Azaroaren 12

Azaroaren 12a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hamaseigarren eguna da, 317.a bisurteetan. 49 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1979 – ETAk Fernando Rodriguez Espinola basozaina hil zuen Bilbon.
 1980 – ETAk Miguel Zunzunegi Arratibel kamiolaria hil zuen Ataunen.

 Mundua 
 1926 – Iraultza komunista bat izan zen Java uhartean, laster Holandarren Ekialdeko Indietara hedatu zena. Agintariek gogor zapaldu zuten eta Indonesiako Alderdi Komunistaren ilegalizazioa ekarri zuen.
 1962 – CIAk Kuban zuen arduradun nagusia atxilotu zuten, Minas de Matahambre herriko meatzeetan lehergailuak jarri asmoz zebilela.
 2006 – 35 hildako Bagdaden (Irak) poliziak kontratatzeko postu baten aurkako atentatuan.
 2007 – Pakistanen poliziak Benazir Bhutto lehen ministro ohia atxilotu zuen Pervez Musharraf presidentearen aginduz, salbuespen egoera salatzeko manifestaldi bat egin baino egun bat lehenago.

 Arte eta kultura 
 Euskal Herria 
 2016 – Bosgarren Xilaba Bertsulari Xapelketa: Sustrai Colinak bere bigarren txapela jantzi zuen.

 Mundua 
 1977 – Gaueko lehen manifestazio feminista egin zuten "Reclaim the Night" lelopean, Leedsen, Ingalaterran. Aurretik, emakumeek gizonen aldetik jasandako erasoen aurrean, Poliziak emakumeei gauez ez irteteko gomendatu izan zien.
 1984 –  Misil nuklearren zulo bat hondatu zuten lau bakezalek Missourin, AEB. Talde kristau antimilitarista bateko kideak ziren eta mailu pneumatikoak erabiliz instalazioak hondatu zituzten. Ekintzagatik espetxe zigor gogorrak ezarri zizkieten.
 1993 – The Three Musketeers (Hiru Musketariak) filma estreinatu zen, Stephen Herekek zuzendu eta Charlie Sheen, Kiefer Sutherland, Chris O'Donnell, Oliver Platt, Tim Curry eta Rebecca De Mornay aktoreek antzeztu zuten.
 2017 – Londresko Wembleyko SSE Arenan 2017ko MTV Europe Music Awards ospatu zen. Shawn Mendes izan zen ekitaldiko artistarik sarituena 4 sari irabaziz.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1735 – Diego María Gardoki, bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa (h. 1798).
 1742 – Diego Borika, gasteiztar politikari eta militarra (h. 1800).
 1755 – Ramón María Adurriaga, gipuzkoar apaiz eta legelaria (h. 1841).
 1770 – Jose Maria Murga de la Barrera, bizkaitar lurjabe eta politikaria (h. 1834).
 1815 – Emmanuel Intxauspe, euskal idazle eta itzultzailea (h. 1902).
 1848 – Adolfo Areizaga, bizkaitar eskultorea (h. 1918).
 1876 – Maurice Delay, euskal kirurgialari eta politikaria, Baionako alkatea (h. 1960).
 1887 – Arcadio María Larraona Saralegi, nafar kardinal, erlijioso eta jurista (h. 1973).
 1895 – Manuel Alonso, euskal tenislaria, 1977an Hall of Famen sartua (h. 1984).
 1901 – Martin Lipuzkoa, nafar abesbatza-zuzendaria eta musikako irakaslea (h. 1984).
 1906 – Pedro Bidagor, gipuzkoar arkitekto eta hirigilea (h. 1996).
 1912 – René Lasserre, lapurtar sukaldaria (h. 2006).
 1916 – Libe Altuna, bizkaitar irakaslea eta euskaltzalea, Bizkaiko ikastolen mugimenduaren bultzatzailea (h. 1993).
 1919 – Jean Dauger, lapurtar errugbilaria (h. 1999).
 1923 – Jose María Busto, bizkaitar futbolaria (h. 2012).
 1936 – Gurutzi Arregi Azpeitia, bizkaitar etnografoa (h. 2020).
 1966 – Ana Rodriguez Rua, gipuzkoar pedagogoa, haur-hezkuntzako irakaslea eta boluntarioa.
 1968 – Isabel Aleman Irungarai, nafar erizaina, emagina eta Amaiurko alkatea.
 1970 – Irene Hurtado de Saratxo, bizkaitar itzultzaile.
 1976 – Karmele Artetxe, bizkaitar historialaria, EHUko irakaslea eta UEUko zuzendari ohia.
 1978 – Igor Cuesta, bizkaitar futbolari ohia.
 1982 – Leticia Comerón, PPko arabar politikaria.
 1989 – Maria Cruickshank, gipuzkoar aktorea.
 1998 – Bibiane Schulze, euskal-alemaniar futbolaria, Alemanian.
 1999 – Andoni Rekondo, gipuzkoar bertsolaria.

 Mundua 
 1651 – Gurutzeko Sor Juana Ines, mexikar erlijioso katolikoa, olerkaria eta antzerkigilea (h. 1695).
 1666 – Mary Astell, ingeles idazle feminista eta erretorikoa, "lehen feminista ingelesa" (h. 1731).
 1729 – Louis Antoine de Bougainville, frantziar itsasgizona (h. 1811).
 1746 – Jacques Charles, frantziar fisikari, matematikari eta asmatzailea (h. 1823).
 1751 – Margaret Corbin, estatubatuar erizaina eta soldadua (h. 1800)
 1769 – Amelia Opie, ingeles idazlea eta abolizionista (h. 1853).
 1790 – Letitia Christian Tyler, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (h. 1842).
 1815 – Elizabeth Cady Stanton, estatubatuar ekintzaile, abolizionista eta emakumeen mugimenduko erreferente nabaria (h. 1902).
 1817 – Mírzá Husayn Alí-i-Nurí, Bahá'u'lláh, Bahaismoaren sortzaile pertsiarra (h. 1892).
 1833 – Aleksandr Borodin, errusiar musikagilea (h. 1887).
 1840 – Auguste Rodin, frantziar eskultorea (h. 1917).
 1842 – John William Strutt, Rayleigheko 3. baroia, britainiar fisikaria (h. 1919).
 1848 – Eduard Müller, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1919).
 1866 – Sun Yat-sen, Txinako iraultzailea (h. 1925).
 1868 – Édouard Vuillard, frantziar margolaria (h. 1940).
 1871 – 
 Victor Hugo de Azevedo Coutinho, Portugalgo lehen ministroa (h. 1955).
 Leopoldine Glöckel, austriar politikaria (h. 1937)
 1873 – Amelia Bauerle, britainiar margolaria, diseinatzaile apaintzailea, haurren liburuen ilustratzailea eta grabatzailea (h. 1916).
 1882 – Maria Teresa Borboikoa, Espainiako infanta eta Bavariako printzesa ezkontidea (h. 1912).
 1883 – Marta Lepp, estoniar idazle, argitaratzaile, irakasle eta lider politiko eta erlijiosoa (h. 1940).
 1896 – 
 Arturo Duperier, espainiar fisikaria (h. 1959).
 Irene Crespin, australiar geologo eta paleontologoa (h.1980)
 1904 – Jacques Tourneur, frantziar zinema zuzendaria (h. 1977).
 1914 – Edward Schillebeeckx, belgikar teologo katoliko nabarmena, Vatikanoko II. Kontzilioko eragile nagusienetakoa (h. 2009).
 1915 – Roland Barthes, Euskal Herriarekin lotura handia izan zuen frantziar idazle, filosofo, literatura-kritikari eta semiologoa (h. 1980).
 1922 –
 Tadeusz Borowski, poloniar kazetari eta idazlea (h. 1951).
 Kim Hunter, estatubatuar zine, antzerki eta telebista aktorea (h. 2002).
 1923 –
 Rubén Bonifaz Nuño, mexikar humanista, poeta, itzultzailea, arte-kritikaria eta marrazkilaria (h. 2013).
 Julia Rodríguez-Maribona, espainiar erizaina eta asmatzailea, lanbasaren asmatzaileetako bat (h. 2005).
 1929 –
 Michael Ende, alemaniar idazlea (h. 1995).
 Grace Kelly, estatubatuar aktore, dantzari eta abeslaria, Monakoko printzesa (h. 1982).
 1930 –
 Norman Johnson, kanadar matematikaria (h. 2017).
 Jean-Guy Pilon, quebectar olerkari eta eleberrigilea (h. 2021).
 1931 – Majida Boulila, Tunisiaren independentzia prozesuan emakume aktibista (h. 1952).
 1933 – Jalal Talabani, Irakeko presidentea (h. 2017).
 1934 –
 Charles Manson, estatubatuar kriminala, hainbat erailketa burutu zituen Manson Familia sektaren sortzailea (h. 2017).
 Vavá, brasildar futbolaria (h. 2002).
 1935 – Liudmila Gurtxenko, ukrainar jatorriko sobietar eta errusiar aktore eta abeslaria (h. 2011).
 1936 – Lucia Berlin, estatubatuar idazlea (h. 2004)
 1938 – Benjamin Mkapa, Tanzaniako presidentea (h. 2020).
 1939 –
 Alitet Nemtuxkin, evenk etniako poeta, evenkera jatorrizko hizkuntzan eta haren gainean idazteagatik ezaguna (h. 2006).
 Lucia Popp, eslovakiar sopranoa (h. 1993).
 1941 – Cristina Peri Rossi, uruguaiar idazle eta itzultzailea.
 1943 – Wallace Shawn, estatubatuar aktore, antzerkigile eta saikeragilea.
 1945 – 
 Neil Young, kanadar musikaria, bere belaunaldiko garrantzitsuenetakoa eta emankorrenetakoa.
 Hanan al-Shaykh, libanoar idazlea.
 1947 –
 Octavio Aceves, argentinar-espainiar idazle, psikologo, iragarle eta telebista kolaboratzailea (h. 2021).
 Patrice Leconte, frantziar aktore, zinema zuzendari eta gidoigilea.
 1948 – Hassan Rouhani, Irango presidentea.
 1949 – Guadalupe Leuviah, argentinar vedette, dantzari, abeslari, irakasle eta aktorea (h. 2025)
 1952 – Rohini Godbole, indiar fisikaria (h. 2024).
 1954 – Rhonda Shear, estatubatuar aktore eta komediantea.
 1955 – Sandra Fátima do Valle Reis, Sol, brasildar abeslaria (h. 2025).
 1959 – Ernest Benach, kataluniar politikaria.
 1960 – José Bantolo, filipinar apezpiku katolikoa (h. 2025).
 1961 –
 Nadia Comăneci, errumaniar gimnasta ohia, sekula izan den gimnasta onenetako bat.
 Enzo Francescoli, uruguaiar futbolaria, 1980 eta 1990eko hamarkadetako hegoamerikar futbolaririk onenetarikoa.
 Atsushi Natori, japoniar futbolari ohia.
 1962 – 
 Teresa Peramato Martín, espainiar legelaria, emakumeen aurkako indarkeriaren arloko Areto Delegatuko fiskala.
 Naomi Wolf, estatubatuar kazetaria, idazlea, aktibista eta feminista.
 1964 – Michael Kremer, estatubatuar ekonomialaria, 2019ko Ekonomiako Nobel Saria.
 1965 – Tacita Dean, britainiar artista bisuala.
 1967 –
 Patrizia Ciofi, italiar opera-abeslaria, koloratura-sopranoa.
 Ann Lee, britaniar eurodance abeslaria.
 Takuya Takagi, japoniar futbolari ohia.
 1968 –
 Kathleen Hanna, estatubatuar musikari, aktibista eta idazlea.
 Sharon Shannon, irlandar musikaria.
 1969 – Mietta, italiar abeslaria eta aktorea.
 1970 –
 Tonya Harding, estatubatuar izotz gaineko patinatzaile artistikoa eta boxeolaria.
 Alina María Hernández, Cachita, kubatar telebistako aktorea (h. 2016).
 1974 – Aurélio Pinto de Sousa, brasildar elizgizona.
 1978 –
 Alexandra Maria Lara, errumaniar-alemaniar aktorea. 
 Céline Sciamma, frantziar gidoilari eta zinema zuzendaria.
 Ernesto Reaño, perutar psikologo, hizkuntzalari, irakaslea eta pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzailea.
 1980 –
 Nur Fettahoğlu, turko-alemaniar aktorea.
 Ryan Gosling, kanadar aktore eta musikaria.
 1982 – Anne Hathaway, estatubatuar aktorea.
 1987 –
 Juan José Ballesta, espainiar aktorea.
 Jason Day, australiar golfaria.
 1988 – Russel Westbrook, estatubatuar saskibaloiko jokalaria.
 1989 –
 Jessy Dubai, mexikar-estatubatuar emakumezko aktore pornografiko transexuala.
 Hiroshi Kiyotake, japoniar futbolaria.
 Shiho Kohata, japoniar futbolaria.
 1990 –
 Taulupe Faletau, tongatar errugbilaria.
 Florent Manaudou, frantziar eskubaloi jokalari ohia eta igerilaria.
 1994 – Janet Devlin, irlandar abeslaria.
 1995 – Ben Lammers, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
 1996 – Oulaya Amamra, frantziar aktorea.
 2005 - Zhou Yaqin, txinatar gimnasta artistikoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1687 – José Moret, Aita Moret, elizgizon jesuita eta historialari nafarra (j. 1615).
 1798 – Diego María Gardoki, bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa, Turinen (j. 1735).
 1915 – Félix Léglise, lapurtar politikaria, Landetan (j. 1843).
 1921 - Jose Antonio Bengoetxea, bizkaitar enpresaburua, AEBn (j. 1861).
 1978 - Margarita Gutierrez Lavin, Galdakaoko udal emagina (j. 1894).
 1989 – Dolores Ibarruri, La Pasionaria, bizkaitar politikari komunista (j. 1895).
 1998 – Alejandro Artetxe, Arratiako lehoia, bizkaitar boxeolaria (j. 1923).
 2005 – Cosme Barrutia, euskal txirrindularia (j. 1929).
 2010 – Inozentzio Olea, gipuzkoar bertsolaria eta euskal idazlea (j. 1921).
 2015 – Ion del Río, gipuzkoar txirrindularia (j. 1978).
 2017 – Victor Urrutia, nafar soziologoa (j. 1945).
 2018 –
 Juan Antonio Frade Villar, K-Toño semea, bizkaitar margolari, karikaturagile eta kazetaria (j. 1945).
 Ricardo Requejo, musika klasikoaren nazioarteko piano-jotzaile eta musika irakasle bizkaitarra (j. 1938).
 2021 – Ramuntxo Kanblong, lapurtar politikari jeltzalea, Ipar Buru Batzarraren presidentea (j. 1939).
 2022 Ricardo Miralles, gipuzkoar historialaria (j. 1954).

 Mundua 
 607 – Bonifazio III.a, aita santua.
 1035 – Kanuto II.a Handia, Danimarkako, Ingalaterrako eta Norvegiako erregea.
 1094 – Duncan II.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1060).
 1139 – Magnus IV.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea (j. c. 1115).
 1202 – Kanuto VI.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. 1163).
 1426 – Teodora Kantakuzeno, enperatriza (j. 1382).
 1555 – Stephen Gardiner, ingeles elizgizona eta politikaria (j. ).
 1595 – John Hawkins, esklabo-trafikatzailea, pirata eta Erresuma Batuko Itsas Armadako diruzain eta kontrolatzailea (j. 1532).
 1662 – Adriaen van de Venne, herbeheretar margolaria (h. 1662).
 1693 – Maria van Oosterwijck, neerlandarren Urrezko Mendeko margolaria (j. 1630).
 1712 – Tokugawa Ienobu, Tokugawa shogunerriko seigarren shoguna (j. 1662).
 1722 – Adriaen van der Werff, herbeheretar margolari, arkitekto, eskultore eta ganberako margolaria (j. 1659).
 1754 – Jacob de Wit, herbeheretar margolaria (j. 1695).
 1793 – Jean Sylvain Bailly, frantziar politikari eta zientzialaria, gillotinan (j. 1736).
 1829 – Jean-Baptiste Regnault, neoklasizismoko frantziar margolaria (j. 1754).
 1857 – Manuel Oribe, Uruguaiko presidentea (j. 1792).
 1858 – Luis II.a Liechtensteingoa, Liechtensteingo printzea (j. 1796).
 1865 – Elizabeth Gaskell, ingeles eleberrigilea (j. 1810).
 1869 – Johann Friedrich Overbeck, alemaniar margolaria (j. 1789).
 1896 – Joseph James Cheeseman, Liberiako presidentea (j. 1843).
 1912 – José Canalejas, espainiar politikaria (j. 1854).
 1916 – Percival Lowell, estatubatuar astronomoa (j. 1855).
 1917 – Vera Slutskaia, bielorrusiar boltxebikea (j. 1874).
 1921 – Fernand Khnopff, belgikar margolari sinbolista (j. 1858).
 1936 –
 Patrick Henry Bruce, estatubatuar margolari modernoa (j. 1881).
 Víctor Casas, galiziar politikari, antzezle eta kazetaria, fusilatua (j. 1890).
 1943 – Henri-Jean Guillaume Martin, frantziar margolaria (j. 1860).
 1947 – Emma Orczy, Hungarian jaiotako ingeles eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1865).
 1948 – Umberto Giordano, italiar opera egilea (j. 1867).
 1954 – Luis Agote, argentinar medikua, ikertzailea eta odol-transfusioko aitzindaria (j. 1868).
 1956 – Juan Negrín, Espainiako Bigarren Errepublikako Presidentea (j. 1889).
 1964 –
 Elena Salvador, espainiar aktorea (j. 1868).
 Rickard Sandler, Suediako lehen ministroa (j. 1884).
 1969 – Liu Shaoqi, Txinako Herri Errepublikako bigarren presidentea (j. 1898).
 1976 – Walter Piston, estatubatuar musikagilea (j. 1894).
 1981 – William Holden, estatubatuar aktorea (j. 1918).
 1983 – Joan Sales, kataluniar idazlea (j. 1912).
 1984 – Chester Himes, estatubatuar idazlea (j. 1909).
 1990 – Eve Arden, estatubatuar aktorea (j. 1908).
 1992 – Giulio Carlo Argan, italiar artearen eta arkitekturaren historiako kritikaria (j. 1909).
 1993 – Manuel Granell, espainiar saiakeragile eta kritikaria (j. 1906).
 1994 – Wilma Rudolph, estatubatuar atleta (j. 1940).
 1997 – Carlos Surinach, kataluniar jatorriko estatubatuar musikaria (j. 1915).
 1998 – Sally Shlaer, estatubatuar matematikari, software-ingeniari eta metodologista (j. 1938).
 2004 – Lucia Berlin, estatubatuar idazlea (j. 1936)
 2006 – Adam Schaff, poloniar filosofoa eta soziologoa (j. 1913).
 2007 – Ira Levin, estatubatuar eleberrigile, antzerkigile eta abesti egilea (j. 1929).
 2010 – Henryk Górecki, poloniar musikagilea, postmodernismoaren musikari nagusietako bat (j. 1933).
 2011 - María Jesús Valdés, espainiar aktorea eta ahots-aktorea (j. 1927).
 2013 –
 Mavis Batey, britainiar kriptoanalista Bigarren Mundu Gerran (j. 1921).
 John Tavener, ingeles musikagilea (j. 1944).
 2014 – David Mackay, britainiar arkitektoa (j. 1933).
 2018 –
 John Cairns, ingeles biologoa (j. 1922).
 Stan Lee, estatubatuar komiki gidoigile eta argitaratzailea (j. 1922).
 2019 – Mitsuhisa Taguchi, japoniar futbolaria (j. 1955).
 2020 –
 Masatoshi Koshiba, japoniar fisikaria, 2002ko Fisikako Nobel Saria (j. 1926).
 Jerry Rawlings, Ghanako presidentea (j. 1947).
 2021 –
 Bob Bondurant, estatubatuar lasterketa-gidaria (j. 1933).
 Fra' Matthew Festing, Maltako Ordenako Printze eta Maisu Nagusia (j. 1949).
 Ron Flowers, ingeles futbolaria (j. 1934).
 2023 –
 Rahim Huseynov, Azerbaijango lehen ministroa (j. 1936).
 Joan Jara, britainiar dantzari eta aktibista politikoa, Víctor Jararen emaztea (j. 1927).
 2024 –
 Joanne Chory, estatubatuar botanikari eta genetista (j. 1955).
 Timothy West, ingeles aktorea (j. 1934).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Ilun, Ilune, Iluna, Iluntze, Ilunber, Ilunberri, Iluru, Iluntxo, Milian eta Millan.

 Kanpo estekak 

Azaroaren 11 | Urteko egutegi | Azaroaren 13
Kategoria:Urteko egunak