Girgillao

Girgillao Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Lizarrako merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 34,9 kilometrora. Altuera 349 eta 1019 metro artekoa da, eta 24,60 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Udalerri honek Mañeruibarreko iparraldeko zatia du. 1857an, Girgillaok Etxarren eta Argiñaritz eta Gorritza udalerriak anexionatu zituen. Garesetik eta Iruñerritik gertu egoteak gainbehera demografiko handia ekarri du XX. mendearen hasieratik, eta udalerriko ia langile guztiek Iruñerrian edo Garesen dute lanpostua. Nahiz eta Arga ibaiaren ertzetan egon, Iruñea eta Garesen arteko kokapen estrategikoan eta Beraskoaingo pasabideari begira, errepide-sarearen kokapenak, isolatuta ez egon arren, ez du kokapen nabarmenik.

Bertako biztanleak girgillaotarrak dira.

 Izena 
Girgillao toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Guirguillano

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Guerguillano (1218)
 Guirguillano (1232)
 Guyguyllano (1257)
 Guirguilano (1280)
 Guirguillano (1350)
 Guirguillano (1366)
 Guirguillano (1534)
 Guirguillan (1802)
 Guirguillano (1945)
 Girgillao (1953)
 Girgillao (2000)

 Etimologia 
Udalerriak izen bereko kontzejuaren izena hartzen du. Mikel Belaskoren ustez, bere esanahia "Girgil izeneko pertsona baten jabetzakoa" izango da ziurrenik, girgil eta -ano terminoetatik datorrena. Lehenengo elementua identifikatu gabeko pertsonaren izena da, eta atzizkia jabetza adierazten duen atzizkia. Luis Mari Mujikak gogorarazi du Gerhard Rohlfsek Girgilius antroponimoa dakarrela dokumentatuta, eta Julio Caro Barojaren proposamenarekin bat datorrela. Koldo Mitxelenak, berriz, Virgilius proposatu zuen jatorrizko pertsonatzat.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Girgillaoko armarriak honako blasoi hau du:

 Bandera 
Girgillaoko banderak Girgillaoko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

 Geografia 
Girgillao Mañeruibarreko udalerri bat da, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

 Mugakideak 

 Inguru naturala eta kokapena 
Girgillao Nafarroa erdialdean dago, Lizarrako merindadearen ipar-ekialdean, Iruñeko merindadearen mugan, eta Nafarroako hiriburutik 32 kilometrora.

Lehen, aldiz, egun hustuta dauden herri gehiago zituen udalerrian: Gorritza, Orendain, Sorakoitz eta Zabala.

 Klima eta landaredia 
Girgillaok klima mediterraniarra dauka orokorrean (udalerriko gunerik altuenetan azpimediterraniarra da prezipitazioak ugariagoak eta tenperatura hotzagoa delako). Urteko batez besteko tenperatura 12 gradu ingurukoa da eta prezipitazioak 600 eta 1.000mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 90 izaten dira (mendialdean 120 edo gehiago izan daitezke).

Udalerriko jatorrizko landarediaren gehiena galdu den arren, oraindik ere arte eta haritz bakanen batzuk geratzen dira herrigunearen inguruko mendietan.

 Estazio meteorologikoa 
Girgillaon ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Banaketa 
Girgillao udalerriak 2 kontzeju ditu:
 Etxarren (udalburua)
 Girgillao

Gainera, leku bat dago Girgillaon:
 Argiñaritz

Azkenik, udalerrian 4 herri hustu daude:
 Gorritza
 Orendain
 Sorakoitz
 Zabala

 Historia 
Gaur egun udalerria osatzen duten herriek 1857ko errolda baino zenbait urte lehenago egin zuten bat; aurreko erroldan (1842koan) hiru udalerri desberdinetan banatuta zeuden: Argiñaritz eta Gorritza zeritzona, Girgillao bera eta Etxarren. Harrezkero bakarrean bilduta daude.

 Demografia 
 biztanle zituen Girgillaok.18421857186018771887189719001910192019301940195019601970198119912001201120217417998207436936296335875395234594302991398176879080

 Politika 
Girgillaoko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Artazuko, Ziraukiko eta Mañeruko udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Francisco Javier Lopez de San Roman Laño da, Aparrako hautagai gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 

 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Aparra - - - - - - 1 1 3 -2Orendain - - - - - - - - - - 1Girgillaoko Talde Independentea - - - - 1 0 - - - 3 -Independenteak - - 1 1 - 1 - - - - -Aldapa - 3 - - - - - - - - -Arrondoa13 - - - - - - - - -Arandia4 - - - - - - - - - -Ezkerren Nafar Batasuna0 - - - - - - - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma1938,78 - Nafarroako Alderdi Sozialista918,37 9 Euskal Herria Bildu816,33 1 Geroa Bai612,24 2 Ahal Dugu24,08 3 Izquierda-Ezkerra12,04  4 Libertate Nafarra12,04 1 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa12,04 0 Vox12,04 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Nafar Herriaren Batasuna1431,82? Euskal Herria Bildu715,91 ? Izquierda-Ezkerra511,36? Ahal Dugu511,36? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia49,09? Geroa Bai49,09? Nafarroako Alderdi Popularra24,55? Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa12,27 ? Equo12,27?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

Gaur egungo udaletxea 1983an eraiki zen, antzinako eraikin bat eraitsi ostean. Margoturiko fatxada dauka, eta inguruko eraikuntzen antzerako estiloa.

 HELBIDEA: Iturri kalea, 13

 Egungo banaketa 
Girgillaoko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Francisco Javier López de San Román Laño da, Aparra zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:

 Ruben Senosiain Urbistondo (Aparra)
 Alberto Perez de Ciriza Perez de la Borda (Orendain)

 Alkateak 

Hauek izan dira Girgillaoko azken alkateak:AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdiaJuan López de San Román Laño19791983ArandiaJesús Erice Salvador19831987Arrondoa?19871991Independenteak?19911995Independenteak Jose Javier Yoldi López de San Román 1995 1999 Girgillaoko Talde Independentea?19992003Independenteak ? 2003 2007 AparraAlfonso Víctor Pérez de Ziritza Ortega20072011AparraAlfonso Víctor Pérez de Ziritza Ortega20112015AparraFrancisco Javier López de San Román Laño20152019Girgillaoko Talde IndependenteaFrancisco Javier López de San Román Laño2019jarduneanAparra

 Kultura 
 Euskara 

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Girgillao sailkatu zituen hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Girgillao ez-euskal-eremuan sailkatu zen.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, jatorrizkoko mintzaira zaharra desagertutzat jo daiteke.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Girgillao eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %9,57k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 8,70k.

 Jaiak 
 Etxarrengo Mañeruibarreko eguna, maiatzaren azken asteburuan

 Ondasun nabarmenak 

 Argiñarizko San Martin eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza.
 Etxarrengo San Roman  eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
 Etxarrengo jauregia, Erdi Aroko jauregia.
 Girgillaoko San Pedro eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Izarbeibar-Novenera
 Lizarrako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Girgillaoko Udalako webgune ofiziala