Oiartzun

Oiartzun Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Oiartzualdekoa. Mendiz inguratua dago, Aiako Harria irudi eta oinarri duela. Harana Oiartzun ibaiak zeharkatzen du, eta herria haren inguruan altxatuta dago, baina erdigune historikoa (Elizalde auzoa) ibaitik urruti dago. Oiartzunek 10.340 biztanle zituen 2023 urtean.

 Geografia 
 Mugakideak 

 Auzoak 
Oiartzun herria zortzi auzoz osaturik dago:
 Altzibar
 Arragua
 Ergoien
 Elizalde (Eliza nagusia kokatzen den auzoa eta, hortaz, herrigune nagusia)
 Gurutze
 Iturriotz
 Karrika
 Ugaldetxo

 Azpiegiturak 
Ongizatea

 Petra Lekuona zentroa
 Udal beilatokia

Kirola

 Elorsoro kiroldegia
 Pilotalekuak: Madalensoro, Arragua, Martiena Etxadia, Karrikako pilotalekua eta probalekua, Pikabene, Ergoien, Gurutze, Mendibil, Iturriotz, Elizale eskola, Kontsejupea, Beheko plaza
 Igerilekuak: Elorsoro kiroldegia, udal igerileku irekia
 Ugaldetxoko futbol zelaiak
 Hilerriko probalekua
 Arraguako eta Arragua-Mendin kirol anitzeko pistak
 Skate parka
 Arditurriko bidegorria
 Arkaleko Ehiza eskola
 Rafael Pikabeako kirol anitzeko pista

Kultura

 Aretoak: Udaletxeko areto nagusia, Liburutegiko aretoa, Kiroldegiko bilera gela, udaletxeko bilera gela eta udaletxeko bilera gela zaharra
 Liburutegia

Hezkuntza

 Urmendi haur eskola
 Elizalde herri eskola eta institutua
 Haurtzaro ikastola
 Kz gunea
 Helduen hezkuntza
 Soinuenea Herri Musikaren Txokoa
 Luberri, Oiartzungo Ikasgune Geologikoa
 Ibargain Musika Eskola
 Intxixu AEK euskaltegia

Turismoa

 Arritxulo aterpetxea

 Historia 
Erromatarren garaian Arditurriko meategiak ireki zituzten, eta hainbat mendez ustiatu ziren.

1200. eta 1214. urteen bitartean Alfontso VIII.a Gaztelakoak herri titulua eman zion Oiartzuni, nahiz eta dokumentua ez den ezagutzen.

 Izena 
Oiartzun izen modernoa modu askotan dokumentatu da historian zehar. Izenak historian zehar izan dituen aldaera zaharrenak ikusita, pentsa daiteke Oiasso izenarekin harremanik egon daitekeela, nahiz eta Oiasso hura gaurko Oiartzunetik 9 bat kilometrora egon.

 Ekonomia 
Industria (metalurgia, zurgintza, kautxu-eraldaketa eta produktu mineralen industria), zerbitzuak (hipermerkatuak), abeltzaintza (esne eta haragi-behiak) eta nekazaritza dira jarduera nagusiak.

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %0,4. Bigarren sektorea BEGaren %27,6. Hirugarren sektorea %66. Eta eraikuntza %6,1.

 Demografia 
1960eko hamarkadan Oiartzunen hasi zen hazkunde demografikoak ez du etenik izan azken urteetan. 2019an 10.351 pertsona bizi ziren herrian, horietatik %19,9k 65 urte edo gehiago zituen eta atzerrian jaiotakoak %6,06 ziren.

 Politika 

 Udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, gehiengo osoa lortu zuen Bildu koalizioko Aiora Perez de San Roman hautatu zuten alkate.

2015eko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bilduk berretsi egin zuen gehiengoa. Koalizioko Jexux Leonet hautatu zuten alkate.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 3.616 boto. EAJk 1.452 boto. PSE-EEk 234 boto. PPk 61 boto. Jexux Leonet izendatu zuten alkate bigarrenez.

2023ko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bilduk berretsi egin zuen gehiengoa, bozken %68,73 lortu ondoren. EH Bilduk 3.303 boto eskuratu zituen eta 13 eserleku. EAJ 1.063 boto eta 4 eserleku. Joana Mendiboure Garaiar hautatu zuten alkate.

 Alkateen zerrenda 
Inaxio Irigoien Mitxelena19791987Euzko Alderdi JeltzaleaJuan Iñarra Agirrezabala19871999Herri BatasunaXabier Iragorri Gamio19992003Euskal HerritarrokMartin Beramendi Brit20032007Eusko AlkartasunaAitor Etxeberria Txurio20072011EAEAiora Perez de San Roman Uria20112015BilduJexux Leonet Elizegi20152023Euskal Herria BilduJoana Mendiboure Garaiar2023JarduneanEuskal Herria Bildu

 Euskara 
Oiartzungo euskara gipuzkera da; zehatzago esanda, sortaldeko gipuzkerakoa den Bidasoko euskara. Hala ere, Oiartzunek izandako lotura administratibo historikoa dela eta, goi nafarreraren eragin nabarmenagoa du bertako euskarak, eta Bidasoko hizkeran kokatzen diren beste herriengandik bereizten du horrek. Bidasoko hizkera erdialdeko euskararen, nafar euskararen eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkeratzat har daitezke. Hala ere, azkenaldian erdialdeko euskararen ezaugarriak gaina hartzen ari dira eta gehiago zabaltzen ari dira.

2016an herritarren %76,25 euskalduna zen.

 Kultura 
 Jaiak 
 Abuztuaren 3a: San Esteban, herriko jaiak. Abuztuaren 2tik 6ra.
 Ihotik: Inauteriak, herriko jaiak. Ihauterien aurreko asteburuan, ostiraletik igandera. Larunbatean kuestazioa ospatzen da herrian barrena. "Intxixuak" gisa ezagutzen dira ere, bertako pertsonai mitologiko ezagunena "Intxixu" deitzen baita.
 Ekainaren 13a: San Antonio, Ergoien.
 Ekainaren 29a: San Pedro, Altzibar.
 Uztailaren 25a: Santiago eta Uztailaren 31 San Inazio, Iturriotz.
 Abuztuaren 15a: Igokundeko Ama Birjina, Karrika.
 Abuztuaren 28a: San Agustin, Gurutze.
 Irailaren 29a: San Mikel, Ugaldetxo.
 Maiatzeko azken larunbata: Sagardo Eguna.

 Ondasun nabarmenak 
 San Esteban eliza: XVI. mendeko eliza gotikoa.
 Erromesen Ospitalea eta San Joan Bataiatzailearen basilika, egun Udal Liburutegia. XVI. mendekoa.
Eraikin zibilak eta defentsakoak
 Udaletxea: 1678an eraikia.
 Iturriotz dorretxea: Iturriotz auzoari izena ematen diona. XVI. mendekoa.
 Ihurrita errota, Ugaldetxo auzunean dagoena.
 Beloaga gaztelua, Arkaleko harkaitzetan dauden Erdi Aroko gotorlekuaren aztarnak
 Arpidenea etxea. XVII. mendekoa.
 Don Felizenea etxea. XVIII. mendekoa.
 Lizargarate etxea. XVII. mendea.
 Garaño baserria.
 Garbuno baserria
 Makutso baserria. XVI. mendekoa.
 Olaberria burdinola, Ergoien auzunean.
 Urdinola-Arizmendienea etxea
Historia aurrea eta antzinaroa
 Torre leizea: Goi Paleolitoko aztarnategi arkeologikoa.
 Harrespilak: Kauso I eta II, Arritxurrieta, Munere, Errenga, Arritxulangaina, Egiar eta Oianleku.
 Arditurriko meategia: Antzinako Erromaren garaitik XX. mendea arte ustiatuak, oraindik ere erromatar galeriak ikusgai daude.
Museoak
 Soinuenea, Herri Musikaren Txokoa: herri musikaren inguruko agiritegi eta ikerketa gunea. Musika tresnak erakusgai diren museo txiki bat ere badu.
 Luberri, Oiartzungo Ikasgune Geologikoa: Aiako Harriaren inguruan antolatu museo txikia.

 Oiartzuar ospetsuak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Oiartzungo Udalaren webgunea
 Luberri - Oiartzungo Ikasgune Geologikoa
 Herri Musikaren Txokoa
 Oiartzungo albistegia "Oarsoaldeko Hitza"n
 Oiartzun ibaia
 Udalerri Euskaldunen Mankomunitatearen webgunea
 Oiartzun Irratiaren webgunea