Bidankoze

Bidankoze (zaraitzueraz: Bidangoze) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 90,6 kilometrora. Altuera 685 eta 1517 metro artekoa da, eta 39,20 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Herri hau Erronkariko ibaxatik isolatuta dago, Bintze ibaiaren ibarrean geratzen baita. Ibar hori leku malkartsua da, haitzarte ugarirekin, non kobazulo asko dauden. Izan ere, herriaren sarrera ibaiak zeharkatzen duen harrizko mihi baten adarren artean egiten da. Etxeen arkitekturak, lau isurkiko teilatuak eta zaraitzuarretik hurbilago dagoen estilo bat dituen lursailaren araberakoak dira. Herria Done Petri elizaren muinoaren inguruan biltzen da, eta mendebaldetik eta hegoaldetik Bintze ibaiak inguratzen du.

Erronkariko ibaxan kokatuta da, baina 1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleak bidankoztarrak (zaraitzueraz: bidangoztarrak) dira.

 Izena 
Bidankoze edo Bidangoze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

 gaztelaniaz: Vidángoz
 nafar erromantzez edo aragoieraz: Bidángoz

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

 Bidangoç (1085)
 Bidangoz (1120)
 Bidangos (1174)
 Bidangoiz (1178)
 Bidangotz (1268)
 Vidanguoç (1308)
 Vidangos (1350)
 Bidangoz (1366)
 Uidangoz (1532)
 Bidangoz (1587)
 Vidangoz (1591)
 Vidangoz (1802)
 Urdangoz (1829)
 Bidangoze (1872)
 Bidangotze (1926)
 Bidankoze (1959)
 Bidankoze (1974)

 Etimologia 
Bidankoze -oz amaiera duten euskal toponimoen sortakoa da. Julio Caro Barojak defendatzen zuen toponimo horiek izen propio batetik zetozela, -iz edo -ez bezalako atzizkiak bezala, agian -icus atzizkiaren eboluziotik sortuak diren atzizki horri lotuta. Atzizki horrek Iberiar Penintsulako hizkuntza erromantzeetan erabilitako patronimikoak ere sorraraziko zituen. Nafarroa eta Zuberoaren kasuan, nahiko ohikoak dira -oz -en amaitutako Erdi Aroko patronimikoak, eta horien artean Caro Barojak erreskatatu zuen, adibidez, García Vitacoz delako batena, 1106ko dokumentu batean aipatua. Caro Barojaren arabera, Vita bezalako izen propio batetik, Vitancus izenetik abiatuta, bilakaera hau izan zezakeena: Vitancus > Vitancoz > Bidangoz > Bidankoze.

Euskal Herrian, Caro Barojak uste zuen toponimiari aplikatutako -oz, -ez e -iz atzizkiek adierazten zutela antzinaroan tokia atzizkiari lotuta agertzen zen pertsonaren jabetzakoa izan zela: litekeena da haren jatorria Erdi Arotik Erromatar Inperioaren garaira artekoa izatea.

Bidankoze Euskaltzaindiak ofizialdutako eta erronkariko uskaran erabili ohi den izena da. Nafarroako gainerako eremuetan, Zaraitzu bereziki, Bidangoze izenez ezagutzen da. Erronkaribarreko euskalki desagertuaren berezitasunei zor zaie hori. Erromantzezko bertsioak bilakaera beretik sortu ziren, baina jatorria latinezko izena zenez, ez zuten hainbeste aldaketa behar izan beren hizkuntzetara egokitzeko.

 Ezaugarriak 
 Armarria 
Bidankozeko armarria Erronkaribarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

 Bandera 
Bidankozeko banderak Erronkaribarreko armarri San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez horiz eta urdinez inguratua. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Erronkari" izena duela ere. Ertzak kolore bereko hiruki-zerrenda bat du orientazio bertikalean edo horizontalean, eta izkinetan zortzi puntako izar berde bat karratu hori baten gainean. Bandera hau bera da Erronkaribar osatzen duten herri guztientzat, nahiz eta udalerri bakoitza bere aldaketa txikiekin.

 Geografia 
 Mugakideak 

 Ingurune naturala eta klima 
Herriak mendialdeko klima azpimediterraneoa du. Dena den, udalerriaren iparraldean, altuera handiagoa dela eta, mendialdeko klima azpiatlantikoa ageri da. Haranaren eta mendien tontorren arteko prezipitazio aldea nahiko handia da, urteko batez besteko prezipitazioak 1000 mm dira haranean, eta 1.400 mm mendietan. Tenperaturak ere oso desberdinak dira: 6 °C mendietan, eta 10 °C herrigunean. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 bitartekoak dira.

Udalerriaren iparraldean, pagadiren bat aurki daiteke. Pago eta haritz bakanen bat ere badago Bintzeko arroilaren inguruan, bertako klimaren hezetasuna dela eta. Dena den, herri gehienean dauden basoak pinu basatiek osatzen dituzte. Historian zehar basoen azalera gutxituz joan da gizakiaren eta abelburuen eraginagatik, eta horrela, larre eta zuhaixken azalera handitu da.

 Estazio meteorologikoak 
Bidankozen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urzainki pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 722 metrora, Nafarroako Gobernuak 1980n jarritako estazio meteorologikoa dago.

 Historia 
Badirudi XI. mendera arte izen bereko bi nukleo zeudela elkarren ondoan, edo, gutxienez, bi eliza, Igariko Done Bikendi monasterioaren mendekoak. Monasterio horrekin batera, 1085eko urtarrilaren 28an, Antso V.a Ramiritz erregeak Leireko abadiari erantsi zizkion. Azken honek, halaber, hurrengo mendearen hasieran, dohaintza bidez jaso zuen bertako zikoitzetako bat. Hiribilduak alkate propioa zuen, Erronkariko mankomunitatea ematearen kaltetan izan gabe, zeinaren bidez Nafar Koroari zor zitzaion urteko paparra eta, kaparetasun kolektiboa lortu zenetik 1412n, orduan hitzartutako errolda likidatzen zituen. Herritarrek 1427an 28 baleztari zituzten beren kontura, inguruko mugak zaintzeko. Done Petri elizako patronatua Karlos III.a Nafarroakoa erregeari 1406n transferitu zioten, eta honek Orreagako Santa Mariari eman zion.

1560an, Bidankoze herrian sorginkeria kasu bat gertatu zen, non Garatziana Beltza eta Maria Lopitz nahasita egon ziren. Abereak lapurtzea eta hiltzea leporatu zieten, baita "belardiak" eta "belarrak eta ponzoina ematea" ere. "Ligaderak" ziren, hau da, alkahuetak, eta herritarren iritzia, zerbitzuen arrakastaren arabera, banatzen zen. Horregatik, prozesuaren salatzaileen arabera, Bidankozen "desamodiozko" eta liskarrezko giroa zegoen. Garaziana oinazetan, 10 urtez erbesteratua izan zen. Etxera ezkutuan itzuli, eta kartzelan amaitu zituen egunak.Florentzio Idoate Iragi. Sorginkeria Nafarroan..., Iruñea, 1978

1855eko maiatzaren 1eko Desamortizazio Legea betez, 1862an 5 landa-finka, ogi-labe bat eta errementeria bat saldu ziren herri horretan.

Erronkariko ibaxakoa izan zen 1846 arte. Garai hartan eskola bat zegoen, urtean 2400 erreal zituena; irin-errota bat ere bazegoen. 1800 inguruan parrokiak apaiza, bi onuradun eta elizako sakristaua zituen, lehenengoak Orreagako kabildoaren hornidurakoak ziren.

 Demografia 
 biztanle zituen Bidankozek.18421857186018771887189719001910192019301940195019601970198119912001201120213743723473744093883984324524103763793151931331111069482

 Ekonomia 
Erronkaribarren ekonomia mendiak eta basoek eskaintzen dituzten produktuei loturik dago (zuraren ekoizpena, artzaintza). Dagoen industria apurra jarduera horietatik eratorria da (gaztagintza, zerrategiak). Eronkaribarreko gaztak Erronkariko gazta sormarka du 1981az geroztik.

Azkenaldi honetan, turismoa ari da gero eta garrantzi handiagoa hartzen: eskiari eta mendiari lotutako turismoa. Izan ere, 2008an Larra-Belagua eski estazioa ireki zuten.

 Politika 
Bidankozeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean, Burgiko eta Gardeko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak osatzen du. Egungo alkatea Idoia Uhalde Sanchez da, kudeaketa-batzordekoa gisa aurkeztu zena.

 Hauteskundeak 
 Udal hauteskundeak 
AlderdiaLegealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera19791983198719911995199920032007201120152019Bidankozeko Talde Independentea 5 - - - - - 5 - - - -

 Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
+AlderdiaBozakguztira%+/- Navarra Suma1933,93 - Euskal Herria Bildu1730,36 5 Geroa Bai1730,36 5 Nafarroako Alderdi Sozialista23,57 2 Vox11,79 -+AlderdiaBozakguztira%+/- Euskal Herria Bildu2235,48 ? Nafar Herriaren Batasuna1829,03? Geroa Bai1219,35? Nafarroako Alderdi Popularra46,45 ? Ahal Dugu46,45? Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia11,61 ? Libertate Nafarra11,61 ?

 Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

 Alkateak 
1979tik, Bidankozek 6 alkate izan ditu:HasieraAmaieraAlkateaAlderdia19791983Luis Fuerte JuancoBidankozeko Talde Independentea19831987Luis Fuerte Juancokudeaketa-batzordea19871991Jose Miguel Perez JuancoBidankozeko Talde Independentea19911995Jose Miguel Perez Juancokudeaketa-batzordea19952003Maria Jose Uhalde Mainzkudeaketa-batzordea20032007Alfonso Ornat SanzBidankozeko Talde Independentea20072015Alberto Main Urzainkikudeaketa-batzordea2015karguanIdoia Uhalde Sanchezkudeaketa-batzordea

 Kultura 

 Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erronkaribarreko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko zuberera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erronkaribarrak atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Bakarrik XX. mendean zehar nagusitu zen gaztelania ibaxan. Euskara, erronkaribarrera, joan den mendearen bigarren erdialdean galdu zen. Euskaldun berriak eta kanpotik joanak dira egungo erronkaribarrerazko euskaldunak. Batez ere irakaskuntzaren bidez, ia bost biztanletik bat euskal hiztuna izatea lortu da gaur egun. Bertako euskalkia, erronkaribarrera, XX. mendearen bukaera arte erabili zuten. Fidela Bernat (1898-1991) izan zen jatorrizko azken hiztuna. Ibaxaren isolamenduak, ziurrenik, bere berezitasunak azaltzen ditu, erronkaribarrera euskalki originalena da, baina baita garbien eta kontserbadoreenetako bat ere.

 Janzkera 
Ohiko janzkerari dagokionez, Erronkariko ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Erronkariko ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.

 Almadiak 
Almadiak luzera bereko hainbat egur atalez osatutako putzu bat da, elkarren artean landare-jarioen bidez lotuak (hurritz-zakurrak edo basa-zumea), puntan eta atzealdean arraunak dituena, zurezko putzua ibaiaren ibilgura zuzendu edo gidatzeko. Nafarroako Pirinioaldeko ibarretan, basoen aprobetxamendua garai gogoangarrietatik diru-iturri nagusia izan da, eta bertako ibaiak zura eraldatzeko edo erabiltzeko sal zitekeen lekuetara garraiatzeko modua. Egur hori almadietan garraiatzen zen.

 Hiru Behien Zerga 

Urte bakoitzeko uztailaren 13an, Erronkaribar eta Bearnoko Baretetze ibarren artean dagoen San Martingo Harria milaka urteko zeremonia baten lekuko eta protagonista da: Hiru Behien Zerga (erronkaribarreraz: Iror Beien Emontarzuna). Indarrean dagoen Europako nazioarteko trataturik zaharrena da. Ekitaldi honetan, Baretetze ibarreko bearnotarrak, ekarririk eta Frantziako banderarekin, Erronkaribarreko Izaba, Urzainki, Uztarroze eta Garde herriei, erronkaribartar jantzi tradizionala soinean, astaje, ilaje eta kemen berdineko hiru behiren urteko eta betiko zerga bana ematen diete. Horren aurretik, bi eremuetako agintariek, eskua San Martingo Harriaren gainean jarrita, konpromisoa hartu dute bakea egon dadin. Konpromiso hori Izabako alkateak esku guztien gainean jarritako "Pax avant, Pax avant, Pax avant" latinezko esaldiarekin batera zigilatu da.

Ez dakigu zeremonia honen jatorria eta zergatia. Badakigu XIV. mendean zerga horren ordainketa eten egin zela, eta horrek gatazka larria sortu zuen bi haranetako bizilagunen artean. Heriotza eta gertakari desatseginak izan ziren, eta 1375. urtean emandako epai batean amaitu zen guztia, non Baretetzeko bearnotarrak zerga ordaintzen jarraitzera kondenatzen ziren. Epai hura, zeremonia honi buruz dagoen lehen erreferentzia dokumentala izateaz gain, 1375. urtean zerga horren ordainketa oso aspaldikoa zela adierazten duen datua da.

Kausei dagokienez, historialari batzuek defendatu dute gerrako zerga baten aurrean gaudela, betiereko izaera duelako, eta ez litzatekeela inola ere larre eta iturriak erabiltzeagatiko konpentsazio bat, oker zabaldu den bezala.

 Dantzak 
Ttun-ttun dantza ekintza kolektibo eta sozial garrantzitsua zen ibaxan. Astearen amaieran, herria ekitaldi sozial bat egiten ari zen, batzar bat plazan. Han ateratzen ziren neska-mutilak dantzatzera. Haurrek ez zuten ekitaldi horretan parte hartzen, sheriffak plazatik uxatzen zituen. Dantzak iragana eta etorkizuna uztartzen ditu, belaunaldi berrietan tradizio soziala iraunaraziz eta arbasoek estimatzen dituzten balio handienak bertan jarriz.

Ttun-ttun dantzaren arrazoi psikologikoa hau da: kolektiboak, bere horretan, gizarte-balioak iraunarazteko komunikatzen du bere burua, familiako kideen indibidualtasuna gainditzeko sentimenduan. Dantza txirulaz eta salterioz laguntzen zen, eta "ttun-ttun" izena jasotzen zuen, damburia izenez ere ezaguna, agian egiptoar danbolinaren deribazioa, laute modukoa, gaur egun danbolinak ordezkatzen duena. Dantza biribilean dantzatzen da, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan. Ibaxako dantza guztiak bezala, oin puntekin dantzatzen da, duintasun zeremoniatsu eta noblearekin, baina tentasunik gabe. Garde, Izaba eta Uztarroze herriren ttun-ttun jaso da. Hiru kasuetan koreografia antzekoa da, melodiak bereiziz eta Uztarrozen kasuan dantzaren zatien ordena ezberdina.

 Apretagileak 
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.

Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.

Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.

 Jaiak 

 Done Augustingo xeiak, abuztuaren azken asteburuan.

Xeiak (erronkaribarreraz; jaiak) gauerdiko hamabietan hasten dira, Pitxorronga izeneko harri batetik jaisten den Maruxa sorginaren agerpenarekin.

 Ondasun nabarmenak 

 Done Petri eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza.
 Done Sebasti baseliza, XII. mendean eraikitako kristiau baseliza, erromaniko estiloan.

 Bidankoztar ospetsuak 
 Pedro Prudentzio Hualde (1823-1879), idazle, itzultzaile eta erretore.
 Mariano Mendigatxa (1832-1918), nekazari, Bonaparte printzearen eta Azkueren erronkaribarrerazko berriemaile.
 Justino Navarro Aizagar (1904-?), eskultore.
 Arturo Arbizu Sanz (1972-), pelotari.
 Julen de Carlos Artuch (1992-), eskubaloialari.

 Irudiak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. .

 Ikus, gainera 

 Pirinioak
 Zangozako merindadea
 Nafarroa Garaia

 Kanpo estekak 
 Bidankozeko Udalako webgune ofiziala

Kategoria:Bidankoze