Montori

Montori ([montoʁ̞i]) edo BerorizeEuskaltzaindia: 92. araua: Zuberoako herri izendegia. Izendegi horretan, Montori ageri da izen nagusitzat. ([beʁ̞oʁ̞i̻]e) Zuberoako ekialdeko udalerri bat da, Basabürüko Ibarrezkerrekoa, Bearnorekiko mugan kokatua. Euskararekin batera tokiko hizkuntza den okzitanieraz  da, eta ofizialki frantsesez .

Protestantismoak historikoki herrian izan duen eraginagatik «higanautak» ezizena ezarri zitzaien Berorizeko herritarrei.«Ziberoko herrien epixtola», Herria, 2063. zenbakia, 1990.

 Izena 
Herriaren izen zaharra Berorize da. Ipar Euskal Herriko toponimia nagusia aztertu duen Jean-Baptiste Orpustan adituaren ustez, baliteke jatorria belar hitzean edo beltz-haritz konposatuan izatea, eta Donamartiri herriaren izen zaharrarenari (Sant Martin de Beloriz) lotua da.Jean-Baptiste Orpustan: Toponymie basque, Presses Universitaires de Bordeaux, 1991; 87. eta 156.or.

Erdi Aroan burgu berria sortu zutenean Montory (1323) edo Montori (1337, 1383Contrats de Luntz, Biarnoko Luntz notarioak XIV. mendean idatzitako testuak.) izena jarri zitzaion, orduan Zuberoan ofiziala zen okzitanieran. Orpustanen arabera toponimo honetan elementu erromaniko eztabaidaezina (mont) eta euskarazko balizko elementua ((h)iri, "jaun baten domeinua" zentzuan) leudeke. "Larrori" (eta akaso "Orhi") bezalakoekin lotzen du eta "mendiaren domeinua" esan nahiko luke.Orpustanen aipatu lana, 155-156.or. Geroago Montoury (1563Aveux de Languedoc, Archives de l'Empire, 45.or.) edota Notre-Dame de Montory (1654Oloroe-Donamariako elizbarrutiko XVII. mendeko idazkiak.) formak ere dokumentatzen dira.

Oinarri zientifiko sendorik gabeko beste etimologia batzuk ere eman dira: 1881eko iturri batek Montori hitza latinezko promontorium hitzetik eratorria zelako hipotesia argitaratu zuen,Anberesko sozietate geografikoaren buletina, 1881. eta Lemoine doktoreak mont gaskoi hitza eta horreum latinezkoa ("etxalde" zentzuan) aipatzen ditu osagaitzat.Lemoine, J: Toponymie du Pays Basque et des Pays de l'Adour.

 Okzitanieratik 
Montòri okzitanieratik euskarara mailegatutako toponimoa dela ikusteko, Montaury frantsesezko grafiaren mozorropean hizkuntza honekin zerikusia duten beste leku batzuetan ere ageri den toponimoa dela esan behar da:
 Gaskoi eragina garrantzi handikoa den Angelu (Lapurdi) udalerrian, leku izen historiko bat Montaury da; gaur egun Paue eta Aturriko Herrialdeetako Unibertsitateko campus bat bertan kokatua da.UPPAren webgunea.
 Nimesen (Okzitania) izen bereko auzoa dagoAuzoaren kokapena.

Okzitanieraren eraginaren beste zantzu bat Euskaltzaindiak ontzat hartu ez zituen herriaren izenaren Muntori aldaera, erabilera zabala izan duena,Muntori, Etxahun Barkoxeren bertsoetan.Udalbideren webgunean. eta Jentilizioa dira. Lehenaz esan behar da Montòri okzitanieraz horrelaxe ahoskatzen dela, /mun'tori/, o atonoak /u/ ahoskera izaten duelako. Jentilizioaz araututako montoriar eta beroriztar formekin batera euskaraz montoriesMontories Sü Aziaren webgunean. eta muntoriesMuntories Euskaltzaindiak berak proposatuta; ikus 1057.or. ere erabili direla aipatu behar da, okzitanieratik mailegatu diren bokales, baiones, arrokiages...bezalakoak direnak.

 Geografia 
 Topografia 
Herri barnea udalerriaren erdialdean dago, 267 mtan. Bere inguruetan, ordea, mendi ikusgarri batzuk daude. Inportanteenak hauexek dira:Izenak Euskaltzaindiaren Euskal Herriko mendi-izenak lanean erabilitakoak dira; ikus 34.or.
 Hargibele (795 m): Bearnorekiko mugan, gune babestua da, eta eskalada eskola bat du.Annuaire des falaises. Zonaldeko ikur bat da eta Arguibelle aldaera frantximantean Berorizeko (hirugarren adinaMontory.chez.com.) eta Landako (musika taldeaAgor en Bearn CDa Agorilaren webgunean.) elkarte banari izena eman die.
 Beguze (767 m): tontorra Liginaga-Astüerekin konpartitua eta mendia Hauzerekin ere bai. Mendi magalean baziren burdin meategi batzuk, XVI. mendean hasi eta geroago 1815etik 1868ra bitartean ustiatuak.Les mines de fer.
 Erretzü (700 m): iparraldean Atharratze-Sorholüzerekiko mugan. 1670eko Louis de Froidourren testigantzen arabera lur komunalak izateari utzi ostean lehen erregearena eta gero estatuarena zen basoa zegoen. 1832an prefekturak esku pribatuetan utzi zuen enkante baten bidez, eta esku pribatuetan dirau gaur egun ere.

Hiru mendi nagusi horien inguruetan ibilbideak daude; Xynthia ekaitzak kalteak sortu zituen, bereziki Beguzekoan.Ibilbideak udalaren webgunean. Metro batengatik (796 m baitu) udalerriko punturik gorena hegoaldeko muturrean dago, Edre menditik hurbil eta beste behin Landarekiko mugan.

Udalerriko iparraldean Erretzütik ekialdera dauden muinoen artean Zehebiagako hegia (480 m) dago, Barkoxerekiko muga markatzen duena.Zehebiagako hegia Ibarrettoaren mugaldean, Allande Sokarros, Berria.

eskuinera|thumb|300px|Hargibele mendia.

 Hidrografia 
Udalerria zeharkatzen duten erreka guztiek Oloroeko uhaitzean amaitzen dute baina ibaiadar desberdin batzuen bidez:
 iparraldean Joosera doazen Urgarai (fr. Ourgaray) eta BètlòcMiquèu Grosclaude: Dictionnaire étymologique des noms de famille gascons, Radio País, 1992, Paue. Ikus 54.or. (fr. Belloc) errekak daude.
 Zuberoako ardatza den Ühaitzara doazenak dira nagusi:
 Etxeberri errekastoa zuzen doa Atharratzera.
 udalerriko hegoaldean Batasse deiturikoa jaio, herri barnetik pasatu eta gero Mehexe ibaiadarrarekin bat egin eta mendebalderantz jotzen du; Aphanize sortzen laguntzen dute, dagoeneko Astüeko lurretan.
 ekialdean Larrigau eta bere ibaiadarra den Lacòsta (fr. Lacoste) Landarantz doaz, eta Vert ibaian amaitzen dute beren ibilbidea.Berorizeko fitxa Sandre webgune ofizialean.

 Udalerri mugakideak 
Norabide gehienetan Zuberoako udalerriak ditu auzokide:
 Barkoxe ipar-ekialdean
 Atharratze-Sorholüze ipar-mendebaldean
 Liginaga-Astüe mendebaldean
 Hauze hego-mendebaldean

 Sarraltzüne galdua 
Ekialdean eta hegoaldeko muturrean egun okzitaniarrak diren lurrak ditu mugakide, Bearnoko Baretoseko Landakoak hain zuzen ere. Hala ere, udalerri honetako mendebaldean dagoen Sarraltzüne, Sarraltzune edo Sarantzüne (oc. Eth Barlanés,Gasconha.com. fr. Barlanès) ibarra zuberotarra -eta euskalduna- izan zenTxomin Peillen, Agur Zuberoa, Biba Xiberua! Elkartea, Urretxu-Zumarraga, 2001; ikus 9-10.or. eta mendeetako gatazka bizi izan zen zeini zegokion erabakitzeko.Mugako zuberotarrak, Philippe Etxegorri, 2007; ikus 4.or..

 Auzoak 
Herri barneaz gain biztanleria bost auzo sakabanatutan banatua da (hiruk, mendi nagusien izen bana dute):Les hameaux Herriko etxearen webgunean.
 Beguze.
 Erretzü.
 Haut de la Côte: ipar-ekialdean.
 Hargibele.
 Gastu edo Gastou: hegoaldean.

 Garraiobideak 
Errepide nagusia departamendu mailako RD-918 da; Atharratze-Sorholüzerekin (mendebalderantz) eta Biarnorekin (ekialderantz] lotzen du. RD 59 herri barnean hasi eta iparralderantz jotzen du, Barkoxerantz eta RD 759 hegoalderantz doan azken horren segida da, Hauzerekiko lotura egiteko; Hauze-Montori errege bide historikoaren ordezko berriagoa da. Errepidez Oloroe-Atharratze-Maule autobusa herritik pasatzen da.

Paue-Oloroe-Maule (POM) tranbiak geltokia izan zuen udalerri honetan baina 1901etik 1931ra baino ez zuen zerbitzua eskaini; Landa-Atharratze zatia 19054ean zabaldu zen eta hasieran Montori zen geltokirik gabe geratzen zen herri bakarra, herri barnetik urrun pasatzen baitzen. Geltokiaren eraikina orain pribatua da.Le tram.

 Historia 
Beti Zuberoari lotua, 1086an Guy-Geoffroy Gaskoiniako dukeak herrialde honen gainean zituen eskubideak Zentulo V.a Biarnokoari pasatu zizkion; Gilen Erramun Zuberoako 3. bizkondeak kontran egin arren Zentulo V.ak herrialdea inbaditu eta Montoriri Oloroeko forua (okzitanieraz for d'Auloron) eman zion, eta errege-burgu berria (horregatik herriaren izen berria, Berorize zaharraren ondoan) sortu zuela esan ohi da; hala ere, datu hau historia eta kondairaren artekoa da.Jean-Baptiste Orpustan: Toponymie basque, Presses Universitaires de Bordeaux, 1991; 155.or.

 Zuberoa ingelesa 
1307an Zuberoa ingelesen menpean geratu zen. Zenbait errege epaitegi antolatu zituzten, errege burguak ziren Barkoxe, Hauze, Atharratze (orduan "Iriberri" edo Vilanava) eta Montorin; jurat izenekoek kudeatutako administrazio berezia zuten, Maule errege-hiriak bezala.Le Censier gothique de la Soule. Ehun Urteko Gerraren inguruko aldietan Montoriri buruzko datu batzuk jasotzen dira:
 1323an Foulque Lestrange Guienako seneskalak Ingalaterrako erregearen izenean Atharratzekoaren moduko pribilegio karta bat eman zion.
 1337an Eduardo III.a Ingalaterrakoak Zuberoako etxeetako errolda eta bakoitzari dagozkion zergen kontakizuna egin zuen Censier Gothique de Soule izenaz ezagutzen den okzitanieraz idatzitako dokumentuan. Berorizen euskal eta bearnoar auzokideak zituzten 78 etxe zeuden; etxe horien izenetatik 70 bat gaur egun arte gorde dira.
 1474an Montori, Hauze eta Athereik baroierri bat sortu zuten, Lüküzeko jaunaren kontra ari zen Roger Agramondarren buruaren menpean zegoena. Berorizek bere "etxe noblea" zuen, okzitanieraz "jauregi" esanahia duen Sala (fr Salle) izena zeramana.

eskuinera|thumb|300px|Montoriko eliza.
 Erlijio Gerrak 
Erlijio Gerren garaiak oso gogorrak izan ziren eskualdean. 1564rako herrian protestanteak ziren nagusi, G. Etxart herriko auzokidea zen artzaina eta 1568aren inguruan eliz katolikoa tenplu protestante bilakatu zen Montorin; katoliko zuberotarrak Nafarroa Beherera joan ziren hango erlijiokideekin batera Joana III.a Albretekoa erregin protestantearen kontra borrokatzera baina porrot militarra izan zutenez Zuberoara itzuli eta mendekua hartzeko Agramondarren menpeko Montori erasotu eta arpilatu egin zuten. Biztanle askok Biarnora ihes egin behar izan zuten eta erlijioa aldatu nahi izan ez zuen jurat bat hil zuten.

XVII. mendearen hasieran oraindik geratzen ziren protestante batzuk herrian Iruri, Zalgize, Maule eta Montorin; herri honetan tenpluari ere eusten zioten.

1638an Jean-Armand du Peyrer Iruriko kondeak Montori, Hauze, Atherei, Liginaga eta Astüek osatutako baroierria Agramondeko dukerriari erosi zion. 1661ean, Matalas apaizaren matxinadan, Mithikileko apaiza Montorira joan zen; kanpoko boterearen kontra eta Zuberoaren askatasunaren aldeko borrokan aritzeaz gain katolikoen alde eta protestanteen aurka ere ari zen, aliantzen jokoaren arabera. 3000 lagunekin herrian sartu eta 15 familiabururen kontrako neurri errepresiboak hartu zituen katoliko bihurrarazteko. Matxinadak porrot egin eta gero 1663an Estatu-Kontseiluaren agindu batek Iruriko kondeari arestian aipatu bost herrien gaineko kontrola mantentzeaz gain Atharratze, Onizegaina, Aloze, Ozaze, Ziboze,Etxebarre, Lexantzü eta Ligi ere eman zizkion.Histoire de Montory. Montorin ezagutzen den azken artzain protestantea P. d'Assimont (1679an) da.Historique Vivons notre Village - Montory elkartearen webgunean.

 Mundu Gerrak 
Lehen Mundu Gerran Montoriko 48 herritar hil zirenListe des soldats de Montory morts pour la France. eta beste 8 zaurituta itzuli ziren herrira (1911n udalerriak 830 biztanle zituen).

Bigarren Mundu Gerran zazpi montoriarrek, Indotxinako Gerran hiruk eta Aljeriako Independentziaren Gerran beste batek bizitza galdu zuten.Guerre de 1939 - 1945 et Indochine.

Nazien okupazioaren kontra aritzeko Zuberoan hiru talde armatu nagusi ibili ziren, armada sekretua edo maki izenarekin.Txomin Peillen, Zuberoaren Askapena. 1944ko abuztuaren 22an erresistentziako buruetakoa zen Julio López aragoitarra Berorize eta Landaren arteko mugatik oso hurbil hil egin zuten. Bertan oroitarria jarri zutenJulio Lópezen oroitarria. eta Jean Louis Davantek eginiko Xiberoko Makia pastoralean (2001ean Sohütak taularatua) López pertsonaia inportanteetakoa zen, 22. jelkaldiak Montoriko güdüka; Julio Lopez-ena izena zeraman eta Davantentzat elkartasunaren ikurra zen.Xiberoko Makia Herri Musikaren Txokoan.Pastoralaren testua EITBn. López hil zuten zonaldea oso egokia zen mugalarien lanerako; iheslariak Haut de la Côte auzoan (udalerriaren ipar-ekialdean) edo Barkoxeko mugan (Gaztelondo auzoan) hartu eta sarritan aldatzen zituzten bideetatik Hauze edota Urdatxeraino laguntzen zituzten; mugalarietako bat desagertu egin zen, inork ez daki zer gertatu zen harekin, eta haren emaztea Ravensbrück kontzentrazio-esparrura eraman zuten. Handik bizirik baina oso ahul itzuli zen. Oro har 27 izan ziren Alemania, Polonia eta Austriara preso eraman zituzten beroriztarrak; zortzi STO (Service du travail obligatoire, "Derrigorrezko lanaren zerbitzua") naziek antolatu zuten sisteman sarrarazi zituzten (eta beraz, Alemaniara behartuta gerrarekin zerikusia zuten lanetan aritzeko eraman) eta beste bik Pirinioak zeharkatu eta alde egin zuten.

1940ko azaroan Bréhain herritik (Mosela departamendua, Lorrena) berrogei erbesteratu heldu ziren Montorira; batzuk herrikoen etxeetan bizi izan ziren eta familiei etxeko zein nekazaritzako lanetan laguntzen ibili zitzaizkien; beste batzuk beraientzat prestatu ziren herri barneko etxe batzuetan egon ziren.Le Monument aux Morts.

 Lurrikara eta Beihl kontsula 
1967ko abuztuaren 13an "Eretako lurrikara" izenarekin ezagutu zena gertatu zen, Baretoseko herri horretan epizentroa izan zuelako; Montorin ere kalteak izugarriak izan ziren, etxeen %60a inguru suntsitu zituelako; Richter eskalako 6,5 magnitudekoa izan zen. Etxea galdu zutenentzat "lau milioiko etxeak" deitu zirenak eraiki zituzten.Le séisme de 1967.

Berorize Burgosko Prozesuarekin zerikusia duen gertaera oso bitxi baten kokalekua izan zen. Epaiketa hasi baino bi egun lehenago ETAk (Juan Jose Etxabe eta Txikiaren taldeak) Eugen Beihl, Alemaniako Errepublika Federalak Donostian zuen kontsularen bahiketa prestatu zuen. Herri zuberotar honetako apaizetxean zeukaten gordeta; ihes egitea lortu zuen gau batean eta herriko taberna batera sartu zen Alemaniako kontsula zela eta elizaren ondoko etxe batetik ihes egin zuela esaten. Han zeuden herritarrek zer egin eta berriro apaizetxera eraman zuten. Egun batzuk geroago, Eguberrian, ETAk Wiesbadenen (Hessen, Alemania) askatu zuen.Allande Sokarros Berrian.Mugalaris: memoria del Bidasoa, Anjel Rekalde. Roger Idiartek Basabürüan Montori izena duen kanta egin zuen, azkaindarrak egin zituenen artean ezagunenetakoa,Jean Louis Davantek eginiko biografia; ikus 3.or. gertaera hari eskainia.Basabürüan Montori, Han-hemenka kantari, 45.or.

 Ekonomia 
Laborantza eta abeltzaintza dira nagusi: ardiak esnekietarako eta behiak (Akitaniako blonda) haragirako.

Herri honetan ia galdu den aktibitate bat udako "bortüetako etxalde" edo cujalar (okzitanieraz; fr. cayolar), mendietako etxaldeak alegia. XX. mendearen hasiera arte ugariak ziren, batez ere Montori-Sarraltzüne muga aldean eta udalerriaren hegoaldean: Maillordoki, Bagoule, Bitola, Légassègue, Ordabürü, Chuste, Aizuburia, Couylarou, Aiguntze eta Izarbe. Gaur egun denak oso egoera txarrean daude. Beste aldetik, zenbait artzainek oraindik badituzte (lehengo garaietan baino askoz gutxiago badira ere) txotx izeneko zatiak Santa Grazi eta Basabürüko beste herri gorenetako etxaldeetan; beste batzuek bere ardiak Aspe eta Aussau Biarnoko ibarretara bidaltzen dituzte, hango artzainek zaindu ditzaten.Les bordes et cayolars.

Udalerrian nekazaritza eta abeltzaintzara emandako 2500 hektareetatik 680 bat komunalak dira, 1800 bat pribatuak, eta beste 20 bat (Hauze eta Santa Graziko lurretako mugan dagoen Barlamont izeneko eremua) Montorik, Barkoxek eta Landak partekatuak.L'agriculture.

Gazta egiteko Les Fermiers Basco Béarnais kooperatibak dituen hiru lantegitatik bat Montorin dago.Herriko Etxearen webgunea. Ahuntzak dituzten bi artzain daude; lehena arestian aipatutako kooperatibarekin ari da eta bigarrenak, Patrap etxaldekoak, bere gaztak Les chèvres de Gastou izendapenarekin saltzen ditu.

Bi enpresa txiki daude, lurretik zein animaliengandik ateratako ekoizpenak egiteko: ahatekien Les confits d'Arguibelle Arainti etxaldeanLes confits d'Arguibelle. eta barazki biologikoak saltzen dituena.

Beste garai batzuetan, herri honetako ekonomiarako garrantzia izan duten elementuen artean baziren harrobiak, artilea, lihoa, eztia, gaztainak edota esku-langile mota batzuk.Ikus Montory autrefois Herriko Etxearen webgunean.

 Baso komunala 
Herriak baso komunalak ere baditu (583 ha); udalerriko iparraldean (Casterar, Malaxandi, Latalhada, Bigné) eta hegoaldean (Le Bouch, Gastou, Huncharie) dauden esparruez gain egun Landarenak diren lurretan daude handienak, Santa Graziko mugetaraino heltzen baitira: Edre, Seguro, Liziaga, Légacègue, Maillordoki, Ordaburu, Chuste, Bagoule, Bitola, Couylarou, las Bartas, Isiburia, Aiguntze, Lakurde eta 1542 m dituen Arbuti mendikoa.La fôret communale.

 Turismoa 
Hotel bat (Auberge de l'Étable) eta lau landetxe.Aktibitate ekonomikoak Herriko etxearen webgunean. Etxe berriak eraikitzen ziren bitartean 1967ko lurrikaran etxea galdu zutenentzat egin ziren txalet prefabrikatuetan (Histouye izeneko tokian) gaur egun Les Chalets de Soule oporlekua dagoLes Chalets de Soule

 Demografia 
1377ko Censier gothique de la Soule dokumentuan Montorin dagoeneko 76 Ostau ("etxe" okzitanieraz) zeudela aipatzen du.

Maule-Lextarren notarioa zen Pierre Casaliveteryren Journal liburuan 1460-1481 urteetarako 11 su kontatzen ditu eta 1540-1548 aldian 125, beraz hazkunde demografiko handia izan zen.Journal de Pierris Casalivetery, Jean Jaurgainek Archives historiques de la Gascogne izenekoetan (1909) transkribatu eta argitaratutakoak eta Manex Goihenetxek Histoire générale du Pays basque sortaren 3. liburukiko (Elkarlanean, 2001, ) 24.orrialdean jasoa.

XIX. mendean 1.200 biztanle izatera iritsi zen, baina ordutik etengabeko gainbehera izan zuen populazioak bi mendez. XXI. mendearen hasieran 300 pertsona baizik ez ziren bizi Montorin.

 Politika 
eskuinera|thumb|300px|Herriko Etxea.
 Auzapez zerrenda 
 Agintaldia  Auzapeza  Alderdia  Lanbidea1800-1821Pierre Lhande1821-1826Pierre Dastugue1826-1835Casamajou1835-1840Mathieu Goiti1840-1843Jean-Pierre Casamajor1843-1848Félix Jauregiber1848-1852Salenave1852-1855Jean-Pierre Casamajor1855-1865Pierre Lhande1865-1870Pierre Casabonne1870-1874Cabana-SalenaveCasabonne auzapezaren dimisioagatik.1874-1881Pierre Cabana1881-1884Jean-Pierre Capdevielle1884-1892Dominique Althabe1892-1900Jean-Pierre Capdevielle1900-1904Dominique Althabe1904-1908Dominique Gorge1908-1929Pierre Bizkubi1929-1935Édouard Pontaut1935-1941Pierre Honthaas1941-1944Delegazio berezia1941eko ekainetik 1944ko irailera Vichyko gobernuaren prefetak izendatutako delegazioak udalbatza ordezkatu zuen; kideak Jean Bizkubi, Jean Souleguieu eta Louis Althabe izan ziren. 1944an aurreko auzapezak kargua berreskuratu zuen.1944-1945Pierre Honthaas1945-1953Pierre Capdevielle1953-Pierre HonthaasOrain arteko auzapezen zerrenda Herriko Etxearen webgunetik aterata.1983-2001Pierre Bozom2001-2008Roger Lapeyrade2008-2014Roger Lapeyrade2014-2020Roger Lapeyrade

 Herri elkargoak 
 Zuberoako Herri Elkargoaren barruan dago.

 Kultura 
Aspaldikoa da (1913ko Les trois empereurs, campagne d'AusterlitzPastoralak Xiberoan Sü Aziaren webgunean.) herri horrek taularatu duen azken pastorala eta gainera frantsesez izan zen; Napoleon Bonaparteri eskainia, aurreko batean ere (1896ko Bonaparte, deuxième campagne d'Italie (1900)) pertsonaia bera protagonista zen beste bat taularatu zen.Jean Haritxelhar: Frantziako historia pastoraletan, Antso Jakituna Fundazioa, 2008. ikus 19.or.

Azken urteetan maskaradak bisitatzen dituen herrien zerrendan ez da egoten, euskarak Berorizen bizi duen egoera kaskarraren seinale.Maskaradak aipatu webgunean.

Kantuaz den bezainbatean, elizako abesbatzaz gain, Landako Arguibelle bearnotar taldean eta Errejentak nahiz Xiberoko Kantariak zuberotar taldeetan badira beroriztar batzuk. Euskal dantzetan aritzen denik ere bada; orain herrian talde osorik ez da, baina 1960ko hamarkada arte ospe handiko taldeak izan ziren.Dantzari taldeak.

Grang'Expo izeneko aretoan erakusketak antolatzen dira: Zuberoako eskolei buruz,Vallée de soule, ikus 16.or. herrialdeko herri-medikuntzaz...Soule-Xiberoa.

 Hizkuntzak 
Montoriko egoera linguistikoa berezia da; Aturri aldeko zenbait herriren moduan xarnegua da, hots, euskaldunak eta gaskoiak nahasten diren lekua. Zuberoan bada okzitaniera tokiko hizkuntza nagusia den herririk, Pettarrean (Ozaraine-Erribareita, Jeztaze) baina Montoriko egoera bestelakoa da: joera bat nabari den arren (mendebalde, iparralde eta hegoaldean euskaldunak, ekialdean eta ipar-ekialdean gaskoiak), zaila da muga linguistiko argirik marraztea.Euskararen mugimenduak Biarnoko mugan mapa, Philippe Etxegorriren Mugako zuberotarrak lanean, 2007; 5.or.Okzitaniera Euskal Herrian Allartean blogean. XX. mendearen erdialdea arte baziren familia euskaldun hutsak, okzitanieradun hutsak eta bi hizkuntzetako kideek osatutakoak; frantsesa jakin gabe euskara-bearnera elebitasuna nahiko normala zen herri honetan.Les langues parlées Herriko etxearen webgunean. Azken belaunaldiekin, ordea, frantsesa erabat nagusitu da; euskara egoera ahul da, eta leku gehienetan bezala okzitanieraren familia barruko transmisioia ia erabat eten da. Erreferentzialtasun publikoari dagokionez bederen, euskarak indar handiagoa du, eta karrika nahiz auzo izen elebidunak (frantsesa/euskara) erakusten dituzten kartelak ipini dira;Kartel elebidun bat ikusgai. aldiz, beste herri batzuetan ez bezala, herriko jaietako programa jakinarazten duen kartela frantses hutsez ageri da, hala nola Herriko Etxearen webgunea.2010eko jaietako kartela.

Herri honetan egiten den euskal hizkera hegoaldeko zuberera da.Philippe Etxegorrik eginiko mapa.Montori Pedro Irizarren Morfología del verbo auxiliar suletino 2002ko lanean aztertzen diren herrietako bat da; ikus, besteak beste, 44.or. Egun euskara egoera kaskarrean badago ere, izugarrizko aberastasuna izan du; adibide bat aipatzearren, mendebaldeko haizea izendatzeko itxasaidia, ebi aizia, pekaizia, Baiuna haize, aizebeltza eta manex haize hitzak bildu dira.Gotzon Aurrekoetxea: Haizeen izendapenak ahozko hizkeran in Txillardegi. Lagun giroan, UEU, Bilbo, 2000; ikus 105.or.

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz iheslari batzuk herrian kokatu ziren; azken urteetan ingeles batzuk hara bizitzera joan dira, eta horrek Berorize bost hizkuntzatako herria bihurtu du.La population.

 Hiztegia eta toponimia 
Euskara-okzitaniera elkarbizitza historiko honek ondare linguistiko-kulturalean izugarrizko aberastasuna ekarri du eta herrian garatzen ziren jarduera tradizionalekin zerikusia duten hainbeste elementuk bi hizkuntzatako izenak dituzte: hiatzüna (eu) = arguèta (oc),Hiatzüna adibide gisa. txakostia (eu) = escalèta (oc),le bois aska (eu) = bassiot (oc),Le pèle-porc. eskua (eu) = plec (oc)...Plec edo eskua.

Toponimian ere, bi hizkuntzetan jatorria duten leku-izenak udalerri osoan zehar erabat barreiatuta daude. Adibideak:
 Euskaran jatorria duten toponimo batzuk:IGNko mapan grafia frantximantean ageri dira. Etxeberri, Rekalt, Baigorri, Elizalt, Sagaspe, Bordazarre, Goiti, Haltzondo, Urrutigoiti, Harzuri, Laxagaborda, Ibarrola, Pikabia...
 Jatorria okzitanieran duten toponimo batzuk:Lehen okzitaniera normalizatuko grafiak agertzen dira, Miquèu Grosclauderen Dictionnaire étymologique des noms de famille gascons lanean eta Gasconha.comen oinarrituta; parentesi artean IGNko frantsestutako grafia Salanava (Sallenave), Supervièla (Superville), Latalhada (Lataillade), Maisonava (Maysonnave), Carrèra (Carrère), Miranda (Mirande), Caishau (Cachau), Sent Martin (St-Marty), Palhet (Paillet)...

 Jaiak 
Herriko festak abuztuan izaten dira, 15ean zentratuta; 1945etik herrian jai batzorde indartsua egon izan da. Garai batean egun ia desagertu diren Zuberoako artzainen herri-kirolen (barra jaurtiketa, jauziak...) erakustaldiak bazeuden ere, 1947tik eta ia urtero "Landestar erako zezenketa" (okzitanieraz corruda landesa) antolatu izan da eta beraz 2007an 60. urteurrena ospatu zuten.Amusements, loisirs et fêtes. 1967ko abuztuaren 13an lurrikara gertatu zenean Montori jaietan zegoen.

Desagertu diren ospakizun edo tradizioen artean hauexek daude:
 Inauterietako Astearte Handian mozorrozteko tradizioa zegoen.
 Abuztuko jaien aurreko egunetan jai batzordeko gazteak auzorik auzo joaten ziren diru eske.
 1960ko hamarkada arte Haut de la Côte eta Erretzü auzoetakoek ehiza era bat praktikatzen zuten irailean, uso mota bat (Columba livia) hartzeko, horretarako propio egiten ziren iratzez eginiko txabolatxo batzuen laguntzaz.La chasse au biset.
 1940eko eta 1950eko hamarkadan zenbait kabalkada antolatu ziren.Les cavalcades.
 Ospakizun katoliko batzuk ere egiteari utzi zaio: erromesaldiak (Ospitalepera Done Bladi egunean abereentzako babesa eskatzeko, Maidalenara uztailaren 22an), prozesioak (auzoka Igokunde eguna baino lehen, Besta Berrin, Donibane...); Aste Santuan ere ospakizunak askoz ere oparoagoak izaten ziren.Les coutumes religieuses.

 Gastronomia 
Berorizeko sukaldaritza tradizionala eskualdeko ekoizpenetan oinarritutakoa da: garbura (batez ere Biarnoan prestatzen den barazki zopa), Zuberoako piperrada, uso, basurde edota ehiztatutako beste animaliekin eginikoak...Qualité de vie.

 Ekipamenduak 
 Administrazioa 
Herriko Etxea apaizetxe zaharrean dago. Postetxea ere bada.Le bureau de poste.

Osasun zerbitzuetarako beroriztarrek Atharratze edo Eretara joan behar dute.

 Hezkuntza 
Hezkuntza beroriztarren kezka historikoa izan da. 1789an, Frantziako Iraultzaren garaietan, zuberotarrak Maulen batzartu ziren beren eskaerak egiteko; Montorik herrialdeko hiriburuan kolegio bat eraikitzea eskatu zuen, gazteen hezkuntza hobetzeko. 1833an derrigorrezko hezkuntza ezarri zenetik udalerri bakoitzak gutxienez eskola bat mantentzeko beharra izan zuen; inspektore baten txostenaren arabera Atharratze-Sorholüzeko Kantonamenduan Atharratze-Sorholüzen bi maisu zeuden eta Berorizen ere bai. Orduan herriak 1300 biztanle zituen.

Gaur egun Zuberoako herri askotan eskolarik ez badago ere, Montorin bi gela dituen Lehen Mailako eskola publikoa dago; jantoki eta haurtzaindegi zerbitzua du. 2009-2010 ikasturtean 33 ikasle zituen; bi irakasle eta jantoki eta haurrak zaintzeko arduradun banak lan egiten zuten bertan.L'école. Ez dago eredu elebidunik; euskara ikasgai gisa eskaintzen da.Zuberoako Herri Elkargoaren webgunea.

 Kirola 
Eskolan dagoen plaza libreaz gain pilotaleku estalia dago, ezker pareta motakoa. Jai Batzordeak pala txapelketa bat antolatzen du eta petanka elkarte bat dago. Errugbi zelaia ere badu, ez ordea talderik.Loisirs. Herri barnean desagertu zen beste plaza libre bat egon zen.

Ehiza eta arrantza ere askok praktikatzen dute.

 Ondasun nabarmenak 
 Ondare zibila 
 Lurrikara baino lehen "Iturriko Plaza" zena erabat berriztatu behar izan zuten. Aurreko garaiko etxe bakarra geratu zen, Bigarren Mundu Gerran familia iheslari judu bat bizi izan zen lekua; familiak geroago bere esker ona adierazi zion Montoriri eta plaza beraiei eskainita dago, plaka bat ere ezarri zelarik.
 Udal ikuztegia ere zaharberrituta dago.
 Udal putzua, Casanavako iturria (gaskoi izena; ) izenaz ere ezaguna, orain ez da erabilgarria. Erreuma eta arnasketa aroazoak sendatzeko ezaugarriak zituen; 1910eko hamarkada arte Casanava etxea bainuetxe txiki bat izan zen eta bezeroak bere uretan bainatzera etortzen ziren. Lehen Mundu Gerraren ostean mediku bat bainuetxea berpizten saiatu zen baina arrazoi ekonomikoengatik ezin izan zuen. Iturrian herriko biztanleek 1960ko hamarkada arte edateko ura hartzen zuten.Ondare zibila.
 Udalerrian harrizko zubi batzuk daude: Ibarrola, Capchuberro, Lavath (fr Labat), Pintou.Ponts en pierre.
 Jatorriko familien etxaldeek bordak izaten zituzten; horietako batzuk etxe bihurtu ziren, batez ere familiako kideren bat Amerikatik itzultzen zenean non bizi eskaintzeko.

 Ondare erlijiosoa 
 Trantsizio estiloko (erromaniko eta gotikoaren artean) XII. mendeko eliza du herriak, Igokundeari dedikatua. XVIII. mendeko erretaula du. Antzinean, Donejakue Bidearen geralekua zen. Barnealdea 1967ko lurrikararen ostean erabat berriztatu behar izan zuten.
 Elizaren ondoan bi hilarri daude eta bide baten ertzean beste bi; azken hauek hilketa batzuk suertatu ziren lekuetan ezarri zituzten.Ondare erlijiosoa Herriko etxearen webgunean.

 Montoriar ospetsuak 
 Pierre Vissler antzerki munduko aktore, pailazo eta teknikaria Montorin bizi da.Vissler EKEren webgunean.
 Monique Kihl eta Mathieu Schmitt bikotekide eta margolariak ere han bizi dira.Schmitt Pqev.orgen.
 Cédric Maly nabarmendu daiteke musikarien artean; Xiberoko Kantariak eta beste talde batzuetako kidea da.Maly Pléyades Événements enpresaren webgunean.

 Kartografia 
 IGNren 1446 ET (Tardets-Sorholus.Arette) mapa, 1:25000 eskalakoa.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Landa (Okzitania)
 Beguze

 Kanpo estekak 

  Herriko Etxearen webgunea.
  Bortuko bizitza Montoriko euskaraz.
  Erakusketa hirueledun baten berri, Allande Sokarros, Berria, 2006ko abuztuaren 3a.
   Vivons notre village-Montory elkartea; bizitza kulturala eta ondarearen zaintza lanak garatzen ditu.
  Berorize Gaindegiaren Euskal Herriko ekonomiaren eta gizartearen atlasean.
  Argazki eta testu sorta webgune honetan.

Kategoria:Montori