Bunta rozelo

Bunta rozelo (Platycercus eximius, laŭ kiu ankaŭ elstara rozelo) estas specio de papagoj en genro Platycercus (rozeloj), kiu estas indiĝena kaj endemio de sudorienta Aŭstralio. Ĝi estis por unua fojo enkondukita en Nov-Zelando en kaĝoj, kaj poste ili kaj intence kaj hazarde liberiĝis en la naturonWright, D., kaj Clout, M. (2001). The eastern rosella (Platycercus eximius) in New Zealand. DOC science internal series 18. Department of Conservation, Wellington. kaj establiĝis ĉefe en la Norda Insulo (rimarkinde en la norda duono de la insulo, Taranaki, Waikato kaj en la valo Hutt) kaj en la montetoj ĉirkaŭ Dunedin en la Suda Insulo ekde la komenco de la 20-a jarcento.

 Taksonomio 
P. eximius (Bunta rozelo) estas ene de la genro Platycercus kaj subgenro Violania kun tri aliaj specimembroj: nome P. venustus (Norda rozelo), P. adscitus (Palkapa rozelo) kaj P. icterotis (Flavorela rozelo).Shipham, A., Schmidt, D. J., Joseph, L., kaj Hughes, J. M. (2017). A genomic approach reinforces a hypothesis of mitochondrial capture in eastern Australian rosellas. The Auk: Ornithological Advances, 134(1), 181-192. Frua analizo de la filogenetiko de rozelaj specioj deklaris, ke la taksonoj de orienta (bunta) rozelo kaj palkapa rozelo estas plej proksime parencaj unu al la alia kompare kun la aliaj du rozelaj specioj. Poste, hibridoj de la du taksonoj estis registritaj en nordorienta Novsudkimrio kaj sudorienta Kvinslando, ĉar ambaŭ specioj estis registritaj kutime en la samaj ekologiaj areaj teritorioj, kaj diferencas de la aliaj du specioj. Tamen, mitokondria studo publikigita en 2017 trovis, ke la bunta rozelo estis la pli frua branĉo de la genlinio, kiu dividiĝis en la palkapa kaj norda rozeloj, kaj tiuj ne-frataj taksonoj tial povas hibridiĝi.

La tri subspecioj de bunta rozelo estas jenaj:
 P. e. eximius, trovebla ĉefe en Viktorio kaj suda Novsudkimrio, Aŭstralio. La nigraj plumoj sur la dorso havas verdajn randojn, kaj ĝia pugo estas palverda.
 P. e. elecica, trovebla en nordorienta Novsudkimrio kaj sudorienta Kvinslando. Ĉe maskloj, la nigraj plumoj sur la dorso havas orflavajn randojn, sed verdetflavajn ĉe la ino. Ĉe ambaŭ seksoj la pugo estas bluetverda. Ĉi tiu subspecio nomiĝas ankaŭ la ormantela rozelo (golden-mantled rosella), ofte mallongigita kiel GMR.
 P. e. diemenensis, ĉefe en orienta Tasmanio. Blankaj vangareoj estas pli grandaj kaj la ruĝo sur la kapo estas pli malhela.

Aspekto
La longo de la bunta rozelo estas 30 cm. Ĝiaj vangoj estas blankaj, kaj ĝi havas ruĝkoloran kapon. La beko estas blanka, kaj la irisoj estas brunaj. Ĝia supra brusto estas ruĝa, kaj ĝia malsupra brusto estas flava kaj paliĝas al palverda super la abdomeno. La nigraj plumoj sur la dorso kaj ŝultroj havas flavecajn kaj verdecajn randojn, kio donas la skvamecan aspekton, kiu diferencas inter la seksoj kaj subspecioj. Krome, la flugiloj kaj flankaj vostoplumoj estas bluetaj, dum la vosto estas malhelverda. Dume, iliaj kruroj estas grizaj. Ĉe la inoj, estas same ĉe maskloj, kiuj estas pli obtuzaj kaj havas subflugilan strion, sed ne ĉeestas ĉe la plenkreska masklo. La koloro de iliaj idoj estas pli obtuza ol ĉe la inoj kaj havas subflugilan strion.

 Habitato 
Ĝenerale, bunntaj rozeloj preferas vivi en pli malaltaj terenoj.Penck, M., Torcello, J., kaj Sanderson, K. (1995). Observations of Coexistence Between Adelaide and Eastern Rosellas (Platycercus spp) in Adelaide. South Australian Ornithologist, 32. En Nov-Zelando, ili okupas laŭlonge de la randoj aŭ restaĵoj en malfermaj arbaroj kaj arbaraj areoj, ĉirkaŭante la ŝirmejajn zonojn, gumboterojn, kaj ankaŭ en fruktoĝardenoj. Krome, buntaj rozeloj estas ofte observataj en kultivitaj ekzotaj kultivaĵoj kaj urbaj areoj. En pli urbaj areoj, tiuj birdoj preferas loĝi en bone prizorgataj gazonoj kiel ekzemple ĉe ĝardenoj kaj golfejoj. Tra Aŭstralio kaj Nov-Zelando, orientaj rozeloj preferas malfermajn areojn kaj agrikulturajn terojn. Higgins, P. J. (1999). Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds. Parrots to Dollarbird, 4 (Oxford University Press: Melbourne.) 

 Dieto kaj manĝokutimaro 
Estante arbarema birdo, la bunta rozelo plejparte manĝas herbosemojn, burĝonojn, florojn, nektarojn, fruktojn, same kiel insektojn kaj iliajn larvojn. Ilia dieto konsistis el vasta gamo de manĝaĵoj, kaj oni priskribis, ke bunta rozelo manĝas 50 malsamajn plantospeciojn kaj ankaŭ 15 speciojn de bestoj, inkluzive de vasta gamo de surgrundaj manĝaĵoj.Barker, R. D., kaj Vestjens, W. J. M. (1989). The food of Australian birds. Vol. 2. Lyneham, Australia: CSIRO. Ĉar buntaj rozeloj manĝas diversajn manĝospecojn, ili kapablas havi multajn manĝoserĉajn poziciojn aŭ pli verŝajne esti ambaŭmanaj.Cannon, C. E. (1983). Descriptions of foraging behaviour of eastern and pale-headed rosellas. Bird Behavior, 4(2), 63-70. Tiuj diversaj dietoj inkluzivas kaj indiĝenajn kaj neindiĝenajn plantospeciojn en Nov-Zelando kiel ekzemple eŭkaliptojn (Eucalyptus spp.), ngaio-n (Myoporum laetum), salikon (Salix spp.), poplon (Populus spp.), kaj karakon (Corynocarpus laevigatus).

Tamen, tia manĝado eksponas la buntan rozelon al damaĝaj kombinaĵoj kiel toksinoj, kiuj estas produktitaj en la plantoj kiel iliaj defendmekanismoj.Galbraith, J. A. (2018). Deliberate charcoal consumption by an introduced parrot, eastern rosella (Platycercus eximius), in New Zealand. Notornis, 65, 174-177. Malgraŭ la kapablo eviti manĝaĵon, kiu enhavas altan nivelon de toksinoj, ankaŭ ekzistas mezurebla koncentriĝo de toksinoj en la dieto de bunta rozelo.Gilardi, J.D., kaj Toft, C.A. 2012. Parrots eat nutritious foods despite toxins. PLoS ONE 7: e38293 Ĉi tio ŝajnas esti kompromiso inter kontentigo de iliaj nutraj bezonoj per la plantoj kaj trafi tiujn damaĝajn kombinaĵojn. La konsumo de ne-nutraj substancoj kiel lignokarbo, aŭ speco de geofagio, fare de bunta rozelo ofte rilatas al la senmovigado de la toksaj kombinaĵoj kiel fenolo, samtempe ebligante la procezon de sorbado kaj digestado de proteino.Kreulen, D.A. (1985). "Lick use by large herbivores: a review of benefits and banes of soil consumption". Mammal Review, 15, 107–123.Struhsaker, T.T., Cooney, D.O., kaj Siex, K.S. (1997). "Charcoal consumption by Zanzibar red colobus monkeys: its function and its ecological and demographic consequences." International Journal of Primatology, 18: 61–72.

Reproduktado
En Aŭstralio,buntaj rozeloj kutime reproduktiĝas de aŭgusto ĝis januaro-februaro. Ĉar buntaj rozeloj estas konataj kiel kavaĵnestulo, ili ofte konstruas siajn nestojn ĉefe en la kavaĵoj de arbotrunkoj, branĉoj, falintaj ŝtipoj aŭ arbostumpoj, pordegfostoj kaj nestokestoj. Foje, ili ankaŭ nestas en aliaj lokoj kiel murkavaĵoj en konstruaĵoj kaj ankaŭ kuniklaj nestkavernoj. Inoj de buntaj rozeloj demetas averaĝe 5 ĝis 6 ovojn, je intervaloj de 1 ĝis 3 tagoj. La ovoj estas kutime demetitaj meze de novembro kaj meze de decembro kaj baldaŭ post la demeto, ili estas kovitaj dum ĉirkaŭ 18 ĝis 22 tagoj, ĝis ili atingas la elnestiĝantan periodon, kiu okazas post ĉirkaŭ 30 ĝis 33 tagoj. La elnestiĝanta periodo kutime komenciĝas komence de decembro kaj finiĝas komence de februaro. Kutime, oni diras, ke inaj buntaj rozeloj demetas du idarojn, kun ĝis dek du idoj en ĉiu sezono.

 Bildaro 

Referencoj





Eksteraj ligiloj


 Original description and illustration in Shaw and Frederick Polydore Nodder's Naturalist's Miscellany.

Kategorio:Papagedoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio