Norda rozelo

Norda rozelo (Platycercus venustus, kaj ankaŭ Rozelo de Brown) estas specio de papagoj en genro Platycercus (rozeloj), kiu estas indiĝena de norda Aŭstralio kun teritorio el Karpentaria Golfo kaj Arnhemlando ĝis Kimberley. Oni priskribis ĝin Heinrich Kuhl en 1820, kaj oni agnoskis du subspeciojn. La specio estas nekutime kolora inter rozeloj, kun malhelaj kapo kaj kolo kun palaj vangoj - ĉefe blankaj en la subspecio el la Norda Teritorio kaj bluaj en la subspecio de Okcidenta Aŭstralio nome hillii. La dorso kaj ŝultroj de la norda rozelo estas nigraj kun fajna flava skvameco, dum iliaj dorso, pugo kaj malsupraj partoj estas palflavaj kun fajna nigra skvameco. La longa vosto estas bluverda, kaj la flugiloj estas nigraj kaj blu-violaj. Ambaŭ seksoj havas similan plumaron, sed inoj kaj pli junaj birdoj estas ĝenerale pli senkoloraj kun porokazaj ruĝaj punktoj.

Trovebla en arbaroj kaj malfermaj savanoj, la norda rozelo estas ĉefe herbovora, konsumante semojn, precipe de herboj kaj eŭkaliptoj, same kiel florojn kaj berojn, sed ĝi ankaŭ povas manĝi insektojn. Nestado okazas en arbaj kavaĵoj. Kvankam malofta, la norda rozelo estas klasifikita kiel malplej zorgiga en la Ruĝa Listo de Minacataj Specioj de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo (IUCN).

 Taksonomio kaj nomoj 
La nordan rozelon la unua priskribis kiel Psittacus venustus la germana natursciencisto Heinrich Kuhl en 1820. La priskribo estis bazita sur bildo de Ferdinand Bauer el specimeno kolektita de Robert Brown en Februaro 1803, dum la vojaĝo de Matthew Flinders ĉirkaŭ la aŭstralia marbordo. La specia epiteto estas derivita el la Latina , kun la signifo "ĉarma, aminda". La nederlanda zoologo Coenraad Jacob Temminck publikigis la nomon Psittacus brownii honore al Brown en 1821, kaj la irlanda zoologo Nicholas Aylward Vigors transigis ĝin (kiel P. brownii) al la genro Platycercus en 1827, priskribis ĝin kiel la "plej bela de la familio". Tamen, John Gould skribis en sia verko de 1865 Handbook to the Birds of Australia, ke "Ĝis nun ĉi tiu birdo estis konata al ornitologoj kiel "Platycercus brownii", specifa nomo honore al la fama botanikisto; sed kiu, mi bedaŭras diri, devas cedi al la antaŭa nomo "venustus"."


Gregory Mathews priskribis la subspecion P. venustus hillii en 1910, kolektitan de G.F. Hill el Napier Broome Bay en Okcidenta Aŭstralio. Li notis, ke iliaj vangoj havas pli da bluo kaj malpli da blanko ol la nomiga subspecio. La rivero Viktorio markas la limon inter tiu kaj la nomiga subspecio. Bestoremburisto Arthur Cain traktis ĝin la subspecion kiel sinonimian de la nomiga, ĉar la nura diferenco kiun li konis estis la koloro de la vangoj, sed komprenis, ke plua pruvaro povus montri, ke ili estas diferencaj. Krom la diferencoj en vangoplumaro, ambaŭ diferencas en tio ke la subspecio hillii havas pli brilajn flavajn plumojn en brusto kaj ventro kun pli fajnaj nigraj bordoj, kaj klare pli longa kaj pli larĝa beko. Subspecio, P. venustus melvillensis el insulo Melville, estis priskribita de Mathews en 1912, notante, ke ĝi havas pli nigran plumaron dorse. Nun oni supozas, ke ĝi estas nedistingebla el la nomiga subspecio.

"Northern rosella" estis deklarita oficiala anglalingva nomo fare de la Internacia Ornitologia Unuiĝo (IOU). Fruaj nomoj estas Rozelo, papago aŭ papageto de Brown, kaj papageto de Brown restis nomo uzita en birdobredado en Eŭropo kaj Britio, Kleesh, Ken (1999). "Rosellas; an Australian viewpoint". AFA Watchbird. 26 (2): 26–27.  kaj nigra rozelo, papago aŭ papageto, pro ĝia malhela plumaro. Gould reportis en 1848, ke tiu lasta estis la loka nomo uzita, kaj ĝi estis la plej ofta ordinara nomo fine de la 19-a jarcento. Ĝi estis ŝanĝita — eble pro purigo — al fulga papago fare de la Reĝa Aŭstralazia Ornitologista Unio (RAOU) en 1913. Bulawirdwird kaj Djaddokorddokord estas du nomoj el la Kunvinjku lingvo de okcidenta Arnhemlando.

Kiel unu el la ses specioj de rozelo en la genro Platycercus, la norda rozelo kaj la rilataj bunta (P. eximius) kaj palkapa rozeloj (P. adscitus) formas "blankvangan" genlinion. Genetika studo de 1987 pere de mitokondria DNA de Ovenden kaj kolegoj trovis, ke la norda rozelo estis la plej frua posteulo (baza) de genlinio kiu rezultis en aliaj blankvangaj formoj. Sed studo pere de nuklea DNA fare de Ashlee Shipham kaj kolegoj publikigita en 2017 trovis, ke la bunta rozelo estis baza en la genlinio kiu disiĝis en la palkapa kaj norda rozeloj, kaj tial ne-frataj taksonoj povis hibridiĝi inter rozeloj.

 Aspekto 
Pli malgranda ol ĉiuj rozelaj specioj krom la flavorela rozelo, la plenkreska norda rozelo pezas 90 ĝis 110 g kaj estas 29 ĝis 32 cm longa. Ĝi havas larĝajn flugilojn kun enverguro de ĉirkaŭ 44 cm, kaj longan voston kun dek du plumoj. Ambaŭ seksoj estas preskaŭ nedistingeblaj, kvankam kelkaj plenkreskaj inoj havas pli senbrilan plumaron kaj pli ofte havas kelkajn ruĝajn plumojn sur la kapo kaj brusto. La plenkreska birdo havas nigrajn frunton, kronon, lorumojn (bridojn), orelkovrilojn, supran kolon kaj nukon, blankecan gorĝon kaj grandajn vangopecetojn, kiuj estas plejparte blankaj kun violaj malsupraj bordoj ĉe la nomiga subspecio, kaj pli bluaj kun mallarĝa blanka supra segmento ĉe subspecio hillii. La plumoj de la malsupra kolo, dorso kaj skapularoj estas nigraj mallarĝe franĝitaj per flava, donante aspekton skvamecan, dum la plumoj de la dorso, pugo, supraj vostokovriloj kaj malsupraj partoj estas palflavaj kun nigraj bordoj kaj kaŝitaj grizaj bazoj. Tiuj de la brusto havas tre malhelgrizajn bazojn, foje nuance per ruĝo. La subvostaj kovrilplumoj estas ruĝaj kun nigraj franĝoj. La plumoj sur la supra kruro estas palflavaj nuance de bluo. La centraj plumoj de la longa vosto estas malhelverdaj, ŝanĝiĝante al malhelbluaj ĉe la pintoj, dum la aliaj plumoj estas malhelbluaj kun du bendoj de palbluaj kaj blankaj pintoj. La subvosto estas palblua kun blanka pinto. La flugiloj havas larĝan purpurbluan ŝultrareon ripoze, kun la duarangaj plumoj borderitaj de pli malhelbluo kaj la unuarangaj nigre borderitaj de bluo. La beko estas blankeca kun griza vaksaĵo, la kruroj kaj piedoj estas grizaj, kaj la irisoj estas malhelbrunaj. Nematuraj birdoj similas al plenkreskuloj, sed estas pli senkoloraj ĝenerale, kun malpli bone difinitaj vangareoj. La nigra plumaro aparte estas pli grizeca, kaj pli verŝajne estas disaj ruĝaj plumoj sur la kapo, kolo kaj malsupraj partoj.

Distribuado kaj habitato
La norda rozelo troviĝas tra norda Aŭstralio. En Okcidenta Aŭstralio, ĝi troviĝas tra Kimberley suden ĝis la 18-a paralelo, ĉirkaŭ Derby, la Nacia Parko Windjana Gorge, la nordaj Wunaamin Miliwundi Montaroj, Springvale Station kaj Warmun, kun vagantoj raportitaj ĉe Halls Creek kaj Fitzroy Crossing. En la Norda Teritorio ĝi troviĝas de la Rivero Viktorio norden ĝis la Tiwi-Insuloj kaj oriente en okcidentan Arnhemlando, kaj trans norda Arnhemlando tra Milingimbi-Insulo kaj la Wessel-Insuloj ĝis la Gove-Duoninsulo. Ĝi forestas de centra Arnhemlando, sed troviĝas pli oriente ĉirkaŭ la okcidenta kaj suda marbordo de la Karpentaria Golfo, suden ĝis Borroloola kaj trans la limo en okcidentan Kvinslandon ĝis la Rivero Nicholson.

La norda rozelo vivas en herbaj malfermaj arbaroj kaj maldensarbaroj, inkluzive de falfoliaj eŭkaliptaj savanarbaroj. Tipaj arboj inkluzivas speciojn de eŭkalipto, kiel ekzemple la Darvina fibrecŝelo (Eucalyptus tetrodonta), Melaleuca, Callitris kaj Acacia. Pli specifaj vivejoj inkluzivas vegetaĵaron laŭlonge de malgrandaj riveretoj kaj gorĝoj, grejsaj nudrokoj kaj eskarpoj, same kiel kelkajn arbarkovritajn enmarajn insulojn. La norda rozelo foje troviĝas en manglejoj aŭ publikaj verdaj spacoj en antaŭurba Darvino. Ĝi evitas densan arbaron.

Kutimaro
Ne estante gregema birdo, la norda rozelo ĝenerale troviĝas sola aŭ en paroj, kvankam pluraj birdoj ripozas kune en la sama arbo. Foje ili troviĝas en pli grandaj grupoj — kutime 6 ĝis 8 birdoj, sed malofte ĝis 15 individuoj. Ĝi estas pli timema ol aliaj rozeloj, kaj fuĝas al la supra kanopeo se ĝenatas. Ĝi estas pli silentema kaj malpli voĉema specio ol aliaj rozeloj, kaj ĝia vokrepertuaro estis malmulte studita. Ĝi montras akran kaj mallongan ĉit-ĉut ĉit-ĉut kontaktalvokon dumfluge; dum ripozado ĝi faras tri-notan fajfon sur ascendanta skalo aŭ metalecajn fajfajn sonojn. Mallaŭta babilado povas esti aŭdita dum manĝado, kaj foje dum kverelado komence de la reprodukta sezono.

Reproduktado
Nestado okazas en arbokavaĵoj dum la vintro de la Suda Hemisfero, ofte en eŭkaliptoj situantaj proksime de akvo. La ovodemetado konsistas el du ĝis kvin blankaj senbrilaj aŭ iomete brilaj ovoj, kiuj estas proksimume 26 x 21 mm. La ino kovas la ovojn sola, dum periodo de 19 aŭ 20 tagoj. Ĵus eloviĝintaj idoj estas kovritaj per longa blanka lanugo kaj estas plejparte senhelpaj (nidikolaj). Ili povas resti en la nesto dum sep semajnoj post eloviĝo kaj estas nutrataj de ambaŭ gepatroj. Novaj idoj restas kun siaj gepatroj dum jaro aŭ pli, ofte manĝante kune en malgrandaj familiaj grupoj.

Manĝado
La norda rozelo manĝas surgrunde en herbaj maldensejoj kaj sur vojflankoj kaj riverbordoj, same kiel en la kanopeo de arboj. Ĝi manĝas semojn, precipe tiujn de eŭkaliptoj, karunkloj, cipresoj (Callitris intratropica) kaj herboj. Ĝi manĝas kaj la semojn kaj nektaron de blanka gumo (Eucalyptus alba), Darvina korimbio, longfrukta sangoligno (Corymbia polycarpa), fibroŝela Melaleuca nervosa kaj filikfolia grevillea (Grevillea pteridifolia). Ĝi ankaŭ manĝas florojn, kiel tiujn de Darvin-lanpugo (Eucalyptus miniata), kaj fruktojn. Ĝi ankaŭ manĝas larvojn kaj plenkreskajn insektojn.

Predado kaj parazitoj
La norda rozelo estas predaĵo de la rufa strigo (Ninox rufa). La birdolaŭso Forficuloecus wilsoni estis trovita en la norda rozelo. 

Konservostatuso
La norda rozelo estas listigita kiel specio malplej zorgiga fare de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo (IUCN), pro sia vasta teritorio kaj stabila populacio, sen indikoj pri iu ajn signifa malkresko. Malgraŭ tio, la norda rozelo estas malofta birdo. Paŝtado fare de brutaro kaj ofta bruligado de herbaj arbaroj povas havi negativan efikon sur la nombro de nordaj rozeloj. Kiel plej multaj specioj de papagoj, la norda rozelo estas protektita de la Konvencio pri Internacia Komerco de Endanĝerigitaj Specioj de Naturaj Faŭno kaj Flaŭro (CITES) kun sia lokigo en la Apendico II de la listo de vundeblaj specioj, kio igas la importadon, eksportadon kaj komercon de listigitaj naturkaptitaj bestoj kontraŭleĝaj.

Referencoj





Eksteraj ligiloj


Kategorio:Papagedoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio