Eratsun

Eratsun ([eɾats̺un]; Eatsune [eats̺une] Malerrekako hizkeraz) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerria da, Malerreka ibarrean dagoena, 532 metroko garaieran. Ezkurra ibaiak zeharkatzen du. 25,54 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 151 biztanle zituen 2019 hasieran.

Bertakoak eratsundarrak dira, eatsundarrak bertakoen hizkeran; eskualdean "txingurri gorriak" ezizena ematen zaie.

 Geografia 
 Kokapena 
Iruñeko merindadearen iparraldean dago, Iruñetik 62 kilometro ipar-mendebaldera. Goizuetarekin du muga iparraldean, Ezkurrarekin mendebaldean, Saldias eta Beintza-Labaienekin ekialdean, eta Basaburuarekin hegoaldean.


Herrira iristeko NA-170 errepidea hartu behar da, eta Zubieta eta Ezkurra herrien arteko bidegurutze batetik ateratzen den NA-4031 herri-errepidean sartu; errepide hori herriko plazan edo pilotaleku zaharrean amaitzen da.

 Klima eta landaredia 
Klima atlantiar ozeaniko epela da, anplitude termiko txikia eta prezipitazio ugariak dituena. Hilabete guztietan egiten du euri ugari, baita udan ere. Urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa da, eta prezipitazioak 1.600-2.000 mm bitartekoak. Urteko euri-egunak 180 inguru dira.

Pagadi zabalak daude udalerriaren hegoaldean eta Zumarrezta errekaren arroan. Horrez gain, herritik hurbilago, hariztiak eta gaztainadiakak daude. Kareharrizko lurzoru idorrenetan ametz ilaunduna hazten da.

Ezkurra errekak zeharkatzen du udal dermioaren hegoaldea, eta Zumarrezta errekak iparraldea. Ezkurra Bidaso ibaiaren adarra da, eta Zumarrezta Urumearena.

 Mendiak 
 Iruñarri
 Uztartza
 Zuperrori
 Irumugarrieta

 Historia 
1192an, Eratsungo, Saldiasko eta Beintza-Labaiengo gizonezko petxero bakoitzak urtean 4 soldata ordain zezan erabaki zuen Antso VI.a Jakituna Nafarroako erregeak; alargunek, etxean senarrik ez izanik, soldata bakarra; txerriak izanez gero, bakarra eman zezaten, bai gizonek, bai alargunek; eta ez zezaten beste inolako petxarik ordaindu. Herriak eiurdea ("eyurdea") izeneko petxa ordaindu zuen 1431 arte mendian bazkatzen ziren zerriengatik, baina urte hartan erregeak ordainsaria kendu eta behin betiko zentsu bilakatu zuen. 1460an, Martin Azpilikuetari eman zion erregeak Eratsunek ordaintzen zion behin betiko zentsua. 1633an, herriak hiru dukateko zentsua ordaintzen zion urtean errege ondareari, eta 170 dukaturen truke luditu zuen.

1562an, Altxortegiko Liburuaren arabera, hiru burdinola zeuden Eratsunen: Ollingoa, Zumarreztakoa eta Asurakoa. 1688an, Juan Bautista Alduntzin zen Zumarreztako eta Asurako burdinolen nagusia; 1713-1725 bitartean, berriz, Miguel Arizkun baztandarrak erosi zituen. Lehen Karlistaldia hasi baino lehen, Jose Antonio Muñagorrik errentan hartua zuen Zumarreztako ola (Herrería y fabrica de Bombas y Balas de Zumarrista). Gerran parte hartze garrantzisua izan ondoren -"Bakea eta Foruak" aldarriaren sortzailea izan zen-, gerraondoan buru-belarri lotu zitzaion burdinola ustiatzeari. 1841eko urrian, Esparteroren jarraitzaile amorratua zen Ramon Elorrio txapelgorrien teniente izandakoak soldadu batzuekin agertu eta atxilotu egin zuen. Berehala fusilatu zuten, Zumarreztatik hurbil dagoen Pillotasoro mendatean. Muñagorri erail zuten lekuan harrizko gurutze bat ezarri zuten oroigarri gisa.

1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioaren legearen ondorioz, irina egiteko errota bat saldu zen 1863an."La Desamortización civil en Navarra", Rafael Gómez Chaparro.

 Demografia 

2008ko erroldaren arabera, ez zen etorkinik bizi herrian.

 2013ko biztanleriahttp://www.euskomedia.org/aunamendi/46542/27473?q=iru%F1arri&numreg=2&start=0 Euskomedia.org, Eusko Ikaskuntzaren webgunea Izendapena Kategoria BiztanleriaERATSUN 159EratsunHerrigunea159UrrutiñaHerri hustua

 Politika 
 Udal hauteskundeak 
2007an Pedro Antonio Deskarga Lizalde independentea aukeratu zuten alkate. Baliogabeko botoak zazpi izan ziren (emandako guztien %9,09) eta boto zuriak hamaika (%15,71). Abstentzioa %56,74koa izan zen.

+Erasungo Udala (2007) Alderdia  Botoak  Aukeratua? Pedro Antonio Deskarga Elizalde (I)  42  Bai Francisco Mitxelena Bazterrika (I)  38  Bai Juan Fermin Grazenea Aldaia (I)  35  Bai Francisco Maria Telletxea Kerexeta (I)  31  Bai Manuel Retegi Arana (I)  27  Bai

2011n ere zerrenda bakarra aurkeztu zen, Latargi izenekoa. Alkate kargurako Francisco María Retegi Deskarga hautatu zuten; beste lau lagunekin batera udalbatza osatu zuen. Latargi izan zen zerrenda bakarra 2015ean ere, eta 56 boto jaso zituen. 2019an, Dagona Eratsun taldeko Iñaki Estanga Mitxelena hautatu zuten alkate.

 Udaletxea 
 HELBIDEA: San Millan kalea z/g

 Alkateak 
 2007-2011  Pedro Antonio Deskarga Lizalde  Indep. 2011-2015  Francisco María Retegi Deskarga  Latargi 2015-2019  Francisco María Retegi Deskarga  Latargi 2019-2023  Iñaki Estanga Mitxelena  Dagona Eratsun

 Azpiegitura eta garraioak 
Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe, Leitza eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

 Doneztebe - Elgorriaga - Ituren - Saldias - Eratsun - Ezkurra - Areso - Leitza - Lekunberri - Larraun - Irurtzun - Berriobeiti eta Iruñea

 Jaiak eta ospakizunak 
Eratsungo jaiak irailaren 8an ospatzen dira, Ama Birjinaren egunean.

 Ondasun nabarmenak 
 San Estanislao eliza. Estilo gotiko berantiarreko eraikina da. Latindar gurutzearen oinplanoa du, aurrealde zuzena, eta oinarri biribileko kanpandorrea.
 San Joan eta San Paulo baseliza. Erromaniko garaian datatua, gerora aski zaharberritua. Ez da erromeriarik egiten.

 Eratsundar ezagunak 
 Juan Inazio Retegi edo Retegi I.a (1943-), pilotaria.
 Julian Retegi edo Retegi II.a (1954-), garai guztietako pilotaririk onenetakoa.
 Iosu Baleztena (1982-), pilotaria.
 Iñaki Eskudero (1983-), pilotaria.
 Julen Retegi (1985-) edo Retegi Bi, pilotaria, Retegi II.aren semea.
 José María Retegi, pilotaria.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Nafarroako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak