Zuia

Zuia Arabako iparraldeko udalerri bat da, Zuia-Gorbeialdea eskualdeko handiena. Gasteiztik 18 bat kilometro iparraldera dago. Haren herriburua Murgia da.

Izenaren amaieran agertzen den -a hori, itsatsia da, beraz Zuiako, Zuiatik, Zuiara... idatzi behar da.

 Geografia 
 Inguru naturala 
Zuia Gorbeiaren magalaren inguruan dago, eta Arabako mendirik altuenera igotzeko abiapuntua da. Arrato eta Badaiakoa udalerriaren muga naturalak dira, eta aipatzekoa da haranaren erdialdean dagoen Atxabal-Oroko mendigunea.

Udalerria zeharkatzen duen ibai nagusia Baias ibaia da.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Orozko (Bizkaia).
 Hegoaldean: Gasteiz eta Badaiako Sierra Bravako Komunitatea.
 Ekialdean: Zigoitia.
 Mendebaldean: Amurrio eta Urkabustaiz.

 Historia 
Lehen aldiz 1025. urteko dokumentu batean aipatuta ageri da, Donemiliagako goldean: Zuhia Barrutia.

Gerora, honela dokumentatu da: Zuvarrutia (1180. urtean); Zuhivarrutia,   (1229);  Çuiabarrutia, (1257); Zuibarrutia, (1417).

Gerardo López de Gereñuk beste aldaera batzuk ere jaso zituen:  Zuffia, (1025); Zufia, (1089); Sufia, (1138); Zuya (1742).

Pentsa daiteke Donemiliagako goldean aipatzen diren Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia biek barruti berberari egiten ziotela erreferentzia. Dokumentu horretan aipatzen diren herriek "rega" bat edo bi ematen zioten Donemiliaga Kukulako monasterioari. Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia horiek aipatzen direnean, bederatzi "rega" eman zutela ikusten da. Pentsa daiteke Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia horiek bereizi nahi izan zirela dokumentuan alboko Zuffia de Susotik.

Esaten da Erdi Aroko ganboatar eta oinaztarren arteko gatazka odoltsuek Zuian izan zutela sorreraZuiako aisialdiari buruzko informazioa Zuiako Kuadrillaren webgunean. Bertan, ganboatar eta oinaztarren inguruko aipamena egiten da..

 Etimologia 
Etimologia hau proposatu da: Zubia > Zuhia / Zuffia > Zuia.

 Banaketa administratiboa 
Zuiako udalerriak 13 herri hauek ditu:
 Altube
 Ametzaga
 Aperregi
 Bitoriano
 Domaikia
 Gillerna
 Jugo
 Lukiano
 Markia
 Murgia (udalburua)
 Sarria
 Zarate
 Ziorraga

 Demografia 
XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zuiako populazioari dagokionez. 1950eko hamarkadatik aurrera, ordea, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietarako izandako emigrazioaren ondorioz.

1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio altuen ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira, batez ere Murgira eta haren inguruetara. Horrek populazioa handitzea eragin zuen. Hala ere, populazio berri horren gehienak ez zuen lanik egiten udalerrian, Gasteizen baizik, eta udalerria lo-hiri bihurtu zen biztanle horientzat.

 Politika 


 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Zuiako azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Ignacio Oregui Goenaga 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Ignacio Oregui Goenaga 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Luis Apodaca Vea 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Maria Ibañez Loyo 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Maria Ibañez Loyo 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Jose Maria Ibañez Loyo 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Patxi Goikoetxea Burutxaga 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Patxi Goikoetxea Burutxaga 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea Unai Gutierrez Urkiza 2011 2015 Bildu Unai Gutierrez Urkiza 2015 2019 Euskal Herria Bildu Unai Gutierrez Urkiza 2019 2023 Euskal Herria Bildu Unai Gutierrez Urkiza 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta  lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak bi linea ditu udalerrian:

 Kultura 

 Euskara 
Zuiako hizkuntza nagusia euskara izan da XIX. mendea arte; bertako hizkera mendebaleko euskararen aldaera zen, eta XX. mendean atzerakada nabarmena izan zuen, erabat galtzeraino. Mende haren azken laurdenean abiatutako berreskuratze prozesuaren ondorioz, gaur egun zuiarren % 48,7 inguru da euskalduna, eta hiztun horiek biltzeko asmoz sortua da Bidabarri euskara taldea.

 Ondasun nabarmenak 
eskuinera|thumb|300px|Jugatxiko baseliza (Jugo).
 Gorbeiako natura parkea.
 Oroko santutegia. Bitoriano ondoan dago, Atxabal-Oro haitzen parean (896 m). Eraikin nagusia XVI. mendekoa da.
 Jugatxiko baseliza. Jugotik gertu dago. Aisialdigunea du alboan, Arabako Foru Aldundiarena den parkean.
 Eztiaren museoa. Murgiko Oregi etxean dago.
 Bitorianoko 17. zenbakia duen baserria. XVII. mendekoa, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua.Bitorianoko 17 zenbakia duen baserriaren izendapena monumentu gisa Euskal Herriko Aldizkari Ofizialean

 Zuiar ospetsuak 
 Jose Santos Intxaurregi (17??-1811), jugoar merkataria, Buenos Airesen politikaria izandakoa.
 Luis Alava Sautu (1890-1943), murgiar politikaria, fusilatua.
 Javier Ruiz de Larrinaga (1979 - ), ametzagar ziklo-krosslaria.
 Elena Loyo (1983-), atleta.
 Mikel Landa (1989-), murgiar txirrindularia.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
 Gorbeialdea
 Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

 Kanpo estekak 

  Zuiako udalaren webgunea
  Zuia Auñamendi entziklopedian
 "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB).

Kategoria:Zuia
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak