Elortzibar

Elortzibar Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Iruñerria eskualdeko Metropolialdea azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 7,3 kilometrora. Altuera 450 eta 1132 metro artekoa da, eta 48,24 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Elortz ibaiaren arro geografikoaren beheko sekzioa da; ondoko Ibargoiti ibarrean sortzen da, eta Arga ibaian integratzen da, Zizur zendean. Ibarrak kokapen pribilegiatua du komunikazioen arloan. Udalerrian Iruñeko aireportua dago, eta, horrez gain, udalerritik igarotzen dira Pirinioetako autobia Zangozara, Nafarroako autobidea Mendialdera eta Erriberara eta Zaragoza-Altsasu burdinbidea. Gainera, Oritz, Dorre eta Imarkoain herrien artean Garraioaren Hiria dago, lurraldeko industrialderik nagusiena.

Bertako biztanleak elortzibartarrak dira. Ibarburua Noain lekua da, non udaletxea da. 

 Izena 
Elortzibar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Valle de Elorz
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Val d'Elorz

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Ual de Elorçe (1067)
 Elorçeibar (1366)
 Val d'Elorz (1366)
 Elorz (1591)

Antzinako Erregimenean, Elortzibar izenez ezagutu zen, eta Elortz kontzejua izan zen bertako hiriburua. Udalerriak sortu zirenean, XIX. mendean, ibarra udalerri bihurtu zen, Elorz izenekoa (ofiziala bakarrik erdaraz), baina Tebas kontzejua galdu zuen. Kontzeju horrek udalerri independente bat osatu zuen, eta, ondoren, Muru Artederreta gehitu zitzaion, jarraitutasun geografikoagatik.

1995ean, Noain kontzejua iraungi zenez eta Udalak kontzeju desagertuaren eskumenak bereganatu zituenez, Noainek bere izena udalerriaren izen ofizialean sartzea eskatu zuen, toki jendetsuena baitzen. Horrela, Noain (Elortzibar) izatera pasa zen. Orduan harrigarria izan zen parentesien erabilera, ordura arte euskal toponimian sekulakoa.145/1995 Foru dekretua

2024ko irailean, Noain ibarreko herrien artean gainordezkatuta zegoenez, Udalak izen aldaketa lehengoratzea erabaki zuen, udalerria Elortzibar bezala ezagutuz. Nafarroako Gobernuak 2024ko abenduaren 11n onartu zuen, eta ofizialki 2025eko martxoaren 5ean sartu zen indarrean, Nafarroako Aldizkari Ofizialean argitaratu ondoren.ERABAKIA, Nafarroako Gobernuak 2024ko abenduaren 11n hartua, zeinaren bidez onesten baita Noáin (Valle de Elorz) / Noain (Elortzibar) udalerriaren izena aldatzea. Hemendik aurrera Valle de Elorz / Elortzibar izanen da.

 Etimologia 
Elortz toponimoa jatorriz euskarazkoa da, eta haren esanahia "elorrien lekua" da. Elor substantiboak eta -tze atzizki oparoak osatzen dute. Elortz zen, jatorrian, kontzejuaren izena, eta, ondoren, ibarra osoa izendatu zuten, hiriburua zelako. Elortz ibaiak ibarretik hartzen du izena, baina XIX. mendetik bakarrik.

 Geografia 
Elortzibar Iruñerriaren hegoaldean kokaturik dago, Nafarroa Garaiaren erdigunean eta Iruñetik bost kilometrora. Elortzibarren Iruñerriko eta Nafarroa Garaiko bi autobide garrantzitsuenetako bik egiten dute bat, AP-15 autobidea Tuterarako norabidean, eta A-21 autobidea Jakarako norabidean.

Elortzibarrek Aranguren ibarrarekin egiten du muga iparraldean, Iruña, Beriain eta Galar Zendearekin mendebaldean, Tebas-Muru Artederreta eta Untzuerekin hegoaldean, eta Elo eta Untziti udalerriekin ekialdean; Ibargoiti, geografikoki Elo barne, izenak adierazi bezala Elortz ibaiaren goiko aldea da.

 Inguru naturala eta klima 
Elortzibarrek trantsiziozko klima duenez, klima atlantikoko eta mediterraneoko espezieak ditu. Urteko prezipitazioak 700 mm inguru izaten dira, gehienak euri moduan, baina neguan elur moduan ere bai. Neguko batez besteko tenperatura 5 °C da, eta udako batez bestekoa 20 °C.

 Udalerri mugakideak 

 Estazio meteorologikoak 
Elortzibarren bi estazio meteorologiko daude, bata Iruñeko aireportuan, eta bestea herrigunean, itsasoaren mailatik 456 metrora. Estazioa Nafarroako Foru Aldundiak jarri zuen 1975. urtean.Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.

Iruñea-Noain aireportuaren behatokiak 1975 eta 2000 artean, urtean batez beste 12,5 °C eta 721 mm prezipitazio izan zituen. Gainera, urtero, batez beste 58 egun oskarbi, 42 izozte eta 2201 eguzki-ordu izan zituen. Valores climatológicos estación Pamplona-Aeropuerto 1975-2000. Agencia Española de Meteorología

Iruñea-Noain aireportuko datu historikoak (1971-2000) 1975-2000 Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtean Batez besteko tenperatura (°C) 5,0 6,5 8,6 10,2 14,0 17,5 20,7 20,9 18,0 13,6 8,6 6,0 12,5 Batez besteko tenperatura handiena (°C) 8,9 11,1 14,0 15,5 19,8 23,9 27,6 27,8 24,4 18,7 12,8 9,7 17,8 Batez besteko tenperatura txikiena (°C) 1,2 1,9 3,3 4,9 8,2 11,2  13,7 14,0 11,7 8,4 4,3 2,4 7,1 Prezipitazioa (mm) 63 52 52 77 74 47 40 43 43 74 80 75 721
+Errekor klimatologikoakKontzeptuaDatuaData Prezipitazio gehien egun batean (l/m²) 107,4 l/m²1979ko urriaren 9 Tenperatura handiena (°C)  +41,2 °C 1982ko uztailaren 8 Tenperatura txikiena (°C)  -16,2 °C 1895eko urtarrilaren 12

 Kontzejuak 
300px|thumb|Elortzibarraren zati handi bat Pagadi menditik.
Honako herri hauek osatzen dute udalerria: Elortz, Ezperun, Gerendiain, Imarkoain, Noain (herriburua), Oritz, Otao, Dorre, Iharnotz, Zabalegi, Zulueta eta Andrikain. Antzina, Gorriz-Luzea izeneko herria ere bazegoen, baina hustu egin zen. Tebas ibarretik bereizi zenean 1264an, Gorriz-Luzea Tebasekin sartu zen, Teobaldo II.a erregearen aginduz.

1943an, Muru Artederreta ere Tebasi erantsi zitzaion arrazoi praktikoak zirela eta, bakarturik baitzegoen. Horrela, Tebas-Muru Artederreta udalerria sortu zen Elortzibarraren eta Alaizko mendizerraren artean. Udalerriaren mendebaldean, Erreniega mendia dago, Iruñea hegoaldean.

 Historia 
Elortzibarri buruzko lehen dokumentua 1067. urtekoa da, bertan Iruñeko Juan apezpikua ageri da ibarreko onuradun. 1095eko beste dokumentu batean herria "Elorceibar" moduan ageri da. Teobaldo II.a erregeak Lizarrako foruaz baliatu zen Elortzibar Tebastik banatzeko. Ondorengo mendeetan zehar, ibarra osatzen duten kontzejuetan ibarreko diputatu batek agintzen zuen, herrietako erregidoreek urtero aukeratua, Torresko kanposantuko elizan egiten zen biltzarrean. Horrez gain, herri bakoitzak justizia nahi eran kudeatzeko eskumena zeukan.

Historikoki herritar gehienak nekazariak izan dira, eta Alaitz mendizerrako larreez baliatzen ziren. XX. mendean industriaren garapenarekin batera, lantegi handiak altxatu ziren, 300 langiletik gorako bi lantegi eta 200 langiletik gorako beste bat. Horrez gain, 1970eko hamarkadatik aurrera, Elortzibarren kokapen estrategikoa dela eta, Iruñerriko Garraioaren Hiria eta TIR aduana bertan eraiki ziren.

 Ondasun nabarmenak 
 Noaingo Ubidea Noaingo monumenturik ezagunena da, Ventura Rodriguez arkitektoak diseinatu zuen 1782. urtean eta Subitzako urak Iruñerrira ekartzeko eraiki zen. Eraikitze lanak 1790. urtean amaitzean, ubideak 97 arku eta 1.245 metroko luzera zeukan. Dena den, eraiki eta ehun urtera, ubidea erabiltzeari utzi zitzaion, Iruñearen ur-beharrizanak handitu zirelako. Ubidea eraiki zenetik aldaketa batzuk izan ditu, 1858. urtean, bi arku elkartu egin ziren, burdinbidea igarotzea errazteko, eta azkenik, 1974. urtean, AP-15 autobidea igarotzeko, bi arku kendu egin ziren.
 San Migel eliza zaharra: Uda garaian bakarrik erabiltzen den eliza gotikoa da, antzinako udalerriko eliza zena.
 San Migel eliza berria: 1983an eliza zaharra ordezkatzeko eraikia izan zen.
 Elortzibarko udaletxea: 2009an inauguratua.
 Noaingo Kultur Zentroa: 2003an inauguratua.

 Ekonomia 

Udalerriaren hegoaldeko muturrean, Alaizko mendilerroan, Nafarroako gobernuak eraikitako "Alaitz" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako indarra 33,09 megawatt da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

 Industrialdeak 
 Garraioaren Hiria
 Arbide Industrialdea
 Mocholi Industrialdea
 Noain-Eskirotz Industrialdea
 Elortzibar Dorreko Industrialdea
 Talluntxe Industrialdea

 Demografia 
Noain Elortzibarreko populazioak ez zuen aldaketa nabarmenik izan XX. mendearen lehen erdialdean zehar, eta 1960ko hamarkadara arte beheranzko joera txikia izan zuen. 1970eko hamarkadatik aurrera, berriz, hazteko joera izan zuen, batez ere Iruñetik hain hurbil egonda eta garraiobideak hobetuta, hiriburuaren hedapenak eragina izan zuelako herrian. Haatik, XXI. mendearen lehen hamarkadan gertatu zen hazkunde handiena: populazioa ia bikoiztu egin zen hamar urteren epean.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 539 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 10,13 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

 Politika 

 Udaletxea 
1971. urtean eraiki zen Noain herriburuko eraikin baten beheko solairuan. Antzinako udaletxea Zabalegi kontzejuan egon zen, baina Noain haztean, biztanleria gehiena bizi zen kontzejura eraman zuten udaletxea. Udala alkateak eta hamaika zinegotzik osatzen dute. 2009ko maiatzaren 26an, urte eta erdiko eraikuntza lanen ondoren, Elortzibarko udaletxe berria inauguratu zuten. Bi solairuko gortina hormadun eraikina, Noain lekuan dagoDiario de Navarra egunkariko albistea..

 HELBIDEA: Errege kalea, 62 A
 Udal hauteskundeak 
1999tik 2007ra Elortzibarko alkatea UPNko Miguel José Elizari izan zenEl concejal Óscar Arizcuren, candidato de UPN a la alcaldía de Noáin-Valle de Elorz, Diario de Noticias, 011ko otsailaren 23a.. 2007an bere alderdiak zazpi zinegotzi lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 21 izan ziren, zuriz emandako botoak 49, eta abstentzioa %31,61ekoa. Elortzibar Ezker Taldeak zinegotzi bat lortu zuen, PSNk beste bat, Nafarroa Baik beste bat eta Amigos del Valle de Elorz (AVE) taldeak beste bat.

2011ko udal hauteskundeetan ere UPNk 7 zinegotzi eta, beraz, gehiengo osoa lortu zuen; urte horretan Óscar Arizkuren aukeratu zuten alkate. Bigarren Bildu geratu zen; talde berriak aurreko agintaldian ordezkaritza izan zuen Elortzibar Ezker Taldearen laguntza izan zuen, besteak besteUPN mantiene su mayoría absoluta en Noáin, Diario de Noticias, 2011ko maiatzaren 30a..

2015eko udal hauteskundeek aldaketa nabarmena eragin zuten udalerrian. UPNk bi zinegotzi eta gehiengo osoa galdu zituen, eta horrek aldaketa politikoari bidea ireki zion. Noain Maite Dugu herri plataforma bigarren geratu zen hauteskundeetan, hiru zinegotzirekin, eta Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bildu koalizioak beste hiru zinegotzi eskuratu zituen. PSNk eta Izquierda-Ezkerrak beren zinegotziak mantendu zituzten, bana. Emaitza horien ondorioz, Maite Dugu Noain plataformako José Ignacio Erro hautatu zuten alkate, bere taldeko zinegotzien, Euskal Herria Bildukoen eta Izquierda-Ezkerrakoaren babesarekin.

 Alkateak 
Hauek izan dira Elortzibarko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia 1979 1981 a Independenteak 1981 1983 Independenteak 1983 1987 PSN 1987 1988 b UPN 1988 1991 PSN Julian Arranz Mariño 1991 1995 UPN B. Juan Oyarzun Biurrun 1995 ? c Loitegi Herri Taldea Julian Arranz Mariño? 1999 d UPN Miguel Elizari Reta 1999 2003 UPN Miguel Elizari Reta 2003 2007 UPN Miguel Elizari Reta 2007 2011 UPN Oscar Arizcuren Pola 2011 2013 e UPN Sebastian Marco Zaratiegui 2013 2015 UPN Jose Ignacio Erro Lacunza 2015 2017 f Queremos Noain-Elortzibar Alberto Ilundain Avellaneda 2017 2019 Queremos Noain-Elortzibar Sebastian Marco Zaratiegui 2019 Jardunean Na+
a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

c Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

d 1999ko urrian Julian Arranz Mariño alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

e Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, 2013an UPNko idazkari orokorra izatera pasa zen.

f Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, bere partiduarekin zituen desadostasunengatik.

 Garraioa 

 Aireportua 

Elortzibarren Iruñeko aireportua kokatuta dago, 1972tik bidaia zibilentzat irekia. 2007az geroztik aireportuaren handitze lanak hasi zituen AENAk.

 Autobusa 
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:

Gainera, Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Horrez gain, La Veloz Sangüesina edo Zangozar Azkarra izeneko autobus konpainiak Elortz eta Zuluetako kontzejuak Zangoza Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

 Kaseda - Zangoza - Iruñea
 Iruñea - Zangoza - Kaseda

Gainera, Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:

 Iruñea - Noain - Tebas-Muru Artederreta - Barasoain - Puiu - Tafalla - Erriberri - Caparroso - Valtierra - Arguedas - Tutera - Ribaforada - Buñuel - Cortes - Mallén eta Zaragoza.

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

 Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

 Kultura 
 Euskara 
Nafarroako Parlamentuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Elortzibar eremu ez euskalduneko udalerria da; hori dela eta, gaztelania da hizkuntza ofiziala bakarra. 2001eko erroldan, herritarren % 3,82k zekien euskaraz hitz egiten.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Elortzibar) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustekabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.Euskarakultur.com webguneko albistea. Baina, 2010eko otsailaren 18an Nafarroako Parlamentuak eremu mistoan sartzea onartu zuen baina udaletxeko gehiengoak ez zuen aukera hau berretsi.

 Elortzibartar ospetsuak 
 Frantzisko Xabier Mina (1789-1817), Otaon jaiotako gerrillari eta militarra.
 Eugenio Bustingorri (1963 -), Zuluetan jaiotako futbolaria.
 Julen Hualde (1995-), futbolaria.
 Kike Barja (1997-), futbolaria.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Metropolialdea (Iruñerria)
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

 Elortzibarko Udalaren webgune ofiziala

Kategoria:Elortzibar