František Langer

František LANGER (n. la 3-an de marto 1888 en Prago ; m. la 2-an de aŭgusto 1965 samloke) estis ĉeĥa verkisto kaj milita kuracisto, dramisto, eseisto, literaturkritikisto kaj publicisto.  

Li estis la frato de Jiří Mordechai Langer, hebrea verkisto. Kuzo de la marksisma filozofo Ernst Kolman. Prakuzo de la verkisto Max Brod.

Popola Artisto de la Ĉeĥoslovaka Socialista Respubliko (1947).

 Vivo 
Langer naskiĝis en judan familion en la praga antaŭurbo Vinohrady, filo de ŝuisto. Li ne estis praktikanta judo kaj konsideris sin ĉeĥo, male al sia pli juna frato Jiří Mordechai Langer, kiu publikigis en la germana, ĉeĥa kaj hebrea lingvoj. En 1906 li diplomiĝis en mezlernejo kaj studis ĉe la medicina fakultato de la Universitato de Karolo ĝis 1914. Eĉ tiutempe, Langer umis en artaj rondoj en la pragaj kafejoj. Dum la Unua Mondmilito, Langer batalis kiel aŭstra soldato sur la Orienta Fronto en Bukovino kaj Galicio ĝis li estis militkaptita de la rusoj. Li aliĝis al la Ĉeĥoslovakaj legioj, kie li leviĝis por fariĝi ĉefa kirurgo de la 1-a Infanteria Regimento. En 1920, Langer revenis al Prago tra Japanio, Ĉinio kaj Barato, akompanata de sia unua edzino Marie, kun kiu li edziĝis en Rusio en 1918. Post la milito, Langer laboris kiel milita kuracisto kaj komencis verki por Lidové noviny. 

Langer estis membro de la intelekta kaj literatura elito de la juna Ĉeĥoslovaka Respubliko dum dek ok jaroj. Li fondis revuojn, literaturajn klubojn kaj organizaĵojn por la bonfarto de infanoj hejme kaj eksterlande. Li kunfondis la Pragan sekcion de la PEN- Klubo, subtenis junajn, talentajn aŭtorojn kaj verkis por teatroj, libroeldonejoj kaj gazetoj. De 1935 ĝis 1938 li estis ĉefa dramaturgo ĉe la Urba Teatro sur la Vitejoj (Vinohrady Theatre, d:Q478043). La premieroj de teatraĵoj okazis preskaŭ ekskluzive en ĉi tiu teatro. Dum multaj jaroj Langer estis proksima kunlaboranto de ĉi tiu ĉefa teatro, kiu tamen staris en la ombro de la Nacia Teatro. Li amikiĝis kun Jaroslav Hašek kaj Karel Čapek, kun kiuj li ankaŭ estis tre proksima literature, kaj estis la unua, kiu verkis recenzon pri la verko La hejtisto (d:Q1194196) de Franz Kafka. En la dua duono de la 1920-aj jaroj Langer partoprenis la kunvenojn de la neformala grupo de regulaj pragaj intelektuloj nomata Pátečníci (Vendreduloj, d:Q2120176). 

Post la germana okupado de Ĉeĥoslovakio en 1939, Langer unue elmigris al Pollando kaj poste tra Francio al Anglio. En ambaŭ landoj, li organizis la medicinajn servojn de la ĉeĥa armeo en ekzilo. Post la Dua Mondmilito, li revenis al sia patrujo kiel respektata ekzilfiguro, sed post la februara komunista puĉo (d:Q1137957) en 1948, li estis puŝita al la marĝenoj de la kultura vivo kiel aŭtoro. Liaj libroj estis malpermesitaj, kvankam liaj teatraĵoj ĝuis grandan sukceson eksterlande. La infanoj de Langer, Jan kaj Věra, estis malliberigitaj pro politikaj kialoj, kio pezis forte sur lin. Post la morto de Langer en 1965, lia dua edzino Anna Ludmila klopodis konservi lian memoron viva. 

 Verkado 
Ankoraŭ kiel gimnaziano, Langer komence verkis novklasikajn novelojn, poste romanojn kaj kelkajn dramojn kaj popolajn teatraĵojn, kies roluloj vivas en kaj el la praga antaŭurba etoso. Kiel ĵurnalisto, li regule verkis por Lidové noviny (Popola Gazeto). Poste, li publikigis multajn dramojn en la stilo de la Novklasikismo, kiu konsistigis la plejparton de lia verkaro. Li plejparte traktis demandojn pri krimo, kulpo kaj puno. Sed li ankaŭ prezentis la vivon en la legioj en siaj verkoj. Langer ankaŭ publikigis kvar librojn por junuloj.

Plej fama estas la dramo Periferio (Périphérie) de Langer, la rakonto pri la krima kelnero kaj unu-virina dancistino Franzi, kiu, post servado de mallibereca puno, revenas al la pragaj slumoj ĉe la rando de la "Ora Urbo". Tie li renkontas la belan Anna, kiu komence perfidas lin. Neintence, li mortigas ŝian riĉan amanton. La teatraĵo pri la "rabistoj ĉe la limoj de civilizo" (Alfred Polgar) estis verkita en 1925 kaj premieris la 1-an de junio 1927 sub la reĝisorado de Max Reinhardt kaj ĉefrolis Hermann Thimig, Dagny Servaes, Egon Friedell, Hans Thimig, Theodor Danegger, Vladimir Sokoloff kaj Hans Moser. Ĝi estas drama balado el la pragaj antaŭurboj kun forta poezia karismo. 

La komedio de František Langer La Kamelo Trairas la Truon de la Pinglo (Velbloud uchem jehly), tradukita de Otto Pick, estis tre sukcesa komedio produktita ĉe la Viena Burgtheater sub reĝisoro Hermann Röbbeling kaj reĝisorita de Hans Wengraf. Vaste prezentita en germanlingvaj landoj, la verko estas "kritike ironia popola teatraĵo kun konkretaj utopiaj trajtoj" (Hilde Haider-Pregler), en kiu "riĉuloj kaj malriĉuloj" finfine trovas komunan bazon trans ĉiuj klasaj baroj. La malriĉa proletara knabino, la bela, juna kaj kapabla Zuzka, kiu pro pura hazardo falas en la manojn de milionula heredanto, tute ne interesiĝas pri mono, kvankam ŝi montriĝas nature talenta negocistino. Ŝi amas sian inhibiciitan, timeman, memdubantan koramikon pro lia propra bono, kaj danke al sia rezisteco kaj optimismo, gajnas la respekton kaj amon de sia estonta bopatro. Ŝi ankaŭ sukcesas ebligi al sia patrino (ludita de Maria Eis, en la filmo de Jane Tilden) komenci sian karieron kiel respektinda komercistino. La komedio de František Langer teme rilatas al la pretkudritaj filmoj kaj filmoj popularaj tiutempe, pri la malgranda vendistino aŭ sekretariino, kiu sukcese vivtenas sin eĉ en tempoj de ekonomia depresio.  

En la teatraĵo U bratří Makabejských (Ĉe la Makabeaj Fratoj), kiu premieris en aprilo 1911 kaj kiun Langer verkis kune kun Jaroslav Hašek kaj aliaj kamaradoj el la satira Partio por Modera Progreso ene de la Limoj de la Leĝo (d:Q877730), la rolulo Ŝvejko aperis por la unua fojo, kiu poste famiĝis en la romano de Hašek La Bona Soldato Ŝvejk. 

 En Esperanto aperis 

 Rudolf Fridrich: Malsato, en la Ĉeĥoslovaka antologio, 1935
 La esperantista klubo de Hluk (parto de Ĉeĥoslovaka Asocio Esperantista), en 1937 sursceniĝis teatraĵo Jízdní hlídka pri legia temo en esperantlingva traduko nomata Kavaleria patrolo.

 František Heikenwälder: Grandhotelo Nevada, teatraĵo por Verda Stacio 

 Verkaro 

 Zlatá Venuše, Ora Venuso
 Snílci a vrahové, Revuloj kaj Murdintoj, 1921.
 Železný vlk (La Fera Lupo, 1923) - mallongaj rakontoj
 Pražské legendy (Pragaj Legendoj, 1956)

 Dramo 

 Vítězové - direktistoj, 1920
 Periferio - Periferio, 1925
 Jízdní hlídka - Kavaleria patrolo, 1935
 Dvaasedmdesátka (1937)
 Děti dýka (La Infanoj kaj la Ponardo, 1942)

 Komedioj 

 Velbloud uchem jehly - La Kamelo Trairas la Truon de la Pinglo, 1923
 Grandhotel Nevada 1927 Granda Hotelo Nevada, 1927
 Obrácení Ferdyše Pištory 1929
 Jiskra v popelu - Fajrero en la Cindro, 1938
 Byli a bylo - Ili estis kaj okazis, 1963

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

Kategorio:Ĉeĥoslovakaj judoj
Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj
Kategorio:Aŭstro-hungaraj militistoj de la Unua Mondmilito
Kategorio:Militkaptitoj de la Unua Mondmilito