Altzo

Altzo Gipuzkoako ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. Herri euskalduna da, UEMA mankomunitateko kidea. Donostiatik 32 kilometro hegoaldera dago.

 Geografia 
 Mugakideak 
Iparraldean Tolosa eta Leaburu, hegoaldean Tolosa berriz ere, ekialdean Lizartza eta mendebaldean Alegia udalerriak mugakide ditu.

 Auzoak 
Bi auzo nagusitan banatzen da herria: Alde batetik Altzo Azpi gunerik zaharrena dena, baina gaur egun baita txikiena eta biztanle gutxien daukana ere, eta Oriako ibarrean kokatuta dagoena. Bestetik, Altzo Muino dago, herriko goialdean eta Oria eta Araxes ibaien artean kokatua, bertan biztanle gehien bizi dira eta udaletxea dago.

Beste baserri auzo batzuk ere baditu Altzok. Ipar-ekialdera, Araxes ibaiarekin udalerriko muga egiten duen tokian Amategi-Aldea auzoa dago, non Altzoko Industrialdea dagoen. Beste auzoak dira Egileor, Intxausti, Txaparre aldea eta Zuaznabarraldea.

 Historia 
Altzori buruzko daturik zaharrenak XI. mendekoak dira. Altzoko dokumentu zaharrena, izan ere, 1025ekoa da, Nafarroako errege Antso Garzeitz III.aren garaikoa. Dokumentu horren bitartez, Gartzia Azearitz nafarrak (Gipuzkoako jauna) eta haren emazte Gaila altzotarrak Altzoko San Salbador Olazabalgoa monasterioa eta haren ondasunak San Juan de la Peña monasterioari eman zizkioten, dohaintzan. Latinezko dokumentu horixe da Gipuzkoa izenaren lehen aipamen idatzia, Ipuscua formarekin.

1374an Altzok aliantza egin zuen Tolosarekin, nahiz eta udaletxea eta administrazio zibila mantendu zituen. 1615ean Felipe III.ak hiri titulua eman zion Altzori eta Tolosatik bereizi zen.

 Zerbitzuak 

 Liburutegia
 Haur-eskola
 KZ gunea
 Jolasleku estalia
 Gaztelekua
 Otxabiope gaztetxea
 Loatzo musika eskola
 Udal pilotalekua
 Frailetako pilotalekua (Zuaznabarraldean)

 Demografia 
2019an 367 biztanle zituen. Horietatik % 11,44k 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotakoak % 5,99 ziren.

 Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %1,8. Bigarren sektorea %55,2. Hirugarren sektorea %39,1. Eraikuntza %3,9. Biztanleko BPGa 64.160,1 euro ziren. 

 Politika 

 2011ko udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Bilduko Miren Balerdi hautatu zuten alkate. 

 2015eko udal hauteskundeak 
2015eko hauteskundeetan ere Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bildu koalizioak eskuratu zituen zinegotzi guztiak. Joseba Elduaien izendatu zuten alkate.

 2019ko udal hauteskundeak 
2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 205 boto (7 zinegotzi).https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint Txomin Rezola izendatu zuten alkate.

 2023ko udal hauteskundeak 
2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 191 boto (7 zinegotzi) eta Alderdi Popularrak 2 boto.

 Alkateak 
Hauek izan dira Altzoko azken alkateak:
AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Manuel Olano Jauregi 1979 1983 INDP. Altzoko Herriaren AldeAgustin Amiano Gurrutxaga 1983 1987INDP. Altzoko Herriaren AldeXabier Olano Jauregi 1987 1991INDP. Altzoko Herriaren AldeAgustin Amiano Gurrutxaga 1991 1995Herri BatasunaIñaki Murua Gorostidi 1995 1999INDP. Altzoko Herriaren AldeXabier Galarraga Zabala 1999 2003Euskal HerritarrokMaria  Pilar Zuriarrain Lasa 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna Iñaki Murua Gorostidi 2007 2011 Batzarremuino Taldea Miren Balerdi 2011 2015 Bildu Joseba Elduaien 2015 2019 Euskal Herria Bildu Txomin Rezola Clemente 2019 2023 Euskal Herria BilduXabier Olano Jauregi2023JarduneanEuskal Herria Bildu

 Kultura 
 Euskara 
 thumb | Joxe Mari Agirre altzotarra, bertako euskaraz solasean. (Ahotsak.eus).

Altzoko euskara gipuzkeraren aldaera bat da, erdiguneko euskararen parte den Tolosaldeko euskara da, hain zuzen. Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute Erdiguneko azpieuskalkia. 2010 eta 2011 urteetako datuen arabera, herriko euskaldun kopurua %85.79 zen, eta euskararen erabilera %67.2. 2016an euskaldunen kopurua %88,17 zen.

 Ahotsak.eus ataria 
Ugari dira (gutxienez 17 hizlari) Ahotsak.eus atarian Altzoko hizkeraz jaso ahal izan dituzten elkarrizketak.  Altzo eta inguruko euskaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

 UEMAko kidea 
Udalerri mailan euskara gizarte-bizitzaren alor guztietara hedatu nahi duen Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea da Altzo.

Udalerri euskalduntzat jotzen dituzte euskal hiztunen portzentajea %70etik gorakoa duten herriak egon daitezke UEMA Mankomunitatean. Baldintza hori betetzen duten herri guztiak sartuko balira guztira 200.000 biztanle inguruko ingurunea litzateke. 
 Jaiak 

 Maiatzean San Isidroak. 
 Uztailaren 31an herriko festak, San Inazio patroiaren omenez. 
 Abuztuaren 15ean Altzo Azpiko jaiak.

 Elkarteak 
 thumb | Altzoko pilotalekua. Ezkerrean, Altzoko Handiaren estatua.

Hauek dira Altzoko elkarte nagusiak:
 Artea dantza taldea
 Arrima Altzoko Baserritarren Elkartea
 Jai Batzordea
 Kultur batzordea
 Elordi kultur eta kirol elkartea
 Santilazpi Ikasleen Guraso Elkartea
 Pilota eskola

 Handia filma 

 thumb | Handia filmatzen.

2017an Jon Garañok eta Aitor Arregik idatzi eta zuzendu zuten Handia euskal filmak XIX. mendean bizi izan zen Altzoko Handiaren historia kontatzen du. Filmak Donostiako Zinemaldiaren Sail Ofizialean  Euskal Zinemaren Irizar saria eta "Epaimahaiaren Sari Berezia" irabazi zituen.[2][1] Goya Sarietan 10 sari lortu zituen gero zeuzkan 13 izendapenetatik. 

Takilari dagokionez markak apurtuta, euskarazko inoizko filmik ikusiena izan da. Filmak  2018ko martxotik, ikusgai dago Netflix streaming plataforman, AEBetan eta Frantzian salbu.[3]
Altzoko Handiarena benetako gertakarietan oinarritutako istorioa da. 20 urterekin akromegalia gaixotasunaren ondorioz berriro hazten hasi eta 43 urterekin hil zen arte hazten jarraitu zuen. Film hasieran lehen Karlistaldian borrokatu ostean, Martin Eleizegi protagonista Altzoko bere baserrira (Ipintza Haundia baserria) itzultzen da, eta han, harrituta, bere anaia Joakin ohi baino askoz ere handiagoa dela aurkituko du. Mundu osoak Lurreko gizon handiena ikusteko ordaindu nahi izango duelakoan, bi anaiek bidaia luze bati ekingo diote, Europan zehar. Bidean, anbizioak, diruak eta ospeak betiko aldatuko dute familiaren patua.

 Ondasun nabarmenak 
 Otsabio-Zarateko Estazio Megalitikoa
Altzoko pagoa: 1836an Manuel Antonio Imatz bertsolariak landatutako pago arrunta.
Jasokundeko Ama Birjinaren parrokia-eliza (Altzo Muino):  XVIII. mendekoa (1535ean eraikitzen hasi eta 1717an bukatu). Portiko gotikoa dauka.
Salbatore parrokia-eliza (Altzo Azpi): monasterio erromaniko baten gainean eraikia.

 Zuaznabar Haundi baserria: XVI. mendekoa. Eusko Jaurlaritzak kultura interesdun ondaretzat izendatu du.
 Altzoko erraldoiaren erliebea, Ipintza baserriaren alboan dago eta Juanito Lopek egin zuen 1968an.

 Altzoko Haundiaren ibilbidea Wikiliburuetan. 2017ko maiatzaren bukaeran ipini ziren panelak. Ibilbidea plazan hasten da, bigarren puntua Eleizegiren jaiotetxea izan zen Ipintza baserria da, hirugarrena Altzo Azpiko eliza, eta frontoiaren parean bukatzen da. Panelen diseinua Juanba Berasategirena da, eta testuak Koldo Izagirrerenak. 

 Kondeko errota. Altzo Azpin dago.

 Altzotar ospetsuak 
 thumb | Migel Joakin Eleizegi, Altzoko Handia. Altzoko pilotalekuaren ondoan ezarritako estatua.

 Manuel Antonio Imatz (1811-1893), XIX. mendeko bertsolaria. Gaur egun herriko eskolak haren izena darama.
 Migel Joakin Eleizegi Ateaga (1818-1861), Altzoko Handia ezizenez ezagunagoa. 2,42 metro luze izatera iritsi zen.
 Anizeto Olano, izengoitiz Amaialde (1896-1966), idazle kaputxinoa.
 Miguel Angel Olano (1891-1970), misiolaria.
 Dionisio Olano (1894-1964) idazle kaputxinoa, Miguel Angel eta Anizeto anaien modura.
 Migel Frantzisko Zubeldia "Artxanberri", bertsolaria. Zaldibian jaioa, Altzon bizi izan zen azken berrogei urtetan; Altzo Azpiko hilerrian dago ehortzia.
 Iñaki Begiristain (1922-1984), euskal idazlea.
 Joxe Manuel Odriozola (1948), euskal idazlea.
 Joxean Lizarribar (1951-2013), enpresaburua. Berriaren sorrerarekin batera hartu zuen Berria Taldeko lehendakari kargua, 2003an.Jakes GOIKOETXEA, Jon ORDOÑEZ: «Joxean Lizarribar, Berria Taldeko lehendakaria hil da», Berria, 2013-04-09.
 Xabier Olano (1959), EH Bilduko politikaria. Gipuzkoako Foru Aldundiko Ogasuneko zuzendaria izan zen 2011tik 2015era.
 Axun Aierbe (1968-2008), hizkuntzalaria, irakaslea eta itzultzailea.
 Edurne Pasaban (1973), alpinista. Jaiotzez tolosarra, Altzon bizi da.
 Aitor Olano Orbegozo (1986), txirrindulari profesional ohia.

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Gipuzkoako udalerrien zerrenda

 Kanpo estekak 

 Altzoko Udalaren webgunea.
 Herriko albisteak "Tolosaldeko Hitza"n
 Altzoko albisteak Atarian

 Altzoko Haundiaren ibilbidea Wikiliburuetan

Kategoria:Altzo