Agurain

Agurain Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillako burua. Arabako udalerri jendetsuenetan laugarrena da,  biztanle baitzituen . urtean (Gasteiz, Laudio eta Amurrio dira, hurrenez hurren, jendetsuagoak). Gasteiztik 26 bat kilometro ekialdera dago.

Kokagune estrategikoan dago Agurain, igarobidean: bertatik igarotzen da Iberiar penintsularen erdialdea eta mendebaldea Europako iparraldearekin lotzen duen errepide nagusietako bat, A-1 errepidea. Erdi Aroaz geroztik izan da toki estrategikoa, Aguraindik pasatzen baitzen Europa osoan garrantzitsua den Done Jakue bidearen barne ibilbidea (kostaldetik ez zihoana); gainera, Gaztelako eta Nafarroako erresumen artean zegoen.

 Izena 
Herriaren izena Agurain da euskara batuan. Gaur  egun ere Oñati aldeko euskaldunen artean bizirik dagoen Salbaterra izena erabiltzea ere zilegi da, batik bat historia alorreko idazkietan. Izen ofiziala, berriz, Salvatierra / Agurain da: Salvatierra gaztelaniaz, eta Agurain euskaraz.

Historikoki, Hagurahin izenez ageri da 1025eko datazioa duen dokumentu batean, Becerro Galicanoko Donemiliagako Goldean. 

XIII. mendean, 1256an, Alfontso X.a Jakituna Gaztelako erregeak Hagurahin izen zaharraren ordez Salvatierra ezarri zion, hiri forua eman zionean:

 Geografia 
 Ingurune naturala eta klima 
Aguraingo  udalerria Arabako lautadaren ekialdean  dago,  Aratz-Aizkorri, Urkilla eta Elgea mendilerroen hegoaldean dagoen eskualde zabalean, Arabako ipar-ekialdeko angeluan. Zadorra da udalerritik igarotzen den ibairik garrantzitsuena. Hegoaldean Entzia mendilerroa dago, udalerriko mendilerrorik garaiena (bertako Ballo mendia 1.197 metro garai da).

Klimak ozeaniar ezaugarriak eta kontinentalak dauzka: neguak luzeak eta hotzak dira, eta udak leunak. Lautadako jatorrizko landaretza baso zabalak ziren; lautada osoa hartzen zuten basoek. Gaur egun ditugun landaretza gune bakanak espezie autoktonoek osatzen dituzte gehienbat, gizakiek landatutako pinua, izeia, alertzea eta nekosta izan ezik. Mendietako basoek ondo iraun dute, baina lautadan nekazaritzak hartu ditu lur gehienak, baso uharte txiki batzuk salbu, horietako batzuk garrantzi handikoak. 800 metrotik gora, Agurainen iparraldeko zein hegoaldeko mendilerroetan, pagoa da nagusi (Fagus sylvatica). 

Hortik behera, hegoaldeko mendi magaletan, ametza da nagusi (Quercus pyrenaica), eta ipar orientazioa daukaten magaletan, haritza (Quercus robur). Azken hori ipar orientazioa duten magaletan ere izaten da, baina altitude baxuagoan. Haritza alde lauetan ere agertzen zaigu, erkametzari bide eginez (Quercus faginea). Gebara-Aldaiako mendilerroan, espezie nagusia artea da (Quercus ilex rotundifolia). Ibaiak haltz zuriez inguratuta azaltzen zaizkigu.

Fauna, gizakiaren presentzia oso handia den arren, neurri batean ugaria eta askotarikoa da. Lautadako habitatak asko aldatu ziren Uribarri-Ganboako urtegia eraiki zutenetik 1950a inguruan. Batez ere uretako fauna eta hegazti-fauna. Lautadako ibai eta erreken erregina amuarraina da. Bertako ibai-karramarroa, lehen oso ugaria, beste lekuetako espeziekin ordezkatua izan da. Lur faunari dagokionez, aipagarri dira gardatxoa eta hainbat suge mota. Ugaztunen artean, erbia, katagorria, orkatza eta muxarra; ugaztun haragijaleen artean, erbinudea, lepahoria, igaraba, bisoia, azeria eta basurdea. 

Lautadako faunaren harribitxiak hegaztiak dira. Urtegiaren hegoaldea, Mendixur inguruan, aterpe ezin hobea da hegaztientzat, eta Ramsar hezegune izendatu dute, hegazti mota ugariren bizileku baita: murgilak, lertxunak, kopetazuriak eta ahate espezie ugari. Arrano beltzek eta sai zuriak hegoaldeko zerratan egiten dituzte habiak. Zikoina kanpandorreetan hasi da habia egiten berriz ere, urte askotan ikusi gabe egon garen arren. Eper eta galeperrak nekazaritza lurrak hartzen dituzte; eta ibar, ibar-baso eta basotxoak beste espezie askoren bizileku dira. Pagauso eta oilagorren pasea ehiztarientzat oso erakargarria izaten da.

 Udalerri mugakideak 
 Iparraldean: Barrundia eta Donemiliaga
 Ekialdean: Donemiliaga eta Entzia-Iturrietako Partzuergoa
 Hegoaldean: Arraia-Maeztu
 Mendebaldean: Iruraiz-Gauna

 Banaketa administratiboa eta herriak 
Historikoki, Agurain Arabako hiribildu garrantzitsuetako bat izan da, Arabako Lautadan Gasteizekin batera. Agurainek merkatua zuen eta inguruko herri txikien jo-muga zen horretarako. Inguruko herri txiki horiek eskualde natural bat osatzen dute, garai batean Hergoiena edo Ergoiena deitua, bost herrixkaz osatua ("Cinco Aldeas"), XV-XVI. mendeetan aipatu bezala: Alangua, Arrizala, Opakua, Lekedana (herri hustua) eta Egileor. XVIII. mendean, Agustin Kardaberazen arabera, Araba guztiko herri txikiei ergoiena deitzen zitzaien arren, ez dirudi hala zenik, baina bai Agurain inguruko aipatu herrixkei. 

 thumb | eskuinera | Opakua.

Udalerrian biltzen diren herrixkak, egun, hauek dira: Alangua, Arrizala, Egileor, Iturrieta eta Opakua. Sallurtegi edo Sallurti Erdi Aroko herri hustu baten aztarna da, egun baserri batez osatua, Andra Mari ermitaren arku bat eta egitura gordetzen duena. Bertan ospatzen da urtero Sallurtegi Egunaren zati bat. Hain zuzen, Sallurtegiko Andra Maria da Aguraingo santu zaindaria. Erdi Aroko Ula herriak (Donemiliagako goldean, 1025, Uhulla izenaz aipatua) monasterio bat zuen, eta hustu egin zen. Egun, baserria da, eta monasterioaren aztarna batzuk gordetzen ditu.

 Historia 
 Historiaurrea 

 thumb | eskuinera | Sorginetxe da Aguraingo historiaurrearen lekukotasun nagusia. Arrizala herrian dago, Aguraingo herrigunearen hegoaldean.

Garai honetan ekonomia ehizan eta bilketan oinarritzen zen, baina hemendik aurrera elikagaiak ekoizten hasi ziren, hau da, abeltzaintza eta nekazaritza lantzen. Duela 5.000 urte artzainak gure mendietan ibiltzen ziren. Kulturalki Pirinioetan daudenen antzekoak dira. Lautada pasabide bat omen zen, eta bertan, hegoaldekoen eraginez kobrezko tresnak egiten hasi ziren artzainak, baso erdian, artzainek erabiltzen zituzten bideen ondoan, hilobi kolektiboak eraiki zituzten, trikuharriak hain zuzen ere. 

Mendietan iruinarriak eta harrespilak topatuko ditugu. Artzain haiek paleolitiko garaiko biztanleen ondorengo ziren, eta gaur egungo euskaldunen arbaso. Pentsa dezakegu erabiltzen zuten hizkuntza ere euskararen aurrekari izan litekeela.

Duela 3.000 urte, Lautadara Europatik datozen beste herri batzuetako kideak etortzen hasi ziren: indoeuropar zeltak. Artzainak, nekazariak eta metalurgialariak ziren. Etorritako lehenengoek brontzezko tresnak ekarri zituzten, eta ondorengoek burdinazkoak. Lautadako jendea nekazaritza eta metalurgiaren arloetan aurrerapausoak ematen hasi zen, eta mendietatik ordokira jaitsi ziren. Leku estrategikoetan kokatu ziren, babesteko leku egokietan, esaterako, Henaioko Kastroan ( brontze arokoa), gaur egungo Dulantzi inguruan, eta Santa Luziakoan (Burdin Arokoa), gaur egungo Gebara inguruan.

 Antzinaroa 
Erromatarrak Lautadara heldu zirenean egoera horrekin egin zuten topo, K.a 72. urtearen inguruan. Artzain herriak ziren, erromatarrek baskoiak deitu zituzten. Baskoiek Erromarekin harreman adiskidetsua izan zuten, beraz hauen etorrerarekin, eusko-erromatar kultura sortu zen. Via trajana iter XXXIV izeneko galtzadak, Burdigalamdik (gaur egungo Bordele) Asturicara (Astorga) zihoanak, Lautada ekialdetik mendebaldera zeharkatu zuen, Mansio Albatik (Albeniz), Tulloniotik (Dulantzi), Suessatiotik (Arkaia) eta Iruña-Veleiatik zehar.

Urte haietan bakea izan zen nagusi, Erromaren krisialdia inguru honetara heldu arte, III. mendearen erdialdetik aurrera. Hortik aurrera barbaro herrien inbasioak izan ziren, bai eta barruko matxinadak ere, eta horrek guztiak bizitza erabat baldintzatu zuten. Gizarte maila altuek hiriak utzi eta nekazaritza eremuetan villak osatzen hasi ziren, eta nekazariak hara inguratu ziren babes bila.

 Goi Erdi Aroa 

 Nafarroatik Gaztelara 
Agurain herria ("Hagurahin") 1025eko Donemiliagako Goldea agirian agertzen da, Sallurtegirekin batera elkarrekin golde bat ordainduz, ez asko: zergapeko hamar etxe guztira. Segur aski nafar erregeek sustatu egingo zuten, defentsa balio handia zuelako Lautadaren erdian bizkar baten gainean. 1199-1200. urtean, Nafarroako Erresumaren inbasioan, Gaztelako Alfontso VIII.aren mende geratu zen, eta Gaztelarentzat Gaskoiniarekin eta itsasoarekin merkataritzarako bide bat ireki zen, Nafarroarekin mugan. 

 Ingurunearen antolamendua 
Lizarratetik zetorren galtzada Zalduondon eta Erdoñanan barrena heltzen zen Agurainera eta Burundan barrena (erromatar garaiko Ab Asturica Burdigalam) Mezkiatik zetorren errepidearekin bat egiten zuen San Lazaro eta Madalena bidegurutzean, Agurain kanpoaldean.

Aipatu 1025eko agirian, Aguraingo eta Ekialdeko Lautadako herriei buruz, informazio oparoa gorde da. Azaltzen du egungo Aguraingo eskualdean hainbat herrixka existitzen zirela. Aipatzen dira Ula, Zumalburu, Albizu, Lekedara (Lekeda), baita Sallurtegi ere. Ula zen guztietan garrantzitsuena, zergapeko hogei etxe baitzituen. Paternina ere aipatzen da. Herrixka horiek gehienak Behe Erdi Aroan hustu ziren, eta haien herriko elizak ermita bilakatu ziren maiz.

 Behe Erdi Aroa 
 thumb | eskuinera | Aguraingo Harategi kaleak Erdi Aroko arkitektura gorde du.

 Alfontso X.a erregeak hiri-gutuna Aguraini 
1255an, Araba Ekialdeko Lautadako jaunek, Lope Diaitz Harokoa jaunarekin batera, Lizarrara jo zuten Tibalt I.arekin eta Jakue I.a Aragoikoarekin biltzera, Gaztelaren kontra ari zirenak. Bada, Gaztelako Alfontso X.ak, Diaitz Harokoaren kontra jo zuen guduan Urduñan. Jauna garaiturik, Alfontsok bere eskualdeko posizioa gotortu zuen, 1256an hiri-gutuna (edo forua) aitortuz Aguraini, Gasteizena (1180tik, Vitoria izendatua), hain zuzen ere. Azoka astearteetan ere onartu zitzaion, «al fuero e a la manera que lo han los de Vitoria». Orduz geroztik, gaztelar errege horrek Salvat(i)erra izena jarri zion Aguraini. Berdin jokatu zuen Gipuzkoako eta Arabako hainbat herritan, errege aginpidea kokapen horietara ekarriz. 

Une horretan, Agurain gerora iraun duen Erdi Aroko traza hartzen hasi zen, eta harresiak eraiki. Horrek ahalegin handia eskatzen zuen eta, xede horrekin, aipatu erregeak Ula eman zion dohaintzan Aguraini, baita beste herri eta ondasun batzuk ere, harresirako diru sarrerak eskuratze aldera.  

Iparralde-hegoalde, Agurain Kale Nagusiaren inguruan harilkatu zen, iparraldean zuela Andra Mariko (edo Santa Mariako) Atea, eta hegoaldean, berriz, Donibaneko Atea. Kale Nagusiak Zapatari eta Harategi kaleak zituen paralelo, alde banatan. Ekialde eta mendebaldean, harresiek bina ate zituzten: lehendabizikoan, Harategiko Atea (edo Portalico) eta Madurako Atea; azkenekoan, berriz, Ulako Atea eta Andraiturriko edo San Sebastiango Atea. Ekialde-mendebalde, ate horiek kantoien bidez konektatzen ziren (eta dira).

 Gaztelako sistema feudalean harrapatuta 
XIV. mendearen erdialdean, Gaztelako Gerra Zibilean, Agurainek Petri I.aren aldeko posizioa hartu zuen, aguraindarrak «oso kexa baitziren» Henrike II.a Trastamarakoak eta hari atxiki zaldun eta jaunek egiten zietenaz, Coronica del rey don Pedro de Castilla idazlanean irakurtzen denez. Agurain Nafarroako Erresuman ere sartu zen aldi batez Karlos II.aren pean, eta 1371 arte eutsi zien Henrikeren eta aliatuen erasoei. Petri I.a, ordea, hil egin zen, eta Henrike gailendu. 

Bada, errege horrek, tronuan jarraitu ahal izateko, botere gehiago eman zien nobleei: 1382an, Agurain hiribildua (Salbaterra, garai hartako euskaraz) Petri II.a Lopitz Aiarakoa jaunaren eta haren leinuaren esku gelditu zen Gaztelako Joan I.aren dohaintza bidez. Henrike III.a erregeak, aiaratarrekin adiskidetuak, urrian sei eguneko feria egiteko baimena eman zuen, hurrengo mendeetan bizitasun handia izan zuena. Bando Gerrak, oinaztarren eta ganboatarren artekoak, nagusi ziren garai hartan. Herrixka ugari jenderik gabe geratu ziren. 

1443an, Arabako Ermandadeak setioa jarri zion aiaratar leinuko Aguraingo jaunari. Hiribildu osoak pairatu zuen setioa, baina jauna onik atera zen kanpotik heldu milaka gerlariren laguntzari esker, buru zituztela Petri (edo Peru) Fernanditz Belaskokoa, Gomez Manrique adelantadoa (mandataria) eta Lope Gartzea Salazarkoa. 1491n, Petri II.a Lopitz Aiarakoaren ondorengoak, Petri Lopitz Aiarakoak, Aguraingo konde titulua eskuratu zuen (1491). XV. mendearen hondarrean (juduak kanporatzeko unean), Agurainek judutegi bat zuen, hamar-hogei familiaz osatua Cantera Montenegro ikertzailearen arabera, eta harresien ondoan kokatzen zen, San Joan elizatik gertu. 


 Aro Modernoa 

 Agurain erregenean 
Ahaide nagusi eta txikiek, nahi zuten boterea lortu ez bazuten ere, beren jaurerriak mantendu zituzten. 1512ko uztailean, Fadrique Álvarez de Toledo, Albako dukea, buru zuen armada Aguraindik abiatu zen Nafarroa inbaditzeko. Aguraingo konde Petri Lopitz Aiarakoa 1520an Karlos V.aren kontra matxinatu zen, komuneroen altxamendua aprobetxatuz. 

1521ean matxinada galdu eta atxilotua izan zen, eta gero eraila. Agurain erregenean egotera pasa zen. Agurainek hereje-hiribilduaren titulua eskuratu zuen orduan, eta etorkizuna ez zen batere erraza izan.

 Sutea eta Agurain berria 
1564. urtea mugarri historikoa da Agurainen. Izan ere, urte horretako udan, Araban bestela bezala ere, izurria zabaldu zen hiribilduan, eta 600 hildakotik gora utzi, hamar biztanletik bat. Izurriaren testuinguruan, sute batek hiribildu ia osoa kiskali zuen, zutik utziz soilik elizak eta harresiak (zerkak). Berreraikitze lanetan oso garrantzitsuak izan ziren Amerikako aurkikuntzaren ondorioz heldu ziren ondasunak. Ordukoak dira Donibane edo San Juan Plazako olbeak, edo arkupeak.  

Diru hori gauza askotarako erabili izan zen: tenpluak birmoldatzeko, eraikin berriak egiteko, zibilak zein erlijiosoak, eta artelanetan inbertitzeko; esaterako, Ozaetako Sortzez Garbiaren baseliza, frai Juan de Luzuriagak eraikia; 1680tik aurrera frantziskotarren ordenako Espainia Berriko komisario orokorra izan zenak eraikia, alegia. Ameriketatik aberastasunak heldu ziren, bai eta Lautadako bizitza erabat eraldatu zuten nekazaritza produktuak ere: tomatea, artoa eta, batez ere, patata. Oparotasun garai hura XVIII. mendean amaitu zen. Agurainen eta Lautadan garestitasunaren ondorioz matxinadak izan ziren.

 XIX. mendea 
 thumb | eskuinera | Tomas Zumalakarregi jenerala, Karlos errege-nahia eta buruzagi karlistak, Aguraindik hurbil, Lehen Karlistaldian.
XIX. mendearen hasieran, frantses tropak Agurainen finkatu ziren Frantsestearen testuinguruan (1808-1813). Hala ere, gerrak ez zuen hiribildua biziki kaltetu. Kaltegarriagoa suertatu ziren hurrengo hamarkadetako karlistaldiak. Lehen Karlistaldian, 1835ean, hiribilduaren profila aldatu egin zen, harresiak desegin baitzituzten Gebarako gaztelua gotortzeko, Karlosen aldeko armaden posizio estrategikoa.  

Hamarkada gutxiren buruan, burdinbidea heldu zen Agurainera, eta herrigunetik kanpoaldean kokatzen zen geltokia. Etxebizitza, establezimendu eta zerbitzu berriak joan ziren eraikitzen errepidearen inguruan, eta bloke berriak altxatzen gaurdaino. Hartara, hirigintzaren aldetik, erdigune asko dituen herria sortzen joan zen.

 XX-XXI. mendeak 
XX. mendea, aurreko mendeko konpondu gabeko arazoak zirela, injustiziak zirela, gatazka internazionalak zirela, oso garai ezegonkorra izan zen. Hasiera batean, Bigarren Errepublika aldarrikatu zen. 1931, 1933 eta 1936ko hauteskundeetan, EAJ atera zen garaile, alde nabarmenaz, atzean zituela tradizionalistak eta aukera ezkertiarrak. 1936ko uztailean, ordea, Espainiako Bigarren Errepublikaren kontrako estatu kolpea eman zen, eta gerra fronteak eratu ziren. Fronteak ez zuen zuzenean eraginik izan Lautadan, bertako herritar asko haietan hil arren. Hala ere, garaileen errepresioak eragin handia izan zuen Lautadan. Agurainen, ordea, hilketa gutxi izan zen. Salvatierra-Agurain webgunearen arabera, horretan eragin handia izan zuen erkidego sentimendu handi bat, tradizio eta erlijioaren printzipio orokorretan oinarritua, eta Ibañez de Opacua alkatearen interbentzioa, exekuzio gogoak geldiarazi omen zituena. 

Kolpisten garaipenaren ondorioz, Francoren diktadura gogorra hasi zen, 40 urtekoa. Diktaduraren ondoren, Lautadan eta Hego Euskal Herriko gainontzeko lurraldeetan,demokraziarako eta askatasunerako bide luze eta zailari ekin zitzaion; nekazari-exodoak herri txikiak hustu zituen, biztanle berriak heldu ziren gure lurraldera, eta gizartean eta politikan oreka lortzeko bide zailari ekin zitzaion.

 Ekonomia 
Herritarrek batez ere industrian dihardute, baina lehen sektoreak —batik bat nekazaritzak— oraindik badu garrantzia. 1912an Cerámica Alavesa enpresa ezaguna sortu zuen Dimas Ugarte aguraindarrak, azulejuak ekoizteko. Zeramika-lan artistikoak ere egin zituen. 1970eko hamarkadan ateak itxi zituen.

Nahiz eta 1960ko hamarkadara arte Aguraingo jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza izan zen, ordutik, herriaren inguruan hainbat industrialde garatu dira, herriak dituen komunikabide onei esker, Gasteiz eta Iruñea arteko autobidea esaterako. Lehen industrialdea Litutxipikoa izan zen, 1980ko hamarkadatik aurrera.Horren ondoren, Eusko Jaurlaritzaren bidez, beste bi gune garatu dira, Galzar industrialdea eta Agurain industrialdea, biak autobidearen ondoan. Galzarkoak 520.000 metro koadroko azalera izango du guztiz garatzean, eta Agurain industrialdeak 460.000 metro koadro.

 Demografia 
Agurainek ez zuen izan Euskal Herriko beste herri batzuk izan zuten populazio hazkunde bizkorra 1950eko hamarkadatik aurrera, baina beste toki batzuetan ez bezala, 1970eko hamarkadan hasi zen biztanle kopurua handitzen. XXI. mendeko lehen hamarkadak hazkundea bizkortu egin zen.

 Politika 


 2023-2027 legegintzaldia 

 Alkateak 

Hauek izan dira Aguraingo azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Maria Luisa Murguiondo Jimenez de Vicuña 1979 1983 Haguraingo Aukera Maria Luisa Murguiondo Jimenez de Vicuña 1983 1987 Aguraingo Aukera Iñaki Beraza Zufiaur 1987 1991 Eusko Alkartasuna Iñaki Beraza Zufiaur 1991 1995 Eusko Alkartasuna Iñaki Beraza Zufiaur 1995 1999 Eusko Alkartasuna Iñaki Beraza Zufiaur 1999 2003 Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea Iñaki Beraza Zufiaur 2003 2007 Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea Iñaki Beraza Zufiaur 2007 2011 Agurain Guztion Artean Maider Garcia de Vicuña Quintana 2011 2015 Bildu Iñaki Beraza Zufiaur 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea Ernesto Sainz Lanchares 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea Raul Lopez de Uralde Baltasar 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

 Kultura 

 Hizkuntza 
Louis Lucien Bonaparteren planoan (1863) euskal eremutik at bazegoen ere, uste da XIX. mendearen bukaera arte euskaraz mintzo zirela aguraindarrak, gaztelania gero eta gehiago nagusituz.

Lautadan antzina herritar gehienak euskaldun elebakarrak ziren. Mendeak aurrera egin ahala euskara indarra galtzen hasi zen gaztelaniaren eraginez, gizartean eta kultura alorrean erabat gailendu zen arte. Horren arrazoi nagusia goi gizarte-mailen erdararako joera izan zen, horrek euskararen ospe-galtzea ekarri zuen eta. Horren ondorioz euskara, euskaldunen artean ere, kulturarik gabeko eta pertsona baldarren hizkuntzatzat ikusten hasi zen. Euskararen baztertzea, batez ere, XVIII. mendearen erdialdetik aurrera izan zen, baina Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko euskal herritar intelektual batzuek baztertze hura moteltzea lortu zuten.

XIX. mendean, nekazariek karlistaldiak galdu izanak eta 1876an foruak bertan behera uzteak, hezkuntza politika gobernu espainiarraren eskuetan geratzea ekarri zuen, eta honek Lautadan euskararen erabateko heriotza ekarri zuen. Aguraingo bake epaitegiko aktek diotenez, 1841ean, oraindik ere, itzultzaile baten beharra zuten. Horrek esan nahi du bertako euskaldun elebakarren ehunekoa handia zela.

Gaur egun euskaraz egiten edo ulertzen dute lautadarren % 37k. Ehuneko hori 1870koaren berdintsua da, Ladislao Belaskok euskararen egoera Araban aztertu zuen garaikoa, garai hartan 1000 biztanle inguruk egiten baitzuten euskaraz. Mende bat geroago, 1970ean, Pedro Irizarrek egindako inkestaren arabera, lautadar jatorriko hiru biztanlek besterik ez zuen egiten euskaraz. Beraz,  oso nabarmena izan da euskararen berreskuratzea azken 25 urtean, herritarrek beren kultura izaera berreskuratzeko borondateari eta eginahalari esker.

 Jai eta ospakizunak 
 Inauteriak: Lautadako herri askotan ospatu izan ziren, neguaren amaiera ospatzeko, 1936ko gerra arte. Diktadura-garaiaren ondoren Zalduondon berreskuratu ziren, eta azkenaldian Ilarduia, Egino, Andoin eta Agurainen ere ospatzen dira. Gidoi zehatzik gabeko antzezpena da, pertsonai zehatz batzuekin eta itxura estereotipatuarekin egiten dena. Mozorroen bidez parte-hartzaileen benetako izaera ezkutatzen da.
 Donibane: Donibane jaia kristautasunaren aurretiko jaia da, udako solstizioa ospatzen duena, urari eta eguzkiari estu loturik. Lautadako herri askotan sua egiten da Donibane bezperako gauean, ekainaren 23an. Agurainen, berriz, herriko gazteek Done Joan enparantzan makala landatzen dute gau horretan, eta jarraian makalaren goialdera igotzen saiatzen dira.
 Aguraingo azoka: Aguraingo azoka urriaren lehenengo astean ospatzen da, Arrosarioaren Amabirjinaren omenezko jaietan hain zuzen ere. 1395ean du jatorria, eta gaur egun arte mantendu da. Antzina garrantzi handiko azoka zen, eta estatuko nekazaritza eta abeltzaintza munduan oso ezaguna izan zen, batez ere, zaldiei esker. Nekazaritza eremuen mekanizazioaren ondoren, abereen eta nekazaritzako tresnen erakustaldi bilakatu da. Horrez gain, abere eta gazta lehiaketak egiten dira, artisauen azoka, eta bertako produktuen salmenta. Egun horretan pilota partidu profesionalak ere izaten dira.
 Errepuierre: ohitura hau Lautadako herri askotan ospatzen da urte amaieran. Inauterien antzeko ohitura da, berez, erritu berdina da, baina data desberdinetan ospatzen da; bata gaur eguneko egutegia kontuan hartzen du eta besteak antzinako egutegia, baina biek garai baten amaiera ospatzen dute. Herriko gazteak kalez kale aritzen dira lastozko panpin bat beraiekin daramatela eta Errepuierre abestia kantatuz. «Errepuierre» euskal hitza da, «erre ipurdia erre» hitzen laburketa hain zuzen ere. Hau da, urteari ipurdia erretzen zaio egun horretan, eta inauterietan bezala lastozko panpina erre egiten da aurreko urteko zorigaitz guztiak amaiarazteko.
 Sallurti Eguna: Pazko astelehenean ospatzen da, 1597an lehen aldiz idatziz aipatua. Aurora Kantuaz hasten da Andre Maria elizan. Prozesio bat egiten da, auroroek auzoetan kantatzen dute, eta herriko musika bandak parte hartzen du. Txokolatea eta txorizo opila edo bollo delakoa banatzen da. Sallurtegiko Andre Mariaren irudia, egun, Andre Maria elizan dago. Azken urteotan, ohiturak aldatzen joan dira.

 Musika 
 1979an sortu zuten La Polla Records punk musikako taldea.
 1990eko hamarkadaren amaieran Kaos Etiliko eta Kaotiko taldeak sortu zituzten.

 Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 4 linea ditu udalerrian:

Bestalde, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak lotzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

 Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

 Ondasun nabarmenak 

 thumb | eskuinera | Sorginetxe, Arrizalan dagoen trikuharria.

 Eraikitako ondarea 
Ikus, Aguraingo ondasun nabarmenen zerrenda
 Erdi Aroko hirigune harresiduna, XIII. mendean eraikia.
 Alargunen Etxea, herriko eraikin zibil zaharrena.
 San Martin baseliza, XIII. mendekoa. Udaletxearen barnean dago Aguraingo eraikinik zaharrenetarikoa den hau.
 Santa Maria eliza, XV. mendearen bukaera aldera eraikia, aurretiko baseliza baten gainean.
 San Juan eliza, XV. mende amaierakoa, gotorleku kutsua duena.
 Azkarraga etxea, hiri-jauregia.
 Begoñatarren etxea, hiri-jauregia.
 San Pedroko Klaratarren Komentua, herrigune harresietan integratua.
 Olbeak, arkupe berezi batzuk, Aguraingo elementu arkitektoniko espezifikoak.

 Arkeologia ondarea 

 Sorginetxe, K.a. 2.500. urtearen inguruko trikuharria, Arrizalan kokatua. Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien taldearen barruan sailkatua.

 Aguraingo Hirigune Historikoaren Esparru Arkeologikoa (Erdi Aroko hirigune harresiduna, XIII. mendean eraikia.).
 Beste hainbat eremu, Balizko Arkeologia Gunea kalifikazioa dute.

 Arkeologia ondarea 

 Andra Mariaren Erretaula Nagusia
 San Joan Erretaula Nagusia

 Ondare ukiezina 

 Lezeako zortzikoa

 Aguraindar ospetsuak 

 thumb | eskuinera | Evaristo Páramos, aguraindar ospetsuenetako bat.

 Lope Larrea (1546-1623), eskultorea.
 Juan Santiago Aranburu (1860-1937), pianista.
 Dionisio Preciado (1919-), elizgizon eta musikagilea.
 Joseba Azkarraga (1950-), politikaria.
 Carlos Marcote (1950-), margolaria.
 Pablo Barrio (1958-), euskal idazlea.
 Adolfo Madinabeitia (1959-), eskalatzailea.
 Mati Iturralde (1959-), medikua. 
 Evaristo (1960-), abeslaria. Guillareyn (Pontevedra) jaioa, txiki-txikitatik Agurainen bizi izan da.

 Argazki galeria 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Araba
 Arabako udalerrien zerrenda
 Arabako Lautadako kuadrilla
 Entzia-Iturrietako Partzuergoa
 Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala

 Kanpo estekak 

 Aguraingo Udalaren webgunea
  Agurain Auñamendi Entziklopedian
 Agurain, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
  Aguraingo foruari buruzko artikulua
  Herriari buruzko informazio alternatiboa

Kategoria:Agurain
Kategoria:Arabako herriak
Kategoria:Donemiliagako goldean aipatuak