Irailaren 19

Irailaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hirurogeita bigarren eguna da, 263.a bisurteetan. 103 egun falta dira urtea amaitzeko.

 Gertaerak 

 Euskal Herria 
 1794 – Maialen Larralde saratarra hil zuten gillotinaz, Frantziako armadari desertzioa bultzatzea egotzita.
 1925 – Lasarteko zirkuituan, Donostiako Sari Nagusia egiten ari zirela, Paul Torchy pilotuak zuhaitz bat jo eta hil zen.
 1979 – ETAk bi militar hil zituen Bilbon.

 Mundua 
 1356 – Frantzia Poitierseko bataila, ingelesak frantzesak garaitzen dute (Ehun urteko guda).
 1893 – Zeelanda Berria izan zen boto unibertsala onartzen lehen estatua, Kate Sheppardek gidatu zuen emakumeen boto eskubide mugimenduari esker.
 1921 – Abd el-Krim buruzagiak Rifeko errepublika independentea aldarrikatu zuen.
 1972 – Lehen bonba-gutuna erabili zen. Helburua Londresko Israelen enbaxada izan zen.
 1983 – Saint Kitts eta Nevis Britainiar Inperiotik independizatu zen.
 1985 – Mexikoko lurrikara: Richter eskalan 7,8 mailako lurrikarak Mexiko Hiria ia suntsitu zuen, 9.000 hildako eta 100.000 inguru etxegabe utziz.
 2006 – Larrialdi egoera ezarri zuten Thailandian estatu kolpe saiakera baten aurrean egon zitezkeelakoan. Ondoren, iluntzean, Thailandiako armadak estatu kolpea burutu eta gerra legea ezarri zuen.
 2007 – Khmer Gorrien bigarren buruzagia, Nuon Chea, atxilotu zuten Kanputxean, Nazioarteko Epaitegian gizateriaren aurkako krimenengatik epaitzeko.
 2011 – Burhanuddin Rabbani Afganistango presidente ohia hil zuten.
 2014 – Kataluniako Parlamentuak bereziki urte horretako azaroaren 9an egingo zen autodeterminazio kontsultarako legea jalgi zuen.
 2017 – Mexikoko La Puebla estatuan 7,1 Mw magnitudeko lurrikara jazo eta gutxienez 225 hildako eta 800 zauritutik gora eragin zituen.
 2023 – Azerbaijanek Artsakh errepublikaren aurkako erasoa hasi zuen. Operazio militar horren ondorioz errepublika deusestatu zen eta milaka armeniar erbesteko bidea hartu zuten.

 Arte eta kultura 

 Euskal Herria 
 2006 – Hamaika izeneko enpresaren sorrera, eskualde bakoitzean euskarazko telebista kateak sustatzeko. Bilbon aurkeztu zuten.
 2009 – Euskaltzaindiak bere 90. urteurrena ospatu zuen.

 Mundua 
 1979 – Yanks ("Yankeeak") filma estreinatu zen, John Schlesingerek zuzendu eta Richard Gere, Vanessa Redgrave, William Devane, Rachel Roberts eta Lisa Eichhorn aktoreek antzeztu zuten.
 1980 – Ordinary People ("Jende Arrunta") filma estreinatu zen, Robert Redfordek zuzendu eta Donald Sutherland, Mary Tyler Moore, Judd Hirsch eta Timothy Hutton aktoreek antzeztu zuten.
 1990 – Goodfellas ("Gutarrak") filma estreinatu zen, Martin Scorsesek zuzendu eta Ray Liotta, Robert De Niro, Joe Pesci, Lorraine Bracco, Paul Sorvino, Frank Vincent eta Samuel L. Jackson aktoreek antzeztu zutelarik.
 1997 – L.A. Confidential filma estreinatu zen, Curtis Hansonek zuzendu eta Kevin Spacey, Russell Crowe, Guy Pearce, Kim Basinger, Danny DeVito, James Cromwell eta David Strathairn aktoreek antzeztu zutelarik.
 1997 – In & Out ("Barnean eta Kanpoan") filma estreinatu zen, Frank Ozek zuzendu eta Kevin Kline, Joan Cusack, Tom Selleck, Matt Dillon eta Debbie Reynolds aktoreek antzeztu zutelarik.
 2008 – Eskozian gaelerazko BBC Alba telebista katea lehenbizikoz aireratu zen.

 Zientzia eta teknologia 
 Euskal Herria 

 Mundua 
 1982 – Lehen aldiz sentikur edo emotikono bat erabili zen, dirudienez Scott Fahlman-ek asmatua.

 Kirolak 
 Euskal Herria 
 2004 – Urdaibaik arraun TKE liga irabazi zuen Nojan, Kantabrian.
 2021 – Euskotren Ligaren hamairugarren denboraldia: Arraun Lagunak txapeldun.

 Mundua 

 Jaiotzak 

 Euskal Herria 
 1788 – Joaquín Ezpeleta, nafar politikari eta militarra, Habanan (h. 1863).
 1868 – Ramón Madariaga, bizkaitar politikaria (h. 1940).
 1887 – Eustakio Azkarate-Askasua, gipuzkoar apaiza, organo-jolea eta konpositorea (h. 1965).
 1899 – Eustakia Altzola, bizkaitar lekaimea (h. 1976).
 1918 – Josefina Guerendiain Caro, nafar ekintzailea (h. 2011).
 1932 – Juan Maria Urdangarin, euskal enpresaburua (h. 2012).
 1937 – Ignacio Alkorta, gipuzkoar arraunlaria (h. 2022).
 1952 – Patxi Biskert, gipuzkoar aktorea.
 1956 – Izaskun Urrutia, demokrazia garaiko Laukizko lehen alkate andrea.
 1959 – Karmelo C. Iribarren, gipuzkoar poeta.
 1961 – Rafael Álvarez Ibarra, bizkaitar xakelaria.
 1976 – Joli Pascualena, nafar aktore eta abeslaria.
 1980 – Asier Goiria, bizkaitar futbolaria.
 1985 – Sheila Márquez, euskal modeloa.
 1990 – Aritz Maestu, gipuzkoar patinatzaile artistikoa.
 1995 – Alex Aranburu, gipuzkoar txirrindularia.
 2002 – Jon Karrikaburu, nafar futbolaria.

 Mundua 
 86 – Antonino Pio, erromatar enperadorea.
 866 – Alexandro Bizantziokoa, Bizantziar Inperioko enperadorea (h. 913).
 866 – Leon VI.a Jakituna, Bizantziar enperadorea (h. 912).
 1551 – Henrike III.a Frantziakoa, Poloniako erregea eta Lituaniako duke handia, eta Frantziako erregea (h. 1589).
 1560 – Thomas Cavendish, ingeles itsasgizona (h. 1592).
 1730 – Augustin Pajou, frantziar eskultorea (h. 1809).
 1749 – Jean-Baptiste Joseph Delambre, frantziar astronomo eta astronomiaren historialaria (h. 1822).
 1774 – Giuseppe Gasparo Mezzofanti, italiar kardinala eta hizkuntzalaria (h. 1849).
 1782 – Vicente Quesada, Moncayoko markesa, espainiar militarra (h. 1836).
 1802 – Lajos Kossuth, hungariar politikaria (h. 1894).
 1813 – Christian Heinrich Friedrich Peters, alemaniar astronomoa (h. 1890).
 1848 – Gunnar Knudsen, Norvegiako lehen ministroa (h. 1928).
 1862 – Arvid Lindman, Suediako lehen ministroa (h. 1936).
 1867 – Arthur Rackham, ingeles ilustratzailea (h. 1939).
 1869 – Ben Turpin, estatubatuar antzezlea (h. 1940).
 1880 – Domingos Leite Pereira, Portugalgo lehen ministroa (h. 1956).
 1883 – Hjalmar Bergman, suediar idazlea (h. 1931).
 1898 – Giuseppe Saragat, Italiako 5. Presidentea (h. 1988).
 1901 – Ludwig von Bertalanffi, austriar biologo eta epistemologoa (h. 1972).
 1902 – Jenara Vicenta Arnal Yarza, kimikaria, ikertzailea eta Espainiako Zientzia Kimikoetako lehen doktorea (h. 1960).
 1908 – Mika Waltari, finlandiar idazlea (h. 1979).
 1910 – Margaret Lindsay, estatubatuar aktorea (h. 1981).
 1911 – William Golding, ingeles idazle, saiolari eta poeta, 1983ko Literaturako Nobel Saria (h. 1993).
 1913 – Frances Farmer, estatubatuar aktorea eta telebista eta irratiko aurkezlea (h. 1970).
 1917 – Goyo Lebrero, espainiar aktorea (h. 1980).
 1919 – Juan Barjola, espainiar margolaria (h. 2004).
 1921 – Paulo Freire, brasildar pedagogoa, heziketa munduko teorian eragin handia izan zuena (h. 1997).
 1922 –
 Märta Norberg, suediar iraupen-eskiatzailea (h. 2020).
 Emil Zátopek, Giza Tren-makina, txekoslovakiar kirolaria, iraupen probetan espezialista (h. 2000).
 Dana Zátopková, xabalina jaurtiketako txekiar atleta (h. 2020).
 1925 – Gérard Kango Ouédraogo, Volta Garaiko lehen ministroa (h. 2014).
 1926 – Masatoshi Koshiba, japoniar fisikaria, 2002ko Fisikako Nobel Saria (h. 2020).
 1926 – Margarita Andrey, madrildar aktorea 
 1928 – Adam West, estatubatuar aktorea (h. 2017).
 1930 – Montserrat Carulla, kataluniar aktorea (h. 2020).
 1931 – Hiroto Muraoka, japoniar futbolaria (h. 2017).
 1933 – David McCallum, eskoziar aktorea (h. 2023).
 1934 – Brian Epstein, musika-enpresaria eta The Beatlesen managerra, "Bosgarren Beatle" deitua (h. 1967).
 1935 –
 Niall Brophy, irlandar errugbilaria (h. 2023).
 Encarna Sánchez, espainiar irrati-esataria, 70ko hamarkadan emakumeentzako saioak zuzendu zituen lehen emakumea (h. 1996)
 1939 – Joaquin Navarro Estevan, espainiar politikari eta epailea (h. 2007).
 1941 –
 Cass Elliot, Mama Cass, estatubatuar abeslaria, The Mamas & the Papas taldeko kidea (h. 1974).
 Mariangela Melato, italiar antzezlea (h. 2013).
 1942 – Marina Mayoral, galizieraz eta gaztelaniaz idazten duen idazlea.
 1944 – Jean Succar Kuri, mexikar enpresaburua (h. 2024).
 1945 – Kate Adie, britainiar kazetaria, idazlea eta telebista aurkezlea.
 1948 – Jeremy Irons, britainiar aktorea.
 1949 – Twiggy, ingeles modelo, abeslari eta aktorea.
 Sally Potter, britainiar film-zuzendari, gidoilari eta aktorea.
 1953 – Probal Dasgupta, indiar hizkuntzalari eta esperantista.
 1954 – Mark Drakeford, Galesko lehen ministroa.
 1955 – Dominique Arnaud, frantziar txirrindularia (h. 2016).
 1957 – Pepe Carrol, espainiar ilusionista eta telebista aurkezlea (h. 2004).
 1960 – Carlos Mozer, brasildar futbolari ohia.
 1962 – Narpinder Singh, indiar zientzialaria, akademikoa eta ikertzailea.
 1963 – David Seaman, ingeles futbolari ohia.
 1964 – Trisha Yearwood, estatubatuar kantari, idazle, aktore eta sukaldaria.
 1965 –
 María del Olmo Ibáñez, Alacanteko Artxibo Historiko Probintzialeko zuzendaria.
 Sunita Williams, estatubatuar astronauta, ibilaldi espazial batean igarotako denbora-tarte luzeena eman zuen emakumea izandakoa.
 1967 – Aleksandr Karelin, errusiar borrokalari ohia, grekoerromatar borrokak izan duen borrokalari onenetarikoa.
 1968 – Lila Downs, mexikar folk eta pop abeslari eta musikagilea.
 1969 – Jóhann Jóhannsson, islandiar konpositorea (h. 2018).
 Candy Dulfer, Herbeheretako safoi-jotzailea.
 1970 – Caroline Fourest, frantziar kazetaria, idazlea
 1972 – N. K. Jemisin, zientzia fikzioko estatubatuar idazlea.
 1974 –
 Sabrina Calvo, frantziar idazlea, bideojoko-sortzailea, marrazkilaria, gidoilaria eta diseinatzailea.
 Jimmy Fallon, estatubatuar umorista eta telebista aurkezlea.
 Victoria Silvstedt, suediar modeloa, aktorea, abeslaria eta telebistako pertsonaia.
1975 – Caroline Fourest frantziar kazetari, saiakeragile, xaxatzaile eta zinema-zuzendaria..
 1977 – Josef Fares, suediar-libanoar zinema zuzendaria eta jokoen diseinatzailea.
 1979 – Ledicia Costas, galiziar idazlea.
 1980 – Dimitri Yachvili, georgiar jatorriko frantziar errugbilari ohia.
 1981 – Damiano Cunego, italiar txirrindulari ohia.
 1984 – 
 Thaïs Blume, kataluniar aktorea.
 Pilar Geijo, argentinar ur irekietako igerilaria.
 Antanas Kavaliauskas, lituaniar saskibaloi jokalaria.
 Pavel Kuxnir, errusiar piano-jotzaile, idazle, ekintzaile eta bakezalea (h. 2024).
 Shannon Rowbury, estatubatuar atleta, 1.500 metroko proban aditua.
 1985 –
 Sarah Hunter, britainiar errugbilaria.
 Alun Wyn Jones, galestar errugbilaria.
 Song Joong-ki, hegokorear aktorea.
 1986 –
 Cristina Alarcón, andaluziar aktorea.
 Sally Pearson, australiar 100 metro hesi-lasterketako atleta.
 1987 – Leonor Lavado, espainiar aktorea, imitatzailea, umorista, aurkezlea eta youtuberra, imitatzaile hoberentzat joa.
 1989 –
 Lorenza Izzo, txiletar modeloa, aktorea eta ahots-aktorea.
 Gonzalo Ramos, espainiar aktorea.
 1992 – Lisa Ecker, austriar gimnasta artistikoa.
 1994 – Olivia Lua, estatubatuar aktore pornografikoa (h. 2018).
 1997 – Halima Aden, somaliar-estatubatuar modeloa.
 1998 – Haley Batten, estatubatuar txirrindularia.
 1999 – Aiko Sugihara, japoniar gimnasta artistikoa.
 2000 – Jakob Ingebrigtsen, norvegiar atleta.

 Heriotzak 

 Euskal Herria 
 1321 – Joanes Enrikez Lakarrakoa, Nafarroako Erresumako infantea eta Lakarrako jauna (j. c. 1266).
 1697 – Melchor de Aguirre, barrokoko gipuzkoar arkitektoa, Granadan (j. c. 1640).
 1794 – Madeleine Larralde, Konbentzioko armadari aurka egiteagatik hil zuten Sarako emakumea, gillotinan (j. 1759).
 1838 – Martin Luis Etxeberria Iturralde, Lehen Karlistaldiko nafar brigadier karlista (j. 1801).
 1919 – Biktoriano Iraola, gipuzkoar idazlea eta inprimatzailea (j. 1841).
 1938 – Victoriano Huitzi, nafar idazlea (j. 1860).
 1950 – Raymond Duc, Ramuntcho, baxenafar soldadua, Vietnamen (j. 1917).
 1978 – Jesús Glaria, nafar futbolaria, Conca de Barberàn (j. 1942).
 1985 – Eugenio Vegas, gipuzkoar politikari eta legelaria, Madrilen (j. 1907).
 1992 – Pedro Bilbao, getxoztar medikua (j. 1909).
 2004 – Carmen Adarraga, gipuzkoar saskibaloilari, eskubaloilari eta belar-hockeylaria (j. 1921).
 2007 – Jose Luis Isasi Montalban, Gasteizko jaietan Zeledon izandako lehenengo pertsona.
 2022 - María Luisa Oyarzábal Fernández,  San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako bizkaitar akademikoa (j. 1933).

 Mundua 
 1183 – Gilbert d'Assailly, Ospitaleko Zaldunen 5. Maisu Handia.
 1591 – Alonso de Orozco, Espainiako Urrezko Mendearekin lotutako fraidea eta gai erlijiosoei buruzko idazlea (j. 1500).
 1652 – Isabel de Saavedra, mailegu emaleak, Miguel de Cervantesen alaba naturala (j. 1584)
 1710 – Ole Rømer, daniar astronomoa (j. 1644).
 1719an lurperatua – Jan Weenix, herbeheretar margolaria (j. 1641-1649).
 1724 – Glückel von Hameln, alemaniar negozio emakumea eta egunkari-idazlea, bere lanetan XVII. mendeko alemaniar Askenazi judu-komunitateen bizitza ezagutarazi zuena (j. 1646).
 1736 – Feofan Prokopovitx, ukrainar elizgizona, politikaria eta idazlea (j. 1681).
 1843 – Gaspard-Gustav Coriolis, frantziar ingeniaria eta zientzialaria (j. 1792).
 1860 – Andreas Metaxas, Greziako lehen ministroa (j. 1790).
 1881 – James Garfield, Ameriketako Estatu Batuetako 20. Presidentea (j. 1831).
 1895 – Gerardina Jacoba van de Sande Bakhuyzen, nederlandar margolaria (j. 1826)
 1898 – George Grey, britainiar militar, esploratzaile eta administratzaile koloniala, Zeelanda Berriko gobernadore eta lehen ministroa (j. 1812).
 1902 – Maria Henriketa Austriakoa, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1836).
 1924 – Hannibal Sehested, Danimarkako lehen ministroa (j. 1842).
 1925 –
 Francis Darwin, britainiar botanikaria (j. 1848).
 Georg August Schweinfurth, alemaniar esploratzaile, etnologo eta botanikaria (j. 1836).
 1927 – Michael Ancher, daniar margolaria (j. 1849).
 1931 – David Starr Jordan, estatubatuar iktiologo, hezitzaile, eugenizista eta bakearen aldeko aktibista (j. 1851).
 1935 – Konstantin Tsiolkovski, errusiar zientzialaria eta asmatzailea (j. 1857).
 1952 – Maria Matos, portugaldar aktore, zuzendari, dramagilea, idazlea, irakaslea eta enpresaria (j. 1886).
 1954 – Miles Franklin, australiar idazle eta feminista (j. 1879).
 1955 – Carl Milles, suediar eskultorea (j. 1875).
 1958 – Josep Irla, Kataluniako Generalitateko 124. presidentea (j. 1874).
 1962 –
 Ahmad bin Yahya, Yemengo Mutawakkilitar Erresumako bigarren erregea (j. 1891).
 Carmen Valero Gimeno, espainiar maistra, intelektual, feminista eta sindikalista (j. 1893).
 1965 – Lionel Terray, frantziar eskalatzailea, lehen igoera asko egin zituena (j. 1921).
 1967 – Zinaida Serebriakova, errusiar margolaria (j. 1884).
 1973 – Gram Parsons, estatubatuar egile-abeslari, gitarrista eta pianista (j. 1946).
 1978 – Étienne Gilson, frantziar filosofo eta filosofiaren historialaria (j. 1884).
 1985 – Italo Calvino, italiar idazlea (j. 1923).
 1987 – Einar Gerhardsen, Norvegiako lehen ministroa (j. 1897).
 1992 – Alfredo Sada, nafar eskultorea (j. 1949).
 1995 – Rudolf Ernest Peierls, alemaniar-britainiar fisikaria (j. 1907).
 1996 – Helmut Heissenbüttel, alemaniar idazlea (j. 1921).
 2002 – Robert Guéï, Boli Kostako presidentea (j. 1941).
 2003 – Slim Dusty, australiar country musikaria (j. 1927).
 2010 – José Antonio Labordeta, aragoiar poeta, abeslari, irakasle, idazle eta politikaria (j. 1935).
 2011 – George Cadle Price, Belizeko lehen ministroa (j. 1919).
 2012 – Víctor Cabedo, espainiar txirrindularia, entrenatzen ari zela auto batek jota (j. 1989).
 2013 – Saye Zerbo, Volta Garaiko presidentea (j. 1932).
 2017 – Jake LaMotta, Raging Bull, estatubatuar boxeolaria (j. 1922).
 2018 –
 Gyözö Kulcsár, hungariar eskrimalaria (j. 1940).
 Arthur Mitchell, estatubatuar dantzari, maisu, koreografo eta zuzendari artistikoa (j. 1934).
 Jesús Rodríguez Magro, espainiar txirrindularia (j. 1960).
 2019 – Zine El Abidine Ben Ali, Tunisiako presidentea (j. 1936).
 2020 –
 Lee Kerslake, ingeles musikaria, Uriah Heep taldeko kidea (j. 1947).
 John Turner, Kanadako lehen ministroa (j. 1929).
 2021 – Jimmy Greaves, ingeles futbolari eta telebista aurkezlea (j. 1940).
 2023 – Gianni Vattimo, italiar filosofo eta politikaria (j. 1936).
 2024 – 
 Fabiola Posada, kolonbiar umorista (j. 1963).
 Kari Vogt, norvegiar historialaria (j. 1939).
 2025 – Julieta Fierro, mexikar fisikari, astronomo eta dibulgatzailea (j. 1948).

 Jaiak eta urteurrenak 
 Sehaska egutegiko izendegia: Saioa eta Orozko.
 Pirata batek bezala hitz egiteko Nazioarteko Eguna

 Kanpo estekak 

Irailaren 18 | Urteko egutegi | Irailaren 20
Kategoria:Urteko egunak