Arku (arkitektura)

Arkua egitura kurbo bat da, zutabe edo euskarriren arteko hutsunea estaltzekoArku sarrera Euskaltzaindiaren hiztegian. Kontsulta: 2020-10-19 eta pisu jakin bat eusteko ahalmena duena. Eraikuntza elementu honek hainbat itxura eduki dezake: erdizirkularra, zorrotza, parabolikoa eta abar. Izena arku deritzon armatik datorkio, horren eite kurboa baitu.

Arkuak jasotzen dituen kargak (bai berezko kargak bai gainkargak) alboetara bideratzen ditu arkua bera eusten duten zutabe edo horma zatietaraino. Konpresioan egiten du lan, eta, horregatik, ekidinezina da eusten den puntuetan bultzada horizontalak sortzea; beraz, horma edo zutabeen berezko masa ez bada nahikoa bulkada horizontal horiek eusteko, ostiko-arku edo hormabular bidezko txarrantxatzea behar izango du arkua irauli ez dadin.

Arku jarrai batek ganga eratzen du, azalera bat estaltzen duen sabai biribildua. Arkuen erabilera oso antzinakoa da, K.a. 2. milurtekoan agertu baitziren Mesopotamiako adreilu arkitekturan, baina erabilera sistematikoa Antzinako Erroman hedatu zen, askotariko egituretan aplikatuz.

 Historia 
Arkua erromatarren garaian egin zen ezagun, eta, batez ere, Europako eraginarekin batera zabaldu zen, nahiz eta askoz lehenago ezagutzen eta noizean behin erabiltzen zen. Antzinako arkitektura askok saihestu zuten arkuen erabilera, bikingoek eta hinduek barne.

Bronze Aroa, Antzinako Ekialde Hurbila
Benetako arkuak –arku izunak ez direnak, alegia– Antzinako Ekialde Hurbil eta Sortaldeko hainbat zibilizaziok ezagutzen zuten, baina erabilera urrikoa eta, batez ere, lurpeko egituretara konfinatua zen, non bultzada horizontalaren arazoa ez den garrantzitsua. Horren adibide Nippur-eko arkua da John P. Peters, University of Pennsylvania Excavations at Nippur. II. The Nippur Arch, The American Journal of Archaeology and of the History of the Fine Arts, vol. 10, no. 3, pp. 352–368, (Jul. – Sep., 1895). Salbuespen dira pezozko etxe-sarrera bat K.a. 2000n Tell Tayan eta Brontze Aroko Axkelon hiri-sarrera arkuduna, egungo Israelen, K.a. 1850ekoa. Dobela baten lehenego adibideetakoa da Greziako Rodasko zubioinean ageri dena; . Arku izunak beste hainbat lekutan ere aurkitu dira: Asian, Afrikan, Europan eta Amerikan. 2010ean, robot batek pasabide arkudun luze bat aurkitu zuen Quetzalcoatlen piramidean, antzinako Teotihuacan hirian, Mexikon, K.o. 200aren inguruan eraikia. 

Persia eta Grezia klasikoak
Antzinako Persian, Akemenestar Inperioak kanoi ganga txiki bat eraiki zuen (berez, bata bestearen ondoan eraikitako arkuak) iwan bat egiteko, gerora, Partiar Inperioaren garaian, egitura erraldoi eta monumentalak bihurtuko zirenak Brosius, Maria (2006), The Persians: An Introduction, London & New York: Routledge, 128 or., . Garthwaite, Gene Ralph (2005), The Persians, Oxford & Carlton: Blackwell Publishing, Ltd., 84 or., . Schlumberger, Daniel (1983), "Parthian Art", in Yarshater, Ehsan, Cambridge History of Iran, 3.2, London & New York: Cambridge University Press, 1049 or., .. Arkitektura-tradizio horrek Sasandar Inperioan jarraitu zuen, non Taq Kasra eraiki zen Ktesifon hirian VI. mendean, garai modernoa arte eraiki den gangarik handienaWright, G. R. H., Ancient building technology vol. 3. Leiden, Netherlands. Koninklijke Brill NV. 2009. 237 or. Print..

Antzinako Erroma
Antzinako erromatarrek etruriarrengandik ikasi zuten arkua erabiltzen, berdefinituz eta ahalmen guztiez etekina hartuz lur gaineko eraikuntzetan. Horrela, Europako lehenak izan ziren –agian, mundukoak ere bai– arkuen, ganga eta kupulen onura guztiak erabiltzen Robertson, D.S.: Greek and Roman Architecture, 2nd edn., Cambridge 1943, 23 or.. Erromatar Inperio osoan zehar, erromatar ingeniariek zubiak, akueduktuak, ateak eta garaipen arkuak eraiki zituzten. Gangak erabiltzen hasi ziren espazio handiak estaltzeko, hala nola areto eta tenpluak, K.a. I. mendetik aurrera kupulak ere erabiliz horretarako. Arku beheratua erromatarrek erabili zuten lehen aldiz, konturatu baitziren zubi bateko arkuek ez zutela zertan erdizirkularrak izan behar. Etxeen eraikuntzan ere, usu erabili ziren, Ostian, esaterako.

Antzinako Txina
Nahiz eta Antzinako Txinako eraikuntza asko ez iritsi gaurdaino egurrezkoa zelako, antzinatik erabiltzen ziren arku eta gangak, baina, gehienetan, lurpean. Gaur arte zutik dirauen harrizko zubi arkudun zaharrena Zhaozhou zubia da, 595 eta 605 urteen artean eraikia, Sui dinastian. Munduko zubirik zaharrena da, harriz egindako arkuarte irekiko arku beheratua duena Knapp, Ronald G. (2008). Chinese Bridges: Living Architecture From China's Past. Singapore: Tuttle Publishing. 122–127 or. . Needham, Joseph. The Shorter Science and Civilisation in China. Cambridge University Press, 1994. . 145–147 or..

Islama
Arkitekto islamiarrek arku erromatarrak bereganatu zituzten, baina azkar erakutsi zuten beren asmamena: VIII. menderako, arku erdizirkular sinplea ia erabat ordezkatu zen forma dotoreagoekin, omeiatar arkitekturan lehenengoaren adibide on gutxi egon arren (ikusi Damaskoko meskita handia K.o. 706-715). Lehenengo arku zorrotzak K.o. VII. mendearen amaieran agertzen dira jada (Al-Aqsa meskita, Ukhaidhir jauregia, Ramlako meskita zuriko zisternak)). Haien aldaerak azkar eta zabal hedatu ziren: Ibn Tulun meskita, Kairon (K.o. 876-879); Nizamiyya madrasa, Khar Gerd-en (gaur egun, Iran, XI. mendea); Kongo meskita, Diani hondartzan (Kenya, XVI. mendea).

Arkitektura islamikoak arku forma ugari ekarri zituen: eraikin islamiarren ezaugarri bihurtu zen ferra-arku biribila, gila-arkua, arku tontorduna eta arku mistilineoa (non arku konopial kurbatua bihurgune bortitzekin tartekatzen den). Kordobako meskita handiak, arku islamiarren katalogotzat har daitekeena, baditu alde ia zuzenak, gingil, elkarlotuak eta koskadun arkuak ere. Ibn Tulun meskitak arku zorrotzaren lau erdiko eta goratuaren bertsioa gehitzen du.

Mendebaldeko Europa
Europan, arku erdizirkularen ondoren, arku zorrotza (gotikoa) erabiltzen hasi zen, zeinaren bultzada lerroak bertikalagoak diren eta, hortaz, hain horma edo hormabular sendoak behar ez dituen. Legenagoko esperientzetatik ikasitako egitura da, denboraren poderioz erromatar egitura batzuk zapalduz eta beheratuz joan baitziren giltzurrunetatik erasanez. Horrela, giltzurrun hain irtenik ez zuen arku bat bilatu zen, eta arku zorrotza edo ojibala aurkitu.

Hormigoi eta altzairuaren orokortzearekin XX. mende hasieran, arkuen eraikuntza pieza txikiekin egin ordez atal jarraiekin egiten hasi zen. Horrela, argi luzeko arkudun zubiak agertu ziren, ehunka metrokoak.

India
Indian, oso luzea da arkuen historia (antza denez, arku batzuk Kosambiko indusketetan aurkitu ziren K.a. II. milurtekoan). Hala ere, historia jarraitua hasten da Lomas Rishi haitzuloko harkaitz-zuloetako arkuekin (K.a. III. mendea). Harappa garaiko hilobi-ganbera goiztiar baten ganga-sabaia ikusi da Rakhigarhin. S.R Raok Lothaleko etxe bateko ganbera txiki baten ganga-sabaia aipatzen du. Kanoi-gangak ere Harappa garaiko hilerri H kultura berantiarrean erabili ziren, K.a. 1900-1300 urte artekoak, metala lantzeko labearen sabai osatzen zutenak. Aurkikuntza Vats-ek egin zuen 1940an, Harappako indusketetan.

XII. mendean, Indiako konkista musulmana arte, arkuen erabilera noizbehinkakoa izan zen, arrokan zizelkatutako tenpluetan (Karla kobazuloak, K.a. I. mendekoak) arku konopialak eta kanoi-gangak erabiltzen zirelarik, eta apaingarriak ziren gavaksha arku zorrotzak. V. menderako, dobela-gangak adreiluzko eraikuntzan erabiltzen ziren. Bizirik dirauten adibideen artean daude: Bhitargaongo tenplua (V. mendea) eta Mahabodhi tenplua (VII. mendea); azken horrek arku zorrotzak eta erdi-puntuko arkuak ditu. Gupta garaiko arku-ganga sistema horiek asko erabili ziren geroago Pyu eta Bagango tenplu budista birmaniarretan, XI. eta XII. mendeetan.

Islamiar eta mendebaldeko Asiako beste eragin batzuen etorrerarekin, arkuak nabarmendu egin ziren Indiako arkitekturan, nahiz eta zutabe eta dinteldun eraikuntza oraindik ere nahiago izan. Arku zorrotz eta lobulatuen barietatea izan zen indo-islamiar arkitekturaren ezaugarria, Buland Darwazaren adibide monumentalarekin, arku tontordun txikiz apaindutako arku zorrotza duena..

 Ezaugarriak 

Arku baten osagaiak eta atxikiakArkitektura Hiztegia - gaztelania-euskara, EHUko Arkitektura Saila:
 Ziriharri edo dobelak: Erpinik gabeko falka formadun piezak, arkua osatzen dutenak. Posizioaren arabera, izen ezberdinak dituzte:
 Giltzarria: Arkuaren erdiko dobelak, arkua goialdean ixten duenak.
 Kontra-giltzarriak: Giltzarriaren kontra daudenak.
 Salmerrak : Ertzetako dobelak, kargak hartzen dituztenak, inpostaren kontra.
 Inposta: Arku bat bermatzen den irtengune edo moldura. Arkua abiatzen den lerroa. Ez da arkua bera.
 Hormabularra: Bultzada horizontalak eusteko behar den horma zatia. Arku itxura badu, ostiko-arkua deritzo. Ez da arkua bera.
 Arkuartea: Arkuaren eta muga laukizuzen baten (alfiza esaterako) arteko gainazala edo horma zatia. Bi arkuren arteko gainazala ere izan daiteke. Ez da arkua bera.
 Arkibolta: Arkuaren kanpoaldean, apaingarritzat jartzen den moldura-multzoa, arku zentrokidez osatua.

Arku baten ezaugarriak:
 Zentroa: Inpostaren gainetik edo azpitik egon daiteke. Zentro bat baina gehiago egon daiteke.
 Inposta-lerroa: Arkua hasten den lerroa, inposten eta salmerren arteko lerroa
 Gezia: Arku baten barneko garaiera da, inposta-lerrotik giltzarriraino neurtua.
 Argia: Arkuaren argia horren zabalera da, salmerretik salmerrera dagoen distantzia. Argiak baoaren zabalera definitzen du.
 Lerdentasuna: Gezi eta argiaren arteko erlazioa da, normalean zatiki eran ematen delarik (1/2, 1/3 etab.).
 Arkubarnera edo intradosa: Arkuaren barneko azalera
 Arkugainera edo estradosa: Arkuaren gaineko azalera
 Arku-uztaia: Arkubarneraren eta arkugaineraren arteko material zerrenda da.

 Motak 
 Zentro bakarrekoak 
 Erdi puntuko arkua edo Arku erdizirkularra: Zirkunferentziaren zentroa inposta lerroan dago; beraz, geziaren neurria argiaren erdia da.
 Arku apaldua edo beheratua: Geziaren altuera argiaren erdia baino txikiagoa bada.
 Arku goratua: Geziaren altuera argiaren erdia baino handiagoa bada.
 Ferra arkua: Arkuaren goragunea kurba bat bada, eta, orduan, arkuaren kurba zirkunferentzia erdia baino gehiago da. Arkuaren erdigunea inposta lerrotik gora dago.

 Bi zentrokoak 
 Arku zorrotza: Arkuaren bi kurbak angelu zorrotz osatzen dute giltzarrian. Zentroaren kokapenaren arabera, izen desberdinak hartzen dituzte:
 Puntu osokoa: Kurben bi zentroak arkuaren abiapuntutan daudenean inposta lerroan.
 Heren-puntukoa: Argia 3 zatitan banatuko bagenu, kurben zentroak erdiko herenaren ertz puntuetan daudenean.
 Laurden-puntukoa: Argia 4 zatitan banatuko bagenu, kurben zentroak erdiko bi laurdenen ertz puntuetan daudenean.

 Hiru zentrokoak 
 Arku karpanela: Bi zentro inposta lerroan eta beste bat lerro horren azpitik.
 Trankil arkua: Salmerrak altuera desberdinean daudenean.
 Arku hanpatua: Ferra-arku zorrotza. Arku arabiar ere esaten zaio.

 Bestelakoak 
Beste irizpide batzuen arabera, arkuak beste era batera izenda daitezke:

 Arku txaranbeldua: Horma baten azal batetik bestera argia handitzen edo txikitzen doan arku-mota. Asko erabili izan da arkitekturan leihoak eta atariak osatzerakoan. Leihoetan, txaranbeldu laua da arruntena; atarietan, ordea, ohizkoagoa da apaindutako arkiboltez egindako txaranbeldua.

 Ostiko-arkua: Ostiko batetik sortzen den arrapala-arkua, beste arku baten edo ganga baten bultzada horizontalak eusten dituena. Arkitektura gotikoan erabili zen, batez ere katedral handietan.

 Deskarga-arkua: Ateburu, leihoburu edota beste arku baten gainean kokatzen den arku itsua kargen zati bat eusteko, azpiko elementuak jasan behar dituen kargak gutxituz.

 Arku elkarlotuak: Txandakako zutabeetan sortzen diren arku gurutzatu edo gainjarriak, arkuteriak egiteko erabiliak, baina baita dekorazio gisa ere .

Arku artikulatuak
Arku-zubi praktikoak arku finko, bi giltzadun edo hiru giltzadun arku gisa eraikitzen dira. Arku finkoa, gehienetan, hormigoi armatuko zubi eta tuneletan erabiltzen da, tarte laburrak baitituzte. Hedapen eta uzkurdura termikoengatik barne-tentsio gehigarria jasaten duenez, arku mota hori estatikoki zehaztugabea da (barne-egoera ezinezkoa da kanpoko indarren arabera soilik zehaztea).

Bi giltzadun arkua, gehienetan, tarte luzeak gainditzeko erabiltzen da. Arku mota horrek, oinarrian, lotura finkoak ditu. Arku finkoaren aldean, oinarri finkoak biratu egin dezake, eta, horrela, egitura libreki mugi daiteke, eta kanpoko tenperaturaren aldaketek eragiten dituzten hedapen eta uzkurdura termikoak konpentsatu. Hala ere, horrek tentsio gehigarriak sor ditzake, eta, beraz, bi giltzadun arkua ere, estatikoki, zehaztugabea da, nahiz eta ez arku finkoa bezainbeste.

Hiru giltzadun arkua ez dago oinarrian bakarrik giltzatuta, bi giltzadun arkua bezala, baita erpinean ere. Konexio apikal gehigarriari esker, hiru giltzadun arkuak bi norabide kontrajarritan mugi daiteke, eta edozein hedapen eta uzkurdura konpentsatu. Beraz, arku mota hori ez dago aldaketa termikoengatiko tentsio gehigarriaren menpe. Beste bi arku motek ez bezala, hiru giltzadun arkua estatikoki zehaztua da. Gehienetan, erdiko luzerako tarteetarako erabiltzen da, hala nola eraikin handien teilatuetarako. Hiru giltzadun arkuaren beste abantaila bat da oinarri finkoen erreakzioa arku finkoarena baino aurresangarriagoa dela, eta horrek oinarri mota azalekoak eta euskarri-motak ahalbidetzen ditu erdiko luzerako tarteetan. Hiru giltzadun arkuan, «arkuaren hedapen eta uzkurdura termikoak mugimendu bertikalak eragingo ditu gailurreko giltza junturan, baina ez du eragin nabarmenik izango oinarrietan», eta horrek are gehiago errazten du zimenduen diseinua.

 Eraikuntza 
Arkuak eraikitzeko beharrezkoak dira zintrak: zurezko (edo metalezko) egitura osagarri bat, ziriharrien euskarri direnak giltzarria jarri aurretik. Euskarri horrek sareta forma du, eta arkuaren elementuen pisua jasatea du helburu, harik eta giltzarria ezartzen den arte. Arkua ixten duen erdiko dobela hori ezartzean, dobelen ahokatze solidarioa sortzen du.

Behin azken harri hori ahokatuta, zintra desmuntatu eta egituratik askatua, arkua kargan sartzen da. Zurezko zintrak kentzean, arkuaren dobelak elkarren artean konpresioan sartzen hasten dira. Horregatik, arretarik handienaz eta ordena zehatzean egiten zen. Horrela, arkuari ez zitzaion tentsio erantsirik edo deszentraturik ezartzen. Historian zehar, badira zintragabetze-prozesuko arkuen erorketaren adibideak.

Zintrak zurezkoak izan ohi ziren, eta, oro har, arkuen eraikuntza garestitzen zuten. Horregatik, arkuak egiteko azterlanaren zati handi bat zintra sinple, merke eta arinak bilatzean zetzan.

Arku bat erortzen da eusten duten ziriharriak oreka mekaniko izatetik mekanismo izatera igarotzen direnean. Philippe de la Hire ingeniari frantziarra izan zen arku bat nola pitzatzen den aztertzen lehena. Zintragabetze-prozesuak nahitaez sortzen ditu pitzadurak arku baten egituran, giltzarriaren jaitsieraren eta haren finkapenaren ondorioz. Zintra kendu ondoren, harlanak jaisteko joera du, eta, horren eraginez, pitzadurak agertzen dira giltzarriaren barruan eta arkugaineran. Dobeletako egokitze-pitzadura horiek normalak dira, eta hasieran kalkulatutakoaz bestelako oreka egoera bat sortzen dute. Oro har, egitura erori egiten da arkuen euskarri, ostiko edo hormabularrak gaizki kalkulatu direlako, arkua ahuldu eta desorekatzen baita.

 Erabilerak 
Arku baten erabilera tradizionalena, antzinatik, eraikin baten paramentuan bao edo irekidura bat gainditzeko modu bat izan da. Eraikinaren pisuaren bultzada bertikalak osagai «horizontalagoak» bihurtzeko duen gaitasun bereziaren ondorioz, euskarri gisa erabili da, eta, aldi berean, hormak irekitzeko modu gisa erabili da. Kasu askotan, leiho bat, ate bat edo sarbide bat sortzen da. Horixe da arkuek katedralen kontrahormetan euskarri gisa duten funtzioa. Funtsezkoa izan da zubiak eraikitzeko erabiltzea (zubien arkuak izenekoetan). Sekuentzia batean kateatutako arku-multzoak erabiltzea: arkupeak.

Pixkanaka-pixkanaka eraikuntzako material berrien agerpenarekin, arkua bere erabilera esklusiboa murriztuz joan zen ingeniaritza zibileko obra batzuetan. Arkuak, gaur egun, oso gutxitan erabiltzen dira; kasu askotan, euren funtzio nagusitik urrun dauden apaingarriak dira. Kasu batzuetan, oroitzapenezko monumentu gisa erabiltzen dira.

 Ikus, gainera 
 Garaipen arku
 Ganga

 Erreferentziak 

 Iturriak































 * 






 Kanpo estekak 

Kategoria:Arkuak
Kategoria:Eliz arkitektura elementuak
Kategoria:Arku-zubiak
Kategoria:Eraikuntza