Artazu

Artazu Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Lizarrako merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 27,3 kilometrora. Altuera 337 eta 566 metro artekoa da, eta 6,03 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Artazu Mañeruibarreko herri txiki bat da, Arga ibaiak inguratzen duena, eta handik hurbil dago, herria dagoen muinoa gaindituz. Gares eskualdeburutik eta Iruñea hiriburutik gertu dagoenez, herriak biztanle asko galdu ditu XX. mendearen hasieratik. Oraindik geratzen diren biztanleen artean, Garesen edo Iruñerrian egiten dute lan ia guztiek, erosketak eta bestelako beharrak ere bertan egiten baitituzte.

Bertako biztanleak artazuarrak dira.

 Izena 
Artazu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Artazu

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Artaçu (1007)
 Artazu (1027)
 Arthaz (1106)
 Artaz (1117)
 Artaçu (1196)
 Artaço (1246)
 Artaçu (1366)
 Artazu (1534)
 Artaçu (1591)
 Artazu (1802)
 Artazu (1926)
 Artazu (1990)

 Etimologia 
Mikel Belaskok dioenez, Artazu euskal jatorriko toponimoa da. Bere esanahia ia gardena da, arta hitzak ("arte" zuhaitz motaren konposizioan aldaera) eta -zu ugari atzizkiak osatzen baitute. Beraz, "arte ugari dituen lekua" edo "artadia" esan nahi du.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Artazuko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Artazuko banderak Artazuko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Artazu Mañeruibarreko herri bat da, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Herria Nafarroa erdialdean kokatzen da, Lizarrako merindadearen ekialdeko muturrean.

 Klima eta landaredia 
Artazuko klima, mediterraneo kontinentala da. Altueraren arabera aldakorrak dira, batez besteko tenperatura 12º eta 14º bitartekoa eta prezipitazioak 500 eta 800mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60 eta 100 inguru izaten dira.

Landaredia landaturiko pinudiak eta ibaien ertzetan dagoen landaredia baino ez da han. Udalerrian zeuden jatorrizko basoak ia erabat galdu dira gizakiaren eragina dela eta.

 Estazio meteorologikoa 
Artazun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Antzinako errege-jaurerriko hiribildua zen, eta haren prestazioak, Zurindain, Muzki eta Orendain herrietakokin batera, Antso VII.a Azkarra nafar erregeak eguneratu zituen 1196. urtean, urtean 350 soldata gehi beste 50 izango zirela zenbatuz. Tibalt I.a Nafarroakoak truketzat eman zuen 1234an Tota Errodrigitz, Errodrigo Abarkaren alaba eta Joan Bidaurreren emaztea, zeinak, aldi berean, herria eta Cortesko gaztelua eta Cortes herria laga zituen. Hala ere, jasota dago Tibalt erregeak berak, 1236an, Artazuren lepokoei eman ziela errege koroaz besterendu ezin zitezkeela, eta ezein abere-gizonik, ez mailegu-emailerik, haietan sar ez zitezen, erregeari bere bularra eta eskubideak ordainduz; eta baimena eman ziela mahastietan barrena zihoan lasterketa (bidea) aldatzeko, belardian barrena haien muturreraino eramanez.

Koroak 1280an bertze Joan Bidaurreren petxak konfiskatu zituen, hala nola: 304 sause Orendaingoekin, 8 koka ardoarekin, kasu honetan Sarriarekin, eta 22 kahitze garirekin, gurpilak edo errota ustiatzeagatik. Udalerriko lursailak Iratxeko monasterioa 1169an eta Jerusalemgo San Joan Ospitaleak 1227an eskuratu zituzten. Bertako eliza 1206an lotu zioten Iruñeko kabildoaren ganberako arkitanatoari.

XIX. mendearen hasiera arte bere justizia arruntaren bidez gobernatu zen arren, Artazuko bizilagunek aukeratua, Mañeruibarrekoa zen; gero, 1845ean, udalerri independente bihurtu zen. 1849an eskola bat zuen, urtean 2600 erreal zituena. 1920ko hamarkadan, eskolak bi ziren.

 Demografia 
 biztanle zituen Artazuk.184218571860187718871897190019101920193019401950196019701981199120012011202136846944342846046240339939237332527523413613294105122117

 Politika 
Artazuko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Girgillaoko, Ziraukiko eta Mañeruko udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Txaro Etxetxipia Senosiain da, Elibideko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Elibidea - - - - - - - 5 5 55Sakarandia - - - - - 5 5 - - - -Santa Cruz 2 - 5 5 5 - - - - - -Botxerico -5 - - - - - - - - -San Miguel 3 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu2537,88 11 Nafarroako Alderdi Sozialista1624,24 7 Navarra Suma1522,73 - Geroa Bai57,58 7 Izquierda-Ezkerra34,55  1 Ahal Dugu23,03 2+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna1423,73? Euskal Herria Bildu1423,73 ? Geroa Bai1220,34? Nafarroako Alderdi Sozialista915,25? Ahal Dugu46,78? Izquierda-Ezkerra23,39? Nafarroako Alderdi Popularra11,69? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia11,69? Equo11,69? Herritarrak - Herritarron Alderdia11,69 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

 HELBIDEA: Iparreko kalea, 2

 Egungo banaketa 
Artazuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Txaro Etxetxipia Senosiain da, Elibidea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:

 Marta Arguiñano Azcona (Elibidea)
 Ainara Galdeano Andueza (Elibidea)
 Arantxa Marcos Gil (Elibidea)
 Juanjo Larumbe Nagore (Elibidea)

 Alkateak 

Hauek izan dira Artazuko azken alkateak:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia?19791983San Miguel?19831987Botxerico?19871991Santa Cruz?19911995Santa Cruz ? 1995 1999 Santa Cruz?19992003Sakarandia Eva Bengoetxea Urra 2003 2007 SakarandiaEva Bengoetxea Urra20072011ElibideaJavier Albizu Sanz20112015ElibideaJavier Albizu Sanz20152019ElibideaIñaki Arguiñano Azcona20192023ElibideaTxaro Etxetxipia Senosiain2023jarduneanElibidea

 Kultura 
 Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artazu sailkatu zituen hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Artazu ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Oltzako hizkeran. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Mañeruibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Artazu eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %8,74k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 8,33k eta 2018n % 12,10k.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

 Jaiak 
Artazuko herriko jaiak, abuztuaren 15etik hurbilen dagoen asteburuan ospatzen dira. Horrez gain, urtean zehar San Miguel irailaren 29an ospatzen da, eta Ardoaren eta Lurraren eguna irailaren 10ean ospatu izan da.

 Ondasun nabarmenak 

 San Migel eliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau eliza, XVIII. mendean zaharberritua.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Lizarrako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Artazuko Udalako webgune ofiziala