Abuztuaren 13

Abuztuaren 13a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita bostgarren eguna da, 226.a bisurteetan. 140 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1917 – Greba orokor iraultzailean posta-trena errailetatik irten zuten eta 5 hildako izan ziren.
 1967 – Ereta herritik gertu lurrikara gertatu zen. Ondorioak: hildako bat, ehundaka zauritu, 62 udalerri ukitu eta 2.283 eraikin hondaturik.
 1979 – ETAk Manuel Ferreira Simoes udal polizia erail zuen Portugaleten.
 2006 – Ezker abertzaleak manifestazioa antolatu zuen Donostian, epaitegiek manifestazioa legezkoa zela esan eta gero.

 Mundua 
 657 – Vitaliano Aita Santu aukeratu zuten.
 1860 – Nikolas Petrović-Njegoš Montenegroko printzea bihurtzen da Nikolas I.a Montenegrokoaren izenaren menpe
 1888 – UGT sindikatua sortu zen Bartzelonan, eta bere lehen kongresua egin zen.
 1905 – Norvegiak eta Suediak elkarrengandik banantzea erabaki zuten.
 1920 – Polonia eta Sobiet Batasunaren arteko gerra: Varsoviako Bataila hasi zen, Abuztuaren 25era arte iraun zuena. Armada gorria menderatua izan zen.
 1924 – Altxamendu militarra hasi zen Marokoko espainiarren eta frantziarren menpeko zonaldeetan.
 1937 – Shanghaiko Bataila hasi zen.
 1940 – Bigarren Mundu Gerra: Alemaniak britainiarren aurkako airetiko erasoa hasi zuen.
 1942 – Bigarren Mundu Gerra: tropa alemanek porrot handia jasan zuten El-Alamein-en.
 1960 – Afrika Erdiko Errepublika Frantziatik independizatu zen.
 1961 – Berlingo harresia eraikitzen hasi ziren.
 1975 – Ezkerren Nazioarteko Erakundea sortu zen Topeka-n (Kansas, AEB).
 1978 – Erakunde palestinarrak zeuden eraikin bateko atentatuan 175 lagunetik gora hil ziren.
 1987 – Ronald Reagan-ek Irangate eskandaluaren erantzukizuna bere gain hartu zuen.
 2006 – Mediterraneo itsasoaren ez-ohiko tenperatura igoerak, marmoka izurria eragin zuen Katalunia, Valentzia eta Murtziako hondartza askoren ixtea eraginez.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1967 – Bonnie and Clyde ("Bonnie eta Clyde") filma estreinatu zen, Arthur Pennek zuzendue eta Warren Beatty, Faye Dunaway, Michael J. Pollard, Gene Hackman eta Estelle Parsons aktoreek antzeztu zutelarik.
 1997 – The Full Monty filma estreinatu zen, Peter Cattaneok zuzendu eta Robert Carlyle, Mark Addy, William Snape, Steve Huison, Tom Wilkinson, Paul Barber eta Hugo Speer aktoreek antzeztu zutelarik.
 2009 – District 9 ("9 Barrutia") filma estreinatu zen, Neill Blomkampek zuzendu eta Sharlto Copley, Jason Cope eta Robert Hobbs aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 1993 – Donostian Anoetako estadioa inauguratu zen, Errealaren futbol zelaia.

 Mundua 
 2004 – XXVIII. Joko Olinpikoak hasi ziren Atenasen (Grezia).

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1679 – José Antonio Lacayo de Briones, nafar militarra, Nikaraguako gobernadore eta komandante orokorra.
 1821 – Lorenzo Arrieta Maskarua, bizkaitar politiko eta diputatu tradizionalista bizkaitarra (h. 1891).
 1840 – Aristides Artiñano, euskal herritar historialaria eta kazetaria (h. 1911).
 1883 – Rosa Oteiza, nafar emagina eta Nafarroako Foruen monumentuko irudiaren modeloa (h. 1970).
 1898 – Jean Borotra, euskal tenislaria, "Les Quatre Mousquetaires" taldeko kidea (h. 1994).
 1912 – Francisco Escudero, euskal musikagilea (h. 2002).
 1914 – Luis Mariano, euskal tenorra (h. 1970).
 1920 –
 Fernando Otazu, gipuzkoar abokatu eta politikaria (h. 1992).
 Iñigo Otazu, arabar abokatu eta politikaria (h. 1986).
 1925 – Agustín Cotorruelo, bizkaitar katedraduna eta politikaria (h. 1989).
 1926 – Joxe Arriaran, Arriaran II.a, euskal herritar pilotaria (h. 2015).
 1928 – Benito Ansola, bizkaitar apaiza eta zinemazalea.
 1933 –
 Bitxore Laka, bizkaitar misiolari eta artista (h. 2014).
 Ana Mari Marin, nafar margolaria eta emakume aitzindaria, Baztango erreferente soziala eta kulturala (h. 2020).
 1946 – Andoni Sarriegi, gipuzkoar idazlea, euskalaria, euskararen sustatzailea eta itzultzailea.
 1958 – Alfonso Mondelo, estatubatuar futbol-entrenatzailea, Barakaldon.
 1959 - Elena Fernandez, gipuzkoar igerilari eta igeriketako entrenatzaile eta monitorea (h. 2014).
 1970 – Carlos García García, bizkaitar futbolari ohia.
 1978 – Dionisio Galparsoro, gipuzkoar txirrindularia.
 1980 – Egoitz Jaio, bizkaitar futbolaria.
 1988 – Guillaume Rouet, lapurtar errugbilaria.
 1990 - Hugo Cabanas, bizkaitar futbolaria.
 1991 – Nekane Díez, bizkaitar futbolaria.
 1992 – Ander Barinaga-Rementeria, gipuzkoar aktorea eta ekoizlea.
 1993 – Aitor Ortega, bizkaitar futbolaria.
 1998 – Izaskun Etxaniz, bizkaitar arraunlaria.
 2003 – Ibai Sanz, bizkaitar futbolaria.

 Mundua 
 1311 – Alfontso XI.a Gaztelakoa, Gaztela eta Leongo erregea (h. 1350).
 1752 – Maria Karolina Austriakoa, Napoliko Erresumako erregina ezkontidea (h. 1814).
 1756 – James Gillray, ingeles karikaturagilea (h. 1815).
 1762 – Theroigne de Mericourt, Frantziako Iraultzan zeregin garrantzitsua izan zuen valoniar jatorriko politikari eta feminista (h. 1817).
 1792 – Adelaida Saxonia-Meiningenekoa, Erresuma Batuko erregina ezkontidea (h. 1849).
 1814 – Anders Jonas Ångström, suediar fisikari eta astronomoa (h. 1874).
 1818 – Lucy Stone, estatubatuar hizlari eta aktibista, unibertsitatean diploma bat lortzeko Massachusettsko lehen emakumea (h. 1895).
 1819 – George Gabriel Stokes, irlandar matematikaria eta fisikaria (h. 1903).
 1826 – Nedelia Petkova, bulgariar emakume hezitzailea, emakumeentzako hezkuntzan aitzindaria Bulgarian (h. 1894).
 1852 – Christian Krohg, norvegiar margolari, ilustratzaile, idazle eta kazetaria (h. 1925).
 1853 – Antonio Salandra, Italiako Lehen Ministroa (h. 1931).
 1856 – Anna Valuieva-Munt, errusiar haur literaturako idazlea eta irakaslea (h. 1902).
 1860 – Annie Oakley, Buffalo Billen ikuskizunean parte hartu zuen tiratzaile ospetsua (h. 1926).
 1863 – William Isaac Thomas, estatubatuar soziologoa (h. 1947).
 1866 – Giovanni Agnelli, Fiat etxearen sortzailea eta Italiako politikaria (h. 1945).
 1871 – Karl Liebknecht, alemaniar sozialista, Alemaniako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat (h. 1919).
 1872 – Richard Willstätter, alemaniar kimikaria, 1915eko Kimikako Nobel Saria (h. 1942).
 1873 – Khristian Rakovski, bulgariar iraultzailea (h. 1941).
 1876 – Michael O'Flanagan, irlandar apaiz eta irakaslea, Sinn Féineko buruzagietako bat (h. 1942).
 1879 – John Ireland, ingeles musikagilea (h. 1962).
 1883 – Edwin Sutherland, estatubatuar soziologoa, kriminologoa eta jokaera kriminalaren teorikoa (h. 1950).
 1889 – 
 Christopher Nevinson, britainiar margolaria (h. 1946).
 Anita Brenner, mexikar antropologoa, historialaria, kazetaria eta idazlea (h. 1973)
 1899 – Alfred Hitchcock, ingeles zinema zuzendari eta ekoizlea, thriller eta beldurrezko generoetan maisulan ospetsuen egilea (h.1980).
 1901 – Maria del Carme Nicolau Massó, kataluniar idazle, kazetari eta itzultzailea (h. 1990).
 1902 – Felix Wankel, alemaniar ingeniari mekaniko eta asmatzailea, Wankel motorraren sortzailea (h. 1988).
 1905 –
 Fra' Angelo de Mojana di Cologna, Maltako Ordenako Printze eta Maisu Nagusia (h. 1988).
 Bruno Giorgi, brasildar eskultorea (h. 1993).
 1910 – Said bin Taimur, Maskat eta Omango sultana (h. 1972).
 1912 –
 Ben Hogan, estatubatuar golf-jokalaria, golfaren historiako jokalari onenetakoa (h. 1997).
 Salvador Luria, italiar biokimikaria, 1969ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1991).
 1913 – Makarios III.a, lehendabiziko Zipreko presidentea (h. 1977).
 1914 - Sonsoles de Icaza, espainiar aristokrata, Cristobal Balenciaga diseinatzailearen musa (h. 1996).
 1918 –
 Mildred Dolson, kanadar atleta, 4x100 metroko proban aditua (h. 2004).
 Georges Laplace, frantziar arkeologoa, Goi Paleolitoan aditua (h. 2004).
 Frederick Sanger, ingeles biokimikaria, 1980ko Kimikako Nobel Saria (h. 2013).
 1919 – Blanche Merz, suitzar politikaria (h. 2002)
 1925 – José Sazatornil, Saza, kataluniar zinema eta antzerki aktorea (h. 2015).
 1926 –
 Fidel Castro, Kubako iraultzako buruzagia eta Kubako agintari gorena (h. 2016).
 Manuel Rodríguez, galiziar txirrindularia (h. 1997).
 1933 – Vyjayanthimala, indiako aktore, dantzari, koreografo eta politikaria.
 1934 –
 Gyoji Matsumoto, japoniar futbolaria (h. 2019).
 Lesley Sibner, estatubatuar matematikaria (h. 2013).
 1939 – Djamila Amrane-Minne, frantziar idazle, poetisa, ekintzailea eta unibertsitateko irakaslea (h. 2017).
 1942 – Hissène Habré, Txadeko presidentea, Human Rights Watchen arabera "Afrikako Pinochet" (h. 2021).
 1943 – Ertha Pascal-Trouillot, Haitiko presidentea.
 1944 –  Divina Galica, britainiar auto pilotua eta atleta.
 1946 – Janet Yellen, estatubatuar ekonomialaria, Erreserba Federalaren zuzendari ohia, kargu honetan lehen emakumea.
 1947 – Eduardo Strauch, 1972ko Uruguaiko Aireko Armadaren 571 hegaldiaren istripu eta odiseatik bizirik ateratako bat.
 1948 – Kathleen Battle, estatubatuar opera-abeslari sopranoa.
 1949 –
 Philippe Petit, frantziar funanbulista.
 Begoña San Jose, espainiar sindikalista eta feminista.
 1951 – Lluis Miquel Santillana, kataluniar saskibaloi jokalaria, inoizko jokalari kataluniarrik hoberenetarikoa.
 1953 –
 Kristalina Georgieva, bulgariar ekonomialaria, Nazioarteko Diru Funtseko Zuzendari Orokorra.
 Carmen Posadas, uruguaitar-espainiar idazlea.
 1955 – Paul Greengrass, ingeles zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoilaria.
 1960 – Joe Simpson, britainiar mendigoizale eta motibazio-hizlaria.
 1961 – Borjana Krišto, Bosnia-Herzegovinako lehenendabiziko emakumezko presidentea.
 1962 –
 Gracia Querejeta, espainiar zinema-zuzendaria.
 Manuel Valls, Frantziako lehen ministroa.
 1965 – Jorge Perugorría, kubatar aktorea.
 1967 –
 Jeanine Áñez, Boliviako presidentea.
 Jin Xing, txinatar ballet-dantzari, dantzari moderno, koreografo eta aktorea, sexua berresleitzeko ebakuntza egiteko Txinako Gobernuaren baimena lortu zuen lehenengo txinatar emakume transgeneroa.
 1970 –
 Casiano Delvalle, paraguaitar futbolari ohia.
 Alan Shearer, britainiar futbolari ohia.
 1971 – 
 Kazuyuki Kyoya, japoniar futbolari ohia.
 Graça Fonseca, portugaldar soziologo eta politikaria.
 Heike Makatsch, alemaniar aktorea, telebista aurkezlea eta abeslaria.
 1973 – Mara Yamauchi, britainiar atleta, ibilbide luzeko eta errepideko lasterketan aditua.
 1974 – Masato Harasaki, japoniar futbolari ohia.
 1977 - Brenda eta Wendi Turnbaugh, estatubatuar aktoreak, bikiak.
 1979 –
 Kateryna Buzhynska, ukrainar abeslaria.
 Nancy Peña, frantziar komikigile eta ilustratzailea.
 1980 – Álex González, espainiar aktorea.
 1981 – Dady, caboverdetar-portugaldar futbolari ohia.
 1985 – Elçin Sangu, turkiar aktorea eta modeloa.
 1986 – Mami Yamaguchi, japoniar futbolari ohia.
 1988 – MØ, danimarkar abeslari eta musikagilea.
 1993 – Kumi Yokoyama, japoniar futbolaria.
 1994 – Andrea Meza, mexikar aurkezlea, modeloa, Miss Unibertso 2020.
 1995 – Nicole Rajičová, eslovakiar izotz-gaineko patinatzaile artistikoa.
 1998 – Ángela Torres, argentinar aktorea eta abeslaria.
 2002 – Emma Martin Queralt, kataluniar futbolaria.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1805 – Joaquín José Landazuri, arabar historialaria, Arabako historian aditua (j. 1730).
 1832 – Juan Diaz de Espada, arabar elizgizona eta ongilea, Habanan (j. 1756).
 1837 – Joaquín María Barroeta, gipuzkoar politikaria (j. 1763).
 1898 – Adrien Barthe, lapurtar musikagilea, Asnières-sur-Seinen (j. 1828).
 1910 – Édouard Ducéré, euskal erlojugile, liburuzain eta artxibozaina (j. 1849).
 1914 – Cristina Brunetti, Donostian bizi izandako italiar jatorriko espainiar aristokrata, Donostian (j. 1831).
 1936 – Pablo Yanguas, nafar politikaria, Alfaron eraila (j. 1886).
 1955 – Bernardo Garate, Kantabria, bizkaitar pilotaria (j. 1883).
 1963 –
 José María Preciado, nafar apaiza (j. 1886).
 Jesús Valdés, nafar militarra, Espainiako Lehor Armadako teniente-koronela (j. 1896).
 2015 – Juan Manuel Zamora, gipuzkoar futbolaria (j. 1942).
 2018 –
 Pedro Aizpurua, gipuzkoar musikagilea eta organista (j. 1924).
 Maritxu Urreta, euskal itzultzaile, ilustratzaile eta argazkilaria (j. 1915).
 2021 – Jose Maria Goyena, nafar enpresaria (j. 1930).
 2024 – Juan Luis Goenaga, gipuzkoar margolari espresionista, Madrilen (j. 1950).

 Mundua 
 586 – Radegunda, frankoen erregina.
 612 – Fabia Eudoxia, bizantziar enperatriza (j. c. 580).
 1090 – Konstantza Normandiakoa, Ingalaterrako printzesa eta Bretainiako dukesa ezkontidea (j. ?)
 1198 – Hellicha Wittelsbachekoa, Bohemiako dukesa ezkontidea (j. c. 1160).
 1447 – Filippo Maria Visconti, italiar aristokrata (j. 1392).
 1523 – Gérard David, flandiar margolaria.
 1608 – Giambologna, flandriar jatorriko italiar eskultorea (j. 1529).
 1626 – Maria Brunswick-Lüneburgekoa, Bruswick-Wolfenbütteleko printzesa eta Saxonia-Lauenburgeko dukesa ezkontidea (j. 1566).
 1826 – René Laennec, bretainiar sendagile eta musikaria, fonendoskopioaren asmatzailea (j. 1781).
 1863 – Eugène Delacroix, frantziar margolaria (j. 1798).
 1865 – Ignaz Semmelweis, hungariar sendagilea (j. 1818).
 1878 – Elizabeth Prentiss, estatubatuar erlijio idazlea (j. 1818).
 1882 – William Stanley Jevons, ingeles ekonomialari eta filosofoa (j. 1835).
 1896 – John Everett Millais, ingeles margolaria (j. 1829).
 1900 – Vladimir Soloviev, errusiar filosofo eta olerkaria (j. 1853).
 1910 – Florence Nightingale, ingeles erizaina, erizaintzaren aitzindaria (j. 1820).
 1912 – Jules Massenet, frantziar musikagilea (j. 1842).
 1913 – August Bebel, alemaniar politikaria, Alemaniako Alderdi Sozialdemokrataren sortzailea (j. 1840).
 1917 – Eduard Buchner, alemaniar kimikaria, 1907ko Kimikako Nobel Saria (j. 1860).
 1927 –
 James Oliver Curwood, estatubatuar eleberrigile eta kazetaria (j. 1878).
 Marianne Stokes, austriar margolaria, Viktoriar aroko margolaririk garrantzitsuenetarikoa (j. 1855).
 1936 – Sofia Polo Giménez, espainiar maistra errepublikanoa, eraila (j. 1904).
 1938 –
 Joaquim Bassegoda i Amigó, kataluniar arkitektoa (j. 1854).
 Joaquina Charro Gómez, espainiar sindikalista, fusilatua (j. 1912).
 1940 – Teresa Matilde Revaque, Bigarren Errepublikako espetxe-irakasle eta funtzionarioa, fusilatua (j. 1897).
 1946 – Herbert George Wells, britainiar idazle eta filosofoa (j. 1866).
 1956 – Jakub Kolas, bielorrusiar idazlea (j. 1882).
 1957 – Carl Størmer, norvegiar geofisikari eta matematikaria, aurora polarretan aditua (j. 1874).
 1965 – Hayato Ikeda, Japoniako lehen ministroa (j. 1899).
 1967 – Jane Darwell, estatubatuar aktorea (j. 1879).
 1974 –
 Kate O'Brien, irlandar idazlea (j. 1897).
 Maria Ossowska, poloniar soziologo eta filosofo soziala (j. 1896).
 1982 – Charles Walters, estatubatuar zinemagilea (j. 1911).
 1984 – Tigran Petrosian, sobietar armeniar xake jokalaria (j. 1929).
 1990 – Alejandro Otero, venezuelar pintore eta eskultorea, arte zinetikoaren aitzindaria Venezuelan (j. 1921).
 1994 – Manfred Wörner, alemaniar politikaria, NATOren 7. Idazkari orokorra (j. 1934).
 1995 –
 Alison Hargreaves, britainiar alpinista (j. 1962).
 Pêr-Jakez Heliaz, bretoi idazle, olerkari, antzerkigile eta kazetaria (j. 1914).
 Mickey Mantle, estatubatuar beisbol jokalaria, Liga Handietako jokalari ospetsuenetariko bat (j. 1931).
 1996 – António de Spínola, Portugalgo 14. presidentea (j. 1910).
 1998 – Julien Green, frantziar idazlea (j. 1900).
 1999 – Maria Krüger, poloniar idazle eta kazetaria (j. 1904).
 2001 – Manuel Alvar, espainiar hizkuntzalari, olerkari eta saiakera-idazlea (j. 1923).
 2002 – Frank Le Maistre, normandiar idazle eta hizkuntzalaria (j. 1910).
 2004 – Julia Child, estatubatuar telebistako sukaldaria, idazlea eta aurkezlea (j. 1912).
 2005 – David Lange, Zeelanda Berriko 32. lehen ministroa (j. 1942).
 2006 – Xosé Henrique Rodríguez Peña, galiziar politikari eta arkitektoa (j. 1942).
 2008 – Henri Cartan, frantziar matematikaria (j. 1904).
 2009 – Les Paul, estatubatuar jazz gitarrista eta gitarra elektrikoen diseinatzailea (j. 1915).
 2014 – Nicolau Sevcenko, brasildar historialari, irakasle, kazetari, idazle eta itzultzailea (j. 1952).
 2016 – Françoise Mallet-Joris, belgikar-frantziar idazlea (j. 1930).
 2017 – Basilio Martín Patino, espainiar zinema-zuzendaria (j. 1930).
 2018 – Miguel Ángel Sanz Bocos, Espainiako Gerra Zibilean ehiza hegazkineko pilotua, heriotza momentuan bizirik zegoen gerra garaiko azken pilotua (j. 1918).
 2021 –
 Alia Muhammad Baker, irakiar liburuzaina, Irakeko Gerran 30.000 liburu inguru suntsiketatik salbatu zituena (j. 1952).
 Carolyn Shoemaker, estatubatuar astronomoa, gizabanako batek aurkitutako kometa gehienen errekorra edukitakoa (j. 1929).
 2023 – Edel Hætta Eriksen, norvegiar irakasle eta politikaria (j. 1921).
 2024 – Carlos Ferrando, bihotzeko prentsako espainiar kazetaria eta telebistako kolaboratzailea (j. 1949).
 2025 – Njattyela Sreedharan, indiar lexikografoa (j. 1938).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Ezkertien Nazioarteko Eguna
 Sehaska egutegiko izendegia: Ekaitz eta Ekaitza.
 Azkaineko jaiak.

 Kanpo estekak 

Abuztuaren 12 | Urteko egutegi | Abuztuaren 14

Kategoria:Urteko egunak