Donemiliaga

Donemiliaga (ofizialki San Millán / Donemiliaga) Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gasteiztik 28 bat kilometro ekialdera dago, eta Gipuzkoarekin muga egiten dute haren lurrek.

Aguraingo barrendegi batek bitan zatitzen du udalerria. Donemiliagak, bestalde, Donemiliagak ere badu esklabe bat Iruraitz herriaren mendebaldean.

 Geografia 
 Inguru naturala 
Zadorra ibaia udalerri honetan sortzen da, bai eta haren ibaiadarra den Erdoña erreka ere. Halaber, Araiaren ibaiadarra den Ametzaga erreka eta honen adarrak diren Bikuña eta Estibarri Donemiliagatik igarotzen dira.

Iparraldean, Urkilla mendilerroa Gipuzkoarekiko muga naturala da, 1.100-1.200 metroko tontorrekin.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Oñati (Gipuzkoa).
 Hegoaldean: Agurain eta Entzia-Iturrietako Partzuergoa.
 Ekialdean: Asparrena, Zalduondo eta Entzia-Iturrietako Partzuergoa.
 Mendebaldean: Barrundia eta Agurain.

 Herriak 
16 herri hauek osatzen dute Donemiliaga udalerria. 2011ko erroldako biztanleak ageri dira jarraian:

 Adana: 56 biztanle
 Axpuru: 24
 Barria: 3
 Bikuña: 32
 Durruma: 82
 Egilatz: 44
 Erdoña (udalerriko herriburua): 43
 Galarreta: 48
 Luzuriaga: 30
 Mezkia: 22
 Munain: 34
 Narbaxa: 104
 Okariz: 36
 Txintxetru: 33
 Uribarri Jauregi: 75
 Zuhatzu Donemiliaga: 62

Barriak ez du kontzejurik osatzen, Narbaxaren barruan baitago.

 Historia 

 Erromatar garaia 
Etxe erromatar garrantzitsu baten hondarrak aurkitu ziren Durruma herriaren iparraldean, Albeiurmendi edo Albeiurbide izeneko aztarnategian. Hondakinok "Ab Asturica Burdigalam" (Astoreka-Bordele) galtzadarekin lotuta daude, adituen iritziz. Etxetzarrak termak izan zitezkeen, bertan berogintza sistema batez hornitutako bi gela handi aurkitu baitzituzten. Etxadia iturri klasikoen Alba ezaguna izan daiteke. Aitor Iriarte Kortazarren Baños públicos romanos en Alava artikulua euskonews.com webgunean.

Donemiliaga eta inguruan, erromatar garaiko epigrafe ugari aurkitu dira. Arabako Durrumako talde barne sailaktu dira eta oro har, 39 dira, gehienak K.o II mendekoak, eta gutxi batzuk III. mendekoak.

 Aro Modernoa 

Bi koadrilatan banatutako 12 herrik osatzen zuten: "goikoak" eta "behekoak". "Goikoak" Axpuru, Galarreta, Luzuriaga, Narbaxa, Erdoña eta Zuhatzu ziren; "behekoak", berriz, Albeiz, Egilatz, Mezkia, Munain, Durruma eta Bikuña.

Donemiliagako gainerako herriak, hau da, Adana, Txintxetru, Okariz eta Ulibarri Jauregi geroago sartuko ziren.

Adibidez, Ulibarri-Jauregi herrixka errebala gisa jaio zen (Iruraizeko ermandadekoa), eta ermandade mugakidearen lurretan zabaldu zen. Izan ere, Ullibarri izenak Arabako euskalki zaharrean "hiri berri" esan nahi du.

Ermandadearen batzarrak urtean behin biltzen ziren San Migel egunaren inguruan Erdoñanako San Millan elizan. Horregatik, denborak aurrera egin ahala, ermandadea Egilatzko Ermandade eta Donemiliagako Junta edo, besterik gabe, Donemiliagako Ermandade gisa ezagutuko da, biltzeko lekua dela eta. Hortik dator, halaber, Erdoñanako hiriburu tradizionala, nahiz eta ez izan udalerriko populazio garrantzitsuena.

Denbora luzez, ermandadea Aguraingo hiribilduaren mende egon zen administratiboki, haren ondoan baitago eta ermandadeko herrixkak haren jurisdikziora eraman baitziren. Hala ere, hainbat auziren ondoren, ermandadea Aguraindik atera zen.

XIX. mendean, udal-erreformaren ondorioz, ermandadea udalerri bihurtu zen, eta herriak alkate-auzo edo kontzeju bihurtu ziren.

1928an, Leon Salinas alkate zela, Albeiz herria, udalerriko ekialdekoena, Donemiliagatik banandu eta Asparrenan sartu zen. 1958an, Durrumak  Albeizen urratsei jarraitzen saiatu zen, baina orduan eskaera ukatu egin zitzaien.

 Demografia 

 Politika 

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Donemiliagako azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Ignacio Fernando Ruiz de Eguino Garcia de Vicuña 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea Esteban Campo Perea 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea Esteban Campo Perea 1987 1991 Independenteak Rafael Ladron de Guevara Ortiz de Urbina 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea Maria del Carmen Liñares Filloy 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea Maria del Carmen Liñares Filloy 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea Maria del Carmen Liñares Filloy 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea Maria del Carmen Liñares Filloy 2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea David Lopez de Arbina Ruiz de Eguino 2011 2015 Bildu David Lopez de Arbina Ruiz de Eguino 2015 2019 Euskal Herria Bildu Erika Letamendi Hurtado 2019 2023 Euskal Herria Bildu Erika Letamendi Hurtado 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

 Kultura 

 Ondasun nabarmenak 
 Aizkomendiko trikuharria, Egilatzen. Euskal Herriko handienetakoa dugu, Bilarkoarekin batera. 1832an aurkitu zuten.
 Barriako Santa Maria komentua. Jatorrizkoa XII. mendekoa zen, eta gaur egun ageri den eraikina XV. mendean eraiki zuten. Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen 2003an, monumentu sailkapenarekin.Barriako komentua kultura ondasun izendatzeko erabakia, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria, 2003-02-03.

 Jaiak 
 Abuztuaren 20an San Bernardoren erromeria ospatzen da Barrian.
 Maiatzeko azken asteburuan jaia da Durruman.

 Euskara 
XIX. mendeko azken laurdenean, Paul Brocak Donemiliaga euskararen eremu barruan kokatu zuen; Koldo Zuazoren arabera, bertako aldaera mendebaleko euskara, erdialdekoa eta nafarreraren arteko hizkera zen, Arabako sortaldeko eremuan sailkatutakoa. Gaur egungo biztanleen % 20 inguru euskal hiztunak direla estimatzen da.

 Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 5 linea ditu udalerrian:

Bestalde, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia Donemiliagako Munaingo herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

 Donemiliagar ezagunak 
 Placido Luzuriaga (Narbaxa, XVI. mendea), fraidea.
 Juan Ruiz de Velasco (Galarreta, XVI. mendea), militarra.
 Joseph Tomás Ochoa de Aspuru y Segura (1711-?), zirujaua eta ministroa izandakoa Kuban.
 Juan Diaz de Garaio "Sakamantekas" (Egilatz, 1821-1881), gaizkile eta hiltzaile ezaguna.
 Ernesto Ladrón de Guevara (Durruma, 1950-), politikaria.
 Rafael Ladrón de Guevara (Erdoña, 1952-), txirrindularia.

 Partzuegoa 
Donemiliaga Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Lautadako kuadrilla
 Donemiliagako goldea
 Entzia-Iturrietako Partzuergoa
 Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra

 Kanpo estekak 

 Donemiliaga Aguraingo Kuadrillaren webgune ofizialean
  Donemiliaga udalerriko web orria, euskaraz lotura dauka, baina oraingoz datuak gaztelaniaz bakarrik ageri dira webgunean.
  Ainhoa Arozamena Ayala: «San Millán/Donemiliaga», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
 Barriako komentua euskadi.net webgunean

Kategoria:Donemiliaga