Urriaren 24

Urriaren 24a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita hamazazpigarren eguna da, 298.a bisurteetan. 68 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 

 Mundua 
 79 – Vesubio sumendia piztu zen eta errautsez estali zuen Ponpeia hiri erromatarra.
 1794 – Ejerzito frantsesak Irurtzun hartzen saiatu zen.
 1945 – Nazio Batuen Gutuna berretsi zuten Ameriketako Estatu Batuek, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaak, Erresuma Batuak, Frantziak eta Txinako Herri Errepublikak. Nazio Batuen Erakundea sortu zen horrela.
 1964 – Zambiak independentzia hartu zuen Britainiar Inperiotik.
 1970 – Salvador Allende sozialista Txileko presidente izendatu zuten.
 1975 – Islandiako emakumeek greba egin zuten mugimendu feministak deituta. Haien lanaren ezinbestekotasuna aldarrikatu eta soldata arrakala eta baldintza kaskarrak salatu zituzten.

 Arte eta kultura 

 Euskal Herria 
 1993 – Altsasun Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.

 Mundua 
 1961 – El Cid filma estreinatu zen, Anthony Mannek zuzendu, eta Charlton Heston eta Sofia Loren aktoreek antzeztu zutelarik.
 1986 – When the Wind Blows ("Haizeak Jotzen Duenean") filma estreinatu zen, Jimmy Murakamik zuzendu eta John Mills eta Peggy Ashcroft aktoreek bikoiztu zutelarik.
 2008 – Changeling ("Elkartrukea") filma estreinatu zen, Clint Eastwoodek zuzendu eta Angelina Jolie, John Malkovich, Amy Ryan, Geoff Pierson, Jeffrey Donovan, Jason Butler Harner, Colm Feore, Michael Kelly eta Gattlin Griffith aktoreek antzeztu zuten.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 1920 – Osasuna talde iruindarraren ustezko jaiotze data.

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1750 – Ignacio Maria Alaba, arabar militarra (h. 1817).
 1767 – Jacques Laffitte, lapurtar bankaria eta politikaria (h. 1844).
 1851 – Jean Irazabal, baxenafar militarra (h. 1929).
 1858 – Luis Otxaran, bizkaitar argazkilari eta eleberrigilea (h. 1928).
 1886 – Emma Chacón i Lausaca, kataluniar-bizkaitar piano-jotzailea eta musikagilea, Bartzelonan (h. 1972).
 1888 – Gabino Lizartza, euskal palankari eta atleta (h. 1938).
 1889 – Rafael Aizpun, nafar legelari eta politikaria (h. 1981).
 1914 – Juan Antonio Frade, K-Toño, bizkaitar margolari, karikaturagile eta kazetaria (h. 1992).
 1918 – Rafael Iriondo, Bilboko Athletic Klubeko eta Real Sociedadeko entrenatzaile eta jokalaria (h. 2016).
 1921 – Anselmo Aranberri, gipuzkoar futbolaria (h. 2000).
 1930 – Maria del Carmen Goñi, nafar aktore eta telebista aurkezlea.
 1948 – Iñaki Egaña, bizkaitar musikaria.
 1954 – Alan Roy King, euskal herrian bizi den britainiar itzultzailea, hizkuntzalaria, euskalaria eta euskaltzain urgazlea, Lancashiren (h. 2019).
 1960 – Julio Alberto Roca, arabar kirol-argazkilaria eta kirol egokituaren sustatzailea.
 1968 – Melquiades Verduras, bizkaitar arraunlari ohia.
 1970 – Raúl Ojeda, arabar futbolari ohia.
 1972 – Amaia Otamendi, UPNko nafar politikaria.
 1973 – Petti, nafar abeslari eta musikaria.
 1974 – Imanol Agirre, bizkaitar pilotari ohia.
 1975 –
 Jorge Pérez Sáenz, bizkaitar futbolari ohia.
 Izarra Urdalleta Iraola, gipuzkoar politikaria.
 1978 –
 Oihane Enbeita, bizkaitar bertsolaria.
 Lur Korta, gipuzkoar ipuin kontalaria, aktorea eta antzerki irakaslea.
 1979 –
 Alberto Alejandro, gipuzkoar futbolari ohia.
 Silvia Intxaurrondo, bizkaitar kazetari eta telebista-aurkezlea.
 1982 –
  Xabier Paya, bizkaitar bertsolaria.
 Mikel Unanue, gipuzkoar curling-jokalaria.
 1988 – Mikel Arrizabalaga, gipuzkoar futbolaria.
 1989 –
 Ivan Martin Cea, gipuzkoar musikaria.
 Jon Ander Serantes, bizkaitar futbolaria.
 1991 – Alvaro Peña, bizkaitar futbolaria.
 1995 – Xabier Tolosa, gipuzkoar pilotaria.
 1998 – Yune Nogueiras, gipuzkoar aktorea.
 2003 – Ane Mintegi, gipuzkoar tenis jokalaria.

 Mundua 
 51 – Domiziano, erromatar enperadorea (h. 96).
 1503 – Elisabet Portugalgoa, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperatriz ezkontidea eta Espainiako erregina ezkontidea (h. 1539).
 1607 – Jan Lievens, barrokoko herbeherear margolaria (h. 1674).
 1632 – Anton van Leeuwenhoek, herbeherear merkatari eta zientzialaria (h. 1723).
 1646 – Fernando de Moncada, Nafarroako erregeordea (h. 1712).
 1712 – Juana Isabel Holstein-Gottorpekoa, Holstein-Gottorpeko printzesa (h. 1760)
 1734 – Anna Göldin, sorginkeria egotzita Suitzan exekutatu zuten azken emakumea (h. 1782).
 1739 – Ana Amalia Brunswick-Wolfenbüttelekoa, Saxonia-Weimar-Eisenachko dukesa ezkontidea, mezenas eta musikagile alemaniarra (h. 1807).
 1764 – Dorothea Veit, Dorothea Veit (h. 1839)
 1796 – David Roberts, eskoziar margolaria (h. 1864).
 1798 – Massimo d'Azeglio, italiar politikari, eleberrigile eta margolaria (h. 1866).
 1804 – Wilhelm Eduard Weber, alemaniar fisikaria (h. 1891).
 1814 – Rafael Carrera, Guatemalako lehen presidentea (h. 1865).
 1820 – Eugène Fromentin, frantziar margolari eta idazlea (h. 1876).
 1824 – Amanda M. Edmond, estatubatuar idazlea (h. 1862).
 1830 – Marianne North, ingeles naturalista eta margolaria (h. 1890).
 1836 – Ramalho Ortigão, portugaldar idazlea (h. 1915).
 1838 – Emil Frey, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1922).
 1843 – Henryk Siemiradzki, poloniar margolaria (h. 1902).
 1855 – James S. Sherman, Ameriketako Estatu Batuetako 27. presidenteordea (h. 1912).
 1861 – Aleksei Kaledin, errusiar militarra, Don ibaiaren arroko eskualdeko kosakoa (h. 1918).
 1868 – Alexandra David-Néel, frantziar-belgikar orientalista, opera abeslaria, kazetaria, esploratzailea, anarkista, espiritualista, budista eta idazlea (h. 1969).
 1874 – Josep Irla, Kataluniako Generalitateko 124. presidentea (h. 1958).
 1882 – Emmerich Kálmán, hungariar opereta musikagilea (h. 1953).
 1885 – Rachel Katznelson, Errusian jaiotako israeldar emakume idazlea, hezitzailea eta ekintzailea (h. 1975).
 1886 –
 Delmira Agustini, uruguaiar poeta (h. 1914).
 Sergo Ordzonikidze, errusiar politikaria, Alderdi boltxebikeko kidea (h. 1937).
 1887 –
 Octave Lapize, frantziar txirrindularia (h. 1917).
 Viktoria Eugenia Battenbergekoa, Espainiako erregina ezkontidea (h. 1969).
 1891 – Rafael Leónidas Trujillo, Dominikar Errepublikako dikatadorea (h. 1960).
 1893 – Merian C. Cooper, estatubatuar hegazkinlari, zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea (h. 1973).
 1896 – Sofia Janovskaia, errusiar matematikaria  (h. 1966).
 1898 –
 Peng Dehuai, txinatar militar eta politikaria (h. 1974).
 Rafael García-Valiño, espainiar militarra, Gerra Zibilean matxinoen alde egin zuena (h. 1972).
 1903 – Charlotte Perriand, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (h. 1999).
 1907 – Bruno Munari, italiar diseinatzailea eta artista (h. 1998).
 1908 – John Tuzo Wilson, kanadar geologo eta geofisikaria (h. 1993).
 1910 – Paul Gouyon, frantziar kardinala, Baionako apezpikua izandakoa (h. 2000).
 1913 – Tito Gobbi, italiar baritonoa (h. 1984).
 1914 – Lakshmi Sahgal, indiar politikari eta ekintzailea (h. 2012).
 1915 – Bob Kane, estatubatuar komikigile eta margolaria (h. 1998).
 1919 – Carme Bravo Roy, kataluniar piano-jotzailea eta pedagogoa (h. 2007).
 1921 – Georgina Wilczekekoa, Liechtensteingo printzesa ezkontidea (h. 1989).
 1922 –
 Mao Anying, Mao Zedong txinatar liderraren seme zaharrena (h. 1950).
 Maria Polivanova, sobietar frankotiratzailea, Sobietar Batasuneko Heroia (h. 1942).
 1923 – Denise Levertov, estatubatuar olerkari eta idazlea (h. 1997).
 1925 –
 Helena Anhava, finlandiar poeta, idazle eta itzultzailea (h. 2018).
 Luciano Berio, italiar musikagilea (h. 2003).
 Ieng Sary, kanbodiar politikaria, Khmer Gorriak taldearen sortzaileetakoa (h. 2013).
 Toshio Iwatani, japoniar futbolaria (h. 1970).
 1926 – Rafael Azcona, espainiar idazle eta gidoigilea (h. 2008).
 1927 – Gilbert Bécaud, frantziar abeslari, musikagile, piano-jotzaile eta aktorea (h. 2021).
 1928 –
 René Marigil, espainiar txirrindularia (h. 2009).
 Jürgen Untermann, alemaniar hizkuntzalari, filologo eta epigrafista (h. 2013).
 1929 – George Crumb, estatubatuar musika klasiko moderno eta abangoardiako musikagilea (h. 2022).
 1930 –
 Ahmad Shah Pahangekoa, Pahangeko sultana eta Malaysiako erregea (h. 2019).
 Jack Angel, estatubatuar ahots-aktorea (h. 2021).
 Johan Galtung, norvegiar soziologo eta matematikaria (h. 2024).
 The Big Bopper, estatubatuar disk jockey eta musikaria (h. 1959).
 1931 – Sofia Gubaidulina, tartaro jatorriko errusiar musikagilea (h. 2025).
 1932 –
 Pierre-Gilles de Gennes, frantziar fisikaria, 1991ko Fisikako Nobel Saria (h. 2007).
 Robert Mundell, kanadar ekonomialaria, 1999ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2021).
 1935 – Benedicta Sánchez, galiziar argazkilaria eta aktorea
 1936 – 
 Osvaldo Giuntini, brasildar apezpiku katolikoa (h. 2025).
 Bill Wyman, ingeles baxujolea, The Rolling Stones taldeko kidea.
 1939 – F. Murray Abraham, estatubatuar aktorea.
 1941 – Sebastiano Vassalli, italiar idazlea (h. 2015).
 1942 – Xosé Henrique Rodríguez Peña, galiziar politikari eta arkitektoa (h. 2006).
 1946 – Jerry Edmonton, estatubatuar bateria jotzailea, Steppenwolf taldeko kidea (h. 1993).
 1947 –
 Barbara Cassin, frantziar filologo eta filosofoa.
 Kevin Kline, estatubatuar aktorea.
 Terry Reilly, australiar arkularia (h. 2025).
 1948 –
 Phil Bennett, galestar errugbilaria (h. 2022).
 Kweisi Mfume, estatubatuar politikaria.
 1949 – Myrna Mack, guatemalar antropologoa (h. 1990).
 1950 – Kozo Arai, japoniar futbolari ohia.
 1954 – Malcolm Turnbull, Australiako 29. lehen ministroa.
 1961 – Lita Cabellut, espainiar artista.
 1963 – 
 Rosana, espainiar kantautorea.
 Geraldo de Souza Rodrigues, brasildar apezpiku katolikoa (h. 2025).
 1964 –
 Ludo Dierckxsens, flandriar txirrindularia (h. 2025).
 Iliana Iotova, Bulgariako presidentea.
 1967 – 
 Mouna Hachim, marokoar historialari, idazle eta kazetaria.
 Jacqueline McKenzie, australiar aktorea.
 1968 – Osmar Donizete Cândido, brasildar futbolari ohia.
 1969 – Sally Dominguez, australiar diseinatzailea.
 1971 – Anohni, britainiar abeslari, musikagile eta piano-jotzailea.
 Dervla Kirwan, irlandar aktorea.
 1973 –
 Levi Leipheimer, estatubatuar txirrindulari ohia.
 Jeff Wilson, zeelandaberritar errugbi eta kriket jokalari ohia, bi kiroletan internazionala.
 1974 – Anna Pérez Pagès, kataluniar kazetaria (h. 2024).
 1980 –
 Josh Fisher, estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
 Anna Montañana, espainiar saskibaloi-jokalari ohia eta entrenatzailea.
 1981 – Tila Tequila, estatubatuar abeslari, aktore eta modeloa.
 1983 – 
 Katie McGrath, irlandar aktorea.
 Geena Rocero, filipinar modeloa eta pertsona transgeneroen eskubideen aldeko ekintzailea.
 1985 – Wayne Rooney, ingeles futbolaria.
 1986 – Drake, kanadar rap abeslari, kantu-idazle, disko ekoizle, aktore eta ekintzailea.
 1989 – PewDiePie, suediar youtuberra, komiko, vlog sortzaile eta memeen kritikoa.
 1990 – Anusree, indiar aktorea.
 1991 – Iván Cruz-Uceda, espainiar saskibaloi jokalaria.
 1992 – Thelma Fardin, argentinar aktoea, abeslaria eta aktibista.
 1994 –
 Armindo Tué Na Bangna, ginear-portugaldar futbolaria.
 Naomichi Ueda, japoniar futbolaria.
 2000 –
 Athenea del Castillo, espainiar futbolaria.
 Michelle Gulyás, hungariar pentatleta modernoa eta Hungariako poliziako detektibe kriminala.
 2005 – IShowSpeed, estatubatuar rap abeslari komiko bat da, vlog sortzaile eta memeen kritikoa.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1859 – Jean Erratxun, Gaskoia, lapurtar laxo jokalaria (j. 1817).
 1882 – Juana Manuela Irusta, gipuzkoar bertsolaria (j. 1844).
 1891 – Vicente Manterola, euskal herritar apaiza, politikaria eta idazlea, Alba de Tormesen (j. 1833).
 1914 – Jules Labat, lapurtar politikaria (j. 1819).
 1927 – Joxe Jabier Uresberueta, Donostiako traineru patroia (j. 1850).
 1962 – Antonio Pérez Goiena, nafar elizgizona eta idazlea (j. 1863).
 1973 – Jesus Monzón, nafar buruzagi komunista (j. 1910).
 1987 – Antonio Añoveros, euskal apezpikua, Bilboko apezpikua izandakoa (j. 1909).
 1991 – Jose Maria Askuntze, nafar margolari eta irakaslea (j. 1923).
 1998 – Juan Mari Larrañaga, Txiki, Orioko traineruaren zarauztar patroia (j. 1968).
 2000 – Rudy Hirigoien, Lapurdin jaiotako abeslari lirikoa, Lyonen (j. 1919).
 2002 – Jose Sebastian Laboa, donostiar apaiza eta nuntzio apostolikoa (j. 1923).
 2004 – Jokin Ormaetxea, gipuzkoar txirrindularia, auto istripuan (j. 1980).
 2007 – Jesus Atxa, Bizkaiko eta Nafarroako ikastolen sortzailea (j. 1920).
 2009 – Eladia Altuna, Irura, gipuzkoar erraketista (j. 1918).
 2012 – Txomin Ziluaga, HASI alderdiko idazkari nagusia, Herri Batasunako sortzaileetako bat eta politika-zientziako irakaslea (j. 1939).
 2017 – Koro Arizmendi, Mexikon erbesteratuko euskal odontologoa, beste herrialdetako erbesteratuei laguntzeagatik eta zapatistekin kolaboratzeagatik ezaguna (j. 1929).
 2020 –
 José Ramón Elizondo, gipuzkoar sukaldaria, pintxoetan aditua (j. 1942).
 Paul Rambié, lapurtar margolaria, Parisen (j. 1919).
 2025 – José María Argoitia, bizkaitar futbolaria (j. 1940).

 Mundua 
 996 – Hugo Kapetarra, kapetar leinuko lehenengo Frantziako erregea (j. c. 940).
 1375 – Valdemar IV.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. c. 1320)
 1535 – Francesco II.a Sforza, italiar aristokrata (j. 1495).
 1537 – Joana Seymour, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. c. 1508).
 1579 – Alberto V.a Bavariakoa, Bavariako dukea (j. 1528).
 1601 – Tycho Brahe, daniar astronomo eta alkimista (j. 1546).
 1633 – Jehan Titelouze, frantziar organista eta musikagilea.
 1655 – Pierre Gassendi, frantziar filosofo, apaiz, zientzialari, astronomo eta matematikaria (j. 1592).
 1687 – Maria Eufrosina Zweibrückengoa, suediar-alemaniar kondesa eta printzesa (j. 1625)
 1793 – Teresa Margarida da Silva e Orta, portugesez eleberriak idatzi zituen lehen emakumetzat joa (j. 1711).
 1799 – Karl Ditters von Dittersdorf, austriar biolinista eta musikagilea (j. 1739).
 1829 – Luisa Hesse-Darmstadtekoa, Hesse eta Rhingo lehen dukesa handia (j. 1761).
 1842 – Bernardo O'Higgins, Txileko militar eta politikaria, Txileren burujabetasunaren aldeko borrokalaria (j. 1776).
 1860 – Élie Decazes, Frantziako lehen ministroa (j. 1780).
 1870 – Charles Joseph Minard, frantziar injinari zibila (j. 1781).
 1898 – Pierre Puvis de Chavannes, frantziar margolaria (j. 1824).
 1900 – Clemente Aguirre, mexikar konpositore eta musika irakaslea (j. 1828).
 1901 – James McDougal Hart, Eskozian jaiotako estatubatuar margolaria, Hudson Ibaiaren Eskolako kidea (j. 1828).
 1910 – Francina Sorabji, indiar irakaslea (j. 1833).
 1912 – Maria Gabriela Bavarian, Dukesa Bavarian (j. 1878).
 1918 – César Ritz, suitzar ostalaria (j. 1850).
 1935 – Henri Pirenne, belgikar historialaria, Erdi Aroan aditua (j. 1862).
 1938 – Ernst Barlach, alemaniar eskultorea, margolaria eta idazlea (j. 1870).
 1940 – Pierre Weiss, frantziar fisikaria (j. 1865).
 1944 – Louis Renault, frantziar automobilgintza enpresaburua eta Renault etxearen sortzailea (j. 1877).
 1945 – Vidkun Quisling, norvegiar politikari ultraeskuindarra (j. 1887).
 1948 – Franz Lehár, hungariar-austriar musikagilea (j. 1870).
 1955 – Alfred Reginald Radcliffe-Brown, britainiar antropologoa (j. 1881).
 1957 – Christian Dior, frantziar moda disenatzailea, Dior moda enpresaren sortzailea (j. 1905).
 1963 – Karl Bühler, alemaniar psikologo eta filosofoa (j. 1879).
 1966 – Sofia Janovskaia, errusiar matematikaria  (j. 1896).
 1972 – Jackie Robinson, Beisbol Liga Handian sartu zen lehen beisbol jokalari beltza (j. 1919).
 1974 – David Oistrakh, ukrainar biolin-jotzailea (j. 1908).
 1981 – Edith Head, estatubatuar jantzi-diseinugilea (j. 1897).
 1985 – László Bíró, hungariar-argentinar kazetari eta asmatzailea, bolalumaren asmatzailea (j. 1899).
 1989 – Jerzy Kukuczka, poloniar alpinista, 14 zortzimilakoak igotzen munduko bigarren mendizalea (j. 1948).
 1991 – Gene Roddenberry, estatubatuar zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea, Star Trek telesailaren sortzailea (j. 1921).
 1992 – Luis Rosales, espainiar olerkaria (j. 1910).
 1994 – Raúl Juliá, puertorricar zinema, telebista eta antzerkiko aktorea (j. 1940).
 1995 – Horacio Aguirre Legarreta, argentinar politikari eta medikua (j. 1914).
 1996 – Gladwyn Jebb, Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusi bitartekaria (j. 1900).
 1998 –
 Rafael Alonso, espainiar aktorea (j. 1920).
 Henry Armstrong, estatubatuar boxeolaria (j. 1912).
 Mary Calderone, estatubatuar sendagilea (j. 1901).
 2001 – Eugenio Fernández Granell, galiziar pintore, idazle eta poeta surrealista (j. 1912).
 2002 – Hernán Gaviria, kolonbiar futbolaria (j. 1969).
 2003 – Carmen Pujals, argentinar botanikaria, algologoa, ikertzailea, irakaslea eta esploratzailea (j. 1916)
 2005 –
 José Azcona del Hoyo, Hondurasko presidentea (j. 1927).
 Rosa Parks, afro-amerikar jostuna, Afro-amerikarren eskubide zibilen aldeko mugimenduko aktibista garrantzitsua (j. 1913).
 2010 – Georges Haldas, suitzar idazlea (j. 1917).
 2011 – John McCarthy, estatubatuar informatikaria, adimen artifiziala kontzeptuaren hedatzailea (j. 1927).
 2012 – Olivier Lefèvre d'Ormesson, frantziar politikaria (j. 1918).
 2013 – Manolo Escobar, espainiar abeslaria eta aktorea (j. 1931).
 2015 – Maureen O'Hara, irlandar aktorea eta abeslaria (j. 1920).
 2016 – Jorge Batlle Ibáñez, Uruguaiko presidentea (j. 1927).
 2017 – Fats Domino, estatubatuar abeslari, pianojotzaile eta konposatzailea (j. 1928).
 2018 –
 Carmen Alborch, espainiar politikaria eta idazlea (j. 1947).
 Tony Joe White, estatubatuar musikari eta abeslaria (j. 1943).
 2020 – Abdul Azim, bruneitar printze eta zinema ekoizlea (j. 1982).
 2021 – James Michael Tyler, estatubatuar aktorea (j. 1962).
 2022 – Laila Shawa, palestinar artista bisuala (j. 1940).
 2023 –
 Lily Afshar, irandar-estatubatuar gitarra-jotzaile eta musika-irakaslea (j. 1960).
 Wanda Półtawska,  poloniar psikiatra eta idazlea (j. 1921).
 2024 – Alphonse Poaty-Souchlaty, Kongoko Errepublikako lehen ministroa (j. 1941).
 2025 –
 André Herrero, frantziar errugbilaria (j. 1938).
 Julius Babatunde Adelakun, nigeriar apezpiku katolikoa (j. 1934).
 Max Lorenz, alemaniar futbolaria (j. 1939).
 Sirikit, Thailandiako erregina ezkontidea (j. 1932).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Imanol, Manu eta Berat.
 Garapenaz Informatzeko Mundu Eguna

 Kanpo estekak 

Urriaren 23 | Urteko egutegi | Urriaren 25
Kategoria:Urteko egunak