Monoteismo

Monoteismoa (grezieraz μονος, monos, "bat"; y θεος, theos, "jainko") Unibertsoaren sortzaile eta gizakiaren aita den jainko bakarraren izatea onartzen duen sinesmen erlijiosoa da. Monoteismoaren definizio estuago bat da mundua sortu zuen jainko bakar baten existentzian sinestea, ahalguztiduna, nonahikoa eta orojakile denaCross, F.L.; Livingstone, E.A., eds. (1974). «Monotheism». The Oxford Dictionary of the Christian Church (2 ed.). Oxford: Oxford University Press.. Hiru erlijio monoteista handi daude: kristautasuna, islama eta judaismoa. Sinismen monoteistak Teologian oinarrituak daude. «Jainkoari buruzko jakintza» honek, Jainkoaren eta Kosmosaren osaera igarri eta dotrina etikoak ezartzen dituena da; fedearen oinarritzat, kode edo liburu sakratu batzuk izaten dituzte: (Biblia, Korana edo juduen Tanakha)https://www.britannica.com/topic/monotheism. Terminoa grezierazko bi hitzetatik dator: «μόνος monos» (bakar esan nahi duena), eta «θέος theos» (jainko esan nahi duena).

Monoteismoa bereiz daiteke, batetik, esklusiboan eta, bestetik, inklusibo eta anitzekoan (panenteista), zeinek, hainbat jainko bereizi onartu arren, azpian dagoen batasunaren bat postulatzen duen.

Sinesmen politeistak dituzte aurrez aurre. Erlijio monoteistek Mesias edo Jainkoaren mezulariak dituzte beren tradizioetan: Abraham, Moises, Jesukristo, Mahoma. Musulman, judu eta kristauek, Jainkoaz gainera, aingeru, goiaingeru, santu, deabru eta antzeko izakietan sinesten dute, horietako askoren jatorria erlijio politeistetan egonik. Judaismoa da bizirik dauden guztietatik erlijio zaharrena.

Monoteismoa dogmatikoa izan ohi da; hau da, egia unibertsal ukaezinak ezartzen ditu, sinestun guztiek bete beharrekoak.

Monoteismoa henoteismotik bereizten da sinestunak jainko bakar bat gurtzen duela besteek jainko desberdinak, balio berarekin, adora ditzaketela ukatu gabe, eta monolatrismotik, zeinek jainko askoren existentziaren aitortza egiten duen baina jainko bakar baten gurtza etengabearekinFrank E. Eakin, Jr. The Religion and Culture of Israel (Boston: Allyn and Bacon, 1971), 70..​ Monolatria terminoa, behar bada, Julius Wellhausenek erabili zuen lehen aldiz.

Monoteismoaren definizio zabalenak honako tradizioak bereizten ditu: Babismoa, Bahaismoa, Kaodaismoa, Cheondogyo, KristautasunaKristautasuna monoteista dela baieztatzen da, besteak beste, Entziklopedia Katolikoan («Monoteismo» artikulua); William F. Albright, De la Edad de Piedra al Cristianismo; H. Richard Niebuhr; About.com, Recursos sobre la religión monoteísta Archivado el 21 de mayo de 2006 en Wayback Machine.; Kirsch, Dios contra los dioses; Woodhead, Una introducción al cristianismo; La Enciclopedia Electrónica Columbia Monoteísmo; The New Dictionary of Cultural Literacy, monoteísmo; New Dictionary of Theology, Pablo Archivado el 4 de julio de 2018 en Wayback Machine., pp. 496-499; Meconi. «Pagan Monotheism in Late Antiquity». pp. 111ff., Deismoa, Fede Druzoa, Eckankar, Islama, Judaismoa, Mandeismoa, Noajismoa, Rastafari, Sikhismoa, Seicho-no-Ie Tenrikyō, Yezidi, Zoroastrismo, baita sekta hinduak ere, hala nola Shivaismoa eta Vishunismoa. Pentsamendu aurre monoteistaren elementuak aurkitzen dira lehen erlijioetan, hala nola Atonismoan, txinatar erlijio tradizionalean eta Jahvismoan.Erreferentziak:

 Un monoteísmo hindú moderno: Los hindúes indonesios como «gente del libro». The Journal of Hindu Studies, Oxford University Press, June McDaniel - 2013, 
 Zoroastriar azterketak: The Iranian Religion and Various Monographs, 1928 - 31. or., A. V. Williams Jackson - 2003
 Erlijioaren erakunde globalak: Ancient Movers, Modern Shakers - 88. or., Katherine Marshall - 2013
 Asia hegoaldeko eta Pazifikoko talde etnikoak: An Encyclopedia - 348 or., James B. Minahan - 2012
 Sijismorako sarrera - 15. or., Gobind Singh Mansukhani - 1993
 Munduko Erlijioen Entziklopedia Herrikoia - 95. or., Richard Wolff - 2007
 Ikuspegia: Arrogance and Greed, America's Cancer - 102. or., Jim Gray - 2012

 Etimologia 
"Monoteismo" hitza antzinako grezieratik dator,  μόνος (monos)Monos, Henry George Liddell, Robert Scott, Un léxico griego-inglés, en Perseus, «bakarra» esan nahi duena, eta θεός (theos)Theos, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, en Perseus, «Jainkoa» esan nahi duena. Ingelesezko terminoa Henry Morek erabili zuen lehen aldiz (1614-1687) More, Henry (1660). An Explanation of the Grand Mystery of Godliness. Londres: Flesher & Morden. 62.or.

 Jatorria 
Jainko unibertsal baten existentziaren baieztapen ia monoteistak Brontze Aro berantiarrekoak dira, Akenatonen Atoni Ereserki Handiarekin. Behar bada, monoteismorako joera garai vedikoan sortu zen Hegoaldeko Asian Burdin Aroan. Rig-vedak Brahmanen monismoaren nozioak erakusten ditu, batez ere hamargarren liburu berantiarreanHYMN CXC. Creación., Burdin Aroaren hasieran datatua, Nasadiya Suktan, adibidez.

K.a. VI. mendetik, zoroastriarrak, guztien gainetik, Jainko baten nagusitasunean sinistu du: Ahura Mazda (guztiaren egile) eta gainerako guztien aurretik lehen izate bezala«First and last for all Eternity, as the Father of the Good Mind, the true Creator of Truth and Lord over the actions of life». (Yasna 31.8)«Vispanam Datarem», Creator of All (Yasna 44.7)«Data Angheush», Creator of Life (Yasna 50.11)NYÂYIS.. Baina zoroastrismoa ez zen erabat monoteista, Ahura Mazdarekin batera, beste yazata batzuk gurtzen baitzituen. Antzinako teologia hindua, bere aldetik, monista zen, baina, kultuan, ez zen erabat monoteista, jainko askoren existentzia mantentzen baitzuen eta Jainko goren baten, Brahman, alderditzat irudikatzen baitziren.

Tales Miletokoak (beste monista batzuen ondoren, hala nola Anaximandro, Anaximenes, Heraklito, Parmenides) proposatu zuen natura guztia bustitzen duen printzipio unitario bakar bati erreferentzia eginez azal daitekeela. Antzinako filosofo greziar askok, horien artean Xenofanes Kolofongoak eta Antistenesek, antzeko monismo politeistan sinesten zuten, monoteismoarekin antzekotasun batzuk zituena. Jainko bakar baten lehen erreferentzia ezaguna Platonen Demiurgoa da (artisau jainkotiarra), lehen motor geldiko Aristotelesengatik jarraitua; biek sakonki eragingo zuten teologia judu eta kristauan. Erbesteratze ondoko judaismoa izan zen Jainko monoteista pertsonal baten nozioa testuinguru monista baten barruan sortu zuen lehen erlijioa. Monoteismo etikoaren kontzeptua, morala Jainkoarengandik bakarrik datorrela eta bere legeak aldaezinak direla dioena Judaismoan gertatu zen lehen aldiz,, judaismoan gertatu zen lehen aldiz, baina, orain, erlijio monoteista moderno gehienen oinarrizko printzipioa da, zoroastrismo, kristautasun, islamismo, Sikhismo eta Bahaismoa barneNikiprowetzky, V. (1975). El monoteísmo ético. (2 ed., Vol. 104, pp. 69-89). Nueva York: The MIT Press Artículo estable. .

Tradizio judu, kristau eta islamikoaren arabera, monoteismoa gizateriaren jatorrizko erlijioa izan zen; jatorrizko erlijio horri, batzuetan, «erlijio adamiar» edo, Andrew Langen hitzetan, Urerlijio deritzo. Erlijioaren ikerlariek ikuspuntu hori, neurri handi batean, alde batera utzi zuten XIX. mendean, animismotik hasi eta politeismotik monoteismora arte eboluzio-progresio baten alde, baina, 1974an, teoria hori ez zegoen hain hedatuta, eta Langen antzeko ikuspuntu aldatu bat nabarmenagoa egin zen. Wilhelm Schmidt antropologo austriarrak Urmonotheismus bat, «originala» edo «monoteismo primitiboa», postulatu zuen 1910eko hamarkadan. Haren aurka judaismoa, kristautasuna eta islamismoa politeismoaren aurka hazi zirela adierazi zen, monoteismo filosofiko greziarra bezala. Orain, Karen Armstrong eta beste autore batzuk animismoarekin hasten den progresio ebolutibo baten ideiara itzuli dira, zeina politeismoan, henoteismoan, monolatrian, eta benetako monoteismoan garatu zenAlderatu: .

Historia
Kontzeptua
Erlijio monoteistak, jarraitzaileen estimazio argiko ordenan, hauek dira: kristautasuna, islama, sikhismo, judaismoa, noajismoa, bahaismoa eta zoroastrismoa. Mendebaldean, monoteismoa abrahamdar erlijioen Jainkoaren kontzeptuaren eta Pseudo-Dionisio Areopagitak adierazitako Jainkoaren kontzeptu neoplatonikoaren mende egon ohi da.

Kristautasunean
Kristautasunean, polemika nabaria dago, zeren ezkutuko politeismotzat hartzen baitute Hirutasunaren kontzeptua beste monoteista batzuek, oro har, eta trinitarioek hori ukatu egiten dute. 

Batzuek diotenez, Itun Berrian, esplizituki aitortzen da monoteismoa.

Markoren ebanjelioan jasotzen denez, Jesukristok berak eztabaidatzen du eskriba batekin:

Joanen ebanjelioan honako hau ere jasotzen da: «Eta hauxe da betiko bizitza, ezagut zaitzatela zu, egiazko Jainko bakarra, eta Jesukristo, bidali duzuna» (Juan 17:3). «Ezagut zaitzatela» esamoldea presente aktibo substantiboa da; ez da Jainkoari buruzko ezagutza kognitiboari ari, baizik eta harreman pertsonalaren zentzu semitikoan ere erabiltzen da. «Egiazko Jainko bakar» gisa seinalatzean, Jainko bakar bat baino ez dagoela azaltzen da, eta Jesusek, bere giza izaeran, horrela adierazi behar zuen. Bere gizatasunean, ez zion Jainkoaren berdina izateko eroaldirik eman (Filipenses 2:6-7). Baina bere jainkozaletasunaren ikusiak txatal hauetan ematen du: «Orain, bada, Aita, loria nazazu zure ondoan, mundua izan baino lehen zurekin izan nuen loria horrekin» (Juan 17:5).

Paulo Tarsokoak, bere aldetik dio:

Beren buruari kristau deritzenen artean, Jainkoaren izaerari buruzko ikuspuntu desberdinak daude, historian presente egin direnak. Hala ere, hiru interpretazio-korronte nagusi daude: trinitarismoa, Jainkoaren bakartasuna eta unitarismoa. Jainkoaren bakartasunaren sinestunak, unitarismoaren sinestunak bezala, uste dute trinitarismoak ahuldu egiten duela Bibliak irakatsitako monoteismo zorrotza, eta behin eta berriz esaten dute Jainkoa ezin dela pertsonetan banatu eta Jainkoa bat eta bakarra dela. Sortzaileak ez zuen hasierarik izan; bere seme Jesukristo, berriz, sortua izan zen eta «Jainkoak sortutako printzipioa», - Jehobaren Lekukoen Mundu Berriaren itzulpena 1:15. prototokos (πρωτότοκος, G4416) ―lehen jaioberria―: protos (lehena) eta tikto (sortu). Kristorekin erabiltzen da Ama Birjinaren lehenseme gisa (Luc. 2:7) Aitarekiko harremanetan, sorkuntzarekiko lehentasuna eta sorkuntzaren gainetik nagusitasuna adierazteko, ez jaiotzean lehena izatearen zentzuan (Vine_ES NT++).

Koranak esplizituki aipatzen du kristau hirutasunaren aurkako jarrera 4. surako 171. ayanIdazteuneko Jendea! Ez puztu zuen erlijioa! Jainkoaz z esan egia baizik: Gantzutua, Jesus, Mariaren semea, Jainkoaren eta Bere Hitzaren bidalia baino ez ez dela, Hark jakinarazi diola Mariari, eta Beragandik datorren izpiritua! Sinets ezazue, beraz, Jainkoarengan eta Haren mandatariengan! Ez esan «hiru»! Aski da, hobe izango da zuentzat! Jainkoa bat da, Jainko Bat baino ez da. Aintza Berari! (Koran 4171), Idazteuneko jendearengana zuzentzean, kristauak, «Hiru» esan ez dezaten, izan ere, islamak ezartzen du Jainko bakarra dela, Jainko Bat besterik ez dela.

Islamean
Islamean monoteismoa (arabieraz توحيد; Tawhid) datza Jainko bakar batean sinesteaz gain Hura bakarrik adoratzean. Musulmanentzat, gurtze-ekintzak dira Jainkoari barrutik edo kanpotik atsegin ematen dioten hitz edo ekintza guztiak.

Barne adorazio ekintzen artean daude: zintzotasuna, itxaropena, irrika, beldurra, izua, maitasuna, konfiantza, baraua, babesaren bilatzea, etab. Kanpokoak otoitzak, berriz, erromesaldia, baraua, limosna eta fede-profesa dira.

Beraz, musulmanentzat, pertsona batek Jainkoarengan bakarrik sinesteak ez du monoteista egiten, aitzitik, Hura bakarrik gurtu behar du. Horregatik, musulmanek, monoteismoa aztertzeko, bi ikuspuntutik egiten dute:

Jainkoaren egintzak
1. Sinesten duen pertsona ez dela betirako zigortua izango.

Pertsonaren egintzak
2. Pertsonak, bitartekaririk gabe, Alari baino ez diezaiola erregu, otoitz, sakrifika, ahuspeztu edo Bere aurrean bakarrik makurtu. Horregatik, islamean debekatuta dago Profetei eskatzea nahiz adoratu gabe, aingeruak, talismanak erabiltzea, Jainkoa ez den beste batengatik zin egitea, etab.

Musulmanentzat, Profeta guztiek zeramaten mezu hori, eta Mahoma izan zen haren zigilua​​

Judaismoan
Fede juduaren ezaugarri nagusia da Jainko bakar subirano absolutu, justu, orojakile, ahalguztidun, maitekor eta arduratsuan sinestea, Unibertsoa sortu eta herri judua aukeratu zuena Hamar Aginduetan jasotako aginduak eta Toraren hirugarren eta laugarren liburuetako agindu erritualak ezagutzera emateko. Ondorioz, testu horietatik eta ahozko tradiziotik eratorritako arauak dira juduen bizi-gida, nahiz eta arau horiek betetzea praktikatzaile-talde batetik bestera aldatu egiten den.

Judaismoarentzat Moises profeta () da inoizko profetarik handiena, nagusia eta gaindiezina.SerJudio.com / Torá.

Judaismoaren ezaugarrietako bat (beste erlijio monoteistetatik bereizten duena) datza erlijio bat ez ezik, tradizio eta kultura bat ere kontsideratzen dela. Beste erlijioek hainbat nazio eta kultura gainditzen dituzte; judaismoa, berriz, herri jakin batentzat sortutako erlijio eta kulturatzat hartzen da. Judaismoak ez die judu ez direnei eskatzen herri juduarekin bat egitea, ezta haien erlijioa hartzea ere, nahiz eta konbertituak judutzat hartzen diren hitzaren zentzu osoan.

Era berean, judua bere eskriturengatik mandatari izan da «nazioentzako argia» izateko, eta Mundu osoan, monoteismo etikoa hedatzeko.Tikun Olam / Reparar el mundo está en nuestras manos.​ Erlijioa, kultura eta herri judua kontzeptu bereizitzat har daitezke, baina estu lotuta daude elkarri. Juduen tradizioa eta kultura oso anitzek eta heterogeneoak dira, komunitate ezberdinetan modu ezberdinetan garatu baitziren, eta tokiko komunitate bakoitzak juduak bizi izan ziren herrialde ezberdinetako elementu kulturalak gehitu zituen juduen diasporatik abiatuta.

Testu judu batzuk kanonikotzat hartzen dira:Singer / Zlotowitz (1992). Our Sacred Texts. UAHC Press. p. 91-109. 978-0807404799.
 Tanakh, 24 liburuk osatzen dute:
 Tora (‎, «legea» edo «irakaskuntza»), Hebrear Bibliaren lehen bost liburuak, jainkotiar jatorrizkotzat jotzen da, eta tradizio juduak «Tora idatzia» () deritzo.
 Neviim edo profeten liburuak.
 Ketuvim (idatziak).
 Mishna ahozko tradizio juduen bilduma da; Toraren exegesia ere bada; bi Torak, idatzizkoa zein ahozkoa, juduen sinesmenaren arabera, Jainkoak zuzenean eman zizkion Moises profetari Sinai mendian; belaunaldiz belaunaldi, ahoz transmititu ziren biak, eta, II. menderen buruan, Yehuda Hanasi errabinoak, bildu zituen Mishnan, II. mendean.
 Talmuda IV. mendean bizi izan ziren Amoraim jakintsuei egotzitako interpretazio eta iruzkinen corpus doktrinal handi batez osatua. Normalean, Talmudaren zati gisa ere ulertzen dira Erdi Aroan jatorria duten ondorengo komentarioak; horien artean nabarmentzen dira Shlomo Yitzhaki errabinoaren komentarioak.

Erdi Aroan, literatura errabinikoaren erdigunetzat hartutako bi lan sortu ziren:
 Shulhan Arukh, Halakha osoa gaika bilketa eta kodeketa da, Safed-eko Joseph Karo errabinoak XVI. mendean egindako obra eta judu gehienek onartzen duten ortodoxia.
 Maimonides-en Mishne Tora. Yemengo juduek nahiago dute liburu honetako irakaspen erlijiosoak jarraitu Shulhan Arukharen aginduak baino.

Aipagarria da, halaber, Kabala juduaren funtsezko liburuaren garrantzia:

 Zohara, ustez Shimon Bar Yohai edo Rashbi errabinoak idatzitako liburu mistikoa.

Erlijio juduaren otoitz solemneena, sineste monoteistaren esentzia bera islatzen duena, Toraren bosgarren eta azken liburuan agertzen da: «Entzun, Israel, Jauna gure Jainkoa da, Jauna Bat da» (). Sinestunek egunean bitan errezitatzen dute, goizeko otoitzetan (xaharit) eta gauekoetan (arvit).The Meaning of the Shema Israel.

Noajismoan
Noajismoan, bere zazpi arauetako bat Jainko bakar batengan sinestea da, juduek sinesten duten Jainko berarengan sinesten dute, eta, beraz, monoteismo juduaren printzipio berberak partekatzen dituzte. Noajismoaren mugimendua, jentilentzako judaismoaren pareko sinesmen edo erlijio-bidetzat hartzen du judaismo ortodoxo eta ultraortodoxoak.

Noeren Zazpi Legeen funtsa idolatriaren aurkako debekua da. Izan ere, Kreatzailea ez den jainko bati begirunea dionak Zazpi Legeen oinarria ukatzen du. Bestalde, bere burua idolatriatik gordetzen duenak Jainkoarengan sinesten duela erakusten du, eta lege noajiden osotasuna baieztatzen du.

Idolatria debekatzen duen aginduak erakusten du ez dela sortutako ezer zerbitzatu behar, ez aingeru, ez landare, ez izar, ez lau elementuetako bat bera ere (lurra, ura, sua, airea) ezta haiek osaturiko ezer ere. Jaurespena idolatriakoa da, baita gizabanakoak Jainkoa Izaki Gorena dela jakinda ere, sorkuntzarekiko begirunea «bakarrik» Jainkoaren handitasuna nahiz Hark gauza eta izaki nabarmenak sortzeko duen gaitasuna goresteko bada.

Hainbat agintari errabinikoren iritzien eta Halakharen arabera, noajidei ez zaie kontzeptu henoteista hartzea debekatzen, hau da, Israelgo Jainkoaren existentziaren aitortza, aldi berean, Sortzailearekiko borondate independentea duen jainkoaren existentzian sinesten denean. Jainko horri (Kreatzailea ez denari) botereak ematea kontzeptualki mantentzen bada, baina «izaki independente» horren gurtza idolatriatzat hartzen da.

Zoroastrismoan
Zoroastrismoaren monoteismoa Jainko bakar batean sinestea da; Bera bakarrik gurtzea. Zoroastriar edo mazdeistentzat ekintzak dira gizakia aurreraraziko dutenak, Ahura Mazda hurbiltzen duten aurrerapen, eboluzio, perfekzio eta zoriontasun ekintza guztiak. Ahura Mazda sortzaile sortugabea da, orojakilea, abstraktua eta transzendentea, irudi zehatzik gabea, eta, beraz, ezin da irudikatu. Ahura Mazda hasiera eta amaiera da; guztiaren sortzailea; ikusi ezin dena; Betierekoa; Purua, eta Egia bakarra.

Ahura Mazda Intelekto Gorena da; unibertsoaren sortzailea, eta Bizitzaren eta Jakinduriaren Jauna; hala deskribatu zuen Ferdowsik, poeta epiko persiar handiak Ahura Mazda Sanamen (Erregeen Liburua). Bera da Jainko bakarra, gorena eta bakarra. Ez du ezaugarri fisikorik, baina benetako laguna da, gizon eta emakumeen lagun etengabea gaizkiaren aurkako borrokan.

Gathek diote ongia eta gaizkia elkarren aurkako indarrak direla munduan, eta gogoaren emaitza direla. Pentsamendu onak edo Spenta Mainyu kontrajarriak daude pentsamendu txarrak edo Angra Mainyukin (Ahriman). Hauxe da gizakiaren pentsamenduaren prozesuen deskribapen filosofikoa. Ez du zerikusirik Zoroastrianismoan bi Jainkorengan sinesteko dualismoarekin. Ahriman ez da Ahura Mazdaren aurka lehiatzen den erakunde gorena. Ahura Mazda unibertsoaren sortzaile monoteista gorena da. (Gathak 30-3,4,5).

Sumatu zintudanean, O Mazda, Lehena eta Azkena, Maitagarriena, Pentsamendu Onaren Aita, Egiaren eta Bidezkoaren sortzaile, bizitzan egiten ditugun ekintzen Epaile Jauna gisa, Orduan, Zuretzat leku bat egin nuen neure begietan. (Yasna,31-8).

Hala iragartzen dut Handiena; Bera goraipatzeko kantuak Egiaren bitartez egin zituen; izaki bizidun guztiei laguntzen eta mesede egiten die. Utzi Ahura Mazdak entzun ditzan Bere Espiritu Sakratuarekin, izan ere, Adimen Onak nola gurtu irakatsi baitit, Haren jakituriak erakutsiko dit zer den onena. (Yasna 45-6).

 Erreferentziak 

 Bibliografía 

 William G. Dever, Who Were the Early Israelites?, Grand Rapids, MI: Eerdmans 2003.
 William G. Dever, Did God Have a Wife?: Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel, Eerdmans, 2005, .
 Jonthan Kirsch, God Against The Gods: The History of the War Between Monotheism and Polytheism. Penguin Books. 2005.
 Hans Köchler. The Concept of Monotheism in Islam and Christianity. Vienna: Braumüller, 1982.  (Google Books).
 Ilya Leibowitz, Monotheism in Judaism as a Harbinger of Science, Eretz Acheret Magazine.
 Raphael Patai, The Hebrew Goddess, Wayne State University Press, 3rd edition. 1990.
 Neil A. Silberman et al.; The Bible Unearthed, New York: Simon & Schuster 2001.

 Mark S. Smith, The Origin of Biblical Monotheism: Israel's Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press. 2003, .
 Mark S. Smith, The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel, Eerdmans, 2nd edition. 2002 .
 Keith Whitelam, The Invention of Ancient Israel, Routledge, New York 1997.

 Ikus, gainera 
 Politeismo
 Paganismo
 Panteismo

 Kanpo estekak 


Kategoria:Kristau teologia
Kategoria:Antzinako erlijio semitikoak
Kategoria:Erlijioaren filosofia