Lehoi

Lehoia (Panthera leo) Felidae familiako ugaztun espezie bat da.

 Etimologia 

Lehoiaren izenak, antzekotasun handia duena hizkuntza erromanikoetan, latinetik (leo) eta grekera zaharretik (λέων) dator. Hebreerazko lavi hitzarekin ere loturarik izan lezake, edo aitzinako Egiptoar hizkuntzarekin.

Askotan deskribatu izan da Felis leo izenaz, XVIII. mendean Linneok idatziriko Sistema Naturaen, adibidez. Haren izen zientifikoaren osagai generikoa, Panthera, greko klasikotik datorrela uste da sarritan; Pan- ("guztia") eta ther- ("piztia"), baina herri etimologian izango liteke.

 Taxonomia 
Lehoi (Panthera leo) espeziearen barnean hainbat azpiespezie daude gaur egun bizirik: beste batzuk iraungituak izan dira, alldiz:Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S. (2017). "A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group". Cat News. Special Issue 11: 71–73.
 Kongoko lehoia (Panthera leo azandica) - Allen, 1924
 Katangako lehoia (Panthera leo bleyenberghi) - Lönnberg, 1914
 Transvaaleko lehoia edo Hego Afrikako lehoia (Panthera leo krugeri) - Roberts, 1929
 Nubiako lehoia (Panthera leo nubica) - Linnaeus, 1758
 Asiar lehoi (Panthera leo persica) - Meyer, 1826
 Mendebaldeko Afrikako lehoia (Panthera leo senegalensis) - Meyer, 1826

 Iraungitako espezieak 

 Sri Lankako lehoia (Panthera leo sinhaleyus). Sri Lankan aurkituriko duela 39.000 urteko fosil arrastoak dira.

 P. leo fossilis. Pleistozeno erdiko lehoi handia zen haren arrasto fosilak Erresuma Batuan, Alemania, Italian eta Txekian induskatu dira.
 Haitzuloetako lehoia (Panthera spelaea). Eurasian bizi zen Pleistozeno berantiarrean iraungitako lehoi espeziea zen. Azken glaziazioan galdu zen, duela 13.000 urte inguru, klima aldaketak eta gizakien ehizak eraginda. Ikerketa genetikoek erakutsi dute espezie bereizia zela.
 Amerikar lehoia edo Ipar Amerikako haitzuloetako lehoia (Panthera leo atrox). Ipar Amerikatik Patagoniara Pleistozenoan zehar zabaltzen zen lehoi azpi-espezie bat zen.
erdian|thumb|333x333px

 Morfologia 

Mutur ahaltsu batzuekin, baraila sendoarekin eta zortzi zentimetroko letagin batzuekin, lehoia bigarren katuki bizidun handiena da, tigrearen ondoren. Harrapakin handiak hil ditzake eta bere koloreak beise argitik marroi horixkara doaz, gorrixka edo okre ilunetatik pasatuz.Turner, J. A.; Vasicek, C. A.; Somers, M. J. (2015). "Effects of a colour variant on hunting ability: the white lion in South Africa". Open Science Repository Biology: e45011830. Behealdeak argiagoak izan ohi ditu eta isatsaren muturrean ileak beltzak ditu. Lehoi umeek heldutu ahala galtzen duten ilaje pinttoa dute, nahiz eta batzuetan hanketan eta sabelean mantentzen den, lehoi emeetan batez ere.

Lehoi helduetan, arren pisua 150-250 kg-en artean izan ohi da eta emeena 120-182 kg inguruan. Buruaren eta gorputzaren luzerari dagokionez, 1,70 - 2,50 metrokoa da arretan eta 1,40 - 1,75 metrokoa emeetan. Isatsak metro bat inguru neurtzen du. Bai arrak bai emeak, isatsaren amaieran ile-mulu bat dute brotxa formarekin.Smuts, G. L. (1982). Lion. Johannesburg, South Africa: MacMillan.
Emeak (♀)Arrak (♂)Luzera160 - 184 cm184 - 208 cmBuztan luzera72 - 89,5 cm82,5 - 93,5 cmPisuaChellam, R. and A. J. T. Johnsingh (1993). "Management of Asiatic lions in the Gir Forest, India". In Dunstone, N.; Gorman, M. L. (eds.). Mammals as predators: the proceedings of a symposium held by the Zoological Society of London and the Mammal Society, London. Volume 65 of Symposia of the Zoological Society of London. London: Zoological Society of London. pp. 409–23.118,37 - 143,52 kg (Hego Afrikan)
119,5 kg (Afrika ekialdean) 110 - 120 kg (Indian)186,55 - 225 kg (Hego Afrikan)
174,9 kg (Afrika ekialdean) 160 - 190 kg (Indian)

 Adatsa 
Arra oso erraz bereizten da, duen adatsagatik, espeziearen ezaugarri nabariena baita: Arrak irudi handiago eta harroago rmaten diola pentsatzen da. Beste arrekin lehian eta beste harrapariak kikiltzeko baliatzen dute. Adatsaren tamainari eta koloreei dagokienez, baldintza genetikoekin, heldutasun sexualarekin, klimarekin eta testosterona-ekoizpenarekin lotuak dira. Orokorrean, zenbat eta ilunago eta trinkoago izan, animalia hainbat eta osasuntsuagoa da.

 Bizi-zikloa 
thumb
Lehoiak haragijaleak dira eta famili harremaneetan oinarritutako bizimodu taldekoia dute. Emeek taldea sortzen dute, eta haiekin familia harremanik ez duen ar batekin eta kume guztiekin bizi dira. Emeek ehizatzen dute, eta arrek lurraldea zaintzen dute. Kume arrak, heltzean, familiagunetik kanporatuak dira.

Poligamoak dira. Emeak 18 eta 26 hilabete artean izaten ditu kumeak.Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P.; Rondinini, C. (2013). "Generation length for mammals". Nature Conservation (5): 87–94. Zoologikoetan, urtean behin dute kumaldia. Lehoi emearen ernaldiak 110 egun irauten du: kume bat eta lau artean izaten ditu aldiro. Zoologikoetan 30 urte arte bizi izaten dira, baina basatiak direnean arrak 12 urte eta emeak 16 urte inguru bizi ohi dira.

 Ekologia 

 Habitata 
Egun, lehoirik gehienak Afrikako hego eta mendebaldean bizi dira, baina haien bizilekuak oso arin murrizten ari dira. Gaur egun Afrikan 16.500 lehoitik 47.000ra artean besterik ez dagoela kalkulatu da. Espezie horren urritzea eragiten duten kausak ez dira oso argiak, baina biologo askoren ustez gizakiarena litzateke erru nagusia.

Lehoiek askatasunean bizirik iraungo badute, beharrezkoa da natura parkeak zaintzea, hala nola Etosha parke nazionala.

 Lehoi taldeak 
Bi lehoi talde mota daude:

 Saldoak: 5-6 lehoi emez, haien kumeez eta ar batez edo koalizio deiturikoan elkartutako bi arrez osatutako taldeak.
 Nomadak: lurralde handietatik zehar ibiltzen dira, batzuetan bakarrik eta bestetan bikoteka.

 Dieta 
Lehoiak animalia haragijaleak dira, hau da, beste animalia batzuk jaten dituzte.Frank, L. G. (1998). Living with lions: carnivore conservation and livestock in Laikipia District, Kenya. Mpala Research Centre, Nanyuki: US Agency for International Development, Conservation of Biodiverse Resource Areas Project, 623-0247-C-00-3002-00. Harrapakinari hozka egin eta itoarazita hil ohi dute. Gehien ehizatzen dituzten animaliak, ñuak, bestelako zerbido handiak, zebrak, basurdeak eta afrikar bufaloak dira. Noizbehinka, eta lehoi talde handia baldin bada, jirafak, hipopotamoak (soilik lehorrean), errinozero gazteak eta elefante kume edo gazte galduak ere ehizatzen dituzte.

Tamaina oso handiko animaliak bere harrapakin ohikoenak ez izan arren, jirafak, hipopotamoak, errinozero gazteak eta elefante kume zein gazteak ehizatzen trebatu diren lehoi talde handiak badaude.
Beste harrapariak ehizatzeko aukera badu ere ehizatuko ditu (gehienetan konpetentziagatik jan barik hil egiten dituzten arren), lehorrean galdutako krokodiloak, gepardoak, lehoinabarrak eta afrikar txakur basatiak. Hienak salbuespena dira, hienak hil egiten dituzte harrapakinen lehiakide nagusiak direlako (harrapakin berdinak ehizatzen dituzte, gepardo eta lehoinabar bakartiek harrapakin txikiagoak ehizatzen ohi duten bitartean), baina ez dute inoiz hauen gorpurik jaten.

Beraz, orokorrean (eta hienak ez ezik), harrapari gehienak lehiakidetzat hartu eta jan barik hiltzen dituzte, besteak beste, hain animalia txikiekin asetuko ez liratekeelako (ñuen pisuaren goratik dagoen haragi kopurua behar dute).

Ehizatzeko joera duten arren, lehoiak oportunistak eta sarraskijaleak ere dira. Izan ere, elikaduraren gehiena hilda topatzen dituzten animaliak janez edo beste harrapariek ehizatutakoa lapurtuz lortzen dute.

 Kontserbazioa 
Espezie bulnerablea da eta, bere banaketa-eremu afrikarrean, azken bi hamarkadetan zehar populazioen gainbehera bat sufritu du, seguraski itzulezina, % 30 - % 50 arteko galera sufritu dituzte. Populazioak ez dira bideragarriak mugatutako erreserbetatik eta parke nazionaletatik kanpo. Nahiz eta gainbehera honen kausa erabat ulertua ez izan, habitataren galera eta pertsonekiko estutasunak kezka-arrazoirik garrantzitsuenak dira gaur egun.Chardonnet, P. (2002). Conservation of African lion. Paris, France: International Foundation for the Conservation of Wildlife.

Lehoiak, Erroma Zaharretik gaur egunera, gatibutasunean izan dira eta XVIII. mendearen amaieretatik oso preziatuak bilakatu dira eta mundu guztiak zoologikoetan erakutsitako espeziea izan dira. Berezko zoologikoak ugalketa programetan laguntzen ari dira mehatxatutako subespezie asiarra babesteko.Yamaguchi, N.; Haddane, B. (2002). "The North African Barbary Lion and the Atlas Lion Project". International Zoo News. 49: 465–481.

 Herri kulturan 
thumb
Arrak oso ondo bereizi ahal dira, lepoan duten ileagatik. Horri esker, oso sarritan agertzen da literaturan, banderetan eta filmak eta literatura garaikideetan eskulturan, pinturan...

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Ligrea
 Tigroia

 Zerrenda:Animalien hotsak

 Kanpo estekak 

Kategoria:Lehoiak
Kategoria:Afrikako fauna
Kategoria:1758. urtean deskribatutako taxonak
Kategoria:Lineok deskribatutako taxonak