Azaroaren 23

Azaroaren 23a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita zazpigarren eguna da, 328.a bisurteetan. 38 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1808 – Napoleon Bonaparteren armadak Tuterako gudua irabazi zuen.
 1980 – Batallon Vasco Español talde armatuak Hendaiako Hendayais taberna tirokatu eta Jose Kamio eta Jean Pierre Aramendi hil eta beste hamar lagun zauritu zituzten.
 1982 – Euskadi Irratiaren estreinaldia.

 Mundua 
 1867 – Manchesterreko martirien urkatzea (William Philip Allen, Michael Larkin eta Michael O'Brien).
 1917 – Izvestia eta Pravda sobietar egunkariek Sykes-Picot Hitzarmen sekretua argitaratu zuten.
 1980 – 6,9ko lurrikara bortitz batek hegoaldeko Italia astindu eta 4.900 hildako eta 8.900 zauritu utzi zituen.
 2006 – Egun odoltsuan 202 hildako egon ziren Iraken egindako atentatu ezberdinetan.
 2010 –
 Belgika eta Herbehereetan ustez atentatua burutu behar zuten muturreko islamiarrak atxilotu zituzten.
 Ipar Koreak hegoaldera jaurtitako obusek bi soldadu hego korear hil zituzten, eta bi herrialdeen arteko tentsioa areagotu.
 Kanbodiako Phnom Penh hirian izandako jende pilaketan 378 pertsona hil ziren.

 Arte eta kultura 

 Euskal Herria 
 1982 – Euskadi Irratia lehenbizikoz aireratu zen.

 Mundua 
 1983 – Terms of Endearment (Maitasun Loturak) filma estreinatu zen, James L. Brooksek zuzendu eta Shirley MacLaine, Debra Winger, Jack Nicholson, Danny DeVito, Jeff Daniels eta John Lithgow aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
1924 – Edwin Hubblek azaldu zuen Andromeda, lehenago nebulosatzat hartzen zena, beste galaxia bat zela, eta Esne Bidea ez dela unibertsoko galaxia bakarra.

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1739 – Michel Behic, lapurtar politikari eta armadorea (h. 1821).
 1741 – Armand Joseph Dubernad, lapurtar politikari eta enpresaburua (h. 1799).
 1788 – Jose Frantzisko Iturtzaeta, gipuzkoar kaligrafoa (h. 1853).
 1883 – Jon Kurutz Ibargutxi, euskal idazlea (h. 1969).
 1886 – José María Preciado, nafar apaiza (h. 1963).
 1887 – 
 Javier Martínez de Morentin, euskal ugazaba eta politikaria (h. 1949).
 Felicitas Oñatibia, gipuzkoar maistra (h. 1971).
 1905 – Guy Petit, lapurtar politikaria (h. 1988).
 1910 – Jose Manuel Mendizabal, Mañul, gipuzkoar gudaria, Saseta batailoiko Aitzol konpainiaren tenientea izandakoa (h. 1978).
 1932 – Begoña Bilbao, euskal idazlea, musikagilea eta euskalaria (h. 2005).
 1935 – Miren Alazne Iruretagoiena, gipuzkoar euskaltzalea eta abertzalea, euskal erreferentea Panpan (h. 2018).
 1945 – Adela Ibabe, ikastolako andereñoa, ezkongabe haurdun zela legez kanpoko abortu ebakuntza baten ondorioz hil zena (h. 1973).
 1951 – Jose Mari Espartza, nafar idazle eta editorea, Txalaparta argitaletxearen sortzaile eta zuzendaria.
 1959 – Joseba Egibar, gipuzkoar politikari jeltzalea, Gipuzko Buru Batzarreko presidentea.
 1960 – Eva Esnaola Agesta, gipuzkoar ultramaratoilaria.
 1968 – Frantzisko Xabier Bustillo, nafar frantziskotar apaiza, Ajaccioko apezpikua.
 1980 – Zuhaitz Gurrutxaga, gipuzkoar futbolari ohia eta telebistako aurkezlea.
 1989 – Xabier Galan, bizkaitar futbolaria.
 1994 – Maddi Ane Txoperena, lapurtar kazetaria, bertsolaria eta feminista.
 2002 – Ander Herrero, gipuzkoar futbolaria.

 Mundua 
 912 – Oton I.a Handia, Germaniako erregea eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (h. 973).
 1221 – Alfontso X.a Gaztelakoa, Gaztela, Galizia eta Leongo erregea (h. 1284).
 1534 – Beatriz Galindo, La Latina, espainiar idazlea eta humanista, Elisabet I.a Gaztelakoaren latin eta gramatika irakaslea (j. c. 1465)
 1632 – Jean Mabillon, frantziar diplomatiko eta historialari beneditarra (h. 1707).
 1690 – Ernst Johann von Biron, Kurlandia eta Semigaliako dukea eta Errusiar Inperioko erregeordea (h. 1772).
 1743 – Théophile-Malo de La Tour d'Auvergne-Corret, frantziar militarra (h. 1800).
 1760 – François-Noël Babeuf, frantziar iraultzailea (h. 1797).
 1804 – Franklin Pierce, Ameriketako Estatu Batuetako 14. Presidentea (h. 1869).
 1818 – József Szlávy, Hungariako lehen ministroa (h. 1900).
 1828 – Clemente Aguirre, mexikar konpositore eta musika irakaslea (h. 1900).
 1834 – James Thomson, Bysshe Vanolis, eskoziar olerkaria (h. 1882).
 1837 – Johannes Diderik van der Waals, herbeheretar fisikaria, 1910eko Fisikako Nobel Saria (h. 1923).
 1838 – Stefanos Skouloudis, Greziako lehen ministroa (h. 1928).
 1859 – Billy the Kid, estatubatuar legezkanpoko bidelapur eta tiratzailea (h. 1881).
 1860 – Hjalmar Branting, suediar politikaria, 1921eko Bakearen Nobel Saria (h. 1925).
 1862 – Théo van Rysselberghe, belgikar margolaria (h. 1926).
 1863 – János Hadik, Hungariako lehen ministroa (h. 1933).
 1867 – Lucrecia Arana, espainiar zarzuela-abeslaria, tiple-kontraltoa (h. 1927).
 1872 – Isabel Güell i López, kataluniar konpositorea (h. 1956).
 1875 – Anatoli Lunatxarski, Ukrainan jaiotako boltxebikea eta idazlea (h. 1933).
 1876 – Manuel de Falla, espainiar musikagilea (h. 1946).
 1881 – Edward L. Atkinson, britainiar itsas zirujaua eta Antartikako esploratzailea (h. 1929).
 1882 – John Rabe, alemaniar negozio gizona (h. 1950).
 1883 – José Clemente Orozco, mexikar margolaria (h. 1949).
 1887 –
 Boris Karloff, ingeles aktorea (h. 1969).
 Henry Moseley, ingeles kimikaria (h. 1915).
 Miguelina Acosta Cárdenas, perutar abokatu eta aktibista (h. 1933)
 1888 – Harpo Marx, estatubatuar umorista eta aktorea (h. 1964).
 1889 – Alexander Patch, estatubatuar jenerala (h. 1945).
 1890 – El Lissitzky, errusiar margolaria, tipografoa eta marrazkilaria (h. 1941).
 1896 – Klement Gottwald, Txekoslovakiako presidentea (h. 1953).
 1898 –
 Rachel Fuller Brown, estatubatuar kimikaria, onddo gaixotasunaren kontrako lehen antibiotikoaren garatzailea (h. 1980).
 Rodion Malinovski, sobietar militarra (h. 1967).
 1901 – Marieluise Fleißer, alemaniar antzerkigilea (h. 1974)
 1917 – Elizabeth Scott,  estatubatuar matematikaria, estatistikan eta astronomian espezializatua (h. 1988).
 1919 –
 Claudio Santoro, brasildar musikagilea (h. 1989).
 Peter Frederick Strawson, ingeles filosofoa (h. 2006).
 1920 – Paul Celan, errumaniar jatorriko austriar poeta lirikoa (h. 1970).
 1922 –
 Manuel Fraga, galiziar politikari frankista, Espainiako eskuinaren XX. mendeko politikari garrantzitsuenetarikoa (h. 2012).
 Joan Fuster, katalanezko valentziar idazlea (h. 1992).
 1925 – José Napoleón Duarte, El Salvadorko presidentea (h. 1990).
 1926 – Lili Massaferro, argentinar idazle eta aktorea (h. 2001).
 1927 – 
 María Inés Silva Vila, uruguaitar idazlea (h. 1991).
 Angelo Sodano, italiar kardinala (h. 2022).
 1929 – Branko Elsner, esloveniar futbolari eta entrenatzailea (h. 2012).
 1931 – 
 Luz Fandiño, galiziar idazle, poeta eta aktibista (h. 2024).
 Tosiwo Nakayama, Mikronesiako Estatu Federatuetako lehendabiziko presidentea (h. 2007).
 1932 – Renato Martino, italiar kardinala (h. 2024).
 1933 –
 Daniel Chavarría, euskal jatorriko kubatar idazlea (h. 2018).
 Seydou Diarra, Boli Kostako lehen ministroa (h. 2020).
 Krzysztof Penderecki, poloniar musikagilea (h. 2020).
 1936 – Frank Caprio, estatubatuar epailea (h. 2025).
 1938 – Herbert Achternbusch, alemaniar idazlea, aktorea eta zinema-zuzendaria (h. 2022).
 1940 – Gösta Pettersson, suediar txirrindulari ohia.
 1941 –
 Derek Mahon, iparirlandar poeta (h. 2020).
 Franco Nero, italiar aktorea.
 1943 – Denis Sassou-Nguesso, Kongoko Errepublikako presidentea.
 1948 – Abbas Bonfoh, Togoko presidentea (h. 2021).
 1951 – Juan Santos, espainiar historialaria eta EHUko katedraduna.
 1954 – Ross Brawn, 1 Formulako britainiar ingeniaria.
 Mimí Lazo, venezuelar aktorea eta ekoizlea.
 1955 – 
 Harolyn Blackwell, estatubatuar opera-abeslaria.
 Ludovico Einaudi, italiar pianista eta konpositorea.
 Sofie Petersen, groenlandiar apezpiku luterotarra.
 1957 – 
 William Kaelin Jr., Harvard Unibertsitateko medikuntza irakaslea, 2019ko Medikuntzako Nobel Saria.
 Francis Kalist, indiar artzapezpiku katolikoa.
 1962 –
 Carlinhos Brown, brasildar abeslari eta perkusionista.
 Nicolás Maduro, Venezuelako presidentea.
 1963 – Esther García Llovet, malagar idazlea eta itzultzailea.
 1965 – Sergio Vázquez, argentinar futbolari ohia.
 1966 – Vincent Cassel, frantziar aktorea.
 1968 – Christa Žentiily, esloveniar emakumezko abeslari, aktore, sukaldari eta LGBT ekintzaile transgeneroa.
 1972 –
 Veronica Avluv, estatubatuar aktore pornoa.
 Miguel de Icaza, mexikar software libre programatzailea, GNOME proiektua hasteagatik ezaguna.
 1976 – Takayuki Chano, japoniar futbolari ohia.
 1978 – Terrence Trammell, estatubatuar atleta, 110 m-ko hesi-lasterketan aditua.
 1979 – Nihat Kahveci, turkiar futbolari ohia.
 1982 – Asafa Powell, jamaikar atleta, abiadura probetan espezializatua.
 1986 –
 Toño Ramírez, errioxar futbolaria.
 Alexandra Rosenfeld, frantziar modeloa.
 1988 – Karmen Pedaru, poloniar modeloa.
 1991 – Willian José, brasidar futbolaria.
 1992 – Miley Cyrus, estatubatuar abeslari eta aktorea.
 1995 –
 Ariya Jutanugarn, thailandiar golflaria.
 Diana Pinilla, mendi eta errepideko kolonbiar txirrindularia.
 1998 – Laura Nolte, alemaniar bobsledder kirolari olinpikoa.
 2001 – Bea González, espainiar padel-jokalaria.
 2003 – Metrika, rap-abeslaria.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1468 – Nikolas Etxabarri, Iruñeko apezpikua.
 1470 – Gaston I.a, Vianako Printzea.
 1578 – Jean-Robert Sossiondo, lapurtar elizgizona, Baionako apezpikua izandakoa.
 1795 – Maria Rita Barrenetxea, bilbotar aristokrata eta idazlea, Madrilen (j. 1750).
 1887 – Rafael Etxague, euskal herritar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1815).
 1929 – Robustiano Ortuzar, euskal idazlea (j. 1883).
 1945 – Pete Agerreberri, zuberoar meatzaria, Heriotza ibarrean urrea aurkitu zuen aitzindarietakoa, Kalifornian (j. 1874).
 1971 – Klaudio Sagartzazu, euskal olerkigilea (j. 1895).
 1990 – Jose Maria Makua, bizkaitar politikaria (j. 1922).
 2005 – Basilio Pujana, bizkaitar bertsolari eta idazlea (j. 1913).

 Mundua 
 955 – Eadred, Ingalaterrako erregea (j. 923).
 1457 – Ladislao Hil ostekoa, Austriako dukea eta Hungaria, Kroazia eta Bohemiako erregea (j. 1440).
 1612 – Elizabeth Jane Weston, ingeles-txekiar olerkaria (j. 1582).
 1642 – Walatta Petros, Etiopiako Tewahedo Eliza Ortodoxoko emakumezko santua (j. c. 1592).
 1682 – Claude Gellée, Le Lorrain, frantziar margolaria (j. ).
 1814 – Elbridge Gerry, AEBetako 5. presidenteordea (j. 1744).
 1833 – Jean-Baptiste Jourdan, frantziar mariskala (j. 1762).
 1840 – Louis de Bonald, frantziar filosofo eta politikari kontraiuraultzailea (j. 754).
 1855 – Louis-Mathieu Molé, Frantziako 18. lehen ministroa (j. 1781).
 1856 – Manuela Sáenz, Simon Bolivarren bikotekidea, Hego Amerikaren askatzaileetako bat (j. 1797).
 1864 – Friedrich Georg Wilhelm von Struve, alemaniar astronomoa (j. 1793).
 1866 – Paul Gavarni, frantziar karikaturagile eta ilustratzailea (j. 1804).
 1872 – John Bowring, ingeles politikari, ekonomilari, hizkuntzalari, itzultzaile, hispanista, idazle eta bidaiaria, Hong Kongeko laugarren gobernadorea (j. 1792).
 1890 – Gilen III.a Herbehereetakoa, Herbehereetako errege eta Luxenburgoko duke-handia (j. 1817).
 1902 – Walter Reed, estatubatuar kirurgialaria, patologoa eta bakteriologoa (j. 1851).
 1916 – Charles Booth, britainiar gizarte-ikertzailea, positibista eta erreformatzailea (j. 1840).
 1919 – Henry Gantt, estatubatuar ingeniari eta kudeaketa aditua (j. 1861).
 1927 – Stanislaw Przybyszewski, poloniar idazlea (j. 1868).
 1934 – Giovanni Brunero, italiar txirrindularia (j. 1895).
 1937 –
 Jagadish Chandra Bose, bengalar botaniko eta fisikaria (j. 1858).
 George Albert Boulenger, belgo-britainiar zoologoa (j. 1858).
 1938 – Erik Werenskiold, norvegiar margolari eta ilustratzailea (j. 1855).
 1941 – Carola Lorenzini, argentinar hegazkinlari eta kirolaria, aireko istripuan (j. 1899).
 1946 – Arthur Dove, estatubatuar margolaria  (j. 1880).
 1965 –
 Frank Debenham, esploratzaile polarra, geografia irakaslea eta Scott Polar Research Instituteko lehen zuzendaria (j. 1883).
 Elixabete Bavariakoa, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1876).
 1966 – Sean Thomas O´Kelly, Irlandako presidentea (j. 1882).
 1970 – Yusof Ishak, Singapurreko lehendabiziko presidentea (j. 1910).
 1973 – 
 José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (j. 1926).
 Constance Talmadge, estatubbatar aktorea (j. 1898)
 1974 –
 Aklilu Habte-Wold, Etiopiako lehen ministroa (j. 1912).
 Aman Andom, Etiopiako estatuburua (j. 1924).
 Endelkachew Makonnen, Etiopiako lehen ministroa (j. 1927).
 Cornelius Ryan, irlandar kazetari eta idazlea (j. 1920).
 1976 – André Malraux, frantziar idazle eta politikaria (j. 1901).
 1979 – Merle Oberon, indo-britainiar aktorea (j. 1911).
 1989 –
 Martin Glaessner, txekiar geologo eta paleontologoa, Kanbriarraurreko fosilekin egindako lanarengatik ezaguna (j. 1906).
 Sidney Janis, estatubatuar arte-bildumagilea (j. 1896).
 Armand Salacrou, frantziar antzerkigilea (j. 1899).
 1990 – Roald Dahl, eleberri eta ipuin laburren galestar idazlea (j. 1916).
 1991- Klaus Kinski, alemaniar aktorea (j. 1926).
 1992 – Roy Acuff, estatubatuar abeslari, biolin-jotzaile eta abesti-idazlea (j. 1903).
 1994 – Félix Rotaeta, espainiar aktorea (j. 1942).
 1995 – Louis Malle, frantziar zinemagilea (j. 1932).
 1999 – Phoebe Snetsinger, estatubatuar ornitologoa (j. 1931)
 2002 –
 Angel Martín Municio, espainiar zientzialaria (j. 1923).
 Roberto Matta, txiletar margolaria, bere herrialdeko artistarik ospetsuenetarikoa (j. 1911).
 2006 –
 Philippe Noiret, frantziar aktorea (j. 1930).
 Anita O'Day, estatubatuar jazz-abeslaria, jazzaren emakumezko ahots garrantzitsuenetakoa (j. 1919).
 2007 –
 Francesc Candel, valentziar idazle eta kazetaria (j. 1925).
 Ichiji Otani, japoniar futbolaria (j. 1912).
 2010 –
 Pavel Lednyov, sobietar atleta (j. 1943).
 Ingrid Pitt, poloniar-britainiar aktore eta idazlea (j. 1937).
 2012 –
 José Luis Borau, espainiar zinema zuzendari, ekoizle, aktore eta gidoigilea (j. 1929).
 Larry Hagman, estatubatuar aktorea (j. 1931).
 2015 –
 Douglass North, estatubatuar ekonomialaria, 1993ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1920).
 Otto Schaden, estatubatuar egiptologoa (j. 1937).
 2016 – Rita Barberá, Valentziako alkatea (j. 1948).
 2018 –
 Mariano Bellver, bizkaitar jatorriko andaluziar arte-bildumagilea (j. 1926).
 Nicolas Roeg, ingeles zinema zuzendaria eta argazkilaria (j. 1928).
 2019 – Asunción Balaguer, kataluniar aktorea  (j. 1925).
 2020 – Sidi Mohamed Ould Cheikh Abdallahi, Mauritaniako 7. presidentea (j. 1938).
 2021 –
 Chun Doo-hwan, Hego Koreako presidentea (j. 1931).
 James Fitz-Allen Mitchell, Saint Vincent eta Grenadinetako lehen ministroa (j. 1931).
 Riuler de Oliveira Faustino, brasildar futbolaria (j. 1998).
 2022 –
 António da Cunha Telles, portugaldar zinemagilea eta ekoizlea (j. 1935).
 Sandra Guida, argentinar aktorea, abeslaria eta dantzari profesionala (j. 1962).
 Jorge Medina Barra, afro-boliviar herriaren eskubideen aldeko aktibista (j. 1968).
 2025 – Udo Kier, alemaniar zinema eta telebistako aktorea (j. 1944).
 Conchi García Alonso, kantabriar pandero-jotzailea (j. 1969)

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Josu, Josune, Iosu, Iosune, Joxune eta Jesus.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Azaroaren 22 | Urteko egutegi | Azaroaren 24
Kategoria:Urteko egunak