Tirapu

Tirapu Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 23,4 kilometrora. Altuera 450 eta 700 metro artekoa da, eta 5,62 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Mendixka txikiz inguratuta dago, Ibarberoko mendilerroaren iparraldeko magalean, Artederreta pasabide naturaletik gertu baina Izarbeibarrean. Tamaina txikiko herria da, baina herrialde osoan ezagutzen da bere gatzagengatik, garai oroigarrietatik XX. mendearen amaieraraino operatiboak, eta bere aberastasunaren iturri. 2002an bere dokumentatuko milurtekoa ospatu zuen.

Bertako biztanleak tirapuarrak dira.

 Izena 
Tirapu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Tirapu
 nafar erromantzez: Tirapoa

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Triapu (1002)
 Tirapo (1100)
 Thirapo (1257)
 Tirapu (1268)
 Tirapu (1366)
 Tirapu (1534)
 Tirapu (1802)
 Tirapu (1979)

 Etimologia 
Tirapu izenaren jatorria eta esanahia zalantzazkoak dira. Ziur asko euskaratik dator, baina bere etimologia arazotsua da. Tirapegi, Tirapaldea... bezalako izenak daudela gogoratu behar da, ahots arrunta dela suposatzeko aukera ematen dutenak.

1345-1445 urteetan Tirapu toponimoa zegoen, Donibane Garazitik gertu; beharbada herri txiki bat zen, baina gaur egun ez dago haren arrastorik.

Koldo Mitxelenaren arabera, Tirapu izen bitxia da, beharbada latinezko priuatus = pribatu ahotsetik eratorria, Lapurdiko Biriatu herritik bezala, eta baita Done Privatetik ere, santu-izena, Baxenabarren esaten denaren oso ezaguna izan zena.Cf. K. Michelena, Palabras y textos, Vitoria-Gasteiz: Servicio editorial Euskal Herriko Unibertsitatea, 1987, 158-162. Historia de Tirapu, 56-58.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Tirapuko armarriak honako blasoi hau du:

2022ko urriaren 26an, Nafarroako Gobernuak, Espainiako Historiaren Errege Akademiak argitaratutako aldeko txostenaren ondoren, udalerriaren armarri ofizial berria onartu zuen.

 Bandera 
Tirapuko banderak Tirapuko armarria dauka hondo zuri baten gainean.

 Geografia 
Tirapu Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.

 Mugakideak 

 Ingurune naturala eta kokapena 
Tirapu Nafarroa Garaiko erdialdean dago kokatuta, Izarbeibarren, Iruñerriaren hegoaldean dagoen lehen ibarrean, alegia. Lurra malkartsua da eta mendeetan zehar eboluzionatu du. Igoerarik handiena Mendi aldean dago, parke eolikoaren inguruan, 695 metroko garaierarekin.

 Klima eta landaredia 
Udalerriko klima mediterraneo kontinental motakoa da, eta urteko batez besteko balioak honako hauek dira: tenperatura, 12-14 Celsius gradu artekoa, eta prezipitazioak 500-800 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 70 izaten dira hegoaldean, eta 90 edo gehiago gunerik menditsuenetan.

Tirapun ez da ia lehengo ameztien edo artadien arrastorik geratzen, baina gizakiak eragin aurretik udalerriaren zatirik handienean horiek ziren zuhaizti sarrienak. Gaur egun, bakandutako baso horietan, landaturiko pinu beltz austriarra da espezierik ugariena.

 Estazio meteorologikoa 
Tirapun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 

 Erdi Aroa 
Tirapuri buruz orain arte ezagutzen den dokumenturik zaharrena Mutiloako Karta izenekoa da, 1002. urtekoa, eta Leireko monasterioko Becerro Antiguo kodexean agertzen da. Gutun horretan esaten denez, Galindo Kordobakoa apaizak Iruñetik gertu erositako bost lursail eman zizkion Leireko monasterioari. Bitxia bada ere, horietako bat Sancho Oxanarriz eta García Oxanarriz «Triapu»-koari erosi zien.Nafarroako Artxibo Orokorra: Códices, D.1. Becerro Antiguo de Leire, pp. 230-231. Karta de Mutiloa (11 septiembre 1002). Cf. Ángel Juan Martín Duque, Documentación Medieval de Leire (siglos IX a XII), Pamplona: Príncipe de Viana, 1983, nº 14, pp. 32-33.

 Aro Garaikidea 
XIX. mendearen erdialdean, Tirapuk 34 etxe zituen, baita udalarena ere, kartzelarekin; 40 bizilagun eta 209 arima zituen; lehen hezkuntzako eskola bi sexuetarako, 34 ikasle joaten ziren; sarrerako parrokia-eliza, Granada Egako dukea hornitzeko abade batek zerbitzatzen zuena; eta San Nikolasi eskainitako baseliza bat. Herriak ur osasungarriak eta ugariak zituen inguruan. Bi errekek zeharkatzen dute lurra, bata ekialdetik (Tximindua) eta bertzea hegoaldetik (Errekazar) jaisten direnak, eta Arga ibaira isurtzen dira. Garia, oloa, garagarra, artoa, patatak, ardoa eta lekaleak ekoizten ziren; behi- eta lantza-azienda hazten zen; eperrak, galeperrak eta erbiak ehizatzen ziren. Gainera, haritzez eta gatz oso zuriz betetako mendi bat zuen. Posta Garesetik jasotzen zen, igande eta asteazkenetan.

Hirurogeita hamar urte geroago biztanleria pixka bat jaitsi zen. Garai hartan (1920) 198 pertsona bizi ziren 60 eraikinetan, eta horietatik zortzi sakabanatuta eta jenderik gabe zeuden. "Gainbeheran zegoen jauregi zahar bat" zegoen, eta ez ziren nobleen armarriak eskas. Udaletxe apal bat, kartzela, aguazila, mendi- eta landa-zaindariak, argiteria elektrikoa, frontoia, iturri publikoa, garbitokia eta aska, eskola eta Sortzez Garbiari eskainitako eliza bat zeuden. Labore nagusiak zereala eta mahatsa ziren. Abeltzaintza zaldiak, mandoak eta ahuntzak ziren. "Harizti kementsu bat zegoen, nahiko trinkoa", 12 hektarea ingurukoa.

Tirapu Nafarroako lehen herrietako bat izan zen lursailen kontzentrazioa egin zena. 1965ean egin zen, 32 jaberi eta 434 hektareari eragin zien, eta 1077 lursailak 114ra murriztu ziren. Horren ondorioz, mahasti gehienak kendu ziren, mendia luberritu zen eta nekazaritza-mekanizazioa egin zen, eta, ondorioz, tiroko ganadua desagertu egin zen.

 Milurtekoa 
2002an, Tirapuren existentzia dokumentatuaren milurtekoa ospatu zen. Gertaera horrek herriko herritar ugari bildu zituen. Efemeride hori ospatzeko, kultur jardunaldi batzuk egin ziren irailaren 6tik 8ra. Jardunaldi horietan hitzaldiak, erakusketak, esker oneko meza, herri-bazkariak, musika eta jolas-ekitaldiak biltzen ziren. Aldi berean, eliza zaharberritu berria bedeinkatu zen.

Milaka urte bete zirenean, herritarrek beren historiako mugarri garrantzitsu batzuk berpiztu zituzten. Baina, beharbada, hunkigarriena herriko ondorengoekin elkartzea izan zen, herri ezberdinetan edo atzerrian bizi baitziren. Topaketaren poza eta emozioa zabaltzen joan ziren hiru egunetan, eta bereziki Panchín etxeko etxabean izan zuten bazkari herrikoian, non 150 lagun bildu ziren. Bertan, Jon Erizek zuzendutako Utergako talde kirolariaren erakustaldiari esker, aizkolari, tronzolari eta korrikolarien antzinako lanak gogoratu zituzten.

Kultur jardunaldietara bertaratutakoen kopuruak aurreikuspenak gainditu zituen. Igandean, hilak 8, 300 pertsona inguratuko lirateke Tirapun, kopuru oso altua, herriko errolda 65 biztanlekoa zela kontuan hartuz gero. Bertaratutako agintariei dagokienez, aipatzekoak dira Rafael Gurrea, Nafarroako Gobernuko lehendakariordea, irekiera hitzaldia eman zuena; Javier Iturbe, Iruñerriko Mankomunitateko presidentea, eta Juan Cruz Alli, Nafarroako Gobernuko lehendakariohia.

 Demografia 
 biztanle zituen Tirapuk.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021209223223191199173179186201183164137125896569635347

 Ekonomia 
Tirapu nekazaritza eta abeltzaintzako herria izan da. Bertako lurrak onak dira zerealak eta mahastiak lantzeko. Antzinatik, mahastien barruan olibondo-oinak, heldulekuak, pikondoak, intxaurrondoak, aranondoak, gereziondoak, sagarrondoak, udareak eta bestelako fruta-arbolak egoten ziren. Lur malkartsua zenez, idiekin eta behiekin landatzen zen, baita zaldiekin, behorrekin, arrekin eta mandoekin ere. Astoak, ardiak, ahuntzak, txerriak eta beste animalia batzuk ere bazeuden.

Haritz eta artez betetako mendiak balio berezia zuen auzokoentzat. Handik, familiei ematen zitzaien zur sorta ateratzen zuten, etxeko hainbat erabileratarako, hala nola neguko hilabete luzeetan sutegia elikatzeko. Mendian, beren animaliak bazkatzen zituzten, handiagoak eta txikiagoak, bordetako kortetan sartuta. Horregatik zaintzen dute agintariek eta bizilagunek beren baso-ondarea.

Nafarroako ubidea inauguratu zenetik (2006), gero eta joera handiagoa ikusten da artoa, babarrunak, ilarrak eta beste produktu berri batzuk ureztatzeko eta ereiteko.

 Gatzagak 
Tirapuko gatzagak herria bezain zaharrak dira, eta ziur aski haien sorreraren arrazoia. 1100. urtea aipatzen da Añorbe eta Tirapuko nekazariei buruzko dokumentuan. Udalerriaren iparraldean zeuden, belardiaren eta hiru mugetako zubiaren artean (Tirapu, Añorbe eta Ukar). Ustiapena udan egiten zen. Iturburuko putzutik ur gazia ateratzen zen, larrain batzuetara eramaten zena, eta han, eguzkia berotzen zenean, likidoa lurrundu eta gatza geratzen zen. Tirapukoa oso gatz fin eta kalitate onekoa zen.

Gatzagetako urteko ekoizpena eguraldi txarraren eta ekaitzen araberakoa zen, batez ere. XVII. mendearen hasieran, gatzagen ustiaketak diru-sarrera ona ematen zien bizilagunei eta kanpotik gatzagetara lanera joaten ziren peoi ugariei. Gatz-larrainak bizilagunenak ziren, eta batzuk, udalarenak, aldizka errentan ematen zituztenak. Lana eta aberastasuna eman zieten tirapukoei eta eskualdeko herrietako beste biztanle batzuei, gutxienez bederatzi mendez. 1970eko hamarkadara arte egon ziren lanean, errentagarriak ez zirenez, abandonatuta geratu baitziren.

 Parke eolikoa 
Tirapuko udalerriaren mugen barruan, Biurrun eta Olkotz artean, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak eraikitako San Esteban parke eolikoa dago. Han ezarritako potentzia 24,42 megawatt da.

 Politika 
Tirapuko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Iñaki Lafuente Gorriz da, Elmendiko hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Elmendi - - - - - - - - - 3 3Tirapuko Talde Independentea - - - - - - - 3 3 - -Tirapu Independentea - - - - -11 - - - -Tirapuko Independenteak -1111 - - - - - -Tirapuko Gazteria - - - -0 - - - - - -Zentro Demokratikoaren Batasuna2 - - - - - - - - - -San Frantzisko Xabierkoa3 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma1545,45 - Euskal Herria Bildu618,18 0 Geroa Bai515,15 4 Izquierda-Ezkerra412,12  4 Ahal Dugu26,06 6 Nafarroako Alderdi Sozialista13,03 1+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafarroako Alderdi Popularra1231,58? Ahal Dugu821,05? Nafar Herriaren Batasuna615,79? Euskal Herria Bildu615,79 ? Nafarroako Alderdi Sozialista25,26? Herritarrak - Herritarron Alderdia25,26 ? Solidaritate eta Autogestio Internazionalista12,63? Geroa Bai12,63?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago. Udaletxea elizatik gertu dago eta udalerriko eraikinik zaharrena da. Beheko solairua eta honen gaineko beste bi solairu dauzka, eta kanpoaldeko fatxadak margoturik daude. 1970eko hamarkadara arte, eraikina parrokia moduan erabili zen, eta gaur egun udaletxea izateaz gain, eraikinak taberna eta etxebizitzak hartzen ditu.

 HELBIDEA: Udaletxearen plaza, z/g

 Egungo banaketa 
Tirapuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Iñaki Lafuente Gorriz da, Elmendi zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:

 Pablo Latorre Beroiz (Elmendi)
 Luis Garrido Perez (Elmendi)
Bere idazkaria, Adios, Eneritz, Legarda, Muruzabal, Obanos, Ukar eta Uterga Udaletako idazkari ere bada.

 Alkateak 
1979tik, Tirapuk 8 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaPedro Jose Zabalza Aldava19791983San Frantzisko XabierkoaJuan Carlos Esparza Perez19831987Tirapuko IndependenteakJesus Maria Lafuente Gorriz19871991Tirapuko IndependenteakFrancisco Javier Lacunza Lafuente19911992Tirapuko IndependenteakJose Moleres Jauregui19921999Tirapuko IndependenteakJuan Carlos Esparza Perez19992003Tirapu IndependenteaJoaquin San Martin Ayerra20032007Tirapu IndependenteaJoaquin San Martin Ayerra20072013Tirapuko Talde IndependenteaJuan Carlos Esparza Perez20132014Tirapuko Talde IndependenteaJoaquin Iturain Zalba20142015Tirapuko Talde IndependenteaIñaki Lafuente Gorriz2015jarduneanElmendi

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du enparantzan Gareserantz eta Arrizabalagarantz.

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Tirapu sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Tirapu ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Tirapu eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,59k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 1,67 eta 2018n % 12,00k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Tirapu) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

 Ondasun nabarmenak 

 Sortzez Garbiaren eliza, XVI. eta XVII. mendeen artean eraikitako kristau eliza, 2000ko hamarkadan zaharberritua.
 San Nikolas baseliza, XX. mendean eraikitako kristau baseliza.

 Tirapuar ospetsuak 

 Luzia Goñi (1928-2020), bertsolari.
 Luis Garrido (1951-), margolari.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Iruñeko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Tirapuko Udalako webgune ofiziala