Argantzon

Argantzon (izen ofiziala La Puebla de Arganzón) Burgos probintziako (Gaztela eta Leon, Espainia) udalerria da, Trebiñuko barrendegian dagoena. Trebiñuko barrendegiko beste udalerria Trebiñu da. Bi udalerri horiek osatzen duten lurraldea administratiboki Burgosi badagokio ere, ikuspuntu geografiko eta kulturaletik, biztanleak arabar sentitzen dira.

 Geografia 

 Udalerri mugakideak 

 Historia 

 Antzinako Erroma 
Argantzon igarobide estrategikoa izan da historian zehar, bertan Tuioko mendilerroa eta Gasteiz mendien arteko haitzarte natural bat dagoelako, Argantzongo haitzartea alegia (gaztelaniaz Las conchas de Arganzón esaten zaio). Bertatik igarotzen zen Ab Asturica Burdigalam edo Astoreka eta Bordele lotzen zituen galtzada erromatarra, baita Gasteiztik doan Done Jakue bidea ere.
Argantzondik gertu bide erromatarraren lekuko izan litekeen hilarri bat aurkitu zen 1913an Baraibar, Federico (1913). Lápidas de Puebla de Arganzón y Laguardia. Boletín de la Real Academia de la Historia, LXIV liburukia, 176-181 orrialdeak. Federico Baraibarrek eginiko ikerketaren arabera, 10 urteko neska baten hilobikoa da, eta bertan galtzada erromatarra zaintzen zuen mansio militar bat agian egon zela iradokitzen du.

 Erdi Aroa 
Erromatar inperioaren erorialdiaren ondoren, Argantzonen lehen aipamena 801. urtekoa da. Urte horretako udazkenean egungo Miranda de Ebro inguruan muga zuten arabiarrek razzia bat egin zuten iparralderantz, eta, Argantzon parean, bertako biztanleekin topo egin zuten Abū Marwān Ḥayyān ibn Khalaf Ibn Ḥayyān (1076). La primera década del reinado de Al-ḥakam I, según el muqtabis II, 1 de Ben Ḥayyān de Córdoba(m. 469 h./1076 J.C.), Joaquín Vallvék eta F. Ruiz Girelak itzulia. Real Academia de la Historia, 2003. Arabiarren kronikek diotenez, Kordobako al-Hakam emirraren anaiak gidatu zuen razzia Araban eta Gaztelan barrena, baina porrot latza jasan zuen Argantzongo haitzartean.

871. urteko Donemiliaga Kukulako agiri batean Argantzon herrixka zaharra aipatzen zen Del Rivero, Enrique (1999). Rincones singulares de Burgos. III. La Bureba, el Ebro y el Condado de Treviño. Caja de Burgos..

1025. urteko Donemiliagako goldean Sancti Iuliani aipatzen da. Gaur egun herri hustua, gaurko Argantzon erdigunetik kilometro bat iparraldera, Tuyotik gertu, Tuyotik bostehun bat metro ekialdera.

 Argantzoneren fundazioa 
1191. urtean Nafarroako Antso Jakitunak hiribildua sortu zuen eta forua eman zion. Sorrera hori Nafarroaren mendebaldeko muga sendotzeko saio gisa ulertzen da, eta bat dator eskualdeko beste hiribildu batzuen sorrerarekin (Gasteiz, Bernedo). Foruaren agiria galdu egin zen, eta 1565ean Filipe II.ak forua konfirmatu zuenean, foru-emailea Alfontso VIII.a Gaztelakoa zela idatzi zen Argantzonen forua Espainiako Historia Institutuaren webgunean. Egun badirudi onartua dagoela faltsutzea, bigarren agiri horretan ageri den regnante me Dei gratia rege Alfonso in Castella et in Legione ezinezkoa baita: Alfontso VIII.a ez zen Leongo errege izan. Hala ere, laster Gaztelak Argantzon ingurua, Trebiñu eta Arabako lautada hartu zituen,(1199. urtearen inguruan).

 Konderriaren sorrera eta Arabako Ermandadea 

XIV. mendean Argantzon Velasco leinuaren agindupean geratu zen. Velascotarrak Haroko kondeak ziren eta Trebiñuko agintariak ziren Manriquetarren etsai sutsuak ziren. XV. mendean, Araban lehen ermandade bat (probintziaren aurrekaria) sortzeko saioak egin zirenean, Argantzonek eta Trebiñuk ere parte hartu zuten. Hala ere, nahiz eta Argantzon ondorengo urteetan inoiz ermandadeko kide izan zen, azkenean Arabako ermandadetik kanpo geratu zen.

 Ekonomia 
Udalerrian nekazaritza eta abeltzaintza dira nagusi.

 Banaketa administratiboa 
Argantzonek bi biztanlegune ditu: Argantzon bera eta Billa Oka.

 Demografia 
Nahiz eta Gasteiz eta Miranda de Ebro arteko bidean egon, Argantzonek bere nekazari izaerari eutsi dio. XX. mendean zehar gertatutako garapen ekonomiko zein krisialdiek ez zioten eragin bertako biztanleriaren bilakaerari. Hala ere, nekazaritza iraultzak eta mekanizazioak eskulanaren soberakina sortu zuen, eta honek populazioaren gainbehera eragin zuen. 1980ko hamarkadan gainbehera asko azkartu zen, arestian aipatutakoaz gain jende askok hirietara jo baitzuen bizi baldintza hobeen bila.

1990eko hamarkadatik aurrera etxebizitza berriak eraikitzen hasi ziren, eta errepideen hobetzeak, automobil pribatuaren ugaritzeak eta etxebizitzen prezio merkeagoek Gasteizko jende asko erakarri zuen Argantzona. Biztanleria igo egin zen, baina biztanle berri askok ez zuten berez bizia bertan egiten (lana, erosketak, haurren eskola, aisialdia... hirian egiten zuten).

 Politika 

 2007ko udal hauteskundeak 
2007ko udal hauteskundeetan Agrupación Independiente Nueva Puebla (AINP) hautes-elkarteak udalerriko 7 zinegotzietatik 3 eskuratu zituen. Alkatea, Roberto Ortiz Urbina, talde horretakoa da. Aurreko alkate Alfredo Oraaren Agrupación Independiente Puebla de Arganzón (AEIPA) hautes-elkarteak 2 zinegotzi eskuratu zituen, EAE-ANVk bat eta PPk beste bat. PPko zinegotzia salbu, gainerakoak Trebiñu Araban integratzearen aldekoak ziren.

 2011ko udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, AINPko Roberto Ortiz de Urbina hautatu zuten alkate. AINP elkarteak sei zinegotzi eskuratu zituen, eta Alderdi Popularrak bat.

2013ko martxoaren 8an, bozketa bidez, Burgostik bereizteko eta Araban sartzeko tramiteak hasteko eskatu zuen udalbatzak, aldeko 5 botorekin eta abstentzio batekin.

 2015eko udal hauteskundeak 
2015eko udal hauteskundeetan AINP berriro izan zen garaile eta sei zinegotzi eskuratu zituen. Alderdi Popularrak bere zinegotzia galdu zuen eta haren ordez Euskal Herria Bildu koalizioak zinegotzi bat eskuratu zuen.

 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 
Hauek izan dira Argantzoneko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Eliseo Somalo Fernandez 1979 1980 a Zentro Demokratikoaren Batasuna Eliseo Somalo Fernandez 1980 1983 Kudeaketa batzordea Eliseo Somalo Fernandez 1983 1987 Koalizio Popularra (Aliantza Popularra/Alderdi Demokrata Popularra/Batasun Liberala) Eliseo Somalo Fernandez 1987 1991 Aliantza Popularra Alfredo Oraa Roa 1991 1995 Espainiako Langile Alderdi Sozialista Alfredo Oraa Roa 1995 1999 Espainiako Langile Alderdi Sozialista Alfredo Oraa Roa 1999 2003 Candidatura Independiente de La Puebla de Arganzon Alfredo Oraa Roa 2003 2007 Agrupacion Electoral Independiente de La Puebla de Arganzon Roberto Ortiz Urbina 2007 2011 Agrupacion Independiente Nueva Puebla Roberto Ortiz Urbina 2011 2015 Agrupacion Independiente Nueva Puebla Roberto Ortiz Urbina 2015 2019 Agrupacion Independiente Nueva Puebla Pablo Ortiz de Latierro Fernandez 2019 2023 Euskal Herria Bildu Angel Niño Zabala 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea
a Eliseo Somalo alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

 Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio:

 Hirigintza 
Argantzonek kale nagusi luze baten alboetan hedatzen den hirigune baten egitura dauka. Ardatz nagusi horren muturretan herriaren ateak zeuden. Kale nagusiaren alboetan bigarren mailako bi kale daude, eta hirukote hori zeharkatuz, bi kantoi. Etxeek oraindik ere Erdi Aroko egitura daukate, eta etxadi erregular itxiak osatuz kokaturik daude. Eraikin aipagarrienak Andre Mariaren Jasokundearen eliza, zubi erromatarra, Done Jakue bideko erromesen ospitalea eta Antiguako Amaren baseliza dira.

XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran hiritartze berriak eratu ziren. Familia bakarreko etxebizitzen auzo horiek herri nagusitik kanpo daude.

 Kultura 

 Euskara 
Azken urteotan, herriak bi aldiz antolatu izan du Araba Euskaraz, 2001ean eta 2007an, bertako ikastola sostengatzeko.thumb|erdian|600px|Argantzun ikastolaren ikuspegia.

 Ondasun nabariak 

 Andre Mariaren Jasokundearen eliza

 Argantzondar ospetsuak 

 Rodrigo del Río de Losa (?), 1562an Mexikora joan zen eta Nueva Vizcaya (Bizkaia Berria) probintziaren gobernadore izatera iritsi zen.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Burgosko udalerrien zerrenda
 Trebiñu
 Trebiñu (barrendegia)
 Trebiñuko auzia

 Kanpo estekak 

  «Argantzun: ohar historikoak eta linguistikoak», euskonews.com.
  Argantzonen webgune ez-ofiziala
 Andre Mariaren Jasokundearen eliza - Bisita birtuala

Kategoria:Argantzon
Kategoria:Burgosko probintziako herriak