Itzaltzu

Itzaltzu Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 89,1 kilometrora. Altuera 791 eta 1381 metro artekoa da, eta 7,30 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Herri honi ibaxaren iparralderago dagoen herria da, eta biztanle gutxien dituen udalerria. Anduña ibaiaren bi ertzetan dago, Itzaltzuko zubiak elkartuta. Bere tamaina ez da handia, ez azalerari ez herriguneari dagokionez, mendien artean sartuta baitago. Bere arkitektura zaraitzuar tradizionala da, altuera handikoa izan eta nabarmenagoak dira teilatuak, lau isurialde baitituzte. Ibaxa oso estua denez, etxeak elkarren ondoan daude eta altuera ezberdinak dituzte. Hormak zuriak dira, harri grisaxkaz apainduta daude eta zurezko elementuak dituzte, hala nola leihatilak edo habeak.

Zaraitzu ibaxan kokatuta da, Aldegaña kiñoian, baina 1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleak itzaltzuarrak dira.

 Izena 
Itzaltzu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Izalzu

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Yçiçuloa in terra de Saresazo (1037)
 Yciculoa (1120)
 Içeyzoloa (1174)
 Içeyçuloa (1270)
 Içalçu (1283)
 Izalzu (1534)
 Y Çalçu (1587)
 Itzalçu (1600)
 Izalzu (1800)
 Itzaltzu (1872)
 Itzaltzu (1961)

 Etimologia 
Itzaltzu euskal jatorriko toponimoa da. Itzizulo antzinako toponimo horrek euskaraz "izei sakonunea" esan nahi du (izei + zuloa). Geroago, Itzizuloko monasterioaren inguruan hazi zen herria, eta Itzaltzu izena hartu zuen. Batzuek Itzaltzu izena Itzizulo antzinetik etor daitekeela diote, baina filologoek bi toponimo desberdin direla uste dute. Mikel Belaskoren arabera, adibidez, Itzaltzu-k "itzalen lekua" edo "leku itzaltsua" esan nahi du (itzal + -tzu -atzizki ugaria-).

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Itzaltzuko armarria Zaraitzuko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

 Bandera 
Itzaltzuko bandera Zaraitzuko bandera da. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera honek Zaraitzuko armarri eskuinerantz biratzea dauka San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hau bera da Zaraitzu osatzen duten herri guztientzat, Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri honek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.

 Geografia 
Itzaltzu Zaraitzu ibaxan barruan dago. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Aezkoa eta Erronkaribar ibarren artean. Ibarra zeharkatzen du Zaraitzu ibaiak, Irati ibaiaren adarrak.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Zaraitzu ibaxa gehienak flysch eozenoarren gainean modelatuta daude, ekialde-mendebalde norabidean oso aldenduta, eta forma leunak nagusitzen dira, kareharri eta kalkarenita tartekatuen barrei dagozkien erliebe indartsuagoek soilik eteten dituztenak. Sare hidrografikoak mozten dituenean, foku garrantzitsuak sortzen dira. Ibaxaren iparraldean (Jaurrieta udalerria), Tertziarioaren amaieran modelatutako higadura-azalera handia nabarmentzen da, Abodi mendilerroaren oin gisa.

 Klima eta landaredia 
Itzaltzuko klima mendialdeko klima atlantiarra da udalerri gehienean. Ibaxaren hegoaldean ezaugarri mediterraneoko klima nagusitzen da. Urteko batez besteko prezipitazioak ugariak dira, 1400 eta 1600 mm bitartekoak, eta batez besteko tenperatura 8 eta 10 gradukoa. Urteroko egun euritsuak 130 egun izaten dira. Elurteak ere ugariak izaten dira neguan, eta egutera eta laiotzaren arteko alde termikoa nabaria da.

Itzaltzuk baso zabalak ditu, bertan pago, haritz eta basa pinuak daude. Horrez gain, birlandaturiko haritz amerikarrak eta pinu alertziar japoniarrak 46,6 hektarea inguru hartzen dituzte.

 Estazio meteorologikoak 
Zaraitzun dagoen Ezpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Herria Bratzko Aznarrek Leireko abadiari 1034an emandako Itzizuloko Done Salbatzailea eta Mikel monasterioaren inguruan eratu zen. 1507ra arte ez zen agertu Zaraitzuko Ibaxako Unibertsitateko batzarrean epaimahaiak zituztenen artean. XI. eta XIII. mendeetan, lekua dokumentatuta dago, Itzuzuloa izenpean.

Itzaltzu herria monasterio honen inguruan sortu zen, non familia batzuk ezarri ziren. Gaur egungo Itzaltzu udalerria monasterio haren jabetzetakoa da. Mendeetan zehar, Itzaltzuko biztanleak Leireko monjeen petxeroak izan ziren, eta monasterio horren mende zegoen Itzaltzukoa; hau da, Itzaltzuko bizilagunek zergak ordaindu behar zizkieten lurren jabe ziren monjeei. XVI. mendean, Done Salbatzailea eta Mikel monasterioko fraideak desagertuta, Itzaltzu herri bihurtu zen eta Zaraitzuko Ibaxako Unibertsitatean sartu zen; hala ere, Leireko monasterioak oraindik bere boterepean mantendu zuen Itzaltzuko jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIX. mendean Mendizabalean desamortizatu zen arte.

Erdi Aroan zehar, eta XIX. mendeko erreforma administratiboa egin arte, Itzaltzu ibaxako alkateak eta herriko alkateak gobernatzen zuten eta kargu horiek herriko eta ibarreko biztanleek izendatzen zituzten. 1846an herria Zaraitzu Unibertsitatetik banandu, eta udalerri independente bihurtu zen. Garai hartan, Itzaltzuk eskola bakarra zeukan, urtero 34 erregu gariz hornitua. Bi bide zeuden, bata Zuberoara Larraineko mendatetik, eta bestea Erronkaribarrera. Irina ekoizten zuen errota eta oihalgintzan aritzen ziren lantegi txiki batzuk zeuden.

1920ko hamarkadan hiru ziren martxan zeuden errotak, horrez gain, herrian zerratokia eta karabineroen postua zeuden.

 Demografia 
 biztanle zituen Itzaltzuk.18421857186018771887189719001910192019301940195019601970198119912001201120212401971721892072042302242272352202071881215449455138

 Ekonomia 
Nafarroan dagoen biztanle gutxien dituen udalerrietako bat izanik eta biztanleria oso zahartua izanik, Itzaltzuko jarduera ekonomikoa nahiko urria da. 2001eko estatistiketan 21 pertsona ageri ziren biztanleria aktiboaren parte gisa, hau da, biztanleria osoaren % 44. Horietatik % 23,8 lehen sektorekoak ziren, % 33,33 industria eta eraikuntzakoak eta % 42,8 zerbitzuen sektorekoak.

Tradizioz, abeltzaintza eta nekazaritza izan dira udalerriko aberastasun-iturri nagusiak. Abeltzaintzan ardi-azienda nabarmendu da batez ere; nekazaritzan, berriz, patata eta bazka-landareak eta, neurri txikiagoan, zerealak.

Bigarren eta hirugarren sektoreetan lan egiten duen jendeak udalerritik kanpo egiten du lan, neurri handi batean. Azken urteotan, landa-turismoa garrantzi handia hartzen ari da tokiko ekonomian. 2002an, herriak 30 ostatu-plaza zituen. Nabarmentzekoa da Itzaltzun 16 plazako landetxe bat dagoela, Besaro, jatetxea ere baduena. Bi landetxe ere badaude herrigune berean.

 Politika 
Itzaltzuko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean, Otsagabiko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak osatzen du. Egungo alkatea Xabier San Jose Dominguez da, kudeaketa-batzordeak izendatua.

 Hauteskundeak 
 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Anduña - - - - - - - - - 2 -Otsaburu-Zaraitzuarrak - - - - - - - 1 1 1 -Euskadiko Alderdi Sozialista 2 - - - - - - - - - -
 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu1557,69 1 Geroa Bai519,23 1 Nafarroako Alderdi Sozialista311,54 1 Navarra Suma27,69 - Izquierda-Ezkerra13,85 0+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu1445,16 ? Geroa Bai619,35? Nafar Herriaren Batasuna516,13? Nafarroako Alderdi Sozialista26,45 ? Izquierda-Ezkerra13,23? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia13,23 ? Ahal Dugu13,23? Herritarrak - Herritarron Alderdia13,23 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.

 Egungo banaketa 
Itzaltzuko Udala alkateak osatzen du, demokratikoki hautatua. Alkatea Xabier San Jose Dominguez da, kudeaketa-batzordeak izendatua.

 Alkateak 
1979tik, Itzaltzuk 4 alkate izan ditu:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Vicente Gambra Hualde 1979 1983 Euskadiko Alderdi Sozialista Vicente Gambra Hualde 1983 2003 kudeaketa-batzordeaEnrique Pascual Juanto20032011Otsaburu-ZaraitzuarrakLorenzo Goienetxe Sola20112015AnduñaXabier San Jose Dominguez2015jarduneankudeaketa-batzordea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.

Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Zaraitzuera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, 2 zaraitzuerazko euskaldun behintzat baziren Otsagabian eta Jaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.

 Janzkera 
Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.

 Apretagileak 
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.

Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.

Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.

 Tradizioak 
Ogi bedeinkatuaren tradizioa, Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia, Ezpartza, Jaurrieta, Ezkaroze, Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte, Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".

Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan. Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiak maindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gainean argizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia. Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.

 Elezaharrak 
Itzaltzuko Gartxot bardoaren istorioa inork ez daki benetako gertaera batean oinarrituta dagoen, eta Gartxot eta Mikelot ditu protagonista, Itzaltzuko aita-semeak bi bizilagun, kanturako gaitasun handiengatik nabarmentzen zirenak. Gartxotek Abodin egiten zuen artzain lana, eta Orreagako monjeek kontratatu zuten erromesentzako gida gisa; Mikelot, bere semea, kantari handi bihurtu nahi zuten, bere berezko dohainak baliatuz. Gatazka sortzen da biek euskaraz kantatu zituztenean bertso batzuk, Orreagako guduari buruzkoak, monjeei gustatu behar ez zitzaizkienak. Hauek Gartxot monasteriotik botatzea erabaki zuten, bere semea indarrez atxikiz, ez baitzuten bere ahots handia alferrik galdu nahi.

Denbora igaro ondoren, Mikelot askatzera joatea erabaki zuen aitak, eta berarekin itzuli zen Itzaltzura. Handik egun gutxira, ordea, herrira itzuli ziren, eta Gartxoten eta eliz agintarien arteko tira-bira bat gertatu zen, Mikelot bere borondatearen kontra eraman nahi baitzuten. Eraman zutenean, Gartxotek buztinezko bola bat hartu zuen lurretik eta bere semearen ahoan sartu zuen, bere ahotsa monjeek gehiago goza ez zezaten, eta gaztea itota hil zen.

Itzaltzuko bardoa heriotzara kondenatua izan zen, eta kondena hori, azkenean, hamar urteko erabateko isolamendura murriztu zen, berak aukeratutako lekuan eraikiko zitzaion ziega batean. Eguraldia gogorra izan arren, Gartxotek Abodi aukeratu zuen. Diotenez, 1110eko negu hura historiako gogorrenetakoa izan zen. Apirilean, neguko hilabeterik gogorrenak igarota, agintariak igo zirenean presoa nola zegoen ikustera, hilzorian aurkitu zuten. Handik gutxira hil zen. Batzuek diotenez, Gartxotek okupatutako ziegaren hondarrak ikus daitezke oraindik.

 Jaiak 

 Done Kristobalgo xeiek, ekainaren azken asteburuan
 Muskildarako erromeria, uztailaren bigarren asteburuan
 Gartxot eguna, urtarrilaren hirugarrren igandean

 Ondasun nabarmenak 

 Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Itzaltzuko zubia, Anduña ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
 Itzizuloko monasterioa, IX. mendeko kristiau monasterioa.

 Itzaltzuar ospetsuak 
 Gartxot (XI. mendea-1110), bardo eta kondairazko pertsonai.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Pirinioak
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 

Kategoria:Itzaltzu