Ibargoiti

Ibargoiti Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 22,7 kilometrora. Altuera 542 eta 1070 metro artekoa da, eta 54,05 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Ibar zabala eta nahiko laua da, Itzagako mendilerroaren eta Alaitz mendikatearen artean kokatua. Iruñerria eta Zangozerria arteko korridore naturala osatzen du, eta Pirinioak Kantauri itsasoarekin lotzen dituen ardatz nagusia da, hegoaldeko isurialdetik. Elortz ibaiak edo ibaiadarrek ureztatutako soroek estaltzen dute gehienbat, jaiotzetik Elortzibarrera iritsi arte, Iruñerrian. Herri txikiz osatuta dago, eremu edo mendi txikiagoetan sakabanatuta. Kontraste handia dago haranaren erdialdearen (herrixka eta komunikazio-bide handiak dituena) eta alderik garaienen, jenderik gabekoen eta ia giza aztarnarik gabekoen artean.

Bertako biztanleak ibargoitiarrak dira. Ibarburua Idotzin kontzejua da, non udaletxea da.

 Izena 
Ibargoiti beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Valle de Ibargoiti
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Val d'Ibargoiti

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Yvargoyti (991)
 Iuargoiti (1105)
 Yuargoiti (1270)
 Val de Yuarrgoyti (1366)
 Valle de Ibargoiti (1534)
 Valle de Ybargoiti (1638)
 Valle de Ibargoiti (1800)
 Ibargoiti (1974)

 Etimologia 
Esanahi etimologikoa gardena du. Ibargoiti izenak "haran garaia" esan nahi du. Izen hori ulertzeko, kontuan izan behar da Ibargoiti dela Elortz ibaiaren ibarreko zatirik garaiena. Gaur egun Ibargoiti Nafarroako eremu ez-euskaldunean dago, baina hizkuntza hori XIX. mendera arte hitz egin zen bertan.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Ibargoitiko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Ibargoitiko banderak orkatz bat dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Pirinioaurrean kokatua, lurra hautsia eta uhindua da, baina, oro har, ez du goragune handirik. Muturrak menditsuenak dira, baina erdialdea nekazaritzakoa.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Ibargoiti Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-2420 errepideak eta A-21 autobiak ibar osoa zeharkatzen ditu. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Idotzinen dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga eta Izko mendien magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

 Klima eta landaredia 
Ibargoitiko klimaren ezaugarriak, azpimediterraneo motakoak dira, uda garaiko lehortea, prezipitazio eskasak baina Nafarroa hegoaldean baino ugariagoak eta aldaketa termiko handia. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu artekoa eta prezipitazioak 1000 eta 1400mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 100-140 izaten dira.

Jatorrizko landareditik, erlikia batzuk baino ez dira geratzen Izko eta Itzaga mendilerroetan, eta gunerik euritsuenetan klima atlantikoari dagozkion zuhaitzak aurki daitezke (haritz eta pagoak), ameztiak gune lehorretan, eta birlandaturiko pinuak udalerri gehienean. Birlandaturiko pinuen azalera, Austriatik ekarritako pinu lariziarrekin egin zen eta XX. mendearen amaieran 450 hektarea ingurutan zeuden.

 Estazio meteorologikoak 
Ibargoitin dagoen Elo udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago..

 Banaketa 
{|class="wikitable" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="right" style="margin:0;border:none;padding:0">
400px|border
|-
|align=center|Ibargoitiko herrien mapa
|}
Ibargoitik 4 kontzeju ditu:
 Abintzao
 Getze
 Idotzin (ibarburua)
 Izko

Gainera, beste 4 leku batzuk ere badaude, hala nola:
 Lekaun
 Sengaritz
 Zabaltza
 Zilegieta

Azkenik, udalerrian 10 herri hustu daude:
 Ariskao
 Artzanegi
 Baratziaga
 Besolla
 Ekisoain
 Erespuru
 Garitoain
 Martsain
 Nekola
 Zirotz

 Historia
Ibar dokumentatuta dago X. mendearen amaieran. 1835-1845 urteen arteko udal-erreformak Eloko justizien mende zeuden. 1847an lau eskola zeuden larre-dehesa gutxi batzuk, irin-errota bat eta urtero 15 000 lapurreta egiten zituen gatz-fabrika bat; irailaren 1ean, 2an eta 3an azoka egiten zen.

 Demografia 
 biztanle zituen Ibargoitik.1842185718601877188718971900191019201930194019501960197019811991200120112021686945922865789755794825753710603569431211157214231240265

 Ekonomia 

Ibargoitiko udalerriaren mugetan, Izkoko mendilerroan, eta Ezporogi, Leatxe, Oibar eta Irunberri bitartean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "Izko" izeneko parke eoliko dago. Instalaturiko potentzia 33,00 megawatteko da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Horrez gain, udalerriaren iparraldean, Leotz eta Ezporogi bitartean, "Ibargoiti" izeneko parkea dago, instalaturiko potentzia 28,08 megawattekoa da.

Bestalde, Ibargoitiko biztanleria batez ere adinekoa da, eta horregatik gehienak erretiratuta daude. Gainerako biztanleek nekazaritzan lan egiten dute ia erabat, batez ere hegoalderago dagoen ibarrean, non landu daitekeen azalera handiagoa den. Horrez gain, Iruñerria edo Irunberri bezalako industrialdeetatik hurbil daudenez, bertako biztanleetako batzuk egunero joaten dira hara lan egitera eta bailaran bizitzera.

1907ko abuztuaren 15ean nekazarien koperatiba sortu zen Idotzinen. Herrian jabetza pribatuko 507 hektarea lur eta 290 hektarea lur amankomun daude. 1970eko hamarkadako nekazaritzan egondako aldaketetan, 108 partzelara murriztu zen herriaren inguruko lur eremuen kopurua.

 Politika 
Ibargoitiko udaletxea Idotzin kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Untzitibarreko, Lizoainibar-Arriasgoitiko, Eloko, Itzagaondoko eta Urrozko Udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta hiru zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Javier Eslava Armendariz da, Ibargoitiko Talde Independentea hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 
 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Ibargoitiko Talde Independentea - - - - - - - - - - 7Ibargoitiko Lagunak - - - - - - 5 55 5 -Ibargoitiko Hautesle-Elkartea - - - 4 5 5 - - - - -Ibargoitiko Batasuna - - -10 - - - - - -Foru Batasun Demokrata - - 5 - - - - - - - -Ibargoitiko Nekazari eta Abeltzainen Hauteskunde Elkartea5 4 - - - - - - - - -Ibargoitiko Hauteskunde Elkarte Independentea -2 - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/-  Navarra Suma8351,88 -  Geroa Bai2817,50 1  Euskal Herria Bildu1811,25 0  Nafarroako Alderdi Sozialista148,75 10  Ahal Dugu74,38 9 Vox42,50 - Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa31,88 - Izquierda-Ezkerra10,63 1 Solidaritate eta Autogestio Internazionalista10,63 0+AlderdiaBozakguztira%+/-  Nafar Herriaren Batasuna8250,62?  Geroa Bai2716,67?  Euskal Herria Bildu1811,11?  Ahal Dugu169,88?  Nafarroako Alderdi Sozialista42,47? Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia31,85?  Nafarroako Alderdi Popularra21,23?  Izquierda-Ezkerra21,23? Herritarrak - Herritarron Alderdia10,62 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Idotzin ibarburuan dago.

 UDALETXEA: San Klemente kalea z/g

 Egungo banaketa 
Ibargoitiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Javier Eslava Armendariz da, Ibargoitiko Talde Independentekoa. Zinegotziak 6 daude:

 Jose Javier Urdaci Uceda (Ibargoitiko Talde Independentea)
 Maria Victoria Mendia Valencia (Ibargoitiko Talde Independentea)
 Sarai Vizcay Lecumberri (Ibargoitiko Talde Independentea)
 Carlos Maria Esparza Garcia (Ibargoitiko Talde Independentea)
 Elena Raquel Jimenez Grocin (Ibargoitiko Talde Independentea)
 Luis Ignacio Domeño Buldain (Ibargoitiko Talde Independentea)

 Alkateak 
1979tik, Ibargoitik 5 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Jose Ricardo Echarte Erro 1979 1983 Ibargoitiko Nekazari eta Abeltzainen Hauteskunde Elkartea Carmelo Esparza Bustingorri 1983 1987 Ibargoitiko Nekazari eta Abeltzainen Hauteskunde ElkarteaAntonio Bustince Ibañez19871991Foru Batasun DemokrataJesusa Pascal Martinez19911995Ibargoitiko Hautesle-ElkarteaJose Javier Eslava Armendariz19952003Ibargoitiko Hautesle-ElkarteaJose Javier Eslava Armendariz20032019Ibargoitiko LagunakJose Javier Eslava Armendariz2019jarduneanIbargoitiko Talde Independentea

 Garraioa 
La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

 Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

Bestalde, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Ibargoiti Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

 Kaseda - Zangoza - Iruñea
 Iruñea - Zangoza - Kaseda

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ibargoiti sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Elortzibar eta Untzitibar ibarrekin hitz egiten zena.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Ibargoiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Ibargoitiko mintzaira zaharrak ia ez du hiztunik. 

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Ibargoiti eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %2,67ek zekien euskaraz hitz egiten, %5,80 2018koan.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Elo) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea.

 Jaiak 
 Abintzaoko San Pedroko jaiak: maiatzaren bigarren asteburuan
 Idotzingo San Klementeko jaiak: ekainaren azken asteburuan
 Getzeko San Migelgo jaiak: irailaren azken asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 Abintzaoko San Pedro eliza, XIII. mendeko kristiau eliza.
 Besollako Garbikundeko Andre Mariaren eliza, XII. mendeko kristiau eliza erromaniko estiloan.
 Ekisoaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Getzeko San Migel eliza, XIV. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Getzeko zubia, Elortz ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
 Idotzingo San Klemente eliza, XIV. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Idotzingo jauregia, Erdi Aroko jauregi zaharra.
 Izkoko San Martin eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Lekaungo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Zabaltzako San Andres eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Zabaltzako Elizaberriko monasterioa, XIII. mendeko kristiau monasterioa.
 Zilegietako San Pedro eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
 Zilegietako dorrea, XIII. mendeko dorretxea eta jauregia.

 Ibargoitiar ospetsuak 

 Frantzisko Espotz Mina (1781-1836), militarra eta politikaria.
 Fermin Balentzia (1948-), kantautorea.
 Ricardo Valencia (1959-2007), garraiolaria eta alpinista.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Pirinioaurrea
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ibargoiti