Caparroso

Caparroso Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 59,0 kilometrora. Altuera 290 eta 440 metro artekoa da, eta 80,80 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen. 

Aragoi ibaitik gertu dagoen eremu lau batetik gaur egun hesi estu batean dagoen tokira lekualdatu zuten, ohiko uholdeetatik babesteko. Herri hori Nafarroako Erresumaren hegoaldeko defentsarik garrantzitsuenetako bat izan zen, musulmanen aurrean, bere gazteluari esker. Iruñea eta Tutera artean eta Zarrakaztelu eta Azkoien artean Aragoi ibaia igarotzen den lekuan kokatzeak erreferente bihurtu du Erdi Aro osoan eta ondoren. Gainera, XX. mendearen bigarren erdialdean, populazioa sendotzea lortu zuen, eta ibaiaren eta errepide berriaren inguruan hiri-hazkunde handia gertatu zen.

Bertako biztanleak caparrosoarrak dira.

 Izena 
Caparroso toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Caparroso
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Caparroso

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Caparroso (921)
 Caparros (1033)
 Caparruso (1084)
 Cabarros (1102)
 Cabarroso (1171)
 Caparroso (1249)
 Caparosa (1350)
 Caparroso (1366)
 Caparros (1414)
 Caparroso (1534)
 Caparrosa (1638)
 Caparroso (1802)
 Caparroso (1956)
 Kaparrotsu (1974)
 Kaparroso (1979)
 Caparroso (1990)
 Caparroso (2000)
 Caparroso (2009)
 Caparroso (2019)

 Etimologia 
Mikel Belaskoren arabera, caparra hitzetik dator, sasiak eta arrosak bezalako zuhaixka batzuei ere aplikatzen zaiena, -oso erdal atzizkiaren ondoan. Beraz, "kapar ugari dituen tokia" da. Gaztelaniako Akademiaren arabera, "caparra" hitzak "kaparra" adiera du, eta jatorri aurreerromanikokotzat hartzen da.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan Kaparrotsu nolabait euskaratuta agertzen da, eta 1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Kaparroso forma proposatu bazuen ere, 1990ean Caparroso aukeratu zuen euskarazko izen bakartzat.

Udalerri horren izen ofiziala Caparroso da, hau da, gaztelaniazko eta euskarazko izena. Gaur egun, Euskaltzaindiak erabaki duen arauzko izen bakarra euskaraz Caparroso da, nahiz eta Caparrosoko euskaldun batzuek Kaparrotsu forma erabiltzea nahiago duten.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Caparroso udalerriko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Caparroso udalerriko banderak herriko armarri dauka hondo zuri baten gainean. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da.

 Geografia 
Caparroso Erdialdea eskualdean dago, Aragoiko Erribera eremu naturalean.

 Mugakideak 

 Ingurune naturala eta kokapena 
Caparroso Erriberriko merindadearen hegoaldeko muturrean dago, Bardeako iparreko mugatik gertu. Herria, N-121 errepideak zeharkatzen du Iruñea-Tuterako norabidean. Herrigunetik ekialdera Melida eta Traibuenas herrietara doan NA-5501 errepidea dago.

Geografiaren aldetik, Aragoiko Erribera haranean  dago, hau da, Aragoi ibaiaren ibilguaren behereneko aldean. Mairaga-Erdialdea Mankomunitatearen webgunean adierazten dute eskualde horretakoa dela.Euskaltzaindiak 151. arauan (5. orrialdea) dio «Aragoi beherea (-a)» izena duela Nafarroako eskualde geografiko horrek.

 Klima eta landaredia 
Klima mediterraneo-kontinental motakoa da, neguak hotzak dira (4,9 gradu batez beste urtarrilean), eta udak oso beroak (23,9 gradu batez beste abuztuan). Prezipitazioak, bestalde, eskasak dira urte osoan zehar (urtero 424mm batez beste), eta, oro har, udaberrian eta udazkenean izaten dira ugarien. Ibai nagusia Aragon ibaia da (Caparroso parean 81 metro kubikoko batez besteko emaria daukana). Urteroko egun euritsuak 60 baino ez dira izaten eta iparreko ziertzo haizeak maiz jotzen du.

Herriaren inguruko basoetan zuhaixkak eta birlandaturiko 200 hektarea pinu daude. Pinu gehienak udalerriaren iparraldean daude, N-121 errepidearen bi aldeetan. Udalerriaren gainontzeko azaleran laborantza lurrak eta sastrakak baino ez dira.

 Estazio meteorologikoa 
Caparroson dago, itsasoaren mailatik 303 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 

 Erdi Aroa 
Firush Kabbarushorekin identifikatzen bada, grafia txar baten ondorioz, Caparrosoko gaztelua Muhammad I.a Kordobakoak hartu zuen 860an. Herriaren sortze data zehatza ezezaguna da, baina XI. mendean Iruñeko Erresuma garaian, musulmanen defentsarako gotorleku izan zela uste da. Zaragozako Ahmad ar-Muqtadir erregeak, herria konkistatu zuen arren, 1073an Antso IV.a Gartzeitz erregeari itzuli zion, trukean Nafarroako erregeak Tudejengo gaztelua eman zuen. Herriko eliza Concasko Santa Fe monasterioari eman zion Petri Rodezkoa apezpikuak 1092an. 1102an Petri I.a Santxitz erregeak Erresumaren mugetan zeuden herri gehienek zeuzkaten eskubide eta pribilegio berak eman zizkien Caparrosoko biztanleei.

Dena den, Erdi Aroan herria jauntxo baten jabetza izan zen, trukean herritarrek 1000 soldatako petxa eta gari, garagar eta bestelako laboretan ordaindu beharreko zerga zuten. 1332an Joana II.a eta Filipe III.a erregeek herriko gotorlekuaren mantenu lanez arduratzetik aske utzi zituzten herritarrak. Caparrosoarrek aldi berean, Zidakos ibaiaren aprobetxamendua Tafallarekin partekatzea erabaki zuten (1227an eta 1325ean. Karlos II.a Nafarroakoa erregeak herritarrek ordaindu beharreko petxa aldatu eta herrian zituen hainbat jabetzaren truke saldu zion herria Olibako Andre Mariaren monasterioari 1350ean.

Ondorengo mendeetan, Caparrosok hainbat jabe izan zituen, Juan Enexorbues (1365etik aurrera), Karlos II.aren sasiko semea zen Godofre (1414tik aurrera), eta Joan Kardona 1447tik aurrera). Dena den, koroak behin betiko berreskuratu zuen herria1451n. 1472an Leonor I.a Nafarroakoak Bardeako lurren aprobetxamenduaren eskubidea eman zien herritarrei, Nafarroako Gerra Zibilean agaramontarren alde agertu izanagatik.

 Aro Modernoa 
XVIII. mende hasierako uholde indartsuek Zalduko Andre Mariaren baseliza suntsitu zuten, eta 1787ko uholdeak (Zangozan ehunka hildako eragin zituen uholde berak), erabat suntsitu zuen Aragoi ibaiaren gaineko zubia. Nafarroako Foru Aldundiak berehala ekin zien zubia berreraikitzeko lanei, eta zubi berria 1802an amaitu zuten. XIX. mendearen hasieran, herrian, irina eta olioa ekoizteko errota bana zegoen, horrez gain, igeltsu harrobia eta gesal lantegia zeuden.

Herriko jarduera ekonomiko nagusiak nekazaritza eta abeltzaintza ziren, eta behi eta ardi ugari egoteak alfonbrak egiten zituzten lantegi txikien agertzea eragin zuen. Zalduko Andre Mariaren baseliza errege bidearen ertzean berreraiki zuten XIX. mendearen hasieran. 1850ean Caparrosok mutilen eta nesken eskolak zeuzkan. Mutilen eskolako maisuak 2920 erreal irabazten zituen urtero, eta nesken eskolako maistrak 730 erreal baino ez. Mutilen eskolan 80 ikasle zeuden, eta nesken eskolan 36. 12 000 errobada lur ureztagarri zeuden, ogia egiteko hainbat labe, mende hasierako irina ekoizteko errota, olioa egiteko beste lau errota, pattarra egiteko hiru galdara, eta oihal lantegi txikiak.

XIX. mendean zehar alfonbra eta espartzuaz egindako hainbat jantziren ekoizpen tradizionalak jarraitu zuen. XVIII. mende amaieran eraikitako Erriberako errepideak asko hobetu zituen inguruko herritarako komunikabideak, Tuterara eta Iruñera batez ere. Caparrosok ospitalea izan zuen, XVIII. mendea baino lehenago. Ospitalearen mantenuaz Andre Mariaren eta Santa Katalinaren kofradia arduratzen zen eta berez herriko gaixoez gain, behartsuen beharrez arduratzen ziren. 1738an Divino Pastor izeneko kongregazioak hartu zuen ospitalearen mantenuaren ardura. Ordena erlijioso horretako kideak klausurakoak izanik, limosna eskatzeko bakarrik ateratzen ziren kalera.

Erriberri, Azkoien eta Tafallako aurkakotasuna dela eta, kongregazio horretako kideek ospitalea utzi behar izan zuten, Nafarroako elizbarrutiak hogei kilometrotan komentu eta erakunde erlijioso berrien ezarpena debekatzen zuela argudiatu baitzuen. 1749tik aurrera, Iruñeko gotzain zen Gaspar Mirandaren aginduz, ospitalea Caparrosoko eliz kabildoaren menpean geratu zen. 1800ean ospitalearen eraikinaren berritze lanek 700 pesoko aurrekontua izan zuten. Independentzia gerran zehar, Frantziako Armadak lau hilabete eman zituen ospitalean. Ondoren, XIX. mendearen erdialdean, Caparrosoko udaletxearen egoitza izan zen.

 Demografia 
 biztanle zituen Caparroso udalerriak.18421857186018771887189719001910192019301940195019601970198119912001201120211216162217971848183219502075235428382945267528492851255323722383241627922784

 Ekonomia 
Historikoki Caparroso nekazaritza herria izan den arren, 1960ko hamarkadatik aurrera, ekonomia garatuz joan da eta gaur egun, industriak garrantzia handia dauka. Horrela, industrialde bat eraiki zen herrigunearen iparraldean eta bertan hainbat enpresa ezarri ziren, besteak beste, Rockwoll edo EHN etxeak. Azken enpresa hau Nafarroa Garaiko garrantzitsuenetakoa da (Acciona Energiaren jabetza) eta energia berriztagarrien negozioan dihardu.

Bioerregaiak ekoizteko Acciona enpresak eraikitako lantegia 2005ea inauguratu zen, urtero 35 000 tona bioerregai ekoizteko gaitasunarekin. Lantegia eraikitzeko 25 milioi euroko inbertsioa egin zen eta eskari altua dela eta, Accionak lantegiaren edukiera bikoizteko asmoa dauka.

Udalerriko mugen barruan, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak eraikiarazitako Caparroso parke eolikoa dago. Instalaturiko potentzia 30,10 megawattekoa da, eta parkearen jabea Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua da gaur egun.

 Bardea 
Erdi Aroan, Caparrosok, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Cabanillas, Melida, Zarrakaztelu, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibaxa eta Zaraitzu ibarrekin batera, Bardeako Komunitatea osatu zuen, Bardeako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

 Politika 
Caparrosoko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Carlos Alcuaz Morente da, Nafarroako Alderdi Sozialistako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Caparroso, Orainaldi eta Iragana - - - - - - - - - -3Nafarroako Alderdi Sozialista4356554 54 4 3Caparroso Aurrera - - - - - - - - - - 3Navarra Suma - - - - - - - - - -2Caparrosoko Ezkerreko Asanblada - - - - - - - 1 1 1 0Nafar Herriaren Batasuna - 36 -666544 -Nafarroako Alderdi Popularra - - - - - - - -2 2 -Aralar - - - - - - 1 - - - -Nafarroako Demokraten Elkargunea - - - - - 0 - - - - -Caparrosoko Talde Indepdendentea - - - 4 - - - - - - -Nekazaritza eta Abeltzaintza Alderdia - - -1 - - - - - - -Caparrosoko Asanblada Independentea - - - 0 - - - - - - -Aliantza Popularra-Alderdi Demokrata Popularra -4 - - - - - - - - -Euskadiko Ezkerra - 1 - - - - - - - - -Caparrosoko Independenteak6 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma63944,53 - Nafarroako Alderdi Sozialista48834,01 155 Geroa Bai855,92 10 Euskal Herria Bildu815,64 11 Ahal Dugu654,53 72 Izquierda-Ezkerra251,74  13 Vox211,46 - Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa50,24 0 Equo30,21  2 Libertate Nafarra20,14 18 Solidaritate eta Autogestio Internazionalista20,14  0+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna51536,14? Nafarroako Alderdi Sozialista33323,37? Ahal Dugu1379,61? Nafarroako Alderdi Popularra1258,77? Geroa Bai956,67? Euskal Herria Bildu926,46 ? Izquierda-Ezkerra382,67? Libertate Nafarra201,40 ? Herritarrak - Herritarron Alderdia191,33 ? Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa50,35? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia50,35? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia40,28 ? Solidaritate eta Autogestio Internazionalista20,14 ? Equo10,07?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

Antzinako udaletxea udalerriko alde zaharrean egon zen Plaza Zaharrean elizaren ondoan. Gaur egungo udaletxea herriaren zabalgunean dago eta zaharra eraistean eraiki zen 1958an. Beheko solairu eta honen gainean eraikitako beste hiru solairu dauzkan adreiluzko fatxadadun eraikina da. Fatxadako alde batean arkuak ageri dira.

 HELBIDEA: Espainia Plaza, 12

 Egungo banaketa 
Caparrosoko udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Carlos Alcuaz Monente da, Nafarroako Alderdi Sozialista zerrendakoa. Zinegotziak 10 daude:

 Gabriela Diez Luqui (Caparroso Aurrera)
 Jorge Moreno Laserra (Caparroso Aurrera)
 Carlos Ukar Arana (Caparroso Aurrera)
 Liliana Goldaraz Reinaldo (Caparroso, Orainaldi eta Iragana)
 Aquilino Jimenez Pascual (Caparroso, Orainaldi eta Iragana)
 Francisco Javier Pejenaute Carreras (Caparroso, Orainaldi eta Iragana)
 Hugo Lizarraga Monente (Navarra Suma)
 Francisco Javier Roncal Alfaro (Navarra Suma)
 Marcos Guemberena Inestrillas (Nafarroako Alderdi Sozialista)
 Ana Rosa Uzqueda Pascual (Nafarroako Alderdi Sozialista)

 Alkateak 
1979tik, Caparrosok 9 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaFelix Aicua19791983Caparrosoko IndependenteakFrancisco Arana Arana19831987Alianza PopularAlberto Labiano Amadoz19871991Nafar Herriaren Batasuna Alfonso Igea Perez 1991 1995 Nafarroako Alderdi Sozialista Pedro Tabar Oneca 1995 2007 Nafar Herriaren Batasuna Irene Jimenez Iribarren 2007 2011 Nafarroako Alderdi Sozialista Maria Jose Lasterra EcheverriaMaria Jose Lasterrak UPNren hautagai gisa errepikatuko du Caparroson www.diariodenavarra.es 2011 2015 Nafar Herriaren BatasunaAquilino Jimenez Pascual20152019Nafarroako Alderdi PopularraCarlos Alcuaz Monente2019jarduneanNafarroako Alderdi Sozialista

 Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta linea zerbitzua ematen diote udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: bat Arradarantz eta beste bat Tafallarantz.

Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Caparroso ez-euskal-eremuan saiklatu zen.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Caparroso ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Caparroso eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,30k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 1,26k eta 2018n % 1,20k.

 Kirolak 
Herriak bi kirol talde nagusi ditu, batetik Azkarrena futbol taldea, eta bestetik, Peña Roya izeneko txirrindularitza kluba.

Horrez gain, kirolean aritzeko, hainbat instalazio daude herrian: Santa Fe futbol estadioa (bi futbol zelaikoa), estalitako kiroldegia, gimnasioa, udako igerilekuak, igerileku estalia, eta bi pilotaleku, estalia eta irekia.

 Jaiak 
 San Babil eguna, urtarrilaren 24an
 San Marko eguna, apirilaren 25an
 Gazteriaren jaiak, uztailaren bigarren asteburuan
 Santa Feko jaiak, irailaren lehengo asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 Santa Fe eliza, XVI. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko-pizkundar estiloan.
 Kristoko eliza, XIV. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Zalduko Andre Mariaren baseliza, XVIII. mendean eraikitako kristiau baseliza.
 Caparrosoko gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
 Caparrosoko zubia, Aragoi ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikia.

 Caparrosoar ezagunak 
 Juan Baskardo (1584-1653), eskultorea.
 Ricardo Zarikiei Ezenarro (1870-1943), pediatra, entomologo eta espeleologoa.
 Celestino Peralta (1879-1929), erlijioso eta euskaltzalea.
 Rafael Aizpun (1889-1981), politikaria.
 Pablo Rada (1901-1969), militarra.
 Pedro Tabar (1945-), politikari eta herriko alkate ohia.
 Joaquín Luki (1948-2005), kazetari eta irrati esataria.
 Florencio Dominguez Iribarren (1956-), kazetaria.
 Jesús Aientsa (1997-), futbolaria.

 Herri senidetuak 
Caparroso ondorengo herriekin senidetuta dago:

  Toluca de Lerdo
  Cuernavaca

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Erdialdea
 Erriberriko merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Caparrosoko Udalako webgune ofiziala

*