Nazar

Nazar Nafarroa Garaiko mendebaldeko hiribildu eta udalerri bat da, Lizarrako merindadeko Berrotza haranean. Erkidegoko hiriburutik, Iruñetik, 67 kilometrora dago.

 Geografia Fisikoa 

 Ingurune naturala eta klima 

 Kokapena eta mugakideak 
Nazar hiribildua Nafarroako Foru Komunitatearen mendebaldean dago, Berrotza bailaran, Kodes mendilerroaren hegoaldeko hegalean, Ioar eta Kostaleratik gertu. Udal-mugarteak 9,5 km²-ko azalera du, eta eta itsas mailatik 746 metrora dago.

Bere mugakideak honako hauek dira: iparraldean Santa Cruz de Campezo, Zuñiga eta Mendaza ditu; ekialdean, Asarta (Mendaza); hegoaldean, Mirafuentes eta Otiñano (Torralba del Río); eta mendebaldean, Torralba del Río.

Kodesko mendizerratik gertu egonik, inguruko Costalera Haitza eta Mataberdeko basoak Nazarretik hurbil daude.
 Erliebea eta hidrografia 
Udalerri barruan erliebe desberdineko bi gune bereizten dira. Bata menditsua da, iparraldean eta ipar-mendebaldean. Bertan, Gallet haitza nabarmentzen da, 1158 metroko altueran, eta Kostalera haitza, 1234 metroko altueran. Beste gunea laua da, hegoaldean eta ekialdean.

Hainbat iturri ditu bere lurraldean eta bat bi tuturekin herrian.

 Geologia 
Iparraldean dagoen mendialdean ugariak dira kareharri kretazikoak eta Kodes mendilerroko konglomeratu oligomiozentrikoak; hegoaldean, berriz, material kuaternarioak eta buztinak hareharri eta Oligo-Miozenoko limoekin daude, bi failen artean dagoen sakonune tektoniko bati dagozkionak. Bi faila horiek iparraldetik eta hegoaldetik mugatzen dituzte Kodes mendilerroa eta Monjardin lerrokadura zerratua.

 Klima 
Nazarrek klima mediterraneo kontinentala dauka. Urteko batez besteko balioak altuera eta kokapenaren arabera aldatzen diren arren 6 eta 10 gradukoak dira tenperaturaren kasuan eta 800 eta 1400mm bitartekoak prezipitazioen kasuan. Urteroko egun euritsuak 100 eta 120 artean izaten dira.

 Flora eta fauna 
Gizakiaren eraginez nahiko hondatuta dagoen jatorrizko landare-estalkiari dagokionez, 164 hektarea artadi daude oraindik (lezkal izardunak eta haritza, batez ere) eta herritik gertu ezpela eta behe-mendia ugari dira. Basurdeak eta azeriak dira faunaren ezaugarri nagusiak, eta azken urteetan orkatzak ugaritu egin dira. Untxi-populazio txikiak mantentzen dira herritik gertu, erbi bikoteren bat mahasti gutxiren aterpean, eta eperrak berreskuratzen ari dira herri txikietan, ehiza-jarduera txikiagoari esker. Harrapariek babes bikaina dute kareharrizko harkaitzetan.

 Toponimoa 
Toponimoa jatorri ezezagunekoa da, nahiz eta egileren batek euskal jatorrikoa izateko probabilitatea aipatzen duen.

Dokumentu zaharretan honela aipatzen da: Naçar, Naçarr (1268, 1277-1280, 1350, 1366, 1532  NEN). Gentilizioa nazartarra da.

 Demografia 

 Politika 

 Udaletxea 

 Helbidea: La Fuente Kalea, 1
 Bi zinegotzik eta alkateak osatzen dute.

 Udal hauteskundeak 
Nafarroako udaletako hauteskundeak Espainiako Estatuko legediak arautzen ditu. Alde batetik, horren arabera, 100 biztanle arteko udalei hiru zinegotzi dagozkie, eta horien artean alkatea aukeratzen da. Bestalde, 250 biztanle baino gutxiago dituzten eta kontzeju irekiaren araubidearen mende ez dauden eta 100 biztanle baino gutxiago dituzten udalerrietako zinegotzien bozketetan, hautesleek gehienez 2 hautagairi eman diezaiekete botoa.«BOE-A-1985-11672 Ley Orgánica 5/1985, de 19 de junio, del Régimen Electoral General. Art. 179». www.boe.es. 2023-12-14 kontsultatua.

Nazarko alkatea, 2023ko maiatzeko hauteskundeetatik, Nazarko Hauteskunde Elkarteko Pedro Adolfo Bujanda Cirauqui da. Guztira 33 boto izan ziren ( % 84.61), horietatik 2 baliogabeak ( % 6,06), eta 6 abstentzio izan ziren.
+Nazarko Udala (2023)AlderdiaBotoakAukeratua?A.E.K. (AGRUPACION ELECTORAL KOSTALERA)19Bai (1)AGRUPACION ELECTORAL INDEPENDIENTE DE NAZAR31Bai (2)

 Alkateak 

Hauek izan dira Nazarko azken alkateak:

AlkateaAgintaldi hasieraAgintaldi amaieraAlderdia Ignacio Bujanda Lopez de Zubiria 1979 1983 Agrupacion de Electores de la Virgen de Nazar Ignacio Bujanda Lopez de Zubiria 1983 1987 Agrupacion Electoral Nuestra Señora de Loreto Pedro Maria Morras Arbeo 1987 1991 Independenteak Alfredo Montoya Bujanda 1991 1995 Agrupacion de Electores de Nazar Alfredo Montoya Bujanda 1995 1999 Agrupacion de Electores de Nazar Alfredo Montoya Bujanda 1999 2003 Agrupacion de Electores de Nazar Alfredo Montoya Bujanda 2003 2007 Agrupacion Independiente El Cerrillo Alfredo Montoya Bujanda 2007 2011 Agrupacion Independiente de Electores de Nazar Alfredo Montoya Bujanda 2011 2015 Kudeaketa batzordea Alfonso Morras Ruiz de Villalva 2015 2019 Agrupacion Electoral Kostalera 2015 Javier De Acha Morras 2019 2023 Agrupacion Electoral Kostalera Pedro Adolfo Bujanda Cirauqui 2023 Jardunean Agrupacion Electoral de Nazar

 Sinboloak 

 Armarria 

miniatura|78x78px | Escudo_de_Nazar

Nazar hiribilduaren armarriak blasoi hau du:

 Historia 
Dokumentatuta dagoenez, XII. eta XIII. mendeetan errege-jaurerri gisa agertzen da Nazar. Badakigu 1175-1176an, Antso VI.a Jakituna errege nafarraren baimenarekin, herritarrak Los Arcos herrira joan zirela, Nafarroako Entziklopedia Handiak jasotzen duenaren arabera, «hiribildu honetakoen foru berarekin. Hala ere, Nafarroan jarraitu zuen [Nazar] Los Arcoseko alderdia Gaztelaren menpe geratu zenean (1463). Berrueza haranaren parte izan zen.» Egoera horretan egon zen 1665ean erregeak jurisdikzio kriminala 250 dukaten truke erostean, haranetik bereizitako administrazio bat izatera pasa zen arte. Horregatik, XIX. mendearen hasieran, erregeordeak hiribilduaren proposamenari jarraituz izendatzen zituen justiziak.«Nazar». Gran Enciclopedia de Navarra. Fundación Caja Navarra. kontsulta: 2010-12-29

1822ko urriaren 27an, Vicente Genaro de Quesada jeneralaren Errege Dibisioko tropa errealistek jasandako aldrebeskeria erregistratu zen tokiaren inguruetan. Quesada jenerala Gasteizera joateko martxa bat prestatzen ari zela, liberalek garaitu zuten, eta, ondorioz, Dibisioaren agintea eman behar izan zion Santos Ladron de Cegamari, ordura arte haren Estatu Nagusiko buru izan zenari, eta Frantziara erretiratu zen.«LADRÓN DE CEGAMA, SANTOS». Gran Enciclopedia de Navarra. Consultado el 30 de septiembre de 2023.

Halaber, handik urte gutxira, Nazar eta Asartako bataila izeneko lehen karlistaldiaren eszenatokia izan zen. Gudu horretan, Tomas de Zumalakarregiren tropek, bi herrien artean finkatuta, 1833ko abenduaren amaieran aurre egin zieten Marcelino de Oraaren eta Manuel Lorenzoren zutabeen erasoei.Museo Zumalakarregi Museoa (ed.). «Nazar y Asarta (29-XII-1833)».

1847an herriak 490 errealeko eskola zeukan, parrokian herritarren artean aukeraturiko abadea eta hiru onuradun zeuden. XX. mendearen hasieran, eraiki gabe zegoen herrira heltzeko errepidea. XVIII. mende amaieran ospitalea zegoen herrian.

 Kultura 

 Ondare materiala 

 San Pedro Parrokia 
XIII. mendean eraikia, erreforma garrantzitsuak jasan zituen XVI. mendean, eta, ondoren, handitu egin zen barroko garaian. Solairuak habearte bat du, beso zuzenak eta burualde poligonala dituen gurutzadura bikoitzarekin, eta koru bat oinaldean. Kanpoaldean, hormak harlangaitzezkoak dira eta angeluak harlanduzkoak. Erretaula nagusiak San Pedrorena du irudi nagusia, neoklasiko estilokoa , XVIII. mendekoa.

Oinaldean dorrea dago, bere bi gorputzetan  XIII. mendeko fabrika mantentzen duena, eta XVIII. mendeko kanpandorre kubikoarekin errematatzen dena, bere irekiduretan erdi-puntuko arkuekin. Elizaren sarrerako ateak arku zorrotz bat du, XVI. mendeko dobelak dituena, baina aurreko ataria XVII. mendean eraiki zen.

 Loretoko baseliza 
Nazarko baseliza kontserbatzen den bakarra da. Beste biak, Santa Luziarena eta Kristorena, desagertu egin dira. XVI. mendean trazatua, estilo gotiko errenazentistakoa, nabe bakarra du, XVIII. mendean aldatu ziren estalkien hasierara arte ukitu gabe. Estalki horiak pilare atxikien sistema batekin eta arku fajoiekin eratuta daude, eta horien gainean daude lunetadun kanoi-gangak.

Erretaula barrokoa da, XVIII. mende hasierakoa, eta XIII. mendeko Loretoko Ama Birjinaren irudi bat gordetzen du, estilo gotikoa baina erromanikoaren aztarnak dituena, konposizioari dagokionez.

 Arkitektura zibila 

 Familia Armarriak 
Harrizko bi armarri daude etxe banatan: bata, XIX. mende hasierako neoklasikoa, eta bestea, rokoko estilokoa, XVIII. mendearen erdialdekoa.

 Harraska 
Harraska Iturri kalean dago eta bertako urez elikatzen da. Putzuetako soberazko ura baratzeak ureztatzeko aprobetxatzen da.

 Desiñanako herri hustea 
1534an oraindik herri gisa agertzen da, 1534ko Comptos erregistroaren arabera. Hala eta guztiz ere, 1642an Desiñana herri hutsik dago, bibliografiaren eta dokumentuen arabera.

1849an, Pascual Madozen Hiztegi Geografiko Historikoak, hutsik zegoen herria aipatzen du, elizaren zati bat zutik zegoela, baina dorrerik gabe eta estalkiaren zati bat suntsituta. Ermita baten aztarnak ere aipatzen ditu, ziurrenik San Paulori eskainitakoak.

 Ondare immateriala 

 Jaiak 
Herriko jaiak abuztuaren amaieran ospatzen dira, baina Loretoko Ama Birjinaren omenezko ekitaldiek ere garrantzia dute, abenduaren 10ean, haren irudia bere izena duen ermitan baitago. Ospakizun hau bezperan egiten da, hilaren 9an, baselizaren aurrean iluntzean pizten den su batekin, non patatak eta txorizoa erretzen diren txingarretan.D.N (2016ko abenduaren 17a). «Nazar se reúne en torno a la ermita de la Virgen de Loreto en su festividad». Diario de Noticias de Navarra. Kontsulta 2023-12-14

Besta jai batzuk ere ospatzen dira. Alde batetik, maiatzaren 15ean, San Isidro eguna: egun horretan Loretoko Ama Birjinaren irudia ermitatik elizara eramaten da. Halaber, maiatzean San Gregorio Ostienseren zilarrezko burua jasotzen da zelaiak bedeinkatzeko; izan ere, hainbat mendetako tradizioaren arabera, soroen babeslea da (izurriteak, segidak, etab.), eta historian zehar, batez ere XVIII. mendean, garrantzi handia izan zuen, ez bakarrik eskualdean, baita santuaren erlikia bidaltzen zen leku askotan ere.

 Euskara 
Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Nazar eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, herritar guztiek dute euskara zein gaztelania erabiltzeko eskubidea Nafarroako Administrazio Publikoetara jotzeko.

 Erreferentziak 

 Kanpoko esteka 

 Nazar su historia.pdf

 Berrotzako bloga

 Berrotza / La Berrueza. Una mirada peculiar al valle

Kategoria:Nafarroako udalerriak eskualdearen arabera
Kategoria:Nazar
Kategoria:Lizarrako merindadea