hil zion artzain baten omenez altxatua izan zela.

 Sorlada jauregia 
Ez da armagintzako kabo gisa agertzen Erresumako nomina ofizialean, ezta 1723ko Kontuen Ganberaren zerrendan ere. Hala ere, jasota dago 1665. urtean armagintzako kabo bat eman zitzaiola Juan Francisco de Subizari, Santiago Ordenako zaldunari eta Gaztelako Kontseiluko idazkariari. 1766an, jauregiaren jabea eta garai hartan Mexikon bizi zen Francisca Javiera de Subiza eta Taxoareri aurka egiteko agindu zen. 1808an berriro eskatu zuen José de Orio eta Subiza kuartelen kontra egitea.

Armagintza Liburuaren arabera, Sorladako jatorrizko jauregiak hiru azur makila zituen armatzat urrezko eremuan. Horiek ziren Almoravid leinu zahar eta noblearenak, Nafarroako hamabi izandun-gizonetako bat. Fortun Almoravidek 1299an saldu zuen bertako jaurerria.

 Ondare immateriala 
Jaiak: San Gregorio Eguna: Mendekoste Pazkoko bigarren egunean ospatzen da. Egun horretan, Los Arcos eta Sorlada herrietako tradizioa ekitaldi erlijioso eta herrikoi bati dagokio. Bertan, bi herrietako alkateek beren aginte-makilak trukatzen dituzte tenpluaren harmailadian, aspaldiko ohitura bati jarraituz. Ekitaldiaren testuinguruan, penitentziazko gurutzeen gurutzatzea ere gertatzen da, prozesio baten hasiera markatuz. Prozesioak mendia inguratzen du, eta gero meza ospatzen da, ondoren zelaiak bedeinkatzeko erritua burutuz.

Ekitaldiaren amaieran, kanpoko tenplete batean santuaren erlikia gurtzen da. Erlikiak zilarrezko buru baten itxura hartzen du, eta bertan apaizek erlijiozko zeremoniak egiten dituzte. Soroen bedeinkapena izurriteen aurkako babes gisa egiten da, nekazaritzarekin lotutako tradizio zahar baten parte izanik.

Ospakizun honek erlijiozko, historiko eta sozialeko elementuak uztartzen ditu, komunitateen arteko harremanak sendotuz eta belaunaldiz belaunaldi transmititu den kultur ondare bat mantenduz.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Nafarroako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 
  Sorladari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
 Sorlada NA-7140 errepidetik ikusia Google Street View-n.

Kategoria:Sorlada