Aŭstralia egotelo

Aŭstralia egotelo aŭ Krestegotelo (laŭ la scienca nomo Aegotheles cristatus) estas malgranda ĝis mezgranda, sekretema noktula specio de birdoj de la genro Aegotheles en la familio Egoteledoj. Ĝi troviĝas en Aŭstralio kaj plej sudorienta Nov-Gvineo en malfermaj arbaroj. Ĝi estas la plej malgranda noktula birdo troviĝanta en Aŭstralio, pro kio ĝi riskas predadon. Ĝi estas ordinare konata kiel tinea strigo aŭ festrigo (respektive tinea egotelo aŭ fea egotelo) kaj Jarlajirrpi fare de la Ŭarlpirioj. Ĝi estas la plej ofta noktula birdo en Aŭstralio. Malgraŭ suferadon de predado kaj konkurenco fare de invadantaj specioj, ĝi ne estas konsiderata minacata.

Taksonomio
La Aŭstralian egotelon formale priskribis kiel Caprimulgus cristatus en 1790 la angla natursciencisto George Shaw baze sur specimeno kolektita en Novsudkimrio, Aŭstralio. Por Shaw kiel aŭtoro de la specia nomo vidu:  

La specion priskribis samjare John Latham kiel Caprimulgus novaehollandiae sed oni komprenas, ke la priskribon de Shaw estas pli frua kaj tial ĝi estas prioritata. 

La Aŭstralia egotelo estis dekomence metita en la ordo de Kaprimulgoformaj sed ĝisdatigita taksonomio nun metas ĝin en nova ordo Egoteloformaj. La Aŭstralia egotelo estas nun unu el dek specioj metitaj en la genron Aegotheles, kiun enkondukis en 1827 la natursciencistoj Nicholas Vigors kaj Thomas Horsfield. Ĝi estas la tipa specio de la genro. La specia epiteto cristatus estas Latina signife "krestohava", "plumtufa".

Oni agnoskis jenajn du subspeciojn:
 A. c. cristatus (Shaw, 1790) – Trans-Fly (centra suda Nov-Gvineo), areo de Port Moresby (sudorienta Nov-Gvineo) kaj Aŭstralio
 A. c. tasmanicus Mathews, 1918 – Tasmanio (sudorienta Aŭstralio)

Aspekto
La Aŭstralia egotelo estas 21–25 cm longa,
 kio igas ĝin malgranda ĝis mezgranda egotelo kun grizaj supraj partoj kaj blanka, strieca fronto kaj forta malhel-pala padrono sur la kapo. Ĝi havas grandajn malhelajn okulojn, kiuj ne estas reflektaj kiam lumo estas direktita sur ilin; male al multaj aliaj noktaj birdoj. En Norda Aŭstralio, inoj ankaŭ povas havi ruĝecbrunan morfon. Eble ankaŭ maskloj havas ruĝecbrunan morfon en ĉi tiu areo, sed ĝi estas multe malpli klara kompare kun tiu de la ino. Ĉi tiu ruĝecbruna morfo estas nur en Norda Aŭstralio kaj ne troviĝas en marborda Sudorienta Aŭstralio. Idoj estas kovritaj per densa blanka lanugo, kiu estas anstataŭigita per griza lanugo post ĉirkaŭ 10 tagoj; ĉi tiu griza lanugo estas poste anstataŭigita per juna plumaro. Junaj birdoj similas al plenkreskuloj kun iom pli da makuleco, pli mallongaj vizaĝaj harecplumetoj kaj malklaraj markoj sur la vizaĝo kaj nuko. La plumaro estas ĝenerale pli pala en dezertaj populacioj.

Aŭstraliaj egoteloj estas adaptitaj por vivi en malferma arbaro, kun pli pintaj flugiloj kaj pli grandaj piedoj, male al la plejparto de la cetero de la familio, kiu vivas en densa arbaro (kvankam kelkaj individuoj de ĉi tiu specio povas kaj ja vivas en tia vivejo en Kvinslando kaj Nov-Gvineo).

 Fiziologio 

 Termoregulado 
Aŭstraliaj egoteloj havas ĝenerale pli altan korpotemperaturon somere kaj pli malaltan korpotemperaturon vintre. Por kontraŭbatali pli malaltajn temperaturojn vintre, aŭstraliaj egoteloj pliigas plumizoladon por varmiĝi. Dum somero, aŭstraliaj egoteloj akumulas grasajn deponejojn, kiujn ili plene eluzas antaŭ meze de vintro. Aŭstraliaj egoteloj estas noktulaj ĉasistoj, kaj vintre ili havas la avantaĝon de pli longaj periodoj de mallumo por ĉasado, malgraŭ luktado kun pli malalta abundo de manĝindaj artropodoj. Dum ripozado dumtage, aŭstraliaj egoteloj elektas ripozejojn, kiuj estas varmigitaj de la suno por malaltigi la energion bezonatan por varmiĝi.

En varma vetero, birdoj uzas vaporiĝan malvarmigon por malvarmigi sian korpotemperaturon. Tio dependas de anhelado kaj gorĝa flugetado. Estante noktula specio, aŭstraliaj egoteloj hezitas forlasi ripozejojn dumtage, kaj ne povas serĉi akvon por rehidratigi tion perditan pro anhelado. Por konservi akvon kaj eviti forlasi sian ripozejon, aŭstraliaj egoteloj havas efikan termoregulan sistemon por malhelpi troan humidperdon kaj dehidratiĝon, igante ilin tre varmotoleremaj. Aŭstraliaj egoteloj ripozas en kavaĵoj, kio protektas ilin de plena ekspono al la suno kaj varmo dumtage, tial eble ili estas kompare malpli varmotoleremaj ol rilataj specioj, kiuj ripozas ekstere sur arida tero.

 Torporo 
Aŭstraliaj egoteloj estas konataj pro sia ofta eniro en torporon, kaj dum vintro en Aŭstralio tio ofte okazas ĉiutage. Ili kutime eniras en torporon unufoje tage ĉirkaŭ tagiĝo dum 3-4 horoj, se ili eniras torporon dufoje en tago, ĝi ĉiam estas matena periodo sekvata de periodo posttagmeze aŭ nokte. Aŭstraliaj egoteloj preferas ripozi en arbaj kavaĵoj, sed foje ripozas en rokaj kavaĵoj, kiuj estas pli varmaj kaj pli temperatur-stabilaj. En unu studo, aŭstraliaj egoteloj, kiuj ripozis en rokoj, eniris torporon duone tiom ofte kiel tiuj, kiuj ripozis en arboj, kaj se ili eniris duan torporon, ĝi pli verŝajne estis posttagmeze, dum tiuj en arbaj fendoj pli verŝajne eniris duan torporon nokte. Aŭstraliaj egoteloj emas eniri en torporon kiam la atmosfera temperaturo estas sub 6.8 °C, sed eĉ povas fari tion je temperaturoj tiom altaj kiom 14.5 °C.

Torporo povas esti uzata por protekti kontraŭ fluktuantaj temperaturoj aŭ manĝaĵmankoj per reduktado de la metabolo, korfrekvenco kaj temperaturo de la korpo. Aŭstraliaj egoteloj eniras en torporon pli ofte dum periodoj de malalta abundo de artropodoj, verŝajne por konservi energion kaj redukti la bezonon de manĝaĵo. Aŭstraliaj segoteloj ne eniras en torporon dum la reprodukta sezono pro varmaj temperaturoj kaj abundo de artropodoj.

 Habitato kaj distribuado 
Aŭstraliaj egoteloj estas vaste disvastigitaj en Aŭstralio kaj estas specio dependa de kavaĵoj, kio signifas, ke ili uzas arbokavaĵojn por kaj ripozi kaj nesti. En Aŭstralio ili troveblas en antaŭurbaj kaj urbomarĝenaj medioj. Riveroj kaj akvovojoj gravas por ĉi tiu specio; studo en Aŭstralio trovis, ke ili pli verŝajne troviĝas en areoj kun akvovojoj ol en tiuj sen ili.

Ili troviĝas en diversaj vivejoj kiel malfermaj arbaroj, mallee-veprejoj, tropikaj arbaroj, kaj foje mangrovejoj, malfermaj herbejoj kaj pluvarbaroj. En Nov-Gvineo ĉi tiu specio ofte troviĝas en savano, dum en Aŭstralio ĝi preferas malfermajn maturajn arbarojn kaj vivejojn enhavantajn eŭkaliptojn kaj akaciojn.

 Kutimaro 

 Voĉo 
La aŭstralia egotelo estas ofte aŭdata sed ne ofte vidata. Plenkreskaj aŭstraliaj egoteloj ŝajne havas kelkajn ĉefajn kriojn priskribitajn kiel: "ĉur, krio, juk, ĉuk, siblo, kriego kaj aliaj mallongaj raŭkaj raslaj noto".

 Reproduktado 
Aŭstraliaj egoteloj preferas ripozi en arbokavaĵoj pli proksimaj al la grundo kaj en areoj kun multaj aliaj kavaĵoj. Averaĝe ili moviĝas inter ripozejoj je distanco de ĉirkaŭ 300 metroj ĉiun naŭan tagon, kaj en unu studo oni uzis inter 2 kaj 6 diversajn kavaĵojn dum 6-monata periodo. La sama studo trovis, ke aŭstraliaj egoteloj emas ripozi solaj kaj preferas la eŭkalipto-arbojn nome Fibroŝelaj eŭkaliptoj kaj Eucalyptus viminalis. Ili ankaŭ troviĝis en Eucalyptus melliodora, Eucalyptus bridgesiana, kaj du mortintaj eŭkaliptoj, kiuj ne povis esti identigitaj kiel specifaj specioj. Elekto de kavaĵoj estas esenca, ĉar aŭstraliaj egoteloj pasigas pli ol duonon de sia tempo ripozante. Oni ankoraŭ ne scias, kial aŭstraliaj egoteloj uzas kavaĵojn por ripozi, ĉar multaj rilataj specioj ripozas en la malfermaĵo sur arbobranĉoj aŭ sur la grundo. Kelkaj hipotezoj estas predado kaj evitado de ektoparazitoj bazitaj sur simila konduto ĉe vespertoj, sed plia esplorado estas necesa.

Normale aŭstraliaj egoteloj ripozas en arbokavaĵoj kaj mortintaj baroj, sed ekzistas registroj pri ili ripozantaj en homfaritaj strukturoj kiel arbaraj barieroj en Tasmanio. Ĉi tiuj pordegoj estas uzataj por limigi aliron al privataj kaj publikaj terenoj kaj kiam malfermitaj foje ili forfluigas aŭstraliajn egotelojn, kiuj ripozis interne. Ili ankaŭ estis trovitaj ripozantaj en tegmentaj kavaĵoj kaj kamentuboj.

 Minacmontro 
Aŭstraliaj egoteloj ofte estas kvietaj kaj pasivaj kiam ĝenataj. Multaj raportoj pri ili renkontataj en nestokestoj raportas, ke ili sidas kviete sur siaj ovoj aŭ idoj, foje ekflugante se ili sentas alproksimiĝantan danĝeron. Ekzistas kelkaj anekdotaj raportoj pri aŭstraliaj egoteloj platigantaj sin aŭ ŝveliĝantaj por ŝajni pli grandaj, ŝanceliĝantaj flanken al flanko, malfermante siajn buŝojn larĝe por montri sian rozkoloran gapaperturon kaj siblante. Kaj junaj kaj pli maljunaj birdoj laŭdire faras tion kiam ĝenataj dum ripozado aŭ nestado.

 Ĉasado kaj manĝado 
Aŭstraliaj egoteloj manĝoserĉas akcipitre (saltofluge) kaj malofte manĝoserĉas de la grundo. Ili ĉasas preskaŭ ekskluzive nokte, eble kiel maniero mildigi predadon. Ili uzas siajn grandajn okulojn, bonan aŭdkapablon kaj harecplumetojn por lokalizi kaj kapti predon. La Aŭstralia egotelo manĝas nokte per plonĝado de ripozejoj kaj kaptado de insektoj el la aero, tero aŭ de trunkoj kaj branĉoj, simile al muŝkaptulo. Ĝi ankaŭ povas manĝi dumfluge. Ĝi manĝas plej multajn insektojn, precipe skarabojn, akridojn kaj formikojn.

Aŭstraliaj egoteloj estas konsiderataj "lunfiliaj", kio signifas, ke ili preferas ĉasi dum noktoj kun lunlumo kaj estas krepuskulaj (ĉasante ĉe tagiĝo kaj krepusko). Aŭstraliaj egoteloj, kiuj ĉasas dum lunlumaj noktoj, alfrontas kompromison, ĉar ili ĉasas uzante vidkapablon, sed ankaŭ estas sub pli granda risko de predado fare de aliaj vidkapablaj ĉasistoj (ekz. strigoj). Aŭstraliaj egoteloj estas relative malgrandaj kaj tial alfrontas pli altajn predadkvotojn ol rilataj specioj, tial verŝajne ilia ĉaskonduto estas reduktita dum noktoj kun plenlunoj, kiam ili ĉasas nur sufiĉe por kontentigi siajn energiajn bezonojn.

La specio mem estas predo de alia nokta karnomanĝulo, nome Macroderma gigas, pli granda mikrokiroptero konata kiel la fantoma vesperto.

 Reproduktado 
La Aŭstralia egotelo nestas ĉefe en arbotruoj (aŭ en aliaj truoj kaj fendoj), kiujn ambaŭ partneroj provizas per folioj. Oni supozas, ke la ofta aldono de eŭkalipto-folioj estas ĉar ili agas kiel utila insekticido. Aŭstraliaj egoteloj supozeble pariĝas porvive, kaj paroj reproduktiĝas inter aŭgusto kaj decembro. Tri aŭ kvar ovoj estas demetitaj, kaj kovataj de la ino dum iom malpli ol monato. Ambaŭ plenkreskuloj nutras la idojn, kiuj elnestiĝas post monato. La junaj birdoj laŭdire restas proksime al la gepatroj dum pluraj monatoj post kiam ili elnestiĝas.

 Rilato kun homoj 
Aŭstraliaj egoteloj havas gravan kulturan signifon por la Varlpiri-popolo; oni supozas, ke ili estas ligitaj al la Kurdaiĉulo, rita ekzekutisto. La Aŭstralia egotelo nomiĝas Jarlajirrpi kaj ĝia krio laŭdire avertas pri la alproksimiĝo de la Kurdaiĉulo.

Homoj ankaŭ starigas nestokestojn por aŭstraliaj egoteloj.

 Statuso kaj administrado 
Aŭstraliaj egoteloj estas adapteblaj kaj estas konsiderataj Malplej Zorgigaj. Ili estas minacataj de arbohakado kaj klarigado por konstruado kaj konstruligno, kio reduktas ilian nestan kaj ripozan vivejon. Ili ankaŭ alfrontas predadan riskon de enkondukitaj predantoj kiel vulpoj kaj katoj. Arbaraj kaj arbustaj incendioj pliiĝis en intenseco kaj ofteco pro klimata ŝanĝo kaj prezentas signifan riskon por ripozejaj kaj nestaj arboj. Estante ĉefe insektovoruloj, pesticidoj prezentas riskon por ilia nutraĵfonto.

Referencoj

 Mayr, Gerald (2002): Osteological evidence for paraphyly of the avian order Caprimulgiformes (nightjars and allies). Journal of Ornithology, 143(1): 82–97.  PDF plena teksto
 Simonetta, A.M. (1967): Cinesi e morfologia del cranio negli Uccelli non passeriformi. Studio su varie tendenze evolutive. Part II – Striges, Caprimulgiformes ed Apodiformes ["Cranial kinesis and morphology of non-passerine birds. Study of various evolutionary tendencies. Part II – Striges, Caprimulgiformes and Apodiformes"]. Archivio Zoologico Italiano 52: 1–35.

 Eksteraj ligiloj 

Sonregistroj

Kategorio:Egoteloformaj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Kategorio:Birdoj de Nov-Gvineo
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio