Ipar itsasoa

Ipar itsasoa Ozeano Atlantikoaren itsaso marjinal bat da, ekialdean Norvegia eta Danimarkako kosten artean kokatua, mendebaldean britainiar uharteetakoak eta hegoaldean Alemania, Herbehereak, Belgika eta Frantziakoak. Skagerrak itsasoaren ekialdeko badia moduko bat da, Kattegat-en bidez Baltikoarekin lotzen duena; Baltikoarekin konektatuta dago Kieleko ubidearen bidez ere. Mantxako kanalak Atlantikoaren gainerako zatiekin lotzen du hegoaldetik, eta, iparraldetik, berriz, Norvegiako itsasoarekin, zeina Shetlandak iparraldean itsasoak hartzen duen izena baita.

Mareak nahiko irregularrak dira, iparraldetik datorren korronte batek eta hegoaldetik datorren beste batek bat egiten baitute bertan. Euri eta laino ugari dago urte osoan, eta ipar-mendebaldetik nabigazioa arriskutsu egiten duten ekaitz bortitzak datoz.

750.000 km²-ko azalera duDatu geografiko guztiak "Safety At Sea" webgunetik datoz., 960 km inguruko luzera eta 480 km-ko zabalera, gehienez. Sakonera txikiko itsasoa da, batez beste 95 metroko sakonera baitu: Dogger bankuan, itsasoaren erdian eta 25 bat metroko sakoneran, mamut-aztarnak aurkitu izanak frogatzen du azken glaziazioan izotzez estalita edo azaleratuta zegoela. Izotza urtzean, bankua uharte itxurako azken gordeleku moduko bat bihurtu zen.

Antzinaroan, itsaso hori Oceanum edo Mare Germanicum izenez ezagutzen zen. Gaur egungo izena Frisiako uharteen ikuspegitik sortu zela uste da, handik erabat iparraldera geratzen baitzen, eta Hegoaldeko itsasoari (Frisiako itsasoa eta Zuiderzee, Herbehereetan) kontrajarrita. Luzarora, gaur egungo izena nagusitzen joan zen, eta Aro Modernoan nagusi zen dagoeneko. Aipaturiko Aro Modernoan, ohikoa zen Ozeano Atlantiko osoari Ipar itsasoa edo Nord Itsasoa deitzea, eta, ordainetan, Ozeano Bare osoari Hegoaldeko Itsasoa edo Sud Itsasoa deitu zitzaion.

Inguruko estatuetako hizkuntza ofizialen arabera: frantsesez, Mer du Nord deitzen zaio; nederlanderaz, Noordzee; alemanez, Nordsee; suedieraz, Nordsjön; danieraz, Nordsøen; norvegieraz, Nordsjøen, eta North Sea ingelesez. Frisieraz, Noardsee deitzen zaio, eta, eskozieraz, A' Mhuir Tuathen.

Petrolio eta gas natural hobi garrantzitsuak ditu, 1970eko hamarkadan ustiatzen hasi zirenak.

IHOren mugaketa
Itsasoak mugatzeko arloan nazioarteko agintaritza nagusiak, Nazioarteko Erakunde Hidrografikoak («International Hydrographic Organization, IHO), itsasotzat jotzen du Ipar Itsasoa. Mundu osoan erreferentzia den «Limits of oceans and seas» (Ozeano eta itsasoen mugak, 1953ko 3. edizioa) argitalpenean, 4 zenbakiaz identifikatzen du, eta honela definitzen du:

Izena
Antzinaroan, itsaso hori Oceanum edo Mare Germanicum izenez ezagutzen zen. Gaur egungo izena Frisiako uharteen ikuspegitik sortu zela uste da, handik erabat iparraldera geratzen baitzen, eta Hegoaldeko itsasoarekiko oposizioagatik (gaur egun Wadden itsasoa, Herbehereetan). Luzarora, gaur egungo izena nagusitzen joan zen, eta Aro Modernoan nagusi zen dagoeneko.

Inguruko estatuetako hizkuntza ofizialen arabera, Mer du Nord deitzen diote frantsesez; Noordzee, nederlanderaz; Nordsee, alemanez; Nordsøen, danieraz; Nordsjøen, norvegieraz, eta North Sea, ingelesez. Mendebaldeko frisieraz, Noardsee esaten zaio; iparraldeko frisieraz, berriz, Weestsiie (Mendebaldeko itsasoa), eta eskoziar gaelikoz, A' Mhuir a Tuath.

Jasotzen den lehen izenetako bat «Septentrionalis Oceanus» edo Ipar Ozeanoa da, Pliniok aipatu zuena. Hala ere, beren kostaldean bizi ziren zeltek «Morimaru» edo itsaso hila izena aipatzen zuten, herri germaniarrek ere bere egin zutena «Morimarusa» bilakatuz. Izen horrek erreferentzia egiten dio ur hila edo ur gezatako geruza zerrenda batzuei, ur gaziren gainaldea hornitzen zutenak, urari itxura lasaia emanez. Fenomeno horren erreferentzia Erdi Aroraino luzatu zen, antzinako goi-alemanaren «giliberōt»en edo erdialdeko-nederlanderaren «lebermer»en edo «libersee»n hauteman daitekeenez.

Aldi luzeetan erabilitako beste izen arrunt batzuk izan ziren: «Mare Frisicum» eta «Mare Germanicum» (edo Oceanus Germanicus) latinezko terminoak, baita beste hizkuntza batzuetan dituzten baliokideak ere.

Geografia
Ipar itsasoa, mendebaldean, Orkadak uharteek eta Ingalaterra eta Eskoziako ekialdeko kostak mugatzen duteL.M.A. (1985). University of Chicago, ed. Europe 18 (Fifteenth edición). Uno.S.A.: Encyclopadia Britannica Inc. pp. 832?835. ISBN 0-85229-423-9; ekialdean, Eskandinaviako penintsularen hego-mendebaldeko muturrak eta Jutlandiako mendebaldeak (Norvegiako eta Danimarkako kostaldeak, hurrenez hurren), eta, hegoaldean, Alemaniako mendebaldeko kostaldeak, Herbehereetako eta Belgikako kostaldeak eta Frantziako iparraldeko kanalak.​ Hego-mendebaldean, Dover edo Calais itsasartetik harago, Ipar itsasoa Mantxako kanal bihurtzen daRipley, George; Charles Anderson Dana (1883). The American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge (Digitized (11-10-2007) por Google Books online). D. Appleton and company. p. 499. Consultado el 26 de diciembre de 2008., Ozeano Atlantikoarekin lotzen duena.​​ Ekialdera, Baltiko itsasoarekin lotzen da Skagerrak eta Kattegat itsasoen bidez; bi itsasarte hauek Danimarka Norvegiatik eta Suedia banatzen dituzte, hurrenez hurren. Iparraldean, Shetland uharteek inguratzen dute, eta Norvegiako itsasoarekin lotzen da, Atlantikoaren ipar-ekialdeko muturrean dagoenaHelland-Hansen, Bjørn; Fridtjof Nansen (1909). «IV. The Basin of the Norwegian Sea.». En Geofysisk Institutt, ed. Report on Norwegian Fishery and Marine-Investigations Vol. 11 No. 2. Archivado desde el original el 14 de enero de 2009. Consultado el 09-01-2009.

970 kilometroko luzera du, eta 580 kilometroko zabalera; 750.000 kilometro koadroko azalera, eta 94.000 kilometro kubikoko bolumena hartzen ditu.​ Ipar itsasoko kostaldearen inguru guztian, uharte eta uhartedi garrantzitsuak daudeSafety at Sea project: Norwegian Coastal Administration, ed. (2008). «About the North Sea: Key facts». Archivado desde el original el 9 de diciembre de 2008. Consultado el 02-11-2008., hala nola Shetland uharteak, Orkadak eta Frisiako uharteak.​ Ipar itsasoak Europako arro kontinentaletatik datozen ur gezak jasotzen ditu, baita britainiar uharteetako arro hidrografikoetatik ere. Baltiko itsasoko ura ere hartzen du, non ibai ugari itsasoratzen diren; beraz, gazitasun txikia duen itsasoa da. Ipar itsasora isurtzen duten ibai nagusiak dira: Elba, Rhin eta Mosa. Elba ibaiaren arroak 144.000 kilometro koadroko azalera drainatzen du, 18 hiri eta horien ibaiadarrak barne. Rhin-Mosa deltak 199.000 kilometro koadroko azalerako ur-deskargak jasotzen ditu. Azalera horretan, 68 hiri daudeRay, Alan; G. Carleton, Jerry McCormick-Ray (2004). Coastal-marine Conservation: Science and Policy (Digitized by Google Books online) (illustrated edición). Blackwell Publishing. p. 262. ISBN 9780632055371. Consultado el 21 de enero de 2009.Hinrichsen, Don (1999). Coastal Waters of the World: Trends, Threats, and Strategies (Digitized by Google Books online) (illustrated edición). Island Press. pp. 56?58. ISBN 9781559633833. Consultado el 21 de enero de 2009. 184 milioi pertsona inguru bizi dira Ipar itsasorantz doazen ibaien arrotan. Eremu horrek industria-kontzentrazio trinkoak dituInternational Center for the Environmental Management of Enclosed Coastal Seas, ed. (2003). «Chapter 5: North Sea» (PDF).

Sakonera
Iparralderantz, 53° 24' N latitudetik aurrera, oro har, Ipar itsasoaren hondoa modu desegokian jaisten da. Hegoaldean, Calaisko itsasarterantz makurtzen da.

Ipar itsasoa, ia osorik, Europako plataforma kontinentalean dago, batez besteko 90 metrokoCalow, Peter (1999). Blackwell's Concise Encyclopedia of Environmental Management (Digitalizado por Google Books online). Blackwell Publishing. ISBN 9780632049516. Consultado el 26 de diciembre de 2008. sakonerarekin; 100 metro baino gehiagoko sakonera duten eremu gutxi ditu. Salbuespen bakarra, Norvegiako zanga da, Norvegiako kostarekin paraleloan doana, Oslotik Bergen iparraldeko eremu bateraino. 20 eta 30 kilometro bitarteko zabalera du, eta 300 metroko sakonera Bergenen aurrean, eta 725 metroko gehienezko sakonera Skagerraken.​​ Britainia Handiaren ekialdean, Dogger bankua dago. Glaziaraldiko morrena handi batetik datorren goi-lautada bat da, kontsolidatu gabeko glaziarren hondakinen metaketaren ondorioz sortutakoaOstergren, Robert Clifford; John G. Rice (2004). The Europeans: A Geography of People, Culture, and Environment (Digitalizado por Google Books online). Bath, UK: Guilford Press. p. 62. ISBN 9780898622720Consultado el 10-01-2009Maptech Online MapServer, ed. (1989–2008). «Dogger Bank». Archivado desde el original el 11 de julio de 2012. Consultado el 20 de julio de 2007.. Itsas azalera baino 15-30 metro beherago dago, eta ezaugarri horrek oso eremu aberatsa sortu du arrantzarako. Arrantza gune nagusi izan da (bakailaoa, sardinzarra). Gaur egun, berriz, garrantzi handiagoa dute 1970ean han aurkitu ziren petrolio eta gas natural hobiekLur Hiztegi Entziklopedikoa, «Ipar itsasoa».

Long Forties eta Broad Fourteens besalditan neurtutako sakontasunagatik hartzen dituzte izenak; berrogei besaldi eta hamalau besaldi edo 73 eta 26 metroko sakonera, hurrenez hurren. Banku handi horiek eta antzeko beste batzuek gune bereziki arriskutsu bihurtzen dute Ipar Itsasoa nabigatzekoTuckey, James Hingston (1815). Maritime Geography and Statistics ... (Digitalizado por Google Books online (02-05-2007)). Black, Parry & Co. p. 445. ISBN 9780521311915. Consultado el 10-01-2009., satelite bidezko nabigazio-sistema berrien aplikaziorekin arindu dena.

Ipar itsasoaren mendebaldean badaude sakonera handiak ere, adibidez, Deabruaren Zuloa Edinburgoren luzeran, 460 metroraino, eta batzuk, The Wash badiatik kanpo«The Wash». Archivado desde el original el 4 de marzo de 2009. Consultado el 20 de marzo de 2021.. Korridore horiek ibaiek sortutakoak izan zitzaketen, azken glaziazioan. Izan ere, glaziazioaren une horretan, Ipar itsasoaren maila egungoa baino baxuagoa zen (itsas atzerakada). Garaian, ibaiek zenbait zati higatuko zituzten, gaur egun itsasoak estaltzen dituenak (itsas aurrerakada). Litekeena da tunelaren haranaren hondakinak izatea, itsaslasterretarako irekita gelditu direnak.

Hidrologia
Tenperatura eta gazitasuna
Udan, batez besteko tenperatura 17 °C-koa da, eta 6 °C-koa neguan.​ Klima aldaketa Ipar itsasoko batez besteko tenperatura igotzeari egotzi diote.​ Urtarrileko airearen tenperaturak, batez beste, 0 eta 4 °C artean mugitzen dira, eta uztailekoak, berriz, 13 eta 18 °C artean. Neguko hilabeteetan, ohikoak dira denboraleak eta ekaitzak.

Gazitasunaren batez bestekoak, berriz, 34 eta 35 gramo gatz artekoak dira ur litro bakoitzeko.​ Gazitasunak aldakortasun handiagoa du ur gezaren sarrerak dauden lekuetan, hala nola Rhin eta Elba ibaien estuarioetan, Baltikoko itsasoarekin duen loturan eta Norvegiako kostaldean.

Uraren eta mareen zirkulazioa
Ipar itsasoko ur-fluxuaren patroi nagusia erlojuaren kontrako noranzkoan biratzea da, ertzetan zehar . Ipar itsasoa Ozeano Atlantikoaren beso bat da, eta ozeanoko korronte gehienak jasotzen ditu ipar-mendebaldeko irekieratik, eta, maila txikiagoan, Mantxako kanalaren irekiera txikiko korronte berotik datorren zati bat. Norvegiako kostaldetik datoz korronte horiek.​ Ur sakonetako nahiz ur azaletako korronteak norabide desberdinetan mugitzen dira; gazitasun apaleko azaleko kostako urak kanporantz mugitzen dira, eta gazitasun handiko sakonenak eta trinkoenak, berriz, kostarantz.

Ipar itsasoa plataforma kontinentalaren barruan dago, eta sakonera handiagoko ur ozeanikoek duten olatu-mota desberdinak ditu. Olatuen abiadurak gutxitu egiten dira, eta olatuen anplitudeak, berriz, handitu. Ipar itsasoan, bi sistema anfidromiko daude, eta osatu gabeko hirugarren sistema anfidromiko bat 329. orrialdeko mareen mapak amfidromiak erakusten ditu. 157. orrialdeko mareen mapak amfidromiak erakusten ditu.. Ipar itsasoan, marearen batez besteko anplitudea 0 eta 8 metro artean dago.

Ozeano Atlantikoko Kelvin marea iparralderantz bidaiatzen duen erdieguneko olatu bat da. Olatu horren energiaren zati bat Mantxako kanalean zehar hedatzen da Ipar itsasorantz. Gero, olatuak Ozeano Atlantikoaren iparralderantz bidaiatzen du jarraitzen du, eta, behin britainiar uharteak igarota, Kelvin marea ekialderantz eta hegoalderantz mugitzen da, eta, berriro, Ipar itsasoan sartzen da 94. orrialdeak Ipar itsasoko puntu amfidromikoa erakusten du..

 Ibaiak 
 Elba, 1165 km, Cuxhaven-en (Alemania) amaitzen dena;
 Weser, 452 km, Bremerhaven-en (Alemania);
 Ems, 371 kilometrokoa, Alemanian;
 Rhin, 1233 km, eta Mosa ibaia, 950 km, Rotterdamen (Herbehereak);
 Eskalda, 355 km, Vlissingen-en (Herbehereak);
 Yser, Nieuwpoort-en (Belgika)
 Tamesis, 346 km, Southend-on-Sea-n (Britainia Handia);
 Humber, Kingston upon Hull-en (Ingalaterra)
 Trent, 298 km, eta Ousse ibaia, 84 km, Kingston upon Hull-en (Britainia Handia);
 Tyne, 321 km, South Shields-en (Britainia Handia);
 Forth, 47 km, Stirling-en (Britainia Handia);
 Tay, 188 km, Dundee-n (Britainia Handia);

Itsas bazterrak
Ipar itsasoko ekialdeko eta mendebaldeko kostak irregularrak dira, glaziaraldiek glaziaraldian sortutakoak. Hegoaldeko kostaldeak sedimentu glaziarren hondarrekin estalita daude. Norvegiako mendiak itsasertzeraino iritsi direnez, fiordo sakonak eta uhartediak sortu dira. Stavangerren hegoaldean, kostaldea baretzen doa, eta gero eta uharte gutxiago daude. Eskozia ekialdeko kostaldea nahiko antzekoa da, baina ez Norvegiakoa bezain markatua. Ingalaterra ipar-ekialdean, itsaslabarrak altuera txikiagokoak dira, eta erresistentzia txikiagoko morrenek osatzen dituzte; horren ondorioz, gainazala errazago higatzen da, eta kostaldeek inguru biribilagoak dituzteEast Riding of Yorkshire Council (ed.). «Development of the East Riding Coastline» (PDF). Archivado desde el original el 10 de agosto de 2007. Consultado el 24 de julio de 2007EUROSION Caso Study (ed.). «Holderness Coast United Kingdom» (PDF). Consultado el 24 de julio de 2007..​​ Herbehereetan, Belgikan eta Ingalaterraren ekialdean (Ekialdeko Anglia), itsasertza baxua eta zingiratsua da. Ipar itsasoko ekialdeko eta hego-ekialdeko kostaldea, Wadden itsasoan, hareatsua eta oso zuzena da, batez ere Belgikan eta DanimarkanConvention for the Protection of the Marine Environment of the North-East Atlantic (OSPAR), ed. (2000). «Overview of geography, hydrography and climate of the North Sea (Chapter II of the Quality Status Report.» (PDF). Archivado desde el original el 10 de julio de 2007. Consultado el 04-12-2007.

 Mantxako kanala 
Mantxako kanalak lotzen ditu Ipar itsasoa ekialdean eta Ozeano Atlantikoa mendebaldean, Calaisko itsasartearen bitartez, lehen aipatu bezala. Ingalaterrako kostaldeak iparraldean eta Frantziakoak hegoaldean mugakide ditu.

 Wadden itsasoa 
Herbehereetako, Alemaniako eta Danimarkako kostaldeetan zabaltzen da Wadden itsasoa, UNESCOk izendatu duena Gizadiaren Ondaretzat eta Ramsar lekuak barne hartzen dituena. Frisiako uharteak muga naturala dira eskualde honen eta Ipar itsaso zabalaren artean.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Dogger Bank
 Doggerland
 Helgoland
 Sylt

 Kanpo estekak 


Kategoria:Muga hirukoitz tektonikoak