Camelus

Camelus (latinez: camelus eta grezieraz: κάμηλος (kamēlos) antzinako semitikotik: gāmāl"camel". The New Oxford American Dictionary (2nd ed.). Oxford University Press, Inc. 2005.Herper, Douglas. "camel". Online Etymology Dictionary. Archived from the original on 27 September 2013. Retrieved 28 November 2012.. Camelus generoko apatx pareko ungulatu bat da, eta, bizkarrean, konkorrak izenez ezagutzen diren gantz-gordailu bereizgarriak ditu. Gameluak aspaldian etxekotu ziren, eta, abere gisa, janaria (esnea eta haragia) eta ehunak (iletik zuntz eta feltroa) ematen dituzte. Gameluak basamortuko habitaterako bereziki egokiak diren laneko animaliak dira, eta, bidaiarientzako eta zamarako, ezinbesteko garraiobide. Hiru gamelu espezie diraute bizirik. Konkor bakarreko dromedarioa munduko gamelu populazioaren % 94 da, eta bi konkordun gamelu baktriarra % 6. Gamelu baktriar basatia espezie bereizia da, eta, gaur egun, arrisku larrian dago.

Gamelu hitza modu informalean ere erabiltzen da, zentzu zabalagoan, non termino zuzenena kamelidoa litzatekeen Camelidae familiako zazpi espezieak barne hartzeko: benetako gameluak (goiko hiru espezieak), Mundu Berriko kamelidoekin batera: llama , alpaka , guanako eta bikuina, bereizitako Lamini familiari dagozkionak. Kamelidoak Ipar Amerikan sortu ziren Eozenoan, eta gamelu modernoen arbasoak, Paracamelusek, Bering lur zubitik Asiara migratu zuen Miozeno amaieran, duela 6 milioi urte inguru.

 Taxonomia 
Gameluek kamelidoen familiako genero bat osatzen dute, zeinean llamen (Lama) eta bikuinen anaien taxoia diren. Dromedarioak eta gamelu baktriarrak gurutza daitezke. Ondorioz, tulus edo bukhts izenez ezagutzen diren hibridoak, guraso puruak baino tamaina handiagokoak dira. Intseminazio artifizialaren bidez, llamak gameluekin gurutzatu ahal izan da. Bere ondorengoa cama izenaz ezagutzen da.

 Biologia 
Gamelu baten batez besteko bizi-itxaropena 40 eta 50 urtekoa da. Erabat heldua den gamelu-dromedario batek 1,85 m sorbaldan eta 2,15 m konkorrean neurtzen du. Gamelu baktriarrak 30 cm gehiago neurtu dezakete. Gameluek 65 km/h-ko abiadura har dezakete neurri laburretan, eta 40 km/h-ko abiadura iraunkorra mantendu. Gamelu baktriarrek 300 eta 1.000 kg artean pisatzen dute, eta dromedarioek, berriz, 300 eta 600 kg artean. Gamelu baten gero eta hatz zabalagoek atxikipen osagarria eskaintzen dute lurzoruaren sedimentu desberdinetarako.

Gamelu-dromedario arrak dulla izeneko organo bat du eztarrian, zaku handi eta puzgarri bat, ahotik ateratzen duena nagusitasuna aldarrikatzeko eta emeak erakartzeko. Gameluaren ahotik zintzilik dagoen mihi luze, puztu eta arrosa baten antza du. Gameluak arrak eta emeak lurrean eserita daudela estaltzen dira, eta arrak atzetik estaltzen duTwo Male Camels Fighting Over One Female. Youtube.com. Archived from the original on 2015-12-19. Retrieved 2016-01-08. Arrak, normalean, hiru edo lau aldiz isurtzen du estaltze-saio bakarreanMukasa-Mugerwa, E. (1981). The Camel (Camelus Dromedarius): A Bibliographical Review. International Livestock Centre for Africa Monograph. Vol. 5. Ethiopia: International Livestock Centre for Africa. pp. 1, 3, 20–21, 65, 67–68.. Kamelidoak dira eseritako posizioan estaltzen diren ungulatu bakarrak.

 Egokitzapen ekologikoak eta portaerak 
Gameluek ez dute zuzenean urik gordetzen beren konkorretan; gantz-ehunen biltegiak dira. Ehun hori metabolizatzen denean, prozesatutako koipeak baino ur-masa handiagoa ematen du. Gantz-metabolizatze horrek, energia askatzen badu ere, arnasaldian zehar biriketatik ura lurruntzea eragiten du (prozesu metabolikorako oxigenoa behar baita): oro har, uraren murrizketa garbia dagoRastogi, S. C. (1971). Essentials Of Animal Physiology. New Age International. pp. 180–181. ISBN 978-81-224-1279-6.

Gameluek egokitzapen fisiologiko batzuk dituzte, eta denbora luze jasan dezakete kanpoko ur-iturririk gabeRoberts, Michael Bliss Vaughan (1986). Biology: A Functional Approach. Nelson Thornes. pp. 234–235, 241. ISBN 978-0-17-448019-8. Gamelu-dromedarioak 10 egun pasa dezake edan gabe, baldintza oso beroetan ere, eta gorputz-masaren % 30 arte gal dezake deshidratazioaren ondoriozUNESCO. "The Camel from Tradition To Modern Times" (PDF). Archived (PDF) from the original on 2015-11-09.. Beste ugaztunak ez bezala, gameluen globulu gorriak forma obalatua dute, ez zirkularra. Horrek globulu gorrien fluxua errazten du deshidratazioan, eta hobeak egiten ditu aldakuntza osmotiko handiak jasateko ur kantitate handiak edatean hautsi gabe: 600 kg-ko gamelu batek 200 L ur edan ditzake. hiru minututanHalpern, E. Anette (1999). "Camel". In Mares; Michael A. (eds.). Deserts. University of Oklahoma Press. pp. 96–97. ISBN 9780806131467. Archived from the original on 2016-04-29.

Gameluak beste ugaztun gehienak hilko lituzkeen gorputz-tenperatura-aldaketak eta ur-kontsumoa jasateko gai dira. Haien tenperatura, , 34 °C egunsentian 40 °C-ra ilunabarrean, etengabe igotzen joaten da; gauean, berriro hoztuko da. Oro har, gameluek eta beste abereen artean alderatzeko, gameluek egunero hartutako 1,3 litro likido baino ez dute galtzen, beste abereek, berriz, egunean 20 eta 40 litro galtzen dituzteBreulmann, M., Böer, B., Wernery, U., Wernery, R., El Shaer, H., Alhadrami, G., ... Norton, J. (2007). "The Camel From Tradition to Modern Times" (PDF). UNESCO DOHA OFFICE. Garunaren tenperatura muga batzuen barruan mantentzea funtsezkoa da animalientzat; horretarako, gameluek rete mirabile bat dute, bata bestearengandik oso hurbil dauden arteria eta zainen sistema konplexu bat, korrontearen kontrako odol-fluxua erabiltzen duen garunera doan odola hozteko. Gameluak gutxitan izerditzen dira, nahiz eta giro-tenperaturak 49 °C iritsi. Gerta daitekeen izerdi oro azalaren mailan lurruntzen da, eta ez ilajearen gainazalean; beraz, lurruntze-beroa gorputzaren berotik dator, eta ez inguruneko berotik. Gameluek gorputz-pisuaren % 25 ur galtzea jasan dezakete; beste ugaztun gehienek, berriz, % 12-14 inguruko deshidratazioa jasan dezakete, zirkulazio-asalduraren ondorioz, bihotz-gutxiegitasuna gertatu baino lehen.

Gameluak arnasten duenean, ur-lurruna sudur-zuloetan harrapatuta geratzen da, eta gorputzak berriro xurgatzen du, ura kontserbatzeko baliabide gisa. Baldintza leunetan, belar berdea jaten duten gameluek hezetasun nahikoa har dezakete beren gorputzaren hidratazio egoera mantentzeko edan beharrik gabe.

Gameluaren ilaje lodiak basamortuko hareak igortzen duen bero bizitik isolatzen du; ilea moztutako gamelu batek % 50 gehiago izerditu behar du gehiegi ez berotzekoSchmidt-Nielsen, K. (1964). Desert Animals: Physiological Problems of Heat and Water. New York: Oxford University Press (OUP) Cited in "Coat of fur on the camel". Davidson College. Archived from the original on February 25, 2003. Udan ilajeak kolore argiagoa hartzen du, argia islatuz, eta eguzki-erredurak saihesten laguntzen du. Gameluaren hanka luzeek gorputza lurretik urrunago mantentzen laguntzen dute, 70 °C arte berotu daitekeena{{Erreferentzia|izenburua=Camel Adaptations|data=2012-06-26|url=https://web.archive.org/web/20120Rundel, Philip Wilson; Gibson, Arthur C. (30 September 2005). "Adaptations of Mojave Desert Animals". Ecological Communities And Processes in a Mojave Desert Ecosystem: Rock Valley, Nevada. Cambridge University Press (CUP). p. 130. ISBN 978-0-521-02141-8. Dromedarioek pedestal izeneko ehun lodiko kuxin bat dute bularrezurraren gainean. Animalia bularrezurraren gainean etzanda dagoenean, pedestalak gorputza gainazal berotik altxatzen du, eta hoztutako airea gorputzaren azpitik igarotzen uzten du.

Gameluen ahoak larrukara-estaldura lodia dute, basamortuko landare arantzatsuak murtxikatzeko aukera ematen duena. Betile luzeek eta belarriko ileek, itxi daitezkeen sudur zuloekin batera, hesi bat osatzen dute harearen aurka. Harea begietan sartzen bazaie, hirugarren betazalen zeharrargia erabiliz (mintz niktitantea izenez ere ezagutzen da) ken dezakete. Gameluen ibilerak eta oin zabalek hondarretan hondoratu gabe mugitzen laguntzen dieteSilverstein, Alvin; Silverstein, Virginia B; Silverstein, Virginia; Silverstein Nunn, Laura (2008). Adaptation. Twenty-First Century Books. pp. 42–43. ISBN 978-0-8225-3434-1.

Gamelu baten giltzurrunak eta hesteak oso eraginkorrak dira ura birxurgatzeko. Gameluen giltzurrunek, kortexaren eta muinaren artean, 1:4ko erlazioa dute"Morphometric analysis of heart, kidneys and adrenal glands in dromedary camel calves (PDF Download Available)". ResearchGate. Archived from the original on 2017-03-04. Retrieved 2017-03-03. Horrela, gameluaren giltzurrunaren muin zatiak behiaren giltzurrunak baino bi aldiz azalera handiagoa hartzen du. Bigarrenik, giltzurruneko korpuskuluek diametro txikiagoa dute, eta horrek iragazteko azalera murrizten du. Bi ezaugarri anatomiko nagusi horiei esker, gameluek ura kontserbatzea eta gernuaren bolumena mugatzea ahalbidetzen dute basamortuko muturreko baldintzetanRehan S and AS Qureshi, 2006. Microscopic evaluation of the heart, kidneys and adrenal glands of one-humped camel calves (Camelus dromedarius) using semi automated image analysis system. J Camel Pract Res. 13(2): 123. Gameluaren gernua jarabe lodi gisa ateratzen da, eta gamelu gorotzak hain dira lehorrak, ezen ez baitira lehortu behar suak pizteko erabiltzen direnean39= Davidson, Alan; Davidson, Jane (15 October 2006). Jaine, Tom (ed.). The Oxford Companion to Food (2nd ed.). Oxford University Press, US. pp. 68, 129, 266, 762. ISBN 978-0-19-280681-9.

Gameluen sistema immunologikoa desberdina da beste ugaztunekin alderatuta. Normalean, Y formako antigorputz-molekulak bi kate astun (edo luze) ditu Y-aren luzeran zehar, eta bi kate arin (edo labur) Y-aren punta bakoitzean. Gameluek, horiez gain, bi kate astunez bakarrik egindako antigorputzak ere badituzte, eta ezaugarri horrek txikiagoak eta iraunkorragoak egiten ditu. 1993an aurkitutako kate astuneko antigorputz horiek duela 50 milioi urte garatu zirela uste da, kamelidoak hausnarkarietatik eta txerrietatik banatu ostean. Gameluek Trypanosoma evansi-k eragindako surra jasaten dute munduan gameluak etxekotzen diren leku guztietan, eta, ondorioz, gameluek antigorputz tripanolitikoak eboluzionatu dituzte ugaztun askorekin gertatzen den bezala. Etorkizunean, domeinu bakarreko nanoantigorputz/antigorputz terapiak gameluaren antigorputz naturalak gaindituko ditu, eta, antigorputz naturalen tamaina handiagoa dela-eta, gaur egun iristen ez diren tokietara iritsiko dira.  Terapia horiek beste ugaztunentzat ere egokiak izan daitezke. Tran eta beste batzuek, 2009. urtean, gameluaren surra (T. evansi) erreferentziazko proba berri bat eskaintzen dute. Gainazal Invariant Glycoprotein 75 birkonbinatzailea (rISG75, Invariant Surface Glycoprotein) eta ELISA erabiltzen dituzte. Tran probak probaren espezifikotasun handia du, eta T. evansi-rekin beste ostalari batzuetan bezain ondo funtzionatuko duela dirudi, eta  pan-Trypanozoon probarako  ere erabilgarria izango litzateke, zeina, halaber, baliagarri izango litzatekeen T. brucei, T. gambiense, T. rhodesiense eta T. equiperdumerako ere.

 Genetika 
Kamelidoen espezie ezberdinen kariotipoak lehenago ere aztertu izan dituzte talde askokKoulischer, L; Tijskens, J; Mortelmans, J (1971). "Mammalian cytogenetics. IV. The chromosomes of two male Camelidae: Camelus bactrianus and Lama vicugna". Acta Zoologica et Pathologica Antverpiensia. 52: 89–92. PMID 5163286O'Brien, Stephen J.; Menninger, Joan C.; Nash, William G., eds. (2006). Atlas of Mammalian Chromosomes. New York: Wiley-Liss. p. 547. ISBN 978-0-471-35015-6, baina ez da adostasunik lortu horien kromosomaren nomenklaturari buruz. 2007ko ikerketa batek gameluen kromosomak ordenatu zituen gameluek 37 kromosoma pare dituztela (2n=74) oinarri hartuta, eta aurkitu zuen kariotipoa autosoma metazentriko batek, hiru azpimetazentrikoek eta 32 akrozentrikoek osatzen zutela. Y kromosoma metazentriko txiki bat da, eta X kromosoma, berriz, metazentriko handi bat da.

Gamelu hibridoak, gamelu baktriar eta dromedario arteko hibridoa, konkor bat du, nahiz eta 4-12 cm sakoneko koska bat duen, aurrealdea atzetik banatzen duena. Hibridoak 2,15 m sorbaldan eta 2,32 m altuera du konkorrean. Batez beste, 650 kg pisua du, eta 400 eta 450 kg inguru garraia ditzake, hau da, dromedarioak edo baktriarrak baino gehiago.

Datu molekularren arabera, gamelu basa-baktriarra (C. ferus) etxeko gamelu baktriarretik  (C. bactrianus) duela milioi bat urte banandu zen. Mundu Berriko eta Mundu Zaharreko kamelidoak duela 11 milioi urte inguru banandu ziren. Hala ere, espezie horiek hibridatu, eta kume bideragarriak sor ditzakete. Kama zientzialariek hazitako gamelu-llama hibrido bat da, espezie-gurasoen arteko erlazioa zenbatekoa den ikusteko. Zientzialariek gamelu baten hazia bildu zuten baginaren artifizial baten bidez, eta, gonadotrofina injekzioak erabiliz, llama bat intseminatu zuten obulazioa estimulatu ondoren. Kama, izan ere, gameluaren eta llama baten arteko erdibidean dago, eta ez du konkorrik. Gameluen eta llamen arteko belarriak ditu, llamek baino hanka luzeagoak eta apatxak partzialki zatituak"Joy for world's first camel and llama cross". Metro UK. 6 April 2008. Archived from the original on 25 November 2012. Retrieved 29 November 2012. Mandoa bezala, kamak antzuak dira, bi gurasoek kromosoma kopuru bera izan arren.

 Bilakaera 
Ezagutzen den gamelurik zaharrena, Protylopus izenekoa, duela 40 eta 50 milioi urte bizi izan zen Ipar Amerikan (Eozenoan). Untxi baten tamainakoa zen, eta gaur egungo Hego Dakotako baso zabaletan bizi zenHarington, C. R. (June 1997). "Ice Age Yukon and Alaskan Camels". Yukon Beringia Interpretive Centre. Government of Yukon, Department of Tourism and Culture, Museums Unit. Archived from the original on 26 January 2013. Retrieved 3 December 2012Bernstein, William J. (6 May 2009). A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World. Grove Press. pp. 54–55. ISBN 978-0-8021-4416-4. Duela 35 milioi urte, Poebrotherium-a ahuntzaren tamainakoa zen, eta gamelu eta llamen antzeko ezaugarri gehiago zituen"Poebrotherium" (PDF). North Dakota Industrial Commission Department of Mineral Resources. Archived from the original (PDF) on 25 July 2012. Retrieved 3 December 2012.. Apatxak zituen eta oin puntetan ibiltzen zen Stenomylus-a ere bazen garai horretan, eta lepo luzeko Aepycamelus -ek Miozenoan eboluzionatu zuenKindersley, Dorling (2 June 2008). "Camels". Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Life. Penguin. pp. 266–7. ISBN 978-0-7566-8241-5. Camelini familien arteko zatiketa (gamelu modernoak eta laminiak —llama modernoak, alpakak, bikuinak eta guanakoak— barne hartzen dituena), duela 16 milioi urte baino gehiago gertatu zela kalkulatzen da.

Gamelu modernoen arbasoa, Paracamelus, Eurasiara migratu zuen Ipar Amerikatik Bering itsasartearen bidez Miozeno amaieran, duela 7,5 eta 6,5 milioi urte bitarteanSingh; Tomar. Evolutionary Biology (8th revised ed.). New Delhi: Rastogi Publications. p. 334. ISBN 978-81-7133-639-5. Pleistozenoan, duela 3 eta 1 milioi urte inguru, Ipar Amerikako kamelidae-ak Hego Amerikara hedatu ziren Amerikako Elkartruke Handiaren barruan, Panamako istmo sortu berriaren bidez, non guanakoak eta erlazionatutako animaliak sortu zituzten. Paracamelus-en populazioak Ipar Amerikako Artikoan existitzen jarraitu zuten Pleistozeno hasiera arte. Izaki horrek bederatzi oin (2,7 metro) inguruko altuera zuela kalkulatzen da. Gamelu baktriarra dromedariotik aldendu zen duela milioi bat urte inguru, fosilen erregistroaren arabera.

Ipar Amerikako azken gamelua Camelops hesternus izan zen, zeina zaldiekin, aurpegi motzeko hartzekin, mamutekin eta mastodonteekin, lurreko nagiekin, sable-hortz katuekin eta beste hainbat megafaunarekin batera desagertu baitzen Kuaternarioko desagerpen-gertaeraren baitan, gizakien Pleistozenoaren amaierako Asiako migrazioarekin batera, duela 13-11.000 urte inguruWorboys, Graeme L.; Francis, Wendy L.; Lockwood, Michael (30 March 2010). Connectivity Conservation Management: A Global Guide. Earthscan. p. 142. ISBN 978-1-84407-604-8MacPhee, Ross D. E.; Sues, Hans-Dieter (30 June 1999). Extinctions in Near Time: Causes, Contexts, and Consequences. Springer. pp. 18, 20, 26. ISBN 978-0-306-46092-0.

Zenbait espezie fosil ere ezagunak dira:
 †Camelus gigas
 †Camelus hesternus
 †Camelus sivalensis
 †Camelus moreli

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Camels and Camel Milk. Report Issued by Food and Agriculture Organization of the United Nations. (1982)





 Bibliografia osagarria 


 Ikus, gainera 
 CamelCase
 Konkor

 Kanpo estekak 

Kategoria:Camelidae
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak