Turkiera

Turkiera turkiar hizkuntzen kidea da, hizkuntza horien artean hedatuena, 90 milioi hiztun inguru baititu. Turkiako hizkuntza nazionala da, eta Zipreko bi hizkuntza ofizialetako bat.

Turkian, Zipren, Bulgarian eta Otomandar Inperiorenak izan ziren zenbait herrialdetan (Bosnia-Herzegovinan. Kosovon, Ipar MazedonianBoeschoten, Hendrik; Johanson, Lars; Milani, Vildan (2006). Turkic Languages in Contact. Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-05212-2) hitz egiten da, bai eta Alemanian, Austrian, Grezian, Europako beste leku batzuetan, Hego Kaukason eta erdialdeko Asiako leku batzuetan, Iraken eta Sirian ere badaude turkiera hitz egiten duten talde txikiagoak. Munduan gehien hitz egiten diren hizkuntzetan, hemezortzigarrena da.

Mendebaldera, otomandar turkieraren eragina —Otomandar Inperioan, turkieraren aldaera erabili zen hizkuntza administratibo eta literario gisa— Otomandar Inperioa hedatu ahala hedatu zen. 1928an, Atatürkek Turkiako Errepublikaren lehen urteetan egindako erreformetako bat izan zen persia-arabiar alfabetoan oinarritutako alfabeto otomandar turkiarraren ordez, alfabeto latindarrean oinarritutako turkiar alfabetoa ezarri zen.

Haren ezaugarri nagusiak bokal harmonia eta aglutinazioa dira. Esaldietako oinarrizko ordena subjektua-objektua-aditza da (SOA), euskararena bezalakoa. Ez du izen klaserik ez eta genero gramatikalik ere. Tratamenduaren erabilera garrantzitsua da, batez ere ohorezkoa: bigarren pertsonako izenordainak erabiltzen dira gizalege mailak, urruntze soziala, adina edo senidetasuna adierazteko.

1928z geroztik, latindar alfabetoaz idazten da, arabiarraren ordez, Kemal Atatürken ekimenez.

 Sailkapena 

Turkiar hizkuntzen % 40 inguruk turkiera hitz egiten dute. Haien guztien ezaugarri nagusiak bokal harmonia, aglutinazioa eta genero gramatikalik eza da. Guztira, 30 hizkuntza bizik osatzen dute taldea, eta Europa ekialdean, Asia erdialdean eta Siberian hitz egiten dira.

Turkiar hizkuntzen baitan, turkiera oghuz hizkuntzen azpimultzokoa da. Elkarrekiko ulermen maila handia dute turkieraren eta gainerako oghuz hizkuntzen artean (azerbaijanera, turkmenera, qashqaiera, gagauzera).

Historia
Ezagutzen diren turkiar inskripzio zaharrenak Orkhongo (gaur egungo Mongolian) hiru inskripzio monumentalak dira. Kul Tigin printzearen eta haren anaia Bilge Khagan enperadorearen omenez eraikiak, bigarren turkiar khaganerrikoak dira (682–744 urteen artean datatuak) . Errusiar arkeologoek, 1889 eta 1893 artean, Orkhon harana inguratzen duen eremu zabalagoan monumentu eta lotutako harrizko lauza horiek aurkitu eta induskatu ondoren finkatu zen inskripzioetako hizkuntza turkiar hizkuntza zaharra zela, turkiar alfabeto zaharra erabiliz idatzia, «erruniar turkikoak» edo «erruniformeak» ere deituak alfabeto erruniko germaniarrekin azaleko antzekotasuna izateagatik .

Turkiarren hedapenarekin GoiErdi Aroan (VI–XI. mendeen artean), turkiar hizkuntzak hitz egiten zituzten herriak erdialdeko Asian barrena hedatu ziren, Siberiatik Europa eta Mediterraneoraino luzatzen zen eskualde geografiko zabal bat hartuz. Bereziki Oghuz turkiarren seljuktarrek beren hizkuntza, oghuz —gaur egungo turkieraren arbaso zuzena—, Anatoliara eraman zuten XI. mendean. Mahmud al-Kashgarik. turkiar hizkuntzen lehen hizkuntzalaria izan zenak, Kara-Khanid khaganerrikoak, turkierazko lehen hiztegi osoa eta turkiar hiztunen banaketa geografikoaren mapa argitaratu zituen Dīwān Lughāt al-Turken (ديوان لغات الترك).

Otomandar turkiera

950. urtearen inguruan, islama hartu ondoren, Kara-Khanid khaganerriak eta Seljuq turkiarrek (biak otomandarren arbaso etniko eta kulturaltzat hartzen dira) estatu horien administrazio-hizkerak arabieraren eta persieraren hitz mailegu handia bereganatu zuen. Otomandar garaiko turkierazko literaturak, batez ere poesia divandarrak, persieraren eragin handia izan zuen, poesia-metrika eta inportatutako hitz-kopuru handia bereganatzea barne. Otomandar Inperioaren garaian (1299–1922), hizkuntza ofizial eta literarioari otomandar turkiera deritzo, turkiera, persiera eta arabieraren arteko nahasketa bat, elkarren arteko ezberdintasun handiekin eta, neurri handi batean, ulertezina zena garai hartako eguneroko turkierarentzat. Eguneroko turkiera, «kaba türkçe» edo «turkiera arrunta» izendapenaz ezaguna, gizarteko behe-mailako eta landa-inguruneko kideek hitz egiten zuten, eta, jatorrizko hiztegiaren ehuneko handiagoa zuenez, gaur egungo turkieraren oinarri izan zen.

Adıyaman eta Adana arteko eskualdea bisitatzerakoan, Evliya Çelebik Turkmenera grabatu zuen, eta bere turkierarekin alderatu zuen:
{| class="wikitable" rules="all" style="margin: 1em; background: #ffffff; border: 2px solid #aaa; font-size: 100%;" width="70%" cellspacing="0" cellpadding="4" align="center"
|- bgcolor=#DDDDDD
| colspan=8 align="center" | XVII. mendeko hegoaldeko Anatoliako turkmeneraren eta XVII. mendeko elitearen eta turkiar dialekto estandar modernoen alderaketa
|- bgcolor=#f0f0f0 align="left"
! Turkmenera         
! Otomandar turkiera
! Turkiera modernoa
! Euskara
! Turkmenera         
! Otomandar turkiera
! Turkiera modernoa
! Euskara
|-style="background:#ccc;"
|-
| yalvaç ||  peygamber || peygamber || profeta|| fakı ||  imâm || imam || imam 
|-
| yüce Çalap || Âli Allah  || yüce Allah || Jainko ahalguztidun || eyne || câmi  || cami || meskita
|-
| mezgit || mescid || mescit || meskita|| gümeç, lavâşa, pişi || ekmek || ekmek, lavaş, pişi || Ogi, lavash, boortsog
|-
| kekremsi || şarâb || şarap || ardo|| Kancarıdaydın? || Nerede idin?  || Neredeydin? || Non zinen?
|-
| Kancarı yılıgan be? || Nereye gidersin bire? || Nereye gidersin bre? || Nora zoaz? || Muhıdı geyen mi? || Ferâce giyermisin? || Ferace giyer misin? || Txabusina jantziko duzu?
|-
| Bargım yavıncıdı. || Karnım ağrıdı. || Karnım ağrıdı. || Sabeleko mina dut. || şarıkdı || şehirli oldu || Şehirli oldu. || Hiritar bihurtu zen.
|-
|}

Hizkuntza erreforma eta turkiera modernoa
Turkiako estatu modernoaren sorreraren eta idazkeraren erreformaren ondoren, 1932an, Turkiera elkartea (Türk Dili Kurumu) sortu zen, Mustafa Kemal Atatürken babesean, turkierari buruzko ikerketak egiteko helburuarekin. Sortu berri zen elkartearen zereginetako bat hizkuntza erreforma abiatzea izan zen, arabiar eta persiar jatorriko mailegu hitzak turkiar baliokideekin ordezkatzeko. Prentsan inportatutako hitzak erabiltzea debekatzean, elkarteak hizkuntzatik atzerriko ehunka hitz kentzea lortu zuen. Turkiera elkarteak hizkuntzara sartutako hitz gehienak turkiar sustraietatik eratorri berriak baziren ere, mendeetan erabili gabe ziren turkiar hitz zaharrak berpiztearen alde ere egin zuen. 1935ean, Turkiera elkarteak otomandar turkiera / turkiera osatua hiztegi elebiduna argitaratu zuen, hizkuntza-erreformaren emaitzak dokumentatzen dituena.

Hizkuntzaren bat-bateko aldaketa horren ondorioz, Turkiako adineko eta gazteak beren hiztegiak bereizten hasi ziren. 1940ko hamarkada baino lehen jaiotako belaunaldiek arabiar edo persiar jatorriko termino zaharrenak erabiltzeko joera zuten, aldiz, belaunaldi gazteek adierazpen berrien alde egin zuten. Bereziki ironikotzat jotzen da Atatürkek berak, 1927an Parlamentu berriaren aurrean egindako hitzaldi luzean, bere garaian estatu-gizonen eta gizarteko estamentu ikasien artean ohikoa zen turkiar otomandarraren estilo formala erabili izana diskurtso eta dokumentu formalak finkatzeko orduan. Hizkuntza-erreformaren ondoren, turkiar hezkuntza-sistemak otomandar turkieraren literatura-formaren irakaskuntza eten egin zuen, eta gizartearen hitz egiteko eta idazteko gaitasuna gibeleratu egin zen hainbesteraino non, ondorengo urteetan, Atatürken diskurtsoa hain arrotza suma lezake turkiar gizarteak ezen hiru aldiz itzuli behar izan zen turkiera modernora: 1963an lehenengo, 1986an berriro, eta 1995ean azkenekoz.

Azken hamarkadetan, Turkiera elkartearen etengabeko lana izan da turkierazko hitz berriak sortzea, kontzeptu eta teknologia berriak hizkuntzan sartu ahala adierazteko, gehienbat ingelesetik. Hitz berri horietako askok, batez ere informazioaren teknologiako terminoek, onarpen orokorra jaso dute. Hala ere, Turkiera elkartea kritikatua izan da noizean behin soinu bortxatua duten eta artifizialak diren hitzak asmatzeagatik. Aurreko aldaketa batzuek ere —hala nola bölem fırka ("alderdi politiko") ordezkatzeko— ez zuten lortu herritarren onespena lortzea (fırka hitzak parti mailegu frantsesak ordezkatu du). Antzinako turkieratik berreskuratutako hitz batzuek esanahi espezializatuak hartu dituzte; adibidez betik (jatorriz "liburu" esan nahi zuena) gaur egun, script adierazteko erabiltzen da informatikan.

Distribuzio geografikoa
ezkerrera|220px|thumb|

Oharra: mapa ez da guztiz zehatza, Anatolia eta Zipre eskualdeetan soilik kontzentratzen da.
Turkiera ama-hizkuntzatzat du Turkiako herriak Turkian, eta Turkiako diasporak beste 30 bat herrialdetan. Turkiera eta azerbaijanera elkarri ulertzeko modukoak dira. Zehazki, badaude turkieraz hitz egiten duten gutxiengoak lehen (osorik edo zati batean) Otomandar Inperioarenak ziren herrialdeetan, hala nola Iraken, Bulgarian, Zipren, Grezian (batez ere mendebaldeko Trazian), Ipar Mazedoniako Errepublikan, Errumanian eta Serbian. Alemanian bi milioi turkiar hiztun baino gehiago bizi dira; eta turkieraz hitz egiten duten komunitate esanguratsuak daude: Estatu Batuetan, Frantzian, Herbehereetan, Austrian, Belgikan, Suitzan eta Erresuma BatuanKurdish, Northern at Ethnologue (25th ed., 2022) . Harrera herrialdeetan turkiar etorkinen asimilazio kulturala dela eta, diasporako kide etniko guztiek ez dute berezko jariotasunez hitz egiten turkiera.


2005ean, Turkiako biztanleen % 93 turkiera zuten ama-hizkuntzatzat, 67 milioi inguru garai hartan, eta gainerako gehienen ama-hizkuntza kurduera zen.

Azerbaijanera, ofiziala da Azerbaijanen, eta, turkierarekin, elkarrekiko ulergarritasuna dute, eta bi hizkuntzetako hiztunek, zailtasun nabarmenik gabe, elkar uler dezakete, batez ere eguneroko hizkera arruntean hitz egiten dutenean. Turkiak oso harreman onak ditu Azerbaijanekin; hainbat enpresa eta agintari turkiar inbertitzen dute bertan, eta Turkiaren eragina oso handia da herrialdean. Azerbaijanek oso antzeko hizkuntza izateak, turkieraren presentzia gero eta handiagoak eta satelite bidezko telebistak eragiten du haur askok turkierazko hitzak erabiltzea azerbaijanerazkoaren kaltetan, eta horrek kezka eragin du hizkuntzaren bereizgarriak higatuko ote diren. Liburu-denda askok turkierazko liburuak saltzen dituzte azerbaijanderazkoekin batera, eta intelektual nagusia den Agalar Mahmadovek kezka agertu du esanez: «turkierak, dagoeneko, hasi da Azerbaijango dialekto nazional eta naturalak bereganatzen». Hala ere, turkieraren presentzia atzerriko hizkuntza gisa ez da errusiera bezain handia. Uzbekistanen, turkiar hizkuntza batez mintzo den biztanlego handiena duen bigarren herrialdean, telebista-kanal berria sortu zen 2022an, Foreign Languages TV. Kate horrek turkiera ikasgaiak eman ditu ingelesezko, frantsesezko, alemanezko eta errusierazko ikasgaiekin batera.

Ofizialtasuna


Turkiako hizkuntza ofiziala da, eta Zipreko hizkuntza ofizialetako bat; turkierak ofizialtasuna du Kosovoko 38 udalerritan, tartean Mamushan, bi Ipar Mazedoniako Errepublikan eta beste bi Iraken. Ziprek Europar Batasunari eskatu dio turkiera hizkuntza ofizial gisa gehitzeko, herrialdeko bi hizkuntza ofizialetako bat baita.

Turkian, turkieraren erakunde arautzailea Turkiako hizkuntza elkartea da (Türk Dil Kurumu edo TDK); 1932an sortu zen Türk Dili Tetkik Cemiyeti ("Turkieraren ikerketarako elkartea") izenpean. Turkiako hizkuntza elkartean hizkuntzaren garbizaletasun ideologiak eragina izan zuen: izan ere, haren zeregin nagusietako bat izan zen hitz solteak eta atzerriko gramatika-eraikuntzak turkiar jatorriko baliokideekin ordezkatzea. Aldaketa horiek, 1928an turkiar alfabeto berria hartzearekin batera, gaur egun hitz egiten den turkiera modernoa moldatu zuten. TDK erakunde independente bihurtu zen 1951n, hezkuntza sailburua buru izateko betebeharra kentzearekin. Estatus horrek 1983ko abuztura arte iraun zuen, 1982ko konstituzioan berriro gobernu-organo bihurtu zenean, 1980ko estatu-kolpe militarraren ondoren.

 Gramatika 

 Izenak 
Genero gramatikalik ez dagoenez, sexuak ez du hitzen forman eraginik. Hirugarren pertsonako o ("hura") izenordaina gizonezko, emakumezko nahiz gauza bati buruzkoa izan daiteke. Hutsune hori gorabehera, izenetan generoa adierazteko moduak daude:

 Kabala gehienek arrak eta emeak izendatzeko formak dituzte, adibidez, aygır ("garaño"), kısrak ("behor"), boğa ("zezen"), inek ("behi").
 Beste animalia batzuentzat, sexua adieraz daiteke erkek ("ar") edo dişi ("eme") hitzak dagokien izenaren aurretik gehituz, adibidez, dişi kedi ("kateme").
 Pertsonentzat, emakumezkoa izatea adieraz daiteke kız ("neska") edo kadın ("emakume") hitzak gehituz, adibidez, kadın kahraman ("emakumezko heroi"), kahraman ("heroi") hitzaren ordez.
 Frantses edo arabiar jatorriko mailegu batzuek emakumezkoentzako forma bereziak dituzte, adibidez, aktris ("emakumezko aktore").
 Serbokroazieraz -ica atzizki femeninoa hiru mailegutan erabiltzen da: kraliçe ("erregina"), imparatoriçe ("enperatriz") eta çariçe ("tsarina"). Atzizki hori tanrıça ("jainkosa") neologismoan erabili zen (< antzinako turkierazko tanrı, "jainko").

 Generoa 
Ez dago artikulu mugaturik, baina objektuaren definizioa inplizituki adierazten da akusatiboaren amaiera erabiltzen denean (ikus behean). Izenak bukaeran erantsitako atzizkien bidez deklinatzen dira, sei kasutan, eta amaiera guztiek bokal-harmoniari jarraitzen diote. -Ile postposizioa askotan izenari atzizki gisa gehitzen zaionez, batzuek instrumental deklinazio gisa aztertzen dute, nahiz eta genitiboa hartzen duten izenordain pertsonalekin, erakusle singularrekin eta kim galdetzailearekin. -ler² plural-marka izenaren ondo-ondoren doa edozein deklinabide edo atzizkiren aurretik (adibidez, köylerin "herriena": köy = herri; -ler = plurala; -in = noren marka).

Kasu gramatikalak sei dira: nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, lokatiboa eta ablatiboa. Atzizkiko bokala bokal-harmoniaren araberakoa da:
+etxegizonsendagileaktoresingularrapluralasingularrapluralasingularrapluralasingularrapluralanominatiboaevevleradamadamlardoktordoktorlaraktöraktörlergenitiboaevinevlerinadamınadamlarındoktorundoktorlarunaktörünaktörleründatiboaeveevlereadamaadamlaradoktoradoktorlaraaktoreaktörlereakusatiboaevievleriadamıadamlarıdoktorudoktorlaruaktörüaktörlerüinesiboaevdeevlerdeadamdaadamlardadoktordadoktorlardaaktördeaktörlerdeablatiboaevdenevlerdenadamdanadamlardandoktordandoktorlardanaktördenaktörlerden
Ez dago artikulu mugaturik, baina bir ("bat") zenbakiak artikulu mugagabearena egin dezake. Plurala -lar / -ler atzizkien bidez adierazten da (bokal-harmonia betez): evler ("etxeak"), baina atlar ("zaldiak") hitzetan bezala.

Akusatibozko kasu marka objektu zehaztuetarako bakarrik erabiltzen da: pareka bitez (bir) ağaç gördük "zuhaitz bat ikusi genuen" eta ağacı gördük "zuhaitza ikusi genuen". Mota edo kategoria bati erreferentzia egitean, -ler / -lar pluralezko markak, oro har, ez dira erabiltzen: ağaç gördük berdin esan daiteke "zuhaitzak / zuhaitz batzuk ikusi genituen [basoan zehar ibili ginen bitartean]" eta ağaçları gördük "zuhaitzak ikusi genituen [zuhaitz ezagun horiek, alegia]".

Bukaeran -ç, -ş, -p, -k eta -f bezalako kontsonante gorra duten hitzen deklinabidean (adibidez, ağaç, "zuhaitz", turkierazko fonologiaren bi ezaugarri garrantzitsu ageri dira: 

 atzizkietako kontsonanteen -d > -t asimilazioa (ağaçtan, ağaçta, ez *ağaçdan, *ağaçda), eta
 bokalen aurreko azken kontsonantea ozen bilakatzea (ağacın, ağaca, ağacı, ez *ağaçın, *ağaça, *ağaçı).

Antzeko bilakaera gertatzen zaie -k kontsonanteaz bukatutako hitzei, aurretik bokala ageri baldin bada, -k > -ğ bihurtzen delako: mutfak ("sukalde") Mutfağa git! ("Hoa sukaldera!" / "Sukaldera joan hadi!").

Gainera, izenek jabetza adierazten duten atzizkiak har ditzakete: adibidez, -imiz, "gure". Kopula gehituta (adibidez, -im, "naiz"), esaldi osoak osa daitezke. Mi galdera-partikula galderazko hitzaren ondoren berehalaxe dator, eta bokal-harmonia bete behar du halaber: Köye mi? "Herrira (zoaz)?", Ağaç mı? "Zuhaitz bat (al da)?".
+turkierazeuskarazevetxe / etxeaevleretxeak / etxe batzukevinhire etxeaevinizzure etxea [begirunez] / zuen etxeaevimene etxeaevimdeene etxeanevlerinizinzure etxeetakoak [begirunez] / zuen etxeetakoakevlerinizdenzure etxeetatik [begirunez] / zuen etxeetatik evlerinizdendizure etxeetakoa zen [begirunez] / zuen etxeetakoa zenevlerinizdenmişzure etxeetakoa omen zen [begirunez] / zuen etxeetakoa omen zenEvinizdeyim.Zure etxean nago / Zuen etxean nago.Evinizdeymişim.Zure etxean omen nintzen / Zuen etxean omen nintzen.Evinizde miyim?Zure etxean al naiz? / Zuen etxean al naiz?

 Pertsona-izenordeak 
Pertsona-izenordainen nominatiboak hauek dira: 

 ben ("ni"), 
 sen ("hi"), 
 o ("hura"), 
 biz ("gu"), 
 siz ("zu", begirunez, edo "zuek"), eta 
 onlar ("haiek"). 

Salbuespen batzuekin, deklinabidea erregularra dute: benim ("nire"); bizim ("gure"); bana ("niri"); sana ("hiri"); eta o izenordearen zeiharkako formek on erroa darabilte. Pertsona-erakusle singular eta izenordain guztiek genitiboa hartzen dute ile eransten zaienean: benimle ("nirekin"), bizimle ("gurekin"); baina onunla ("harekin"), onlarla ("haiekin"). Beste izenordain guztiek (kendi bihurkaria eta abar) deklinabide erregularra dute.

 Adjektiboak 
Adjektiboak ez dira deklinatzen. Hala ere, gehienak izen gisa ere erabil daitezke, eta kasu horretan deklinatuak dira: adibidez, güzel ("eder) → güzeller ("ederrak", hots, "jende ederra"). Atributiboki erabilita, adjektiboak zehazten dituzten izenen aurretik doaz. Var ("zerbait / norbait egotea") eta yok ("zerbait / norbait ez egotea") adjektiboak euskaraz "badago / badaude" edo "du / ditu" aditzak erabilitzen diren kasu askotan ageri dira, adibidez, Süt yok ("Ez dago esnerik", hitzez hitz, "Esne ez.dago"). 

Jabetza honela adierazten da: İmparatorun elbisesi yok ("enperadore.aren arropa.haren ez.dago" > "Enperadoreak ez du arroparik"); Kedimin ayakkabıları yoktu ("Katu.nire zapata.ak ez.zegoen" > "Nire katuak ez zuen zapatarik").

 Idazkera 
Otomandar inperioaren garaian, turkiera alfabeto pertso-arabiarraz idazten zen. Mustafa Kemal Atatürk agintera iritsi eta errepublika ezarri zuenetik, 1923an, alfabetoaren erreforma lehentasunetako bat izan zen, eta 1928ko azaroaren 1ean ezarri zen alfabeto latindarraren bertsio turkiarra, zenbait zeinu diakritiko dituena.
 A / a, euskaraz bezala.
 B / b
 C / c, italierazko giro edo ingelesezko George bezala.
 Ç / ç, euskal < tx > bezala.
 D / d
 E / e .
 F / f
 G / g
 Ğ / ğ, ez da ahoskatzen: aurreko bokala luzatzen du.
 H / h, behe-nafarrerazko hor bezala.
 I / ı (punturik gabeak), < i >-ren antzekoa baina mihia atzealdera eramanik.
 İ / i (biak ere puntudunak), euskal < i > bezala.
 J / j, Lekeitioko joan, frantsesezko janvier, ingelesezko pleasure edo katalanezko Jordi bezala.
 K / k
 L / l
 M / m
 N / n
 O / o
 Ö / ö, frantsesezko feu edo alemanezko Köhler izenetan bezala.
 P / p
 R / r, euskarazko ere bezala.
 S / s, euskarazko zu bezala.
 Ş / ş, euskal < x > bezala.
 T / t
 U / u
 Ü / ü, Zubererazko < u >, dü aditzean bezala.
 V v, frantsesezko vie izenean bezala.
 W / w, bBakarrik atzerriko hitzetan.
 X / x, bakarrik atzerriko hitzetan; bestela, < ks >idazten da. Adibidez: taksi (taxia), Meksika (Mexiko).
 Y / y, euskarazko iaio adjektiboko < i >-ak bezala.
 Z / z, zubererazko deusik edo frantsesezko zéro bezala.

 Bokal-harmonia 
Hona turkierazko zortzi bokalak:
+aurrekoakatzekoakbiribildugabeakbiribilduakbiribildugabeakbiribilduakbokalake /e/i /i/ü /y/ö /œ/a /a/ı /ɯ/u /u/o (o/bikuna (aurrekoak ala atzekoak)ealaukuna (aurrekoak, atzekoak, biribildugabeak eta biribilduak)iüı u
Bokal-harmoniaren oinarria, turkierazko hitzen eraketa eta atzizkien erabileran funtsezko eragina duena, ahalegin muskularra aurrezteko gizakiaren joera naturalaren ondorio da. Oinarri hori hiru arauon bidez adierazten da turkieraz:

 Hitz bateko lehen bokala atzekoa bada (e i ü ö), ondorengo edozein bokalek ere atzekoa izan behar du; aldiz, lehenengo bokala aurrekoa bada (a ı u o), ondorengo edozein bokalek ere aurrekoa izan behar du.
 Lehenengo bokala biribildugabea bada (e i a ı ), ondorengo bokalak ere biribildugabeak dira.
 Lehenengo bokala biribildua bada (ü ö u o), ondorengo bokalak biribilduak eta itxiak edo biribildugabeak eta irekiak dira.

Bigarren eta hirugarren arauek hizkeran zehar egiten den gihar-esfortzua gutxitzen dute. Zehatzago esanda, ezpainen asimilazioaren fenomenoari lotuta daude: ezpainak lehenengo bokalerako biribilduta badaude (gihar-esfortzua behar duen prozesua), ondorengo bokaletarako biribilduta egon daitezke. Lehenengo bokalerako biribildugabeak badira, hiztunak ez du gihar-esfortzu gehigarririk egiten ondoren biribiltzeko.

Gramatika-atzizkiak aldakorrak dira eta bokal-harmonia eredu hauetako bati jarraitzen diote:

 Bikuna (-e / -a): Lewisek, bere lan berriagoetan, goi-indizeak ez erabili nahiago du, "funtsa ulertutakoan, ez dagoelako horren beharrik" (Lewis [2001]). Lokatibo kasuaren atzizkia, adibidez, -de da, e ı ü ö aurreko bokalen ondoren (Türkiye´de, "Turkian") eta -da, (a ı u o) atzeko bokalen ondoren (Ankara´da, "Ankaran"). Era berean, plurala -ler atzizkiaz egiten da (ev, "etxea" > evler, "etxeak"), baina -lar atzizkiaz, bestela, bokalen ezaugarria desberdina bada (adam, "gizon" > adamla'r, "gizonak"). -de² notazioa laburdura egokia da eredu horretarako.
 Laukuna (-i / -ı / -ü / -u): genitibo kasuaren atzizkia, adibidez, -in edo -ın da bokal biribildugabeen ondoren (aurrekoak edo atzekoak, hurrenez hurren); eta -ün edo -un, dagozkien bokal biribilduen ondoren. Kasu horrnetan, -in4 notazio laburdura erabiltzen da.

Praktikan, eredu bikunak (e motako bokal harmonia izenaz ere ezagutzen dena) esan nahi du hitz-erroaren bokala ahoaren aurrealdean eratzen den ingurunean, atzizkiak e forma hartzen duela, eta atzealdean eratzen bada, a forma. Eredu laukunak (i ​​mota ere deitzen zaio) biribiltzea zein aurrealdea / atzealdea kontuan hartzen ditu. Hurrengo adibideek, -dir4 kopulan (euskaraz, "da") oinarritutakoek, i motako bokal-harmoniaren oinarriak praktikan erakusten dituzte: Türkiye'dir ("Turkia da"), kapıdır ("atea da"), baina gündür ("eguna da"), paltodur ("berokia da").

 Salbuespenak 
Bokalen-harmoniaren arauen salbuespenak lau hitz-klase hauek dira:

 Bertako hitz bakunak (konposatu gabeak), adibidez. dahi "ere", ela "marroi argi", elma "sagar", hangi "zein", hani "non", inanmak "sinets", kardeş "anaia, arreba, neba, ahizpa", şişman "koipe", anne "ama".
 Bertako hitz konposatuak, adibidez. bugün "gaur", dedikodu "esamesak", haydi "etorri".
 Maileguzko hitzak, adibidez. ferman (< persierazko فرماندهی "agindu, mandatu"), mikrop (< frantsesezko microbe "mikrobio"), asansör (frantsesezko ascenseur izenetik, "igogailu"), piskopos (< grezierazko επίσκοπος episkopos, "apezpiku").
 Atzizki aldaezinak: -daş (izenak adierazten duen kontzeptuarekiko lotura komuna erakusten duena), -yor (hirugarren pertsonan orainaldia adierazten duena), -ane (adjektiboak edo izenak adberbio bihurtzen dituena), -ken ("den bitartean" esan nahi duena), -leyin ("barruan / -n / zehar" esan nahi duena), -imtırak (kolore- edo zapore-adjektibo bat ahultzea, euskarazko -xka atzizkiaren antzera, urdinxka, berdexka, gorrixka... bezala), -ki (adberbio edo izen batetik izenordain edo adjektibo bat sortzeko lokatibo kasuan), -gil ("etxea edo familia" esan nahi duena), -gen (irudi planoen izenari erreferentzia eginez).

+atzizki finkoaturkierazko adibideaeuskarazoharrak-daşmeslektaşlankidemeslek-etik ("ogibide")-yorgeliyorbadatorgelmek ("etor") aditzetik-aneşahaneerrege-şah-tik ("errege")-kenuyurkenlo egiteanuyumak ("lo egin") aditzetik-leyinsabahleyingoizeansabah ("goiz") izenetik-imtırakekşimtırakgarratz itxurakoekşi ("garratz") adjektibotik-kiormandakibasoko(a)orman ("baso") izenetik-gilannemgiller(ene) amaren familiakoakannem ("ene ama") izen-sintagmatik-genaltıgenhexagonoaltı ("sei") zenbakitik
Bokal-harmoniaren arauak eskualdeko dialektoaren arabera aldatzen dira. Turkiako ipar-ekialdeko Trabzon eskualdean hitz egiten den turkierazko dialektoak Anatoliako turkiar zaharraren bokalen harmonia murriztua gorde du, bi bokal faltaren konplikazio gehigarriarekin (ü eta ı), beraz, ez dago harmonia sabaikaririk. Litekeena da elün-ek ("zure eskua", el "esku" izenetik) esan nahi izatea Anatoliako zaharrean. Bigarren pertsona singularreko posesiboa atzeko eta aurreko bokalen artean aldatuko litzatekeen arren, -ün edo -un, elün "zure eskua" eta kitabun "zure liburua" bezala, Trabzongo dialektoan ü bokalaren faltak esan nahi du -un bi kasu horietan erabiliko litzatekeela, hots, elun eta kitabun.

 Esamolde eta hitzak 

{| 
|Acı||(Janari) mina
|-
|Açık||Zabalik, irekita
|-
|Araba||Kotxe
|-
|Arkadaş||Lagun, adiskide
|-
|Ateş||Su
|-
|Balık||Arrain
|-
|Baskça||Euskara
|-
|Ben||Ni
|-
|Çok iyi||Oso ona, oso ondo
|-
|Evet||Bai
|-
|Günaydın||Egun on
|-
|Hayır||Ez
|-
|İsminiz ne?||Nola duzu izena? 
|-
|İyi akşamlar||Arratsalde on
|-
|İyi geceler||Gabon
|-
|Nasılsın?||Zer moduz? Zelan?
|-
|Nerelisiniz?||Nongoa zara?
|-
|Kaç yaşındasınız?||Zenbat urte duzu?
|-
|Kapalı||Itxita
|-
|Sen||Zu
|-
|Su||Ur
|-
|Teşekkürler||Eskerrik asko
|-
|Yemek||Jan
|}

 Turkiera txistukatua 
Giresun probintzian, Kuşköy herriko biztanleek 400 urte baino gehiago daramatzate turkieraren txistu-bertsio bat erabiliz komunikatzen. Eskualdea haran sakonen segida batez osatuta dago, eta komunikazio modu ezohiko horrek bost kilometroko distantziara arteko elkarrizketak egitea ahalbidetzen du. Turkiako agintariek kalkulatzen dute oraindik 10.000 pertsona inguruk erabiltzen dutela txistu-hizkuntza. Hala ere, 2011n, UNESCOk turkiera txistukatua hiltzen ari den hizkuntzatzat jo eta ondare kultural ukiezinaren zerrendan sartu zuen. Ordutik, tokiko hezkuntza-agintaritzak eskualdeko eskoletan ikasgai gisa sartu du, haren erabilera berpizteko asmoz.

Onur Güntürkün zientzialari alemaniar-turkiarrak, Ruhr Unibertsitatekoak, ikerketa bat egin zuen: Kuşköyko Kuş dili ("Txori-hizkuntza") 31 hiztun behatu zituen, eta aurkitu zuen hizkuntza txistukatuak turkieraren egitura lexikoa eta sintaktikoa islatzen zuela.

 Eragina atzerriko hizkuntzetan 
Euskaraz turkieratiko zenbit hitz daude, frantsesaren nahiz gaztelaniaren bidez iritsiak. Hona batzuk: bazar, diban, kiosko, jenizaro, jogurt, kebab (kebap-etik), khan, palto ("beroki", Ipar Euskal Herrian), paxa, turbante, turkesa''.

Balkanetako hizkuntzetan (grekoz, albanieraz, mazedonieraz...) eragina handiagoa da.

 Literatura 

Erdi Aroan, Nezami eta Jami olerkariak nabarmendu ziren, eta ondorengo mendeetakoak dira Baki, Nefi eta Nedim idazleak, poesia arloan ere.

Idazle garaikideen artean, Yasar Kemal eta Orhan Pamuk aipatzekoak dira.

Oharrak

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Akalın, Şükrü Haluk (January 2003). "Türk Dil Kurumu'nun 2002 yılı çalışmaları (Turkish Language Association progress report for 2002)" (PDF). Türk_Dili (in Turkish). 85 (613). ISSN 1301-465X. Archived from the original (PDF) on June 27, 2007. Retrieved 2007-03-18.
 Bazin, Louis (1975). "Turcs et Sogdiens: Les Enseignements de L'Inscription de Bugut (Mongolie), Mélanges Linguistiques Offerts à Émile Benveniste". Collection Linguistique, Publiée Par la Société de Linguistique de Paris (frantsesez) (LXX): 37–45.
 Brendemoen, B. (1996). Phonological Aspects of Greek-Turkish Language Contact in Trabzon. Conference on Turkish in Contact, Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) in the Humanities and Social Sciences, Wassenaar, February 1996ko otsailaren 5-6.
 Encyclopaedia Britannica, Expo 70 Edition Vol 12. William Benton. 1970.
 Coulmas, Florian (1989). Writing Systems of the World. Blackwell Publishers Ltd, Oxford. ISBN 0-631-18028-1.
 Dilaçar, Agop (1977). "Atatürk ve Yazım". Türk Dili (turkieraz). 35 (307). ISSN 1301-465X. Retrieved 2007-03-19.
 Ergin, Muharrem (1980). Orhun Abideleri (turkieraz). Boğaziçi Yayınları. ISBN 0-19-517726-6.
 Findley, Carter V. (October 2004). The Turks in World History. Oxford University Press. ISBN 0-19-517726-6.
 Glenny, Misha (2001). The Balkans: Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999. New York: Penguin.
 Johanson, Lars (2001). Discoveries on the Turkic linguistic map (PDF). Stockholm: Svenska forskningsinstitutet i Istanbul. ISBN 978-91-86884-10-9. Archived from the original (PDF) on February 5, 2007. Retrieved 2007-03-18.
 Ishjatms, N. (October 1996). "Nomads In Eastern Central Asia". History of Civilizations of Central Asia. Vol. 2. UNESCO Publishing. ISBN 92-3-102846-4.
 Lewis, Geoffrey (1953). Teach Yourself Turkish. English Universities Press. ISBN 978-0-340-49231-4. (2nd edition 1989)
 Lewis, Geoffrey (2001). Turkish Grammar. Oxford University Press. ISBN 0-19-870036-9.
 Lewis, Geoffrey (2002). The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. Oxford University Press. ISBN 0-19-925669-1.
 Özsoy, A. Sumru; Taylan, Eser E., eds. (2000). Türkçe'nin ağızları çalıştayı bildirileri [Workshop on the dialects of Turkish] (turkieraz). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. ISBN 975-518-140-7.
 Soucek, Svat (2000). A History of Inner Asia. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65169-1.
 Vaux, Bert (2001). "Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians" (PDF). Harvard University. Archived from the original (PDF), 2007ko martxoak 15. Retrieved 2007-04-24.
 Zimmer, Karl; Orgun, Orhan (1999). "Turkish" (PDF). Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge: Cambridge University Press. 154–158. orr. ISBN 0-521-65236-7.
 Center for Studies on Turkey, University of Essen (2003). "The European Turks: Gross Domestic Product, Working Population, Entrepreneurs and Household Data" (PDF). Turkish Industrialists' and Businessmen's Association. Archived from the original (PDF) on December 4, 2005. Retrieved 2007-01-06.
 "CIA Factbook:Iraq". 2013.
 "Güncel Türkçe Sözlük" (turkieraz). Turkish Language Association. 2005. Archived from the original on 2007-03-12. Retrieved 2007-03-21.
 "Turkish Etymological Dictionary online" (turkieraz). Sevan Nişanyan. 2006. Retrieved 2007-09-11.
 "Language Materials Project: Turkish". UCLA International Institute, Center for World Languages. February 2007. Archived from the original on 2007-10-11. Retrieved 2007-04-26.
 Special Eurobarometer 243 / Wave 64.3: Europeans and their Languages (PDF). European Commission Directorate of General Press and Communication. February 2006. Retrieved 2007-03-28.
 "Turkish Language Association: Sesler ve ses uyumları "Sounds and Vovel Harmony"" (turkieraz). Turkish Language Association. Archived from the original on 2012-07-28. Retrieved 2013-01-13.
 Göknel, Yüksel (2012). "Turkish Grammar Updated Academic edition". Retrieved 2013-01-16.
 Turkish Language Association. "Türk Dil Kurumu – Tarihçe (History of the Turkish Language Association)" (turkieraz). Archived from the original on 2007-03-16. Retrieved 2007-03-18.
 "Türkçe Sözlük (2005)'teki Sözlerin Kökenlerine Ait Sayısal Döküm (Numerical list on the origin of words in Türkçe Sözlük (2005))" (turkieraz). Turkish Language Association. 2005. Archived from the original on March 1, 2007. Retrieved 2007-03-21.
 "Spartak KADIU: Türkçede zaman ve kip kavramı ve i-ek eylemin fonksiyonu üzerine" (PDF) (turkieraz). Turkish Studies: International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3. Archived from the original (PDF) on 2013-03-13. Retrieved 2013-01-15.
 Eyüboğlu, İsmet Zeki (1991). Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü [Etymological Dictionary of the Turkish Language] (turkieraz). Sosyal Yayınları, İstanbul. ISBN 978975-7384-72-4.
 Özel, Sevgi; Haldun Özen; Ali Püsküllüoğlu, eds. (1986). Atatürk'ün Türk Dil Kurumu ve Sonrası [Atatürk's Turkish Language Association and its Legacy] (turkieraz). Bilgi Yayınevi, Ankara. OCLC 18836678.
 Püsküllüoğlu, Ali (2004). Arkadaş Türkçe Sözlük [Arkadaş Turkish Dictionary] (turkieraz). Arkadaş Yayınevi, Ankara. ISBN 975-509-053-3.
 Rezvani, B. "Türkçe Mi: Türkçe’deki İrani (Farsca, Dimilce, Kurmançca) Orijinli kelimeler Sözlüğü.[turkierazko izenburuaren gutxi gorabeherako itzulpena: "Turkiera ote? Jatorrizko iranikozko (persiera, zazakia eta kurmanji kurduera) hitzen hiztegi etimologikoa]". (2006).

 Ikus, halaber 

 Turkierazko alfabetoa

 Turkiako Hizkuntza Elkartea


Kategoria:Kaukasoar hizkuntzak
Kategoria:Turkiar hizkuntzak
Kategoria:Hizkuntza eranskariak
Kategoria:Azerbaijango hizkuntzak
Kategoria:Bulgariako hizkuntzak
Kategoria:Zipreko hizkuntzak
Kategoria:Alemaniako hizkuntzak
Kategoria:Errusiako hizkuntzak
Kategoria:Mazedoniako Errepublikako hizkuntzak
Kategoria:Turkiako hizkuntzak