Senpere

Senpere Lapurdiko erdialdeko udalerri bat da, Uztaritzeko kantonamendukoa, Lapurdi Erdialdekoa. Probintziako udalerri handienetakoa da hedaduraz.

Bereziki ezaguna da aintziragatik eta bertan ospatzen den Herri Urrats-engatik.


 Izena 
Herriaren izena gaur egun Senpere da euskaraz, Saint-Pée-sur-Nivelle frantsesez, Sent Pèr de Nivela okzitanieraz eta San Per d'Ibarra aragoieraz. Historian, izenak itxura hauek izan ditu:Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque
 Sanctus Petrus d'Ivarren (1233, Baionako eskutitzakBaionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendeko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques),
 S-Pé (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza),
 Sainct-Pee de Labour (1690, Cantelliren eskutitzak),
 Saint-Pee-d'Ibarren (1736, Baionako elizbarrutiaren erregistroa1736ko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques) eta
 Beaugard (1793). Batzuetan Saint-Pée-d'Ibarren ere izan du izenaPhilippe Veyrin Les BasquesArthaud, 1975, , egun Ibarron auzoak mantendu duen izena.

Auzoen toponimoak ere urteen joanean aldatu dira:
 Amotze 1506an izan zen aipatua (Languedocen baimenakLanguedocen baimenak, Artxibo inperialak, PP, 45).
 Ibarrunek, berriz, itxura bi izan ditu: Ibarre en Labort eta Ybarre (1450 biak, Nafarroako paperakNafarroako Erresumako paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques).
 Ihintz Ihins izan du izena (1863, Raymondek aipatua).
 Olha (1863, Raymondek aipatua) frantsesez Ola da.
 Azkenekoz, Urguri Urgoury izan da (1863, Raymondek aipatua).

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Hiru ibai aipagarrik gurutzatzen dute udalerria:Sandre datu-basea Urdazuri, Ixakahandia erreka eta Uhabiak.

Udalerriko lurretan, Urdazuri edo Ugarana ibaira () Lizuniako, Opalazioko, Uzkaingo, Arraioko, Xuhailko, Etxeberriko , Tontoloko eta Amezpetuko errekak isurtzen dira.

Uhabia ibaia aldiz, udalerriko lurretan bertara isurtzen diren Zirikolatzeko erreka (eta bere ibaiadarrak), Besaingo erreka eta Uroneko errekaz elikaturik dago.

Ostolapeko erreka, Basarun ibaira txikira isurtzen da udalerriko lurretan.

Urloko erreka, Errobi ibaiaren zeharkako ibaiadarra dena ere udalerritik igarotzen da.

Horretaz gain, herrigune nagusitik ekialdera Senpereko aintzira dago.

 Udalerri mugakideak 
 Ahetze eta Arrangoitze iparraldean.
 Donibane Lohizune eta Azkaine mendebaldean.
 Sara, Urdazubi eta Zugarramurdi (azken biak Nafarroa Garaian) hegoaldean.
 Uztaritze, Zuraide eta Ainhoa ekialdean.

 Etxeak eta auzoak 
 Ahantzenborda
 Altziburua
 Amotze
 Amezpetu
 Artzirin
 Bidegurutzea
 Helbarrun
 Errotaberria
 Herburua
 Hergarai
 Ibarrun
 Ihintz
 Laputzagaraia
 Larreondoa
 Lizardia
 Olha
 Olhaso
 Otha
 Uhaldekoborda
 Urguri
 Uzkain
 Xerrenda
 Zirikolatz

 Historia 
1790ean, Senpere Uztaritzeko barrutiaren menekoa zen kantonamendu bateko buru izan zen. Kantonamendu horretan, Ahetze eta Senpere udalerriak zeuden sarturik.

Uholdeek herrian kalte handiak egin dituzte, 1983ko abuztuaren 26an eta 2007ko maiatzaren 4an, besteak beste.Franck Dolosor: Senperetik Senpererat, begirada bat XX. mendeari. Elkar, 2009. Ikus 147. or.

 Ekonomia 
Senpereko merkatua XIX. mendean hasi zen garrantzia hartzen, Sarakoaren bizkarrean. Udalerria Ezpeletako piperraren sor-markaren lurraldearen barruan dago.

Udalerrian 1983an, Woolmarken logoa osatzen zuten ardien fotografia atera zutenStratégie.fr : Woolmark.

 Demografia 
XIX. mendearen erdialdean 2.700 biztanle izatera iritsi zen Senpere. Hurrengo hamarkadetan, berriz, beheranzko joera txikia izan zuen biztanle kopuruak eta 1960ko hamarkadan 2.200 biztanleraino jaitsi zen. Haatik, ordutik aurrera biztanle emendio handia gertatu zen eta XXI. mendearen lehen hamarkadarako populazioa ia hirukoiztu zen, 6.000 biztanleen maila gaindituz.

 Politika 
 Agintaldia  Auzapeza  Alderdia1892-1919 Pascal Lahetjuzan 1919-1935 Dominique Dufau 1935-1941 Gratien Dorrisboure 1941-1944 Bernard Bastres 1944-1953 Gratien Dorrisboure 1953-1977 Charles Cami 1977-1995 Germain Ezponda 1995-2001 Pierre Hirigoien 2001-2014 Christine Bessonart Bessonart zerrenda independente baten izenean izendatu zuten auzapez. Zenbait hauteskundetan MoDemen zerrendetan joan izan da.2014-  Pierre-Marie Nousbaum DVD

 Azpiegiturak 
 Hezkuntza 
Senperek baditu haur-eskola bi —publikoa eta pribatua (Saint-Joseph)—, kolegio pribatu bat (Arretxea), nekazaritza-lizeo pribatu bat (Saint-Christophe) eta ikastolaHenri Duhau, Senpereko ikastolaren hastapenak, 2011 bat.

 Garraiobideak 
D3, D4, D255, D305, D307, D855, D856 eta D918 departamendu errepideak udalerritik igarotzen dira.

 Kultura 

 Euskara 
1968an, 2.422 biztanleetatik 2.050 euskaldunak ziren, herriko euskalkia lapurtera izanikAuñamendi Entziklopedia: Senpere. Uztarite inguruko hizkera mintzatzen da herrian.

Phillippe Veyrinek herria buruzko euskarazko esaera zahar hau aipatzen du: Senpertarrak, belhaun buru handiak.

 Kirolak 
Gantxiki Harotza senperetar gazteak 1857 edo 1858an, eskumuturrean gaztainondoko adarrak jarri eta xistera asmatu zuen.

Herriko Saint-Pée Union Club errugbi taldeak Frantziako 3. maila federalean jokatzen du.

2018ko Frantziako Tourreko azkenaurreko etapa bertan abiatu zen, uztailaren 28an.

 Jaiak 
Senpereko bestak ekainaren 29an ospatzen dira, Jondoni Petri egunez.

Horrez gain, urtero Seaskak antolatutako Herri Urrats Ipar Euskal Herriko ikastolen jaialdia bertako aintziraren inguruan ospatzen da.

 Ondasun nabarmenak 
 Larreondoan gaztelu zahar bat dago, 85 metroko altueran.
 Ur-errotak: Ibarrun auzoarena 1652an auzolanean eraikia izan zen, jauntxoen arrunkeria-eskubidea urratuz. Senpereko jaunek hiru errota zuten. Eraiki zenean, jauntxoek protesta egin eta herriak haiekin akordio bat lortu zuen. Atean duen inskripziok honela dio: Hau da errota senpereco herriac eraguinaracia. 1652.
 Senpereko Jondoni Petri eliza,Franck Dolosor: Matxin Irabola, Senpereko bertsularia; Elkarlanean, 2010. Ikus 9. or. XVIII. mendeko erretaulaz hornitua.Palissy datu-basea
 Senpereko gaztelua, non Pierre de Lancre 1609an bizi zen, Lapurdiko ezagunenetakoa. Herriaren ekialdean dago.

 Senpertar ospetsuak 
 Joanes Etxakon (1490-1535), Senpereko jauna, Nafarroako defentsan aritu zena.
 Grazian Adema "Zaldubi" (1828-1907), idazlea.
 Jean Barbier (1875-1931), apaiza eta euskal idazlea.
 Matxin Irabola (1879-1935), bertsolaria.
 Gantxiki Harotza, xisteraren asmatzailea.
 Dominique DufauHenri Duhau: Dufau bi anaiak, Elkar, 2006 (1880-1956) notarioa eta auzapeza
 Christophe Dufau (1888-1922) medikua
 Henri Duhau (1942-), idazlea, ohorezko euskaltzaina.
 Charles Ollivon (1993- ), errugbilaria.

 Herri eta hiri senidetuak 
 Hiri senidetuen urtekaria

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Senpereko aintzira
 Ezpeletako piperra

 Kanpo estekak 

  Udalaren webgunea.
 Ttipi-ttapa, eskualdeko hedabidea.
 Senpereko gazteluari buruzko artikulua, Hiru.com webgunean.
 Senpereko ikastolaren hastapenak: https://files.eke.eus/liburutegia/senpereko-ikastolaren-hastapenak.pdf
  Senpereko lurrak
 "Herri txiki, infernu handi" saioan (2025/05/25).
 Hats berri - Nouvel élan, 2026ko udal hauteskundeetarako zerrendaren webgunea