Lorezaintza

350px|Lorategi tradizional bat|thumb

Lorezaintzak gune berdeak, lorategiak eta landareak diseinatu, landatu, zaindu eta mantentzeaz arduratzen den artea eta teknika da. Lorezaintza hainbat jakintza-arloekin lotuta dago, batez ere baratzezaintzarekin eta nekazaritzarekin. Metodoak landareak ereitea, landatzea eta hazteko baldintza idealetan mantentzea dakar. Antzinarotik jasotako praktika zahar honek behar estetikoak edota nutrizionalak betetzen ditu.

Lorezaintzako metodoak, nekazaritzakoak bezala, klimaren, lurzoruaren, erabileren eta lorezainarentzat eskuragarri dauden baliabideen arabera aldatzen dira. Ondorioz, lorategien artearen barruan aniztasun handia dago.

 Definizioak 
Lorezaintza landareen itxuraren arabera, fruituak, barazkiak, loreak edo belarrak eremu jakin batean landatzeko prozesua da. Nolabait, era estetiko baten landareak konbinatzea bilatzen du. Lorezaintza espazio ireki zein itxi batean egin daiteke (harginak), bai estetikagatik, bai gustuagatik, bai elikadurarako ere. 
Lorezaintza artearen eta naturaren bidezko edertasunaren adierazpen estetikotzat har daiteke; batzuetan estatus bat erakusteko modutzat edo harrotasun nazionalaren erakusgarritzat.

Lorezaintza tradizionalean, estetikari eta aisiari begira diseinatzen dira lorategiak. Lorategi tradizional askoren diseinuetan lerro zuzenak eta irudi geometrikoak nagusitzen dira.

Ingurumen-lorezaintzan, ordea, natura eredu gisa hartzen da, eta lorategi tradizionalen zurruntasun geometrikoa hausten da, efektu naturala lortzeko. Hala, lurrazala ez da laua izaten, baizik eta aldapekin eta bihurguneekin. Bideak okerrak dira, eta neurri eta altura desberdineko landareekin jokatzen da.

Orokorrean, paisajismoaz edo lorategiko arkitekturaz hitz egiten da, bestetik, lorategi bat asmatzeko edo sortzeko arteaz ari garenean.

 Baratzezaintza eta lorezaintza 
Sarritan bi aktibitate hauek nahastu egiten dira, oso gertukoak baitira. Lorezaintzaren eta baratzezaintzaren arteko aldea balioen eta bitartekoen arteko aldea da: lorezaintza entretenimendua edo diru-sarrerak osatzeko bitartekoa izan daiteke, eta nekazaritza edo baratzezaintza, berriz, zirkuitu ekonomiko handietan sartzen dira, azalera, kantitate eta praktika oso desberdinekin.

Lorezaintzak, ia beti, eskulana eskatzen du, eta kapital eta baliabide mekaniko gutxi erabiltzen ditu. Tresna batzuk ohikoak dira: pala, eskuarea, saskia, ureztagailua, orga bat. Konparazio batera, nekazaritza traktoreez, segagailuez, ongarri kimikoez, ureztatze-sistemez eta abarrez baliatzen da. 
Lorezaintza terminoa partikularrek erabiltzeko, gozatzeko eta kontsumitzeko erabiltzen da; baratzezaintza, berriz, fruituak, loreak, lekaleak eta beste landare-produktu batzuk ekoizteko lanbide-jarduera da.

 Lorezaintzaren historia 

 Antzinaroa 
Adituen arabera, basoko lorezaintza, basoan oinarritutako elikagaiak ekoizteko sistema, munduko lorezaintza mota zaharrena da. Basozaintzako lorategiak historiaurrean sortu ziren, oihanez estalitako ibaien ertzetan eta montzoi eskualdeen inguru hezeetan. Familiek beren ingurune hurbila hobetzeko mailaz mailako prozesuan, zuhaitz eta mahatsondoetako espezie erabilgarriak identifikatu, babestu eta hobetu ziren, eta, bestetik, nahi ez ziren espezieak kendu egin ziren. Denborarekin, kanpoko espezieak ere aukeratu eta txertatu ziren lorategietan.
Lehen zibilizazioak agertu ondoren, gizabanako aberatsak zein boteretsuak lorategiak sortzen hasi ziren helburu estetikoekin. Erresuma Berriko Antzinako Egiptoko hilobietako pinturek (K.a. 1500 inguruan) baratzezaintza apaingarriaren eta paisaiaren diseinuaren lehen ebidentzia fisikoak ematen dituzte: Loto-loreez betetako urmaelak irudikatzen dituzte, akazia eta palmondoen ilara simetrikoz inguratuta. Antzinako lorategi apaingarrien adibide nabarmen bat Babiloniako lorategi esekiak izan ziren, Antzinako Munduko Zazpi Mirarietako bat. Era berean, Erroma zaharrean dozenaka lorategi zeuden.

Antzinako egiptoar aberatsek lorategiak erabiltzen zituzten itzala emateko. Egiptoarrek arbola eta lorategiak jainkoekin lotzen zituzten, beren jainkoek lorategiak atsegin zituztelakoan. Antzinako Egiptoko lorategiak harresiz inguraturik egoten ziren, ilaratan landatutako zuhaitzekin. Landatzen ziren espezierik ezagunenen artean datil palmondoak, sikomoroak, fikusak, intxaurrondoak eta sahatsak zeuden. Lorategi horiek estatus sozioekonomiko altuagoaren adierazgarri ziren. Gainera, antzinako egiptoar aberatsek mahastiak landatzen zituzten, ardoa klase sozial altuenen ikurra baitzen. Loreen artean arrosak, mitxoletak, asteraceaeak eta lirioak egiptoarren lorategietan ere aurki zitezkeen.

Asiria ere ezaguna zen bere lorategi ederrengatik. Zabalak eta handiak izan ohi ziren, eta haietako batzuk ehizarako erabiltzen ziren, eta beste batzuk aisialdiko lorategietarako.altzifreak eta palmondoak ziren gehien landatutako zuhaitzetako batzuk.

Kuxeko Erresuma, Nubian, baziren lorategi ederrak.

Antzinako erromatarren lorategiak heskai eta igokariz hornituta zeuden, eta lore ugari erakusten zuten: Akanthusak, crocusak, ziklamenak, hiazintoak, lirioak, huntza, izpilikua, liliak, mirtoa, nartzisoak, mitxoletak, erromeroak eta bioletak zituzten. Ohikoa zen estatuekin eta eskulturekin lorategiak apaintzea ere. Parterreak ezagunak ziren erromatar aberatsen patioetan.
 Erdi Aroa 
Erdi Aroa helburu estetikoetarako lorategien gainbehera-garaia da. Erroma erori ondoren, sendabelarrak landatzeko eta/edo elizetako aldareak apaintzeko egin zen lorezaintza. Monasterioek lorategiak diseinatzeko eta baratze-teknika biziak erabiltzeko tradizioa mantendu zuten Europan. Normalean, monasterioko lorategiak praktikoak ziren: baratzeak, erizaintzako lorategiak, hilerriko baratzeak eta mahastiak izaten ziren. Monasterio batzuek "patio berde" bat ere izan zezaketen, belarrez eta zuhaitzez osatutako lursail bat, non zaldiak bazka zitezkeen.

Erdi Aroan ere lorategi islamikoek eragin handia izan zuten. Lorategi horiek persiar lorategien ereduari jarraituz eraikitzen ziren, eta murruz itxita eta lau ur-ibilguz banatuta egoten ziren. Normalean, lorategiaren erdialdeak urmael bat edo pabiloi bat izaten zuten. Lorategi islamikoen ezaugarri nagusiak mosaikoak eta azulejoak ziren; errekak eta lorategi horietan eraikitzen ziren iturriak apaintzeko erabiltzen ziren azulejoak.

XIII. mendearen amaieran, europar aberatsak lorategiak landatzen hasi ziren, bai aisialdirako eta baita ere sendabelarrak eta barazkiak eskura izateko. XIV. mendearen hasieran gozamen estetikoaren kontzeptua agertzen hasi zen lorategiaren kontenplazioan, eta hori, zalantzarik gabe, Italiako penintsulako erdialdeko eta iparraldeko eskualde batzuetako errealitatearen isla da.

 Pizkundeko lorategia 
XVI. eta XVII. mendeetako lorategiak simetrikoak ziren, proportzionatuak eta orekatuak, itxura klasikoarekin. Lorategi horietako gehienak erdiko ardatz baten inguruan eraikitzen ziren, eta heskaiek zati ezberdinetan banatzen zituzten. Ohikoa zen lorategiek parterre karratuak izatea, hartxintxarrezko bideek bereiziak. Pizkundeko lorategiak eskulturaz, topiariaz eta iturriez apainduta egoten ziren. XVII. mendean, korapilo-lorategiak eta heskai-labirintoak ezagunak egin ziren. Garai horretan, europarrak lore berriak landatzen hasi ziren, hala nola tulipanak, ilen kultibatuak eta ekiloreak. XVII. mendean lorezaintzan Frantziako lorategi simetrikoa eta ordenatua izan zen estilorik ohikoena. Adibide gisa Vaux-le-Vicomte jauregiaren lorategiak eta Versaillesko jauregiarenak ditugu.

 Barrokoko lorategia. XVIII. mendea 
XVIII. mendean, lorategiak modu naturalagoan diseinatzen hasi ziren, harresirik gabe. Belar leun eta izurtuzko estilo hau, etxeraino lerro zuzenean zihoana, trinkoak, gerrikoak eta zuhaitz-sakabanaketak eta aintzira sigi-sagatsuak, modu ikusezinean bildutako ibai txikiz osatuak, estilo berri bat osatzen zuten paisaia ingelesaren barruan, "lorategirik gabeko" paisajismo forma bat, aurreko estilo formalen hondar ia guztiekin bukatzen zuena.

Ingalaterrako paisaia-lorategiak aintzira bat, zuhaiztien aurrean kokatutako soropilak eta, askotan, zuhaixkak, haitzuloak, pabiloiak, zubiak izaten zituen, hala nola tenplu faltsuak, erorkin gotikoak eta bestelako arkitektura pintoreskoa, paisaia pastoral idilikoa irudikatzeko diseinatuak ziren.

Lorategi ingelesak naturaren ikuspegi idealizatua zuen. Claude Lorraine eta Nicolas Poussinen paisaia-pinturetan inspiratzen ziren sarritan. Estilo horretan kokatzen da, adibidez, Bilboko Casilda Iturrizar parkea. Bidaiari europarrek berriki deskribatutako Ekialdeko lorategi txinatar klasikoen eragina izaten zuten batzuek.

 XIX. mendea 
XIX. mendeko lorategietan araucaria araucana edo Txile pinua bezalako landareak zabaldu ziren. Garai hartan garatu zen, halaber, lorategien estilo desberdinak. Lorategi horiek lore mota ugari erakusten zituzten espazio nahiko txikian. Harri-lorategiak gero eta ezagunagoak bihurtu ziren XIX. mendean ere bai.

 Lorezaintza motak 
Etxebizitza-lorategiak etxetik gertu egiten dira, lorategi izeneko espazio batean. Lorategi bat normalean etxebizitza baten ondoko lurretan kokatzen den arren, teilatuan, atari batean, balkoi batean, leiho-kutxa batean, patio batean edo vivarium batean ere egon daitezke.

Lorezaintza bizitegi-erabilerarik gabeko gune berdeetan ere egiten da, hala nola parkeetan, lorategi publiko edo erdi-publikoetan (lorategi botanikoak edo zoologikoak), jolas-parkeetan, garraio-korridoreetan eta inguru turistikoen eta lorategi-hotelen inguruan. Egoera horietan, lorezain edo lur-zaintzaile talde batek mantentzen ditu lorategiak.

 Barruko lorezaintza: Etxe barruko landareak etxebizitza edo eraikin batean zein berotegi hazten da.
 Bertako landareen lorezaintza: Bertako landareen erabileraz arduratzen da. 
 Ur-lorezaintza: Urmaeletara egokitutako landareak hazteaz arduratzen da.
 Ontziko lorezaintza: Landareak edozein motatako ontzitan hazteaz arduratzen da, barrualdean zein kanpoaldean.
 Hügelkultur: Konpost egiteko prozesua da. Landareak usteltzen ari den egur-piletan haztea du helburu, altxatutako ohe-lorategi gisa eta in situ konpostatzeko moduan.
 Komunitate-baratze-lana: Jarduera sozial bat da, non pertsona talde batek lur-eremu bat lantzen duen, produktu freskoak, belarrak, loreak eta landareak eskuratzeko aukera emanez, baita lan asegarria lortzeko aukera, auzoa hobetzeko aukera, komunitate-sentsazioa eta ingurumenarekiko lotura ere.
 Lorategiak partekatzeak: Lur-jabeak eta lurra behar duten lorezainak elkartzen ditu.
 Lorezaintza ekologikoa: Metodo natural eta jasangarriak erabiltzen ditu, genetikoki eraldatu gabeko laboreak hazteko.
 Lorezaintza biodinamikoa: Lorezaintza organikoaren antzekoa da, baina Rudolf Steinerren ideietatik ateratako hainbat kontzeptu esoteriko barne hartzen ditu, hala nola ereiteko eta landatzeko egutegi astrologikoa eta soro eta konpost prestaketa bereziak.
 Lorezaintza komertziala: Baratzezaintza mota intentsiboagoa da. Tokiko nekazariek barazkiak, fruta ez-tropikalak eta loreak ekoizten dituzte.
 Lurrik gabeko lorezaintza.
 Lorategi botanikoa: Landare dibertsitatearen zaintza, ikerketa eta ezagutza zabaltzeko erakundeak dira.

 Lorezaintzako tresna espezifikoak 
 Tresna tradizionalak 

 Osagarriak 

 Tresna mekanikoak 

 Ibilgailuak 

 Lorategi botanikoa 

Lorategi botanikoak eragile publiko, pribatu zein misto batek sortutako instituzioak dira. Bere helburua landare dibertsitatearen zaintza, ikerketa eta ezagutza zabaltzea da. Honen ezaugarri ezagunenak, landare biziduneko bilduma zientifikoak publikoari erakustea, eta hauetako helburu batzuk lortzeko lantzen dira: bere kontserbazioa, ikerketa, dibulgazio eta irakaskuntza. 

Lorategi botanikoetan mundu osoko toki desberdinetako lore eta landare mota ezberdinak jartzen dituzte, orokorrean landereen mundu honi buruz biztanleen interesa pizteko.


 Lorezaintza ekologikoa 
Lorezaintza ekologikoak ingurumena errespetatu nahi du eta, naturaren dinamikari jarraituz, bizitzarako espazio osasungarriak lortu nahi ditu. Lurraren ezaugarriak indartzen ditu, emankortasuna kasu, eta landareen eta izaki bizidunen arteko oreka mantentzen eta/edo berreskuratzen saiatzen da.

Lorezaintza ekologikoa eginez, hau guztia bilatzen da:
 lurzorua epe luzera zaintzea; 
 izurriteei eta gaixotasunei aurre egitea, 
 izaki bizidunentzat kaltegarriak diren pestizidak erabili gabe; 
 ingurune seguru eta osasungarriak sortzea, haurrek, nerabeek, helduek eta etxeko animaliek lorategiaz edo berdeguneaz segurtasun osoz gozatu ahal izan dezaten; 
 ingurumen-poluzioa murriztea, 
 lorategiko eta etxebizitzako hondakin organikoekin konposta egitea bultzatuz; 
 uraren kontsumoa murriztea.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Bonsai
 Berotegi
 Teilatu berde
 Paisajismo
 Lorategi ingeles
 Frantses lorategi
 Japoniar lorategia

 Bibiografia 
 Segura Munguía, Santiago (2005). Los jardines en la Antigüedad, Javier Torres Riparen edizioa, 2005eko Unibertsitate Liburu Onenaren Sari Nazionala, mongrafien kategorian. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea. Argitalpen Departamendua. ISBN 978-84-7485-977-5.https://www.horticom.com/revistasonline/qej/bp133/56_57.pdf

 Kanpo estekak 
 Eusko Jaurlaritzaren Lorezaintza Hiztegia, 2019ko abendua.
 Itziar Arregi: Lorategi eta berdeguneak. Elhuyar, 2001.
 Manual of Gardening, L. H. Baileyren liburua.