Barkoxe

Barkoxe ([barkoʃe] edo [baʀkoʃe] Zubereraz; Barkos [barkos̺] Nafarreraz) Zuberoako udalerri nagusietakoa da, Basabürüan kokatua.

 Izena 
Herriaren izena, Frantsesez eta okzitanieraz, Barcus da,Paul Raymond: Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque. eta forma hauek izan ditu historian:
Barcuys (1384, Nabarrengoseko notarioekNabarrengoseko notarioek - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques),
Barcuix (1462, Oloroeko notarioekOloroeko notarioak. Archives Départementales des Pyrénées-Atlantiques.),
Sent-Saubador de Barcuix (1470 inguruan, Ohixen kontratuakXV. mendeko Zuberoako notarioa zen Ohixen kontratuak. Archives Départementales des Pyrénées-Atlantiques.),
Barcoys (1520, Zuberoako ohitura"Coutume de Soule de 1520", 1760an Pauen argitaratua.),
Barcux (1580, Lüküzeko paperakLüküzeko paperak. Archives Départementales des Pyrénées-Atlantiques.) eta
Barcinx (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins izeneko eskutitza).
Uhart auzoaren toponimoa 1520ean Zuberoako ohituran agertzen den baserriaren izena da.

 Geografia 
 Ingurune naturala 
Haranbeltzeko basoaren zati bat udalerriko lurretan dago.

 Hidrografia 
Barkoxe zeharkatzen dute Joos ibaiak eta haren ibaiadarrek. Hona hemen ibaiadarrak:
 Bouhateko erreka
 Etxantxu
 Handia
 Ibarra erreka (7 km.) eta haren ibaiadarrak:
 Ibarra erreka (4,4 km.) eta haren ibaiadarrak:
 Askontxilo erreka
 Athaketa
 Letxegita eta bere ibaiadarra:
 Ilharra
 Oihanart
 Sulu
 Sustaris

Badira Auzeten ibaiadar batzuk ere, udalerria zeharkatzen dutenak:
 Askania
 Ibarle erreka eta haren ibaiadarra:
 Anbelseko erreka

Bestetik, Bitole errekak ere udalerria zeharkatzen du.

 Udalerri mugakideak 
 Sohüta eta Ospitalepea, iparraldean.
 Jeruntze, Ustasu, Josibaia eta Sangoine (denak Bearnon), ipar-ekialdean.
 Eskiula ekialdean.
 Zalgize-Doneztebe eta Arrokiaga, mendebaldean.
 Aramitze (Bearno), hego-ekialdean.
 Atharratze-Sorholüze eta Iruri, hego-mendebaldean.
 Landa (Bearno) eta Montori, hegoaldean.

 Etxeak eta auzoak 
 Ahargo Pea
 Agaras
 Barkoxe
 Barnea
 Gaztelondo
 Kaperra
 Larraja
 Maisonave
 Uharte auzoa

 Historia 
ezkerrera|thumb|333x333px|Barkoxeko udaletxeanː "Pierre Topet Etchaoun / 1786-1862 / Barkochtar khantore Hountzaliari / Eskualzaleen Biltzarrak / 1946"
Bere mugape zabalean (46,93 km²) protohistoria motako hainbat barruti gotortu erroldatu dira, batzuk ondoko udalerrira ere hedaturik: Madalena edo Argañe mendia (Atharratze-Sorholüze eta Iruri), Haitzhandialtea, Lexegieta (Iruri), Ollohoki eta Zerra mendia.Dominique Ebrard (Koor.).- 50 ans d'archéologie en Soule: Hommage à Pierre Boucher (1909-1997).-Arg. Association Ikerzaleak, Maule, s.d.

Barkoxeko altxorra edo "altxortxoa", XIX. mendean, Larraja auzoko Espelia baserrian aurkitutako txanponen multzoa da. Ebro arroko erromatartze hasierako txanponen multzo garrantzitsuenetakoa da. Altxorrak 1.700 eta 1.800 pieza bitarte zituen.

XIX. mendean, Larraja auzoko Espelia baserrian, burdin aro amaiera edo erromatartze hasierako 1724 txanpon aurkitu zituzten, Barkoxeko altxorra, hain zuen. Ebro arroko txanponen multzo handiena da, eta gertuko protohistoriako gazteluzaharrekin.

Barkoxen Zuberoako bizkonderriaren menekoa zen abadetxe laikoa zegoen. Han, errege-epaitegia edo bailego zegoen, eta haren epaiak Lextarreko gortera apelatu zitezkeen. 1790. urtean Maule-Lextarreko barrutiaren menekoa zen kantonamendu bateko buru izan zen Barkoxe. Kantonamendu horretan, Barkoxez gain Arrokiaga eta Ospitalepea herriak zeuden. 1879. urtean, Ezpele etxaldeko lurretan altxor bat aurkitu zen, 1.700 edo 1.800 zeltiberiar txanponez osatua, K.a. 400-100. urteen ingurukoa.

Barkoxen bazen Arbailetako mezulari-zerbitzua edo messagerie, Basabürüa eta Pettarra arteko Zuberoako eskualdea (Zalgize-Doneztebe, Altzürükü eta Barkoxe berak osatuta).

 Ekonomia 
Barkoxeko ekonomia laborantzan dago oinarrituta (polilaborantza eta artzaintza).

 Demografia 
Barkoxek biztanleen galera etengabea eta garrantzitsua izan zuen XIX. mendearen erdialdetik aurrera. 1841ean 2.372 biztanlera izatera iritsi zen, baina ordutik populazioa galduz joan zen eta 1960ko hamarkadan 1.000 biztanleen mailatik behera geratu zen. XXI. mendearen hasieran 700 biztanle inguru zituen.

 Politika 

 Alkateak 
 Agintaldia  Auzapezak  Alderdia1935-1954Ambroise Bethular1954-1989Jean Baptiste Jauregiberri1989-1995François Uturri1995-2001Jean Barneix2001-2014Jean-Marc Baranthol

 Azpiegiturak 
Udalerriak haur-eskola bat du Barkoxe auzoan.

 Kultura 
2009an Barkoxek maskarada«Abian dira Xiberoko maskaradak», Euskal Kulturaren Ataria, 2009-02-01. antolatu zuen. Eta baita 2021eko udan ere. 

Historikoki Barkoxen pastoral garrantzitsuak egin dira, azkena Ürrats kolektiboak, 2025ean.

 Euskara 
Barkoxen Basabürüako euskara mintzatzen da, zuberera.

 Ondasun nabarmenak 

 Lamiñen ziloa: leizea.
 Jasokundearen elizak Erdi Aroan du jatorria, nahiz eta XIX. mendean berreraikia eta XX. mendean berriztatua izan zen.Mérimée datu-basea
 Barkoxtar ospetsuak 
 Pierre Topet, Etxahun (1786-1862), idazlea.
 Alexis Etxekopar, Attuli (1924-2005), kantugilea.
 Léon Urthuburu, Frantziako kontsulorde Guayaquilen. Honek 1860ean Galapagoetako Floreana uhartearen jabetza utzi zion jaioterriari. Hala eta guztiz ere, herriak ez zuen inoiz uharteaz jabetuPhilippe Veyrin, Les Basques, 76. orr. - Arthaud, 1975. 
 Jean Michel Larrasket (1950-2018), ingeniari eta irakaslea, Parisen jaioa.
 Pantxika Urruti (1955-), abeslaria.
 Maddi Oihenart (1956-), abeslaria.
 Patrick Keheille (1964-), idazlea, Oloroe-Donamarian jaioa.
 Polo Garat (1967-), argazkilaria.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak