Zare

Zare Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 46,9 kilometrora. Altuera 390 eta 737 metro artekoa da, eta 12,67 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Oibar ibarraren erdian dago Zare, eta, inguruko beste hainbat herriren antzera, muino baten inguruan, baina kasu honetan ez dago horren gainean gaztelurik dagoenik jakiterik, nahiz eta kontrakoa aurreikus daitekeen. Bizkaia ibarreko sarreran, Oibar ibarreko bigarren herri populatuena da, Oibar ibarburuaren ondoren. Bere arkitektura, Mendialdea Behereko gainerako herrien antzera, Nafarroako eremu iparraldegorako etxe tipikoen artean txandakatzean datza, horma zuriekin eta harrizko erliebeekin, eta herrialdearen erdialdeko zonaldeen antzekoagoekin, erabat pilatutako harriekin eginak.

Bertako biztanleak zaretarrak edo zarekoak dira.

 Izena 
Zare beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Sada
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Sada

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Sada (1112)
 Çare (1127)
 Sada (1141)
 Sada (1268)
 Care (1349)
 Sada (1366)
 Sada (1534)
 Sada (1677)
 Sada (1829)
 Sada de Sangüesa (1911)
 Sare (1935)
 Zare (1961)
 Zare (1974)

 Etimologia 
Zare (euskara) edo Sada (erromantzez) izenaren etimologia ezezaguna da. Patxi Salaberrik, Zaraitzun gordetako Zare euskal izen tradizionalean oinarrituz, izena Lapurdiko Sara herriarekin lotzen du, baina ez du toponimorako etimologia egokirik aurkitzen. Hori bai, J. Gifforden teoria jasotzen du. Teoria horren arabera, izenaren jatorria ahots latindar saturo hitzaren plurala izango litzateke, Iruñerriko Sadar ibaia eta Galiziako Sada bezalaxe. Argi dago teoria honek aukera gutxi dituela egokia izateko. Esan bezala, badago Sada bat Galizian, ziur aski kasu honekin zerikusirik ez duena.

 Ezaugarriak 

 Armarria 
Zareko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Zareko banderak Zareko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Zare Oibar ibarrean dago, Zangozerria eskualdean, Nafarroa Garaia herrialdearen ekialdean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa ekialdean kokatzen da, Zangozako merindadearen hegoaldean. Lizarra eta Zangoza elkartzen dituen NA-132 errepideko 65. kilometroan dagoen gurutzetik kilometro batera dago.

 Klima eta landaredia 
Zareko klima mediterraneo motakoa da, nahiz eta iparraldean klima kontinentalaren ezaugarriak izan. Iparraldeko gune menditsuenetan prezipitazioak ugariagoak dira, urtero 800mm inguru, baina zenbat eta hegoalderago urriagoak, herrigunean, esaterako, 500mm euri baino ez dira jausten urtero. Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da eta urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartekoak.

Zareko basoak asko gutxitu dira denboraz, gaur egun, jatorrizko haritzen eta arteen hedadura 223 hektareakoa baino ez dela. Arteei eta haritzei XIX. mendetik birlandatutako pinu lariziar austriarrak batu arren, basoak herriko azaleraren %7,1 baino ez ziren XX. mendearen amaieran.

 Estazio meteorologikoa 
Zaren ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Oibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 556 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Udalerrian, Brontze Aroko pieza leundu batzuk aurkitu ziren. Hortik datoz Faustina Zaharraren bi txanpon erromatar ere. Erromatarren garaian Ledea (erromatar vila) eta Eslaba (Santakriz) arteko galtzada erromatarra igarotzen zen Zaretik. Garai hartan, Zangozako bidearen ondoan, herrixka bat izan zen. Bertako biztanleak mahasti eta olibadiak lantzen zituzten.

 Erdi Aroa 
Erdi Aroan Zare, inguruko herriekin batera, mairuen inbasioez babesteko gotorleku sare baten partaide izan zen.1076. urtean Leireko Erraimun abadeak, Fontanellako jauregiaren dohaintza jaso zuen. 1084tik aurrera, aldi labur batez, Zare Aragoiko erresumaren zati izan zen. Zareko familiarik antzinakoena Aznarez familia da. Familia honek 1236an Xabierko gaztelua jaso zuen Tibalt I.a erregearen eskutik. Juana Aznarez de Sada, Maria Azpilikuetaren ama eta Frantzisko Xabierkoaren amona, leinu honetakoa zen.

Zare Oibar ibarraren zati izan zen Ertaro osoan. Leireko monasterioak bi jauregi erosi zituen bertan, bata dohaintza bidez eta bestea erosketa bidez 1112n, eta Iratxeko monasterioak 1141ean bazuen jada San Joan monasterioa, gero (1289) Orreagako Santa Mariari esleitu zitzaiona, Migel Peritz Legarikoa apezpiku iruindarraren epaiaren bidez. Koroako bilauek, 1280an, urtean 3 kahitzeko bi lapurreta eta erdi gari eta beste hainbeste garagar eta olo, gehi kahiz bat, gari-lapurreta bat eta garagar eta olo-lapurreta bat zor zituzten. Karlos III.a Nafarroakoa erregeak Leringo konderriari atxiki zion hiribildua 1425. urtean. Pierres Azkoiengoa, bere elizako zaindaria, Olibako monasterioari emana zion.

 Aro Modernoa 
1537an zarekoek uko egin zioten "alardea" egiteari edo borroka zezaketen guztiak elkartzeari. Luis V.a Beaumontekoa Leringo laugarren kondeak eman zien agindua, zeinaren menpekoak baitziren, baina Zareko biztanleek argudiatzen zuten ez zeukala nahikoa autoritaterik "alardea" antolatzeko, erregeordeak agintzen zuenean bakarrik.

 Aro Garaikidea 
1846an, Zare Oibar ibarraren zati batetik banandu zen, eta udalerri gisa erabat bananduta geratu zen; gainera, zuzenbide erkidearen mende jarri zen, 1837an jurisdikzio-jaurerriak behin betiko ezabatu baitziren.

1847an eskola bat zuen, urtean 2000 errealez hornitua; parrokoa auzokoa zen, eta bi onuradunak -elizak ere bazituenak- berriki Martzillako monasterioko abadeak edo erregeak kargua utzi zuen arte izan ziren, hutsik zegoen hilabetearen arabera; Aragoi ibaiaren gainean errota bat zegoen.

Herriko ospitalea XVII. mendearen amaieran ere bazegoen. Erregulartasunez funtzionatu zuen XIX. mendearen hasiera arte. Batzarra herriko parroko, onuradun eta erregidoreek osatzen zuten, baita bi kabildoek ere, elizakoak eta sekularrak. Etxezain bat eta abegitsu bat zeuden, zentroa zaintzen. Etxez etxe auzokoen artean bildutako limosnetatik zetozen sarrerak.

1920ko hamarkadan bi eskola eta ospitale zeuden. Zarek Sada ofizialki 1908ra arte deitu zen, Geografia Elkartearen erabakiz Sada de Sangüesa ("Zare Zangoza") izena hartu baitzuen, zalantzarik gabe, beste toponimo berdinetatik bereizteko, Galiziako Sada nagusiki.

 Demografia 
 biztanle zituen Zarek.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021621569618727798810805791790693616556548425336280224187136

 Ekonomia 
Herritarren %65a nekazaritza edo honekin harremana duten ihardueratan aritzen da. Ardogintza eta labore-ekoizpena bereziki garrantzitsuak dira. Lursail handiak eta ortu txikiak badaude ere, orokorrean lurraren jabetza nahiko banaturik dago.

1939an sortutako Zareko upategiak (Bodega San Francisco Javier SC) Palacio de Sada izeneko ardoak ekoizten ditu Zareko upategiaren webgunea.

 Politika 
Zareko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Eslabako eta Lergako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Maria Lekunberri Genbe da, Zareko Talde Independentea zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Zareko Talde Independentea - - - - - -5 -55 5Zareko Independenteak7 - -7 - - - - - - -Batasun Popularra - -7 - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma30344,43 - Nafarroako Alderdi Sozialista15222,29 67 Euskal Herria Bildu8412,32 8 Geroa Bai689,97 3 Ahal Dugu426,16 24 Izquierda-Ezkerra213,08  5 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa50,73 5 Vox10,15 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna27040,30? Euskal Herria Bildu9213,73 ? Nafarroako Alderdi Sozialista8512,69? Ahal Dugu669,85? Geroa Bai659,70? Nafarroako Alderdi Popularra395,82? Izquierda-Ezkerra263,88? Herritarrak - Herritarron Alderdia91,34 ? Equo30,45? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia20,30 ? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia20,30?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.

 HELBIDEA: Kantoi kalea, z/g

 Egungo banaketa 
Zareko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Maria Lekunberri Genbe da, Zareko Talde Independentekoa. Zinegotziak 4 daude:

 Alfredo Baztan Blasco (Zareko Talde Independentea)
 Luis Carlos Urrizelki Elduaien (Zareko Talde Independentea)
 Miguel Irigoien Mancho (Zareko Talde Independentea)
 Victor Manuel Iriarte Anaut (Zareko Talde Independentea)

 Alkateak 
1979tik, Zarek 5 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Francisco Javier Sagues del Castillo 1979 1983 Zareko Independenteak Joaquin Perez Zubiat 1983 1987 kudeaketa-batzordea Jose Genbe Goienetxe 1987 1991 Batasun Popularra Francisco Javier Sagues del Castillo 1991 1995 Zareko Independenteak Francisco Javier Sagues del Castillo 1995 2003 kudeaketa-batzordeaJesus Maria Lekunberri Genbe20032007Zareko Talde IndependenteaJesus Maria Lekunberri Genbe20072011kudeaketa-batzordeaLuis Angel Mateo Azkarate20112015Zareko Talde IndependenteaJesus Maria Lekunberri Genbe2015jarduneanZareko Talde Independentea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zare atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Zare ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Zare eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,00k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 1,40k eta 2018n % 2,00k.

 Jaiak 

 San Bizenteko jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 San Bizente eliza, XVI. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Zareko jauregia, Erdi Aroko jauregia.

 Zaretar ospetsuak 
 Javier Uritz Lasaga (1747-1829), abokatu eta elizgizon.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Zangozerria
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Zareko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Zare