Alaska

Alaska (ingelesez  ahoskatua; aleutieraz: alaxsxaq, «kontinentea» esan nahi duena) Amerikako ipar-mendebaldeko muturrean dagoen lurraldea da. Ameriketako Estatu Batuetako (AEB) estatuetako bat da 1959tik. Ozeano Artikoa du iparraldean, Ozeano Barea hegoaldean, Kanada ekialdean, eta Beringeko itsasartea mendebaldean. Itsasarte horren bestaldean, Errusia dago. Geografikoki, AEBetako gainerako estatuetatik bereizita dago. Mendebaldeenen dagoen estatua da, baina zati bat ere ekialdeko hemisferioan du, beraz ekialdeenen dagoen estatua da. Hiriburua Juneau da.

 Orografia 
Hiru eskualde nagusi bereizten dira: batetik, mendilerro garaiak, Denali (6.194 m, Ipar Ameriketako gailurra), Logan (5.956 m) eta San Elias (5.510 m); bestetik, barnealdeko goi ordokiak, Yukon ibaiak igarotzen dituenak; azkenik, Brooks mendiek bereizten duten Artiko Ozeano aldea.

 Klima 
Hegoaldeko ozeano aldeko klima hain gogorra ez bada ere, barnealdeko kontinente aldeko klima oso hotza da (-57° C-rainoko tenperaturak). Iparraldea polarra da.

 Ekonomia 
Mea aberastasunak handiak dira: urrea (gainbehera), kobre eta petrolio ustiapenak eta ikatz eta burdin gordailu handiak. Arrantza industria (izokina, halibuta eta karramarroak) mea industriaren parekoa da; halaber, kontserba industria. Laborantza (lekadunak eta fruitu mamitsuak) oso zabalduta dago, latitudea kontuan hartzen bada. Larruki eta zur industria handiak ditu. Komunikazio zailtasunak oztopo handia dira ekonomiarako. Aire-trafiko handia du.

 Historia 
Beringek 1741. urtean esploratu ondoren, Errusiaren eskuetara igaro zen, okupazio hura hala moduzkoa izan bazen ere.

 Alaskaren salerosketa 
Ingalaterrarekin izandako Krimeako Gerraz geroztik, Errusiak finantza arazo handiak zituen. Bestalde, tsar Alexandro II.ak eta presidente Abraham Lincolnek konfiantza harremana ondu zuten, biek ere Mendebaldeko Europako finantza gizon boteretsuen kontra borrokatu behar izan baitzuten (Rothschild familia), bereziki Ingalaterraren aurka.

Lurraldea batik bat urruti zegoen San Petersburgotik, defendatzeko zaila zen eta  Kanadatik –Britania Handiaren menpekoa zen– gero eta esploratzaile eta urre-bilatzaile gehiago barneratzen ari ziren Amerikako ingurune horretan. Tsar Alexandro II.ak Britainia Handiaren aldeko ordainik gabe Alaska galtzearen arriskua ikusita, Estatu Batuetako adiskideei saldu nahiago izan zuen.

Horrenbestez, Estatu Batuetako Andrew Johnson presidente zela, 1867ko martxoaren 30ean, Estatu Batuek Alaska erosi zioten Errusiari, 7,2 milioi dolarren truke (4,19 $/km²).

 Urrearen eztanda eta geroko bilakaera 
Lurraldeak garapen handia izan zuen urreketarien etorrerarekin (1885-1907, nagusiki). Fairbanks eta AEBak Columbia Britainiarrean barrena lotzen dituen bidea 1942. urtean eraiki zen, japoniarrek Aleutiarrak hartu ondoan. 1959ko urtarrilaren 5ean, Alaska AEBetako 49. estatua bihurtu zen. 1964an, lurrikara izugarri batek astindu zuen Alaskako hegoaldea eta 1989ko martxoan, «Exxon Valdez» petrolio ontziak izan zuen istripuaren ondorioz, 40 milioi litro petrolio isuri zen hango kostaldean, kalte ekologiko izugarriak sorraraziz.

 Demografia 
2020ko apirilaren 1eko datuen arabera, Alaskak 733.391 biztanle zituen. AEBetako estatuen artean, Alaskak biztanleriaren dentsitate txikiena zuen, 0,46/km2.

 Arraza eta etnizitatea 
+Alaskako biztanleriaren banaketa arrazaren arabera1990200020102020Zuriak% 75,5% 69,3% 66,7% 59,4Indigenak% 15,6% 15,6% 14,8% 15,2Asiarrak% 3,6% 4,0% 5,4% 6,0Beltzak% 4,1% 3,5% 3,3% 3,0Hawaiiko indigenak 
eta 
Ozeano Bareko 
uharteetakoak–% 0,5% 1,0% 1,7Beste bat% 1,2% 1,6% 1,6% 2,5Bat baino gehiago–% 5,5% 7,3% 12,2

 Hizkuntzak 
Hizkuntzei dagokienez, ingelesa nagusia da. 2019ko American Community Survey-ren arabera, biztanleriaren % 83,7k ingelesez soilik hitz egiten zuen. Biztanleriaren % 4k gaztelaniaz hitz egiten zuen eta % 5,6k, Asiako eta Ozeano Bareko uharteetako hizkuntzaren bat.

Alaskan 20 hizkuntza indigena daude, gehienak inuit-yupik-unangax edo na-dene familietakoak; horiez gain, tsimshian eta haida ere hitz egiten dira. 2014ko urrian, 20 hizkuntzari ofizialtasuna eman zitzaien eta 2024an, beste batzuei. Hauek dira legeak barne hartzen dituenak:

 Iñupiaqera
 Siberiar yupikera
 Alaskako yupikera
 Cup’ig
 Alutiiqera
 Unangax (aleutiera)
 Dena'ina
 Deg xinag
 Holikachuk
 Koyukon
 Goiko kuskokwim
 Gwich'in
 Beheko tanana
 Erdialdeko tanana
 Goiko tanana
 Tanacross
 Hän
 Ahtna
 Wetał (tsetsaut)
 Eyakera
 Tlingit
 Haida
 Sm'álgyax (tsimshian)

 Hiri nagusiak 
 Zbk.  Udalerria  Mota  2010eko bizt. 1  Anchorage  Hiri  291.826 2  Fairbanks  Hiri  31.535 3  Juneau  Hiri  31.275 4  Badger  EEL  19.482 5  Knik-Fairview  EEL  14.923 6  College  EEL  12.964 7  Sitka  Hiri  8.881 8  Lakes  EEL  8.364 9  Tanaina  EEL  8.197 10  Ketchikan  Hiri  8.050 11  Kalifornsky  EEL  7.850 12  Wasilla  Hiri  7.831 13  Meadow Lakes  EEL  7.570 14  Kenai  Hiri  7.100 15  Steele Creek  EEL  6.662 16  Kodiak  Hiri  6.130 17  Bethel  Hiri  6.080 18  Palmer  Hiri  5.937 19  Chena Ridge  EEL  5.791 20  Sterling  EEL  5.617 21  Gateway  EEL  5.552 22  Homer  Hiri  5.003 23  Farmers Loop  EEL  4.853 24  Fishhook  EEL  4.679 25  Nikiski  EEL  4.493 26  Unalaska  Hiri  4.376 27  Utqiaġvik Hiri  4.212 28  Soldotna  Hiri  4.163 29  Valdez  Hiri  3.976 30  Nome  Hiri  3.598 31  Goldstream  EEL  3.557 32  Big Lake  EEL  3.350 33  Butte  EEL  3.246 34  Kotzebue  Hiri  3.201 35  Petersburg  Hiri  2.948 36  Seward  Hiri  2.693 37  Eielson AFB  EEL  2.647 38  Ester  EEL  2.422 39  Wrangell  Hiri  2.369 40  Dillingham  Hiri  2.329 41  Deltana  EEL  2.251 42  Cordova  Hiri  2.239 43  Prudhoe Bay  EEL  2.174 44  North Pole  Hiri  2.117 45  Willow  EEL  2.102 46  Ridgeway  EEL  2.022 47  Bear Creek  EEL  1.956 48  Fritz Creek  EEL  1.932 49  Anchor Point  EEL  1.930 50  Houston  Hiri  1.912 Zbk.  Udalerria  Mota  2010eko bizt. 51  Haines  EEL  1.713 52  Lazy Mountain  EEL  1.479 53  Sutton-Alpine  EEL  1.447 54  Metlakatla  EEL  1.405 55  Cohoe  EEL  1.364 56  Kodiak Station  EEL  1.301 57  Susitna North  EEL  1.260 58  Tok  EEL  1.258 59  Craig  Hiri  1.201 60  Diamond Ridge  EEL  1.156 61  Salcha  EEL  1.095 62  Hooper Bay  Hiri  1.093 63  Farm Loop  EEL  1.028 64  Akutan  Hiri  1.027 65  Healy  EEL  1.021 66  Salamatof  EEL  980 67  Sand Point  Hiri  976 68  Delta Junction  Hiri  958 69  Chevak  Hiri  938 King Cove  Hiri 71  Skagway  EEL  920 72  Ninilchik  EEL  883 73  Funny River  EEL  877 74  Talkeetna  EEL  876 75  Buffalo Soapstone  EEL  855 76  Selawik  Hiri  829 77  Togiak  Hiri  817 78  Mountain Village  Hiri  813 79  Emmonak  Hiri  762 80  Hoonah  Hiri  760 81  Klawock  Hiri  755 82  Moose Creek  EEL  747 83  Knik River  EEL  744 84  Pleasant Valley  EEL  725 85  Kwethluk  Hiri  72186  Two Rivers  EEL  719 Womens Bay  EEL 88  Unalakleet  Hiri  688 89  Fox River  EEL  685 90  Gambell  Hiri  681 91  Alakanuk  Hiri  677 92  Point Hope  Hiri  674 93  Savoonga  Hiri  671 94  Quinhagak  Hiri  669 95  Noorvik  Hiri  668 96  Yakutat  EEL  662 97  Kipnuk  EEL  639 98  Akiachak  EEL  627 99  Happy Valley  EEL  593 100  Big Delta  EEL  591
Oharra: EEL erroldak esleitutako lekuak dira.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Alaskako webgune ofiziala


Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako estatuak