Ruĝpuga papageto

Ruĝpuga papageto aŭ Ruĝpuga papago (Psephotus haematonotus) estas endemia papago de malfermaj arbaroj indiĝena de Sudorienta Aŭstralio, aparte en la Baseno Murray Darling. Ĝi estas tre sekse dimorfa specio, ĉar la plenkreska ino estas ĉefe grizeca olivecverda kun pli helaj malsupraj partoj kaj la plenkreska masklo estas ĉefe helverda kaj orkolora kun diversaj nuancoj de bluo sur la flugiloj. Nur la plenkreska masklo posedas la ruĝan pugon, kiu donas al la specio sian ordinaran nomon. 

Ĝi estas ofte trovebla en malfermaj, herbaj vivejoj, kaj en naturaj malfermaj arbaroj kaj en homfaritaj medioj kiel ekzemple paŝtejoj, kampoj, parkoj kaj ĝardenoj. Ĝi bone adaptiĝis al kamparaj kaj antaŭurbaj areoj kaj estas ofte observata serĉomanĝante surgrunde diversajn semojn.

Taksonomio kaj nomoj
La ruĝpugan papagon priskribis John Gould en 1838 kiel Platycercus haematonotus el specimeno kolektita en Novsudkimrio. Li opiniis, ke ĝi estas meza inter la genroj Platycercus kaj la nun neaktuala genro Nanodes, metante ĝin en la unuan. Li donis al ĝi sian specian nomon pro ĝia ruĝa pugo. [Gould's species description appears in the meeting notes  without a title.] Gould poste reklasifikis ĝin kiel Psephotus haematonotus en sia libro, Birds of Australia, Volume 5.

Ĝi estas la nura kaj tipa specio de la genro Psephotus. Dumlonge oni supozis, ke ĝi estas proksime parenca al la mulga papago, tamen analizo de multnombra genetika materialo montras, ke ĝi estas frua branĉo de grupo enhavanta la genrojn Platycercus kaj Barnardius.  Tial ĉiuj aliaj specioj en la genro estis movitaj al la nova genro Psephotellus, lasante la ruĝpugan papagon kiel la solan membron en la nun monotipa genro.

La genronomo deriviĝis el greka psefotos, kun la signifo "inkrustita per ŝtonetoj". La specia epiteto haematonotus deriviĝis el grekaj haimato, kun la signifo "sango" kaj noton kun la signifo "dorso".

Oni agnoskis du subspeciojn:

 P. h. haematonotus (Gould, 1838) - la nomiga subspecio. Trovebla en sudorienta Aŭstralio tra multo de Novsudkimrio kaj Viktorio.
 P. h. caeruleus (Condon, 1941) - trovebla pli interne en nordorienta Suda Aŭstralio kaj sudokcdienta Kvinslando.

La Monda Birdlisto de la IOC nomumis "red-rumped parrot" (ruĝpuga papago) kiel sian oficialan ordinaran nomon. Ĝi ankaŭ estas ofte konata kiel la ruĝdorsa papago aŭ herbopapago.

Aspekto
Ruĝpugaj papagoj estas sveltaj, mezgrandaj papagoj, kiuj longas proksimume 28 cm kaj pezas inter 45 kaj 77 gramojn.

La plumaro de plenkreska masklo estas ĉefe brile smeraldverda kun flavaj malsupraj partoj. La mantelo, supra dorso kaj skapuloj estas obtuze verdbluaj. La malsupra dorso kaj pugo estas brikruĝaj. Bluaj brilaĵoj estas sur la flugiloj kaj supra dorso kaj brilflavaj areoj sur la ŝultroj. La irisoj estas helbrunaj.

La plumaro de la plenkreska ino estas malpli vigla, kun palolivecaj malsupraj partoj. La mantelo, supra dorso kaj skapuloj estas obtuze olivecverdaj. La malsupra dorso kaj pugo estas limeverdaj. La irisoj estas helgrizbrunaj. La karakteriza ruĝa pugo troviĝas nur ĉe la masklo.

La plumaro de junaj maskloj similas al tiu de inoj, escepte de iliaj ruĝaj pugoj kaj helbluverdaj vizaĝoj. Plenkreskuloj de ambaŭ seksoj havas grizajn bekojn, estante pli malhelaj ĉe la maskloj, dum nematuraj birdoj havas brunajn ĝis flavbrunajn bekojn. Ambaŭ seksoj havas malhelgrizajn flugilplumojn kaj malhelbluajn subflugilajn kovrilojn, kun bluaj eksteraj flugilpintoj videblaj dumfluge. Blanka subflugila strio ĉeestas ĉe inoj de ĉiuj aĝoj kaj estas konservita ĉe junaj kaj nematuraj maskloj. La subflugila strio forestas ĉe maskloj de proksimume 2 jaroj aŭ pli aĝaj. Kelkajn monatojn post elnestiĝo, junuloj ŝanĝas al plenkreskula plumaro, retenante siajn flugilplumojn kaj vostoplumojn. Plumŝanĝo al la kompleta plenkreskula plumaro komenciĝas kiam la birdoj estas ĉirkaŭ 1 jaron aĝaj.

Ĝi aspektas simile al la proksime parenca mulga papago (Psephotellus varius), kiu distingiĝas per sia ĝenerala diferenco en koloro, ĉefe la flava bendo super sia beko, ruĝa makulo sur la nuko kaj pli malgranda, pli malhela ruĝa makulo ĉe la bazo de la vosto, kiu ĉeestas kaj ĉe maskloj kaj ĉe inoj. 

Distribuado kaj habitato
Ruĝpugaj papagoj estas vaste distribuitaj tra maldense arbarkovritaj ebenaĵoj, malfermaj arbaroj kaj aliaj herbaj vivejoj en sudorienta Aŭstralio sub 1 000 metroj. Ilia teritorio ampleksas plejparton de Novsudkimrio kaj Viktorio, same kiel partojn de suda Kvinslando kaj orienta Suda Aŭstralio. Ili evitas la marbordon kaj la pli malsekajn, pli dense arbarkovritajn areojn..

Subspecio caeruleus troviĝas nur malproksime en la interno de la lando ĉirkaŭ la limo inter Kvinslando kaj Suda Aŭstralio.

Ili bone adaptiĝis al kelkaj urbaj kaj antaŭurbaj areoj kaj troveblas en kamparo, ĉe vojflankoj kaj en parkoj kaj ĝardenoj.

Kutimaro
Ruĝpugaj papagoj ne migras, sed okazas lokaj movoj post la reprodukta sezono. Ili troveblas en paroj aŭ grupoj, foje atingante nombrojn de ĝis 100 aŭ pli da birdoj. Ili estas plej krepuskemaj, aktivaj dum tagiĝo kaj krepusko, evitante agadon dum la plej varmaj partoj de la tago.  Ili pasigas multan tempon manĝante surgrunde, kaj ofte vokas unu al la alia per alloga ĉi ĉilip ĉi ĉilip. Ilia verda plumaro provizas tian bonan kamuflaĵon en ĝismaleolaj herboj, ke ili povas kaŝi sin sufiĉe efike ĝis la rigardanto estas nur 10-20 metrojn for.

Reproduktado
Kiel multaj papagoj, ruĝpugaj papagoj nestas en arbokavaĵoj aŭ similaj lokoj, inkluzive de barilfostoj kaj stumpoj. Ili demetas 4-6 blankajn ovojn je ĉirkaŭ 2 centimetroj. Reproduktado kutime okazas printempe (septembro-novembro); tamen, en la pli sekaj internaj regionoj, reproduktado povas okazi iam ajn dum la jaro pro pluvokvanto. Ili komencos reproduktiĝi inter 12 kaj 18 monatoj.

Ruĝpugaj papagoj estas monogamaj kaj pariĝas dumvive. Ambaŭ seksoj defendas la nestokavaĵon. La kovado daŭras ĉirkaŭ 20-25 tagojn kaj estas farata de la ino sole. La patro alportas manĝaĵon al la patrino dum ŝi kovas la ovojn kaj nutras la idojn dum iliaj unuaj vivsemajnoj, poste, la manĝigodevojn plenumas ambaŭ gepatroj. La elnestiĝo komenciĝas kiam la idoj estas 4-5 semajnojn aĝaj.

Pariĝado implikas montradon, kie la masklo etendas sian korpon, disvastiĝas kaj skuas sian voston, balancas sian kapon supren kaj malsupren kaj ŝovas siajn ŝultrojn, malkaŝante la brile flavajn kaj bluajn flugilpecetojn. Post la montrado sekvas, ke la masklo reciproke nutras la inon per rukto. Reciproka beligado povas esti observita en ligitaj paroj, kvankam ĝi estas malofta inter aliaj larĝvostaj papagoj.

Manĝado
La dieto de la ruĝpuga papago ĉefe konsistas el semoj kaj folioj de herboj kaj aliaj herbecaj plantoj, kaj indiĝenaj kaj enmetitaj. Ili povas foje manĝi malgrandajn fruktojn, ŝosojn kaj florojn. Ili ĉefe manĝas surgrunde en paroj aŭ malgrandaj grupoj, kaj povas esti viditaj manĝantaj kun aliaj semmanĝantaj papagoj kiel ekzemple galahoj kaj buntaj rozeloj.

 Referencoj 

 The Atlas of Australian Birds, Blakers, Davies & Reilly, (1984) 
 Photographic Field Guide to Birds of Australia, Jim Flegg, (2002) 
John Gould's The Birds of Australia :
 Kompleta teksto disponebla ĉe National Library of Australia en elektronika formato ĉe 



Eksteraj ligiloj

Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio