Karibe itsasoa

Karibe itsasoa edo Antilletako itsasoa itsaso zabal bat da Ozeano Atlantiko tropikalean, Erdialdeko Amerikaren ekialdean eta Hego Amerikaren iparraldean kokatua, Karibeko plakaren gainazala estaliz. Antilletako itsasoa ere esaten zaio, arku labarraren hegoaldean eta mendebaldean dagoelako. Mexikoko Golkoarekin batera, Mediterraneo Itsaso amerikarra osatzen dute.

Iparraldean, Antilla Nagusiak –Kuba, La Española eta Puerto Rico– izenekoekin egiten du muga, eta hauek ditu mugakide: Kantzer tropiko hegoaldean, ekialdean Antilla Txikiekin, hegoaldean Venezuela, Kolonbia eta Panamarekin, eta mendebaldean Mexiko, Belice, Guatemalarekin eta Hondurasekin.

Karibe itsasoa munduko itsaso gazirik handienetako bat da, eta 2 763 800 km² inguruko eremua du. Itsasoko punturik sakonena Kaiman uharteetako hobia da, Kuba eta Jamaika artean dagoena, itsas mailatik 7.686 metrora. Karibean hedadura handiena duen herrialdea, Venezuela da, ekialdetik mendebaldera hartzen duten 4208 km-ko kostarekin, uharte eta artxipelagoetatik igaroz. Karibeko kostaldeko lineak golko eta badia asko ditu: Samanako badia, Arrano badia, Venezuelako golkoa, Morrosquillorena, Darienena, Moskitoena eta Honduraskoa.

«Karibea» Karibe itsasoak, bere uharteek eta itsaso honen inguruko kostaldeek osatzen duten eskualdea da.

Karibe itsasoa Ozeano Barearekin komunikatzen da Panamako kanalaren bidez.

«Karibetar»ra esaten zaio itsaso horretatik gertu jaio edo bizi diren biztanleei (jentilizioaren desberdina).

 Historia 
Artikulu nagusia: Karibe itsasoaren historia

Antilla uharteetako lehen biztanleak tainoak izan ziren. Tribu sedentarioa zen, izaera politeistako erlijio-sinesmenak zituena eta nekazari, arrantzale eta eltzegile onak zirelako nabarmentzen zena; arawak familiatik zetorren haien hizkuntza, eta duela 3.000 urte inguru Hego Amerikatik migratu zuten. Aurkikuntzaren unean, karibeak, beren trebezia zela eta, oribeak ziren nagusi, eta nabigatzaileak ziren. 
Kolon La Españolara 1492an iritsi zen. Karibe itsasoa ur gorputz ezezaguna zen Europa eta Asiarentzat 1492ra arte, Kristobal Kolonek lehen aldiz Indiarako ibilbide bat aurkitu nahian nabigatu zuenean. Uharteen aurkikuntzaren ondoren, eremua berehala kolonizatu zuen mendebaldeko zibilizazioak, Europako merkataritza-ibilbideentzako toki komun eta pirateriarentzako erakargarri bihurtuz. Errege Katolikoek, 1495ean, aurkitu berri zituzten Indiei itsasontziak tripulatzeko baimena eman zieten, eta, horren ondorioz, ontzi asko Atlantikora jaurti ziren behar bezalako prestakuntzarik gabe, "Itsasoko otsoek" erraz harrapatuz.  Karibeko kostaldean, garai hartan, merkataritza-azoka ospetsuenetako batzuk egiten ziren, Portobelokoa, esaterako.

Espainiak aurkitu, okupatu eta gutxira, itsasoak Ingalaterrako eta Frantziako koroen arreta erakarri zuen, eskarmentu handiko itsasgizonak bidali baitzituzten lurraldeak konkistatzera, eta arrakastaz hartu zituzten Frantziarako Martinika eta Guadalupe uharteak, eta Ingalaterrarako Antigua eta Barbuda, Montserrat, Barbados eta Jamaika uharteak, hauek izanik Espainiako Inperioak Karibean galdu zituen jabetzarik garrantzitsuenak.

1625ean, Dortoka uhartean base bat eratu zen, non bi nazionalitateetako kortsarioak eta bukaneroak elkartu ziren Espainiako kolonietatik zetozen ontziei erasotzeko.1656an beste piraten base ospetsu bat ezarri zen Jamaikako Port Royal portuan, 1692ko ekainaren 7an lurrikara baten ondorioz zati bat suntsitu zen arte. Eskualdean oso ezagunak eta beldurgarriak izan ziren, besteak beste, Morgan, El Olonés eta Barbanegra piraten izen batzuk.
ezkerrera|thumb|Tulum, maien hiria Karibeko Quintana Roo kostaldean (Mexiko).
Karibeko uretan 22 uharte-lurralde eta 12 herrialde daude, eta Kuba izan zen Espainiatik independizatu zen azken herrialdea 1898an. Urte horretan bertan, Puerto Rico Ameriketako Estatu Batuek gerrako sari gisa hartu zuten, eta estatubatuarren mende jarraitzen du gaur egun arte.

1903an, Estatu Batuen esku-hartzearekin, Panama Kolonbiatik banandu zen eta Karibe itsasoa Ozeano Barearekin lotzen duen kanala eraiki zen. 1914ko abuztuaren 15ean inauguratu zen, baina Estatu Batuek administratu zuten 1999ko abenduaren 31ra arte.

2001eko abenduaren 12an, Karibeko Estatuen Elkarteko kide diren herrialdeetako estatuburuak eta gobernuburuak Margarita uhartean (Venezuela) bildu ziren
 Geologia 
Karibe itsasoa Karibeko plakan zehar dagoen itsasoa da. 160 eta 180 milioi urte bitarteko adina duela kalkulatzen da, eta haustura horizontal baten ondorioz sortu zen. Haustura horrek Pangea izeneko superkontinentea erdibitu zuen Mesozoikoko Aroan. Karibe itsasoaren azalera 5 arro ozeanikotan banatzen da, itsaspeko mendikate batzuek bereizita. Hego Amerikako plakak Karibeko ekialdeari egiten dion presioaren ondorioz, Antilla txikietako eskualdeak jarduera bolkaniko handia du.

Ozeano Atlantikoa Karibean sartzen da Antilla Txikien eta Birjina uharteen arteko Anegadako pasabidetik eta Kuba eta Haiti arteko Haizeen pasabidetik, zeina Estatu Batuen eta Panamako kanalaren arteko ibilbide garrantzitsua baita. Yucatango kanalak Mexikoko golkoarekin lotzen du Karibe itsasoa, Mexikoko Yucatan penintsularen eta Kubako uhartearen artean.

Punturik sakonenak Kaiman uharteetako sakonunean daude (7.686 m). Hala eta guztiz ere, Karibe itsasoa nahiko sakona ez den itsasotzat hartzen da.
Karibe itsasoko itsaspeko lurzoruak hobi ozeaniko bakarra du: Kaimango hobia, Puerto Ricoko hobia, hurbil badago ere, izen bereko uhartearen beste aldean baitago, Ozeano Atlantiko irekian; hala ere, biek lurrikarak izateko arrisku handian jartzen dute eremua. Itsaspeko lurrikarek uharteetan ondorio suntsitzaileak izan ditzaketen tsunamiak sortzeko mehatxua planteatzen dute. Datu historiko zientifikoek erakusten dutenez, azken 500 urteetan hamabi lurrikara gertatu dira eremu horretan, Richter-en eskalan 7,5etik gorako magnitudearekin.


 Ozeanografia 

 IHO mugaketa 
Itsasoa mugatzeko nazioarteko agintari gorenak, Nazioarteko Erakunde Hidrografikoak (IHO), Karibeko itsasoa itsaso independentetzat hartzen du. Mundu mailako erreferentziazko argitalpenean, “Limits of oceans and seas” (1953ko 3. edizioa), 27 identifikazio-zenbakia esleitzen dio.

 Ezaugarri ozeanografikoak 
Batez beste, Karibe itsasoaren gazitasuna milako 35 eta 36 zatikoa da eta gainazaleko tenperatura 28°C-koa da,Oceanografía del mar Caribe , Biblioteca Luis Ángel Arango, URL último acceso el 26/04/2007. berriz, itsasoaren hondoan ura 4°C-ko tenperaturara iristen da.Abt Associates Inc. / Woods Hole Group , Golfo de Honduras, URL último acceso el 26/04/2007.

Karibeko korronteek Ozeano Atlantikotik ur kantitate handia eramaten dute Antilla Txikietako ekialdeko mendateetatik ipar-mendebalderantz, Mexikoko Golkotik Yucatango kanaletik irteteko.Gyory, Mariano & Ryan, La corriente del Caribe (inglés). The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies, URL último acceso el 25/04/2007. Batez beste, Karibera sartzen den azaleko uraren %15 eta 20 artean Orinoko eta Amazonas ibaien estuarioetako ur gezetatik dator, Karibeko korronteak ipar-mendebaldera eramanda.Abt Associates Inc. / Woods Hole Group , Golfo de Honduras, URL último acceso el 26/04/2007. Bestalde, hilabete euritsuetan Orinokok isurtzen duen urak klorofila-kontzentrazio handiak sortzen ditu itsasoaren ekialdean.Medina, Luis: Descargas fluviales en las Zonas Costeras, Dirección de hidrografía y navegación de Venezuela, URL último acceso el 26/04/2007.

Venezuela, Kolonbia eta Nikaragua iparraldearen arteko eremuan erlojuaren norantzan biratzen den korronte zirkularra gertatzen da ia urte osoan zehar. Korronte hori eskualdeko prezipitazio handiek sortzen dute, eta horrek ere tenperatura murriztu dezake eta uraren gazitasuna eta dentsitatea areagotu dezake,Leaman, Kevin. Flotadores en el Sudoeste del Caribe, Departamento de energía de los Estados Unidos, URL último acceso el 26/04/2207. urari elikagai batzuk emanez, hala nola nitrogenoa, fosforoa eta landareek erabiltzen dituzten beste batzuk.Oceanografía del mar Caribe , Biblioteca Luis Ángel Arango, URL último acceso el 26/04/2007.

 Hidrografia 
Karibe itsasoaren isurialde hidrografikoa munduko handienetakoa da.De acuerdo con los datos de la base de datos geográfica (inglés), USGS. URL último acceso 25/04/2007. Bertara isurtzen den ibairik luzeena Magdalena da, Kolonbia Kolonbiako Mendigunetik 1.540km inguru zeharkatzen duena.Río Madgalena: El río de la patria. Magangué en la red, URL último acceso el 25/04/2007. Magdalenak, berriz, Cauca eta Cesar bezalako beste ibai batzuen emaria jasotzen du.

Karibera isurtzen diren beste ibai batzuk hauek dira: Unare, Tuy, Tocuyo, Catatumbo eta Chama, Venezuelan; Ranchería, Sinú eta Atrato, Kolonbian; San San, Chagres (Panamako kanala) eta Changuinola, Panaman; Grande, Prinzapolca eta Huahua, Nikaraguan; San Juan, Nikaraguako hego-ekialdean, Cocibolca aintzira edo Nikaragua aintzira Karibarekin lotzen dituena; Coco, Honduras eta Nikaraguako mugan; Patuca, Sico, Aguán eta Ulúa, Hondurasen; Motagua eta Dulce, Guatemalan; Belize, Belizen; Sakona, Mexikon; Zuhurra, Kuban; Yaque del Sur, Ozama, Nizao, Haina, Chavón eta Macorís, Dominikar Errepublikan; Beltza, Jamaikan; eta Grande de Patillas, Puerto Ricon.

Ibaien bokalean itsasorako sortzen diren estuarioek ekosistemak eta bizi-baldintza bereziak sortzen dituzte. Ingurune honetako oinarrizko baldintza ekologikoak hauek dira: urtean zehar aldatzen den gazitasuna, ur geza hornitzea, materia organikoz eta mantenugaiz kargatua, produktibitate biologikoan laguntzen dutenak eta ingurunea lainotzen duten sedimentuez kargatua, eta kostaldeko itsas uren eragina. Karibeko edozein estuariotakoak baino argiagoak eta ez hain emankorrak dira.Oceanografía del mar Caribe , Biblioteca Luis Ángel Arango, URL último acceso el 26/04/2007.

Maracaiboko aintzira, Venezuelako Golkotik Karibera lotzen duena, Hego Amerikako aintzirarik handiena ere bada, 13 820 km²-ko azalerarekin eta lurreko zaharrenetako bat da.Lago Maracaibo  (inglés). The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. URL último acceso el 25/04/2007.

 Klima 
Karibeko klimak Golkoko eta Humboldteko itsaslaster ozeanikoen eragina du. 29. Itsasoaren kokapen tropikalak ura tenperatura altu moderatuan mantentzen laguntzen du, urtean 21 eta 32,2 °C artean (70 eta 90 °F).
ezkerrera|thumb|238x238px|Gainazalen batez besteko tenperatura Karibe itsasoan (2005eko abuztuaren 25etik abuztuaren 27ra).
Karibea mendebaldeko hemisferioko urakan batzuen sorlekua da. Karibeko urakanen denboraldia ekainetik abendura bitartean izaten da, eta indar handiagoz abuztutik irailera bitartean. Urtero, batez beste, 9 ekaitz tropikal inguru gertatzen dira eta 5 urakan-intentsitatera iristen dira. Afrikako mendebaldeko kostaldean garatzen diren aire-korronteek Ozeano Atlantikoan zehar egiten dute ibilbidea, horietako batzuk ekaitz tropikal bihurtzen dira eta Atlantikoko urakan ere bihur daitezke.

Urakan suntsitzaileenen errekor historikoen artean honako hauek daude: San Calixto II urakana 1780an  Antilla Txikietatik, Puerto Ricotik, Dominikar Errepublikatik eta, beharbada, La Floridatik igaro zen, 22.000-24.000 hildakoko saldoa utziz, eta Mitch urakana Kolonbiako Karibean sortu zen, 1998an, eta Erdialdeko Amerikatik penintsularaino igaro zen 11.000 eta 18 000 hildako artean utziz.
 Flora eta Fauna 
Karibe itsasoko florak biodibertsitate handia du: uste denez, Karibeak 13.000 landare espezie ditu, eta horietako 6.500 baino gehiago endemikoak dira. «aurki daitezkeen landare batzuk olibondoa da, batez ere Dominikar Errepublikan dagoena; kaimitoa, Karibe osoan hedatzen dena; guayakana, Jamaikako lore nazionala; Guatemalako Errepublika nazionala, Guatemalakoa eta Iberiakoa.
Hegoaldean, Panama eta Kolonbia artean, Karibe itsasoko kostaldeak planetako ekosistema biodibertsitate handienetako baten parte dira, Chocó biogeografikoa.

Karibeko fauna klima subtropikalaren ezaugarria da, batez ere itsas korronte beroen eragina duena, eta endemikoa da espezieen % 42rekin. Gutxi gorabehera 450 arrain-espezie daude, eta horien artean aipa daitezke barrakuda, bakana, beltzarana eta hainbat bihotz-familia. Halaber, 600 hegazti-espezie ere zenbatu dira, horietatik, 155 baso-ebaketak. Hegazti espezie gehienak migratzaileak dira, hala nola manglarreko kanarioa eta lertxun berdea.
ezkerrera|thumb|127x127px|Koralezko arrezifea, Santa Luzian.
500 narrasti-espezie daude Karibean, eta horietatik % 94 endemikoak dira, hala nola iguana berdea, iguana urdina eta Kaiman Handia uharteko endemikoa.

Anfibio endemikoen 170 espezie daude Karibean, eta ebaluazio anfibia globalaren txostenaren arabera, 2004an anfibioen % 80 baino gehiago Dominikar Errepublikan, Kuban eta Jamaikan zeuden mehatxupean, eta % 92 Haitin.

90 ugaztun espezie daude Karibean, bertako ugaztunen artean izurdea, manatia, almikia (Antilletako endemikoa) eta saguzar espezie batzuk, eta balea konkorduna espezie migratzaile gisa.
 Ekonomia eta giza jarduera 
Karibe eskualdeak hazkunde nabarmena izan du giza jardueran kolonizazio garaitik. Itsasoa munduko olio-ekoizpeneko eremu handienetako bat da, gutxi gorabehera urteko 170 milioi tonarekin. Venezuelako Karibean petrolio eta gas naturaleko hobi garrantzitsuak daude, eta horiek egunero 3.081 milioi petrolio upel (2005) eta 29,7 mila milioi metro kubiko gas (2003) ekoiztea dakarte.

Arlo honetako giza jarduerak ere gorakada nabarmena izan du poluzioan; Osasunaren Erakunde Panamerikarrak 1993an egindako kalkuluen arabera, Erdialdeko Amerikako eta Karibeko uharteetako hondakinen % 10 baino ez dira behar bezala tratatuak.

 Turismo 
ezkerrera|thumb|Cancún eta Riviera Maya (Mexiko) Karibeko gune turistikorik handiena da.
Karibe itsasoa nazioarteko turismoaren mezetako bat da. Karibeko Turismoaren Erakundearen arabera, 12 milioi turista inguruk bisitatzen dute eskualdea urte osoan. Karibea munduko itsas bidaien helmuga nagusietako bat da.​ Besteak beste, Dominikar Errepublikako uhartea, Puerto Rico, Kuba, Jamaika, Aruba, Barbados, Birjina Uharteak, San Martin, Costa Rica, Hondurasko Badia Uharteak, Trinidad edo Venezuelako Margarita; Cancún, Puerto Aventuras, Playa del Carmen eta Cozumel hiriak dira gehien bisitatzen diren lekuak.
 Kultura 
Karibea pirateriarekin eta fantasiarekin zerikusia duten hainbat literatur lanen eta filmen inspirazio-eszenatokia da. Genero horretan Daniel Defoe eta Robert Louis Stevenson bezalako egileak nabarmentzen dira, besteak beste. Kariben geografikoki karakterizatuta dauden fikziozko filmen artean, Piratas del Caribe eta James Bonden film batzuk aipa daitezke.

Karibeko eskualdea Karibeko musikaren zati bat egiten duten hainbat musika generoren sorlekua da, hala nola reggaea eta ska, Jamaikatik, merengetik eta Dominikar Errepublikako bachatatik etorriak; Trinidad eta Tobagoko kalipsoa; reggaetonak Panama eta Puerto Rico, boleroa, kubatarra eta Karibeko mendigunea dira, jatorriz Karibekoa edo Kubakoa, eta Kubakoa.

Karibe itsasoaren eremuan hizkuntza ugari hitz egiten da, bertako kulturaren jatorri anitza dela eta. Aipagarrienen artean gaztelania (Mexiko, Kuba, Dominikar Errepublika, Puerto Rico eta Erdialdeko eta Hego Amerikako kostaldeak), ingelesa (Jamaika  Birjina Uharteak, Bahamak, Antigua eta Barbuda, Dominika, Granada), Frantsesa (Haiti (créole), Guadalupe, Martinika, San Martin, San Bartolome), nederlandera (Bonaire (papiamento), Curazao (papiamento), Saba, San Eustaquio, San Martin eta Aruba)

Erlijio nagusia kristau katolikoa da (Dominikar Errepublika, Puerto Rico, Jamaika...) uharte batzuetan protestantismoa (Barbados), hinduismoa (adierazgarrienetakoa Trinidad eta Tobagon), anglikanismoa (Montserrat, San Vicente eta Granadinak), eta beste batzuetan santutegia (Kuba), budua (Haiti) eta rastafarismoa (adierazgarrienetakoa Jamaikan) praktikatzen dira.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Karibea
Kategoria:Karibe itsasoa
Kategoria:Ipar Amerikako itsasoak