Pekin

Pekin edo Beijing (; Txinako posta zerbitzuaren sistemaren transkripzioa: Peking) Txinako Herri Errepublikako hiriburua da. 

Probintzia estatusa duen Txinako udalerrietako bat da, gobernuak zuzenean administratzen duena Txinako Errepublika osatu zenetik. Mugakideok ditu: Hebei probintziarekin, iparraldean; mendebalde, hegoalde eta ekialdean, Tianjin udalerriarekin.

Biztanleei dagokienez, herrialdearen bigarren hiri handiena da, Shanghairen atzetik. Garraio zerbitzuen elkargune garrantzitsua da, baita trenbide linea eta errepide askoren abiapuntua ere. Horrez gain, hiriko aireportura atzerritiko hegaldi asko heltzen dira. Ekonomian, Txinako gune politiko eta kultural nagusia da.

 Etimologia 
Beijing izenaren hitzez hitzezko itzulpena «Iparraldeko hiriburua» da. Beste zenbait hirik ere antzeko esanahia dute: Txinan Nanjing («Hegoaldeko hiriburua»), Japonian, Tokio («Ekialdeko hiriburua») edo Hego Korean, Seul («hiriburua»).

Hiriak historian zehar izen ugari izan ditu, agintarien aldaketen arabera, izendapen ofiziala aldatuz joan baita. 1928 eta 1949 urteen artean, haren izena Beiping («Iparraldeko bakea») zen, Ming dinastiaren garaian bezala. Izendapenak hiriburu maila kentzen zion hiriari, Txinako hiriburu bakarra Nanjing zela azpimarratzeko. Japoniarren okupazio garaian, Beijing izendapena berreskuratu zuen eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Beiping izena hartu zuen berriro.

1949an, Txinako Alderdi Komunistak izena aldatu eta Beijing berria hartu zuen hiriak, Txinako hiriburu bihurtzeko. Taiwango Txinatar Errepublikako gobernuak aurrekoa erabiltzen jarraitu zuen, baina gaur egun han Beijing ere onartuta dago.

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Beijing udalerria laua da nagusiki, iparraldeko, ipar-mendebaldeko eta mendebaldeko muinoak izan ezik. Hirigunea erdiko ingurabideetan hedatzen da, Tian An Men erdigunean, Hiri Debekatuaren hegoalde eta Zhongnanhai-ren ekialdean (Txinako Herri Errepublikako maila goreneko buruzagien egoitza da). Alde zaharra bere forma simetriko eta horizontalagatik ezagutu daiteke; hiriko harresi zaharra zegoen tokian eraiki den bigarren ingurabideak mugatzen du. Auzo berriak hiru eta laugarren ingurabideen artean daude.

Zhongguancun, Txinako gune teknologikoa, hirigunearen iparmendebaldean dago eta bertan daude Peking eta Tsinghua, herrialdeko unibertsitate nagusiak. Unibertsitateon iparraldean daude Udako Jauregia eta Udako Jauregi Zaharraren arrastoak, Qing dinastiaren enperadoreen bizilekua. Negozio auzoa Gumao gunearen ekialdean dago eta finantzagunea, hiriaren mendebaldean. 2008ko Joko Olinpikoetarako eraikitako hiri olinpikoa hirigunearen iparraldean dago. Mendebaldean, gobernuaren eta indar militarren egoitzez dago, bai eta Txinako Museo Militarra ere.

 Klima 
Klimatologia gogorra da: Ekialdeko Asiako montzoia dela medio, uda beroa eta hezea da, baina, Siberiako antizikloiaren eraginez, negua hotz, haizetsu eta lehorra.

Urtarrileko batez besteko tenperatura -7 eta -4 °C bitartekoa da; aldiz, uztailean 25-26 °C-takoa. Urteko prezipitazioa 600 nm-tik gora dago (% 75 udan). 

Horrez gainera, hiriak aire kutsadura handia du, industria eta trafiko altuak direla eta. Beijing 2008ko Udako Joko Olinpikoetarako garbiketa prozesu baten barruan egon zen.

 Auzoak eta administrazio barrutiak 

Beijingo udalerria 18 administrazio barrutitan banatuta dago Haietatik, 16 barrutiak dira eta 2, konderriak. Hirigune eta hiri-inguruko guneak 8 barrutiotan banatuta daude:

 Dongcheng Barrutia (东城区: Dōngchéng Qū)
 Xicheng Barrutia (西城区: Xīchéng Qū)
 Chongwen Barrutia (崇文区: Chóngwén Qū)
 Xuanwu Barrutia (宣武区: Xuānwǔ Qū)
 Chaoyang Barrutia (朝阳区: Cháoyáng Qū)
 Haidian Barrutia (海淀区: Hǎidiàn Qū)
 Fengtai Barrutia (丰台区: Fēngtái Qū)
 Shijingshan Barrutia (石景山区: Shíjǐngshān Qū)

Beste 8 distritu eta 2 konderriak hiritik urrunago daude eta hiri kanpoko auzo, herri eta landaguneetan agintzen dute.

 Mentougou Barrutia (门头沟区: Méntóugōu Qū)
 Fangshan Barrutia (房山区: Fángshān Qū) — Fangshan konderria1986 arte.
 Tongzhou Barrutia (通州区: Tōngzhōu Qū) — Tong konderria 1997 arte.
 Shunyi Barrutia (顺义区: Shùnyì Qū) — Shunyi konderria 1998 arte.
 Changping Barrutia (昌平区: Chāngpíng Qū) — Changping konderria 1999 arte.
 Daxing Barrutia (大兴区: Dàxīng Qū) — Daxing konderria 2001 arte.
 Pinggu Barrutia (平谷区: Pínggǔ Qū) — Pinggu konderria 2001 arte.
 Huairou Barrutia (怀柔区: Huáiróu Qū) — Huairou konderria 2001 arte.
 Miyun Konderria (密云县: Mìyún Xiàn)
 Yanqing Konderria (延庆县: Yánqìng Xiàn)

Hiriko 18 barruti eta konderriak 273 administrazio unitate txikiagoetan banatuta daude.

 Historia 

Beijing inguruetan K.a. 1000 urte inguruko finkalekuen aztarnak aurkitu dira. Song dinastia eta Tang dinastietan zehar, herrixkak zeuden inguruetan.

Txina iparraldeko Jin dinastiak (K. o. 936 – K. o.947) bere menpeko lurralde asko galdu zituen, Beijing barne, Khitan Liao dinastiak X. mendean inguruneon kontrola hartu zuelarik. 938an, Liao dinastiak gaur Beijing den tokian Nanjing izeneko bigarren mailako hiriburu bat ezarri zuen. 1125ean, Jurchen Jin eta Liao dinastiak batu zirenean, Nanjing bihurtu zen hiriburu nagusi eta haren izena Zhongdu (erdiko hiriburua) izan zen.

Mongolek Yuan dinastia sortu zuten Txina konkistatu zutenean, Zhongdu hiriburua 1215ean birrindu eta Hiriburu Handia gisan berreraiki zuten: horixe da gaur ezagutzen den Beijingen jatorria.

Ming dinastiak mongoliarrak garaitu ondoren, hasiera batean Nanjing izan zen hiriburua, baina 1403an, Ming dinastiaren Yǒnglèk hirugarren enperadoreak (boterea bere iloba hil eta gero lortu zuen) hiriburutza berriro Beijingera eraman zuen. Hiri Debekatua 1406 eta 1420 artean eraiki zen. Haren ondoren, 1420an Zeruaren Tenplua eta beste proiektu batzuk eraiki ziren. Tian An Men atea Ming dinastian bi aldiz erre zen baina 1651n berreraiki.

Mantxutarrek Ming dinastia garaitu zutenean, Qing Dinastia heldu zen boterera. Haiek iraun zuten bitartean, Beijing hiriburua izan zen.

1911ko Xinhai iraultzak errepublika ekarri zuenean, hasiera batean Nanjing hiriburu bilakatzeko asmoa zegoen; hala ere, Yuan Shinai ofizial Qin-zaleak egin zituen presioei esker, enperadorearen abdikazioa lortu eta iraultzaileek Yuan Shinai presidentea izatea onartu zuten, baita Beijing hiriburua izan behar zuela ere.

Yuanek pixkanaka bere indarra handitu zuen eta 1915ean Txinatar Inperioa aldarrikatu zuen, bera enperadore izendaturik. Herriak ez zuen hori gustuko izan eta Yuan Shinai urte bat geroago hiltzearekin batera, erregimen labur hura bukatu zen. Hortik aurrera, Txina lurralde txikien kontrola zuten jauntxoen esku gelditu zen. Jauntxo indartsuenen artean maiz gertatzen ziren gudak (Zhili-Anhui guda, Lehen Zhili-Fengtian guda eta Bigarren Zhili-Fengtian guda, adibidez) Beijing hiriburuaren kontrola lortzeko helburuarekin.

Kuomintang-en alderdi abertzaleak jauntxoen arteko liskarrak baretzea lortu zuen. Nanjing errepublikako hiriburu izendatu eta Beijing izenaren ordez Beiping erabili izatera zuten. Txina eta Japoniarren arteko gudan, Beijing 1937ko uztailaren 29an hartu zuten tropa japoniarrek. Lurralde okupatuetan agintzen zuen Txinako Iparraldeko kontseilu exekutiboaren egoitza izan zen, 1945eko abuztuaren 15ean Japonia errenditu zen arte.

1949ko urtarrilaren 31n, Txinako Guda Zibilean zehar, komunistak indarra erabili gabe sartu ziren Beijingen. Urte hartako urriaren 1ean Txinako Alderdi Komunistaren buru zen Mao Zedong-ek Tian An Men plazan Txinako Herri Errepublika aldarrikatu zuen.

Deng Xiaoping-en aldaketa ekonomikoen ondoren, hirigunea asko handitu eta aldatu zen. Gumao merkataritza-gune bat izatera pasatu zen eta Wangfujing eta Xidan erosteta gune bihurtu dira. Aldiz, Zhongguancun elektronikaren erakusleiho da orain.

Hiriburu izaki, Beijingen politikarekin erlazionatutako zenbait istilu gertatu dira azken urteotan. Tian An Men plazan, Txinako gune espiritualean, 1976ko lehen protestak gertatu ziren eta bigarren aldiz 1989an, militarrek indarrez bukatu zituzten arte. Plaza hartan Falun Gong-ek antolaturiko protesten tokia ere izan da.

Azken urteotan, hiriaren hazkundearekin urbanizazioaren inguruko arazoak azaleratu ditu: trafiko handia, aire kutsatua, auzo historikoak botatzea eta herri txiroetatik datozen etorkinak, adibidez.

2005 urtearen hasieran, gobernuak hiriburuaren hazkunde kontrolgabea geldiarazi zuen; handik aurrera, hiriburuaren hazkundea hirigunetik hurbil dauden zirkuluerdietan egitea erabaki zen, ekialde eta mendebaldean.

Beijing 2008ko Olinpiar Jokoen egoitza izendatu izanak txinatarren harrotasuna areagotu du.

 Ekonomia 

Beijingeko Barne Produktu Gordina 2005ean 681.450 milioi yuanekoa (71.286,61 milioi €) izan zen, % 11,1eko hazkundearekin. Per kapita errenta aldiz, 44.969 yuanekoa (4.704,05 €) izan zen, % 8,1eko hazkundearekin.

Azken urteotan hirugarren sektoreak garapen handia izan du, luxuzko eraikuntza eta automobilgintzak batez ere. 2005ean, 28.032 metro koadro etxebizitza saldu ziren, 175.880 milioi yuaneko balioaz. 2004an, 2.146.000 automobil zeuden erregistraturik, % 64 baino gehiago jabetza pribatukoak.


Industriari dagokionez, mendebaldean dagoen Shijingshan auzoa da hiriko tokirik garrantzitsuena. Nekazaritza hirigunetik kanpo egiten da ekoiztutako zereal garrantzitsuenak garia eta artoa direlarik. Barazkiak hirigunetik hurbilago hazten dira hiriko hornikuntza errazteko.

Pekingo hazkuntza azkarra dela eta, arazo berriak sortu zaizkio hiriari. Gobernuak ezarritako "Energia-aurrezte" kanpainak maiz gertatzen dira. Horrez gain, hiritar eta turistak askotan etxeko uraren kalitate eskas eta oinarrizko zerbitzuen (elektrizitatea, gas naturala...) prezio altuaz kexu dira. Industriagune gehienak garbitzeko esfortzu handiak egin dira, baina lantegi batzuk garbitzeko ezintasuna dela medio, lantegi horiek Xi'an bezalako beste hiri batzuetara eraman dira.

 Kultura eta aisia 
ezkerrera|thumb|Beijingo opera
Hiriko jendeak Beijingeko hizkuntza aldaeraz hitz egiten du, mandarineraren barne dagoena. Aldaera hori da, hain zuzen ere, hori da Txinako Herri Errepublikako hizkuntza ofiziala den mandarinera estandarraren oinarria. Hiritik kanpoko eremuetan Hebei probintziako beste aldaera batzuk hitz egiten dira.

Beijingeko Opera, edo Jingjukoa (京剧) oso ezaguna da pekindarren artean. Txinako kulturaren adierazleetako bat da. Kantuaren, elkarrizketen eta keinu, borroka edo akrobazia gisa kodetutako sekuentzien konbinazio bat da txinatar opera. Antzezpen gehienak dialekto arkaiko batean egiten dira, mandarinera estandarraren aldean oso desberdina; horren ondorioz, batzuetan elkarrizketak oso zailak dira ulertzen; horregatik, antzoki modernoek azpidatziak eskaintzen dituzte, lagungarri.

 Arkitektura 
Siheyuan (四合院) izenekoa da Beijingeko estilo arkitektoniko berezia. Siheyuan bat multzo karratu bat da, erdiko patio bat ixten duten gelak dituena. Patio horrek zuhaitzaren bat izan ohi du, landare ontziak eta, batzuetan, arrainontzi bat ere bai.

Hutong (胡同) izeneko kale eta karrikek hiriko alde zahar osoa lotzen dute. Horietako asko hain dira estuak ezen  ibilgailuak ezin dira bertara sartu.

Antzina, Beijing osoan zehar ikusten ziren siheyuan eta hutong moduko eraikuntza moldeak, baina, orain, auzo askotan etxebizitza bloke modernoekin ordeztu dira. Aldaketa horrek bi aurpegi ditu: alde batetik, etxebizitzak kalitate maila hobekoak dira, edateko ura eta komunak baitaude guztietan; beste aldetik, baina, hutong kaleei lotutako gizarte bizitza desegiten dute.

Hutong berezi batzuk gordetzen ari dira, arrazoi historiko edo turistikoengatik.

 Gastronomia 
Txinako iparraldeko sukaldaritza garian oinarrituta dago (ez arrozean).

Beijingeko ahatea edo ahate lakatua da platerik ezagunena; askok diotenez, «munduko platerik gozoena». Bi aldaera ditu: ahate lakatu esekia, Quanjude jatetxearen espezialitatea; eta ahate lakatu kozinatua, Bianyifang jatetxearen espezialitatea.

Mongoliar edo mantxu jatorriko platerak ere ohikoak dira, hala nola Manhan Quanxi.

Tea eta te etxeak oso arruntak dira.

Beijing, Txinako erdigune politiko, kultural eta diplomatikoa denez, herrialdeko gastronomia tipikoa dastatzeko leku aproposa da, baina, aldi berean, nazioarteko hiriburu bat ere badenez, mundu osoko sukaldaritzako jatetxeak aurki daitezke han. Txinako alde guztietatik eta munduko beste leku batzuetatik datozen sukaldaritza kulturen arteko fusio interesgarria gertatzen da. Hori dela eta, Beijingeko sukaldaritza interesgarria da, zenbait sukaldaritza tradizioren amalgama bat baita, hiriburuak ematen dion ukitu bakanaz

Arabiar jatetxeak eta txuan izeneko broxetak eskaintzen dituzten txosnak oso ugariak dira Beijingeko kaleetan, eta bazter guztietan usaintzen ahal da txahal eta bildots errearen usain gozoa. Donglaishun jatetxearen hotpotak historia luzea du eta hiriko biztanle asko maiz dira establezimendu honen bezero.

 Kirolak 
Beijing 2008ko Udako Olinpiar Jokoen hiria izan zen, eta 2022ko Neguko Olinpiar Jokoen egoitza. Hiriko futbol talde nagusia da Txinako futbol ligan jokatzen duen Beijing Guoan Football Club.

 Monumentuak 

 Zeruko tenplua (天坛)

 Enperadoreak erlijio zeremoniak ospatzen zituen bertan.

 Enperadorearen jauregia edo Hiri Debekatua (故宫)

 Antzinako enperadoreen egoitza.

 Udako jauregia ((颐和园)

 Enperadoreen udako egoitza, hein handi batean Cixik eraikia.

 Tiananmen plaza (天安门)

 Hiriaren erdigunea eta sinbolo politikoa. Mao Zedongen hilobia dago bertan.

 Txinako Harresi Handia (长城)

 Hiriaren kanpoaldean dago.

 Azpiegiturak 
 Garraiobideak 

Beijingeko ingurabide autobideak hiriaren erdigunetik kanpoaldera eraikitako ingurabide autobideak dira. Guztira, sei autobidek inguratzen dute, baina 1920ko hamarkadan eraikitako lehen "eraztuna" ez dago jadanik gaur. Seigarren ingurabide autobidearen azken tartea 2009an zabaldu zen, eta egun, hiriko arduradunak zazpigarren autobidea eraikitzeko proiektua zehazten ari dira.

 Garraio publikoa 

Beijing eta inguruko gune metropolitarraren lur azpiko nahiz gaineko garraiobidea da. Metroa 1969an zabaldu zen eta azken lerroak Beijingeko 2008ko Joko Olinpikoen aurretik ireki ziren.

 Aireportuak 
 Kokapena NAZE NAGE Aireportuaren izena BEIJING   Beijing ZBAA PEK Beijing Capital Nazioarteko Aireportua Beijing ZBNY NAY Beijing Nanyuan Aireportua Beijing   Beijing Xijiao Aireportua (militarra)

 Hizkuntza 
Pekindarrek Beijingeko dialektoa darabilte —mandarineraren azpibanaketa—; udalerriko nekazari guneetan, aldiz, beste dialekto batzuk darabiltzate.

 Eskulade eta hiri senidetuak 
Beijing ondorengo eskualde eta hiriekin senidetuta dago:
  Tokio (Japonia) (1979)
  Belgrad (Serbia) (1980)
  New York (New York) (Ameriketako Estatu Batuak) (1980)
  Lima (Peru) (1983)
  Washington (Ameriketako Estatu Batuak) (1984)
  Bolivia (Espainia) (1985)
  Rio de Janeiro (Brasil) (1986)
  Île-de-France (Frantzia) (1987)
  Kolonia (Alemania) (1987)
  Ankara (Turkia) (1990)  Kairo (Egipto) (1990)
  Islamabad (Pakistan) (1992)
  Jakarta (Indonesia) (1992)
  Bangkok (Thailandia) (1993)
  Buenos Aires (Argentina) (1993)
  Kiev (Ukraina) (1993)
  Seul (Hego Korea) (1993)
  Amsterdam (Herbehereak) (1994)
  Berlin (Alemania) (1994)
  Brusela (Belgika) (1994)  Hanoi (Vietnam) (1994)
  Mosku (Errusia) (1995)
  Paris (Frantzia) (1997)
  Guateng (Hegoafrika) (1998)
  Erroma (Italia) (1998)
  Ottawa (Kanada) (1999)
  São Paulo (Brasil) (1999)Sister Cities
  Canberra (Australia) (2000)
  Riga (Letonia) (2004)
  Atenas (Grezia) (2005)  Bukarest (Errumania) (2005)
  Budapest (Hungaria) (2005)
  Habana (Kuba) (2005)
  Manila (Filipinak) (2005)
  Addis Abeba (Etiopia) (2006)
  Astana (Kazakhstan) (2006)
  Helsinki (Finlandia) (2006)
  Londres (Ingalaterra) (Erresuma Batua) (2006)
  Tel Aviv (Israel) (2006)
  Wellington (Zeelanda Berria) (2006) click List all  Lisboa (Portugal) (2007)
  Tirana (Albania) (2008)
  Doha (Qatar) (2008)
  Santiago (Txile) (2007)
  Mexiko Hiria (Mexiko) (2009)
  San Jose (Costa Rica) (2009)
  Dublin (Irlandako Errepublika) (2011)
  Kopenhage (Danimarka) (2012)
  New Delhi (India) (2013)
  Praga (Txekia) (2016)

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Hiriaren webgune ofiziala
  Hiriaren planoa
  Beijingi buruzko esteka zerrenda
  Bisita interaktiboa

Kategoria:Txinako udal-probintziak
Kategoria:Pekin
Kategoria:Asiako hiriburuak