Ezkio-Itsaso

Ezkio-Itsaso Gipuzkoako udalerria da, administratiboki Urola Garaia mankomunitatearen parte, geografikoki Goierri eskualdekoa. Itsas mailatik 300 metro gorago dago, 21,3 km² ditu, eta 601 biztanle zituen 21. urtean. 

Udalerria 1965ean sortu zen frankismo garaian, Ezkio eta Itsaso herriak batzean. 2017an bi herrien desanexioa dekretatu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak, parte-hartze prozesu baten ondoren, zeinean banaketa Itsasoren ekimenez erabaki zen batik bat. Banaketa Gipuzkoako Foru Aldundiak ontzat eman zuen, eta 2016ko abenduaren 20ko 27/2016 foru dekretuan onartu zen urtea hastearekin bi udal izango zirela. Baina Espainiako Auzitegi Gorenaren uztailaren 16ko 1025/2020 epaiaren ondorioz, Aldundiak atzera egin behar zuen, eta berriz udal bateratua ezarri zen 2021eko urtarrilaren 1etik.    

Azpeitia, Beasain, Ormaiztegi, Gabiria, Legazpi eta Zumarragarekin egiten du muga. Santa Lutzia ibaiak zeharkatzen du herria.

 Geografia 
Ezkio-Itsaso udalerriko urak bi haranetara doaz: iparraldekoak, Urola haranera, eta hegoaldekoak, Oriara. Herrigunea Oria haranean dagoenez, harremanak nagusiki Goierri aldearekin izan ditu eta ditu —hala erakusten du, besteak beste, bertako goierritar euskarak—, eta horrenbestez kulturaren aldetik Goierriko udalerritzat jotzen da Ezkio-Itsaso, nahiz eta administratiboki Urola Garaikoa izan.

 Auzoak 
Ezkio-Itsaso sei auzotan banatzen zen:
AuzoaBiztanleriaEzkio (herrigunea)144Itsaso (herrigunea)87Itsaso-Alegia61Mandubia6Matximenta13Santa Lutzi-Anduaga259

 Historia 
Ezkio-Itsaso 1965. urtean sortu zen, ordura arte bi udalerri ziren Ezkio eta Itsaso batu zirenean.

Ezkiori buruzko lehenengo datuak 1385eko urriaren 29koak dira. Egun hartan Urretxuri batu zitzaion. Horren ondorioz, Segurarekin hainbat iskanbila izan zituen Urretxuk. Azkenean 1441. urtean Ezkio Segurari batu zitzaion.

1661eko martxoaren 13an Ezkio Areriako alkatetzatik banandu zen.

Itsaso izena 1399an Henrike III.ari bidalitako agiri batean ageri da lehen aldiz. 1461ean Henrike IV.ak Itsaso izendatu zuen. Arriaranekin batera, Areriako alkatetzaren parte zen. 1692an Itsasok eta Arriaranek udalerri bakarra osatu zuten.

Santa Lutzi-Anduaga eta Alegi auzoak geroago sortu ziren, Erdi Aroaren erdialdean.

1726an Iruñeko gotzaina Santa Lutzi auzotik igaro eta bertako feria ospatzen ari zirela, gizon-emakumeak elizan lo egiten ikustean, bertan feria bat egitearen aurka azaldu zen. Urretxuk feria bertan antolatzeko eskakizuna egin zuen eta 1727tik aurrera han ospatu da.

1927an Arriaran Beasaini lotu zitzaion.

Udalerrian garatutako parte-hartze prozesu baten ondorioz, 2017an Gipuzkoako Foru Aldundiak Itsasoren desanexioa dekretatu zuen, 1965 urtera arteko egoera administratibora itzuliz: Ezkio alde batetik eta Itsaso bestetik.

 Euskara 
Ezkio-Itsasoko euskara erdialdeko euskararen (gipuzkeraren) aldaera bat da, sartaldeko euskararen barnean kokatzen den Goierriko euskara, hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera osatzen du Sartaldeko azpieuskalkia, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierrieta Urolaldearen artekoa.

 Demografia 

 Politika 

 Alkateak 

Hauek izan dira Ezkio-Itsasoko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Iñaki Idiakez Korta 1979 1983Agrupacion de Electores Independientes Iñaki Idiakez Korta1114 1983 1987 Independenteak Miguel Angel Idiakez Alberdi11 1987 1991 Eusko Alkartasuna Miguel Angel Idiakez Alberdi11 1991 1995 Independenteak Maria Isabel Olanga Zabala11 1995 1999 Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) Iñaki Idiakez Korta1114 1999 2003 Euskal Herritarrok Jose Ignacio Etxezarreta Estala1114 2003 2007 Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) Jose Ignacio Etxezarreta Estala11 2007 2008 a Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) Maria Jose Telleria Goicoechea11 2008 2009 b Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) Tomas Etxaniz Mendiguren1118 2009 2011 Ezkio-Itsado Herrikideak (E-I H) Tomas Etxaniz Mendiguren11 2011 2012 c Ezkio-Itsasokoak (E-I K) Garikoitz Aiesta Etxaniz11 2012 2015 Ezkio-Itsasokoak (E-I K) Garikoitz Aiesta Etxaniz21 2015 2017 d Ezkio-Itsasokoak (E-I K) Joseba Telleria Zubeldia1125 2021 e 2023 Ezkio Eraikiz Joseba Telleria Zubeldia 2023 Jardunean Ezkio Eraikiz
a 2008ko uztailean Jose Ignacio Etxezarreta Estala alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

c Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

d 2017an Ezkio-Itsaso udalerria bitan banatu zen eta Ezkio eta Itsaso udalerriak sortu ziren.

e 2021ean Ezkio-Itsaso berriro ere udalerria bihurtu zen.

 Ondasun nabarmenak 
 Aristizabal baserria
 Igartubeiti baserri-museoa, XVI. mendekoa.
 Salete baserria

 Ezkioko agerkundeak 

1931ko ekainaren 30ean bertako Bereziartua anaia-arrebek Ama Birjina ikusi zutela adierazi zuten. Horren ondorioz, jende ugari joan zen Ezkiora erromes. Starkie irlandar katoliko hispanistak gertakizun hura jaso zuen bere Spanish Raggle-Taggle liburuko kapitulu batean; haren ustez, dena zenbait tradizionalistek eta eskuindarrek manipulatua izan zen.

1933ko ekainaren 10ean Ezkion eliza bat egitea debekatu zuten. 1934az geroztik, Ezkio toki debekatua bihurtu zen, bai errepublikanoentzat, bai Erromatar Eliza Katolikoarentzat; ordutik aurrera, oso jende gutxi hurbildu zen bertara.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Igartubeiti baserri--museoa
 Goierriko hitza Eskualdeko berriak egunero Euskaraz
 Lebur Fundazioa Urola Garaiko burdinaren kultura eta natur eta kultur ondarea bultzatzea ditu helburu.

Kategoria:Ezkio-Itsaso
Kategoria:Gipuzkoako udalerriak