La granda dormo

La granda dormo (originala anglalingva titolo: The Big Sleep), estas krimromano de Raymond Chandler el 1939, kiu unue prezentas la rolon de la detektivo Philip Marlowe. La intrigo de la romano estas kompleksa - multaj el la roluloj ludas duoblan ludon, kaj la rilatoj inter la roluloj kaj iliaj respektivaj sekretoj nur iom post iom malkaŝiĝas dum la intrigo disvolviĝas. La romano, kiu okazas en Los-Anĝeleso, estis dufoje filmita: Humphrey Bogart ludis Philip Marlowe en 1946 en Dead Men Sleep Tight, kaj Robert Mitchum ludis Philip Marlowe en 1978 en Dead Men Sleep Better.

La romano nun estas konsiderata klasikaĵo de la literatura historio de la 20-a jarcento: en 1999, la franca gazeto Le Monde elektis ĝin kiel unu el la 100 difinaj romanoj de la 20-a jarcento, kaj la usona revuo Time elektis ĝin kiel unu el la plej bonaj anglalingvaj romanoj (d:Q861470) publikigitaj inter 1923 - la jaro kiam Time estis fondita - ĝis 2005.

Ĝi estas la unua romano kiu prezentas la detektivon Philip Marlowe, kaj estas konsiderata la plej bona verko de Chandler, kaj unu el la skribaĵoj kiuj kreis la ĝenron de krimfikcio. La rakonto estas fifame kompleksa kaj malfacile sekvebla, kun multaj roluloj trompantaj unu la alian.

La titolo estas eŭfemismo por "morto". Ĝi aludas al pripensado en la verko pri "dormi la longan dormon", kaj ne priskribas la intrigon.

La romano inspiris du filmproduktadojn: unu en 1946 ĉefrolante Humphrey Bogart kaj Lauren Bacall, kaj alian en 1978, ĉefrolante Robert Mitchum kaj Sarah Miles. La intrigo de la romano ankaŭ estis uzita kiel bazo por la filmo The Big Lebowski (1998) de la fratoj Coen .

 Resumo 
La intrigo komenciĝas kiam Marlowe estas dungita de la maljuna kaj malsana Generalo Sternwood por priesplori ĉantaĝon implikantan lian junan filinon, Carmen. Marlowe baldaŭ malkovras, ke la ĉantaĝo ankaŭ estas ligita al Rusty Regan, la malaperinta edzo de la plej aĝa filino de la generalo, Vivian, kaj iama oficiro en la irlanda subtera movado. Marlowe ankaŭ trovas sin batali kontraŭ gangstero Eddie Mars kaj liaj viroj.

Marlow estas priskribita en la verko kiel hardita, cinika, akralanga kaj spriteca viro, kiu ofte kolizias kun la polico, agante en la urba medio de Los-Anĝeleso, moviĝante inter la luksaj domoj de riĉaj klientoj kaj la mallumaj stratetoj ĉe la periferio de la urbo. Li estas ĉirkaŭ ses futojn alta kaj pezas ĉirkaŭ okdek kvin kilogramojn. Li trinkas viskion (ĉefe burbonon) kaj brandon. Kvankam li trinkas grandajn kvantojn da alkoholaĵo, kaj se li faras tion, li preskaŭ neniam ebriiĝas ĝis la punkto de kompleta aŭ parta perdo de kontrolo. Fakte, alkoholaĵo tute ne bremsas lin, nur malakrigas la doloron por permesi al li daŭrigi senlace en sia strebado solvi la misteron antaŭ li. Li ne estas postulema pri la kvalito de sia trinkaĵo krom se ĝi estu servata per glaso, kvankam li pretas forlasi ĉi tiun principon por deca trinkaĵo kelkfoje. Marlow estas fraŭlo de ĉirkaŭ tridek-tri jaroj kaj antaŭe servis kiel policeja detektivo kaj enketisto por la oficejo de la distrikta prokuroro de Los-Anĝeleso..

Tra la verko, Marlowe aperas kiel kaŝpafisto, kiu estas bone sperta pri la uzo de pistolo. Chandler lasas la ceterajn detalojn pri Philip Marlowe al la interpreto de la leganto. Laŭlonge de la intrigo, neniu evento aŭ incidento en la pasinteco de Marlowe estas menciita, kiu igus lin amara kaj cinika unuflanke, kaj tamen senkompromisa batalanto por la rajtoj de la malfortuloj kaj subprematoj. Tamen, estas sugestoj kaj detaloj pri lia pasinteco tra la libroj. Unu el ĉi tiuj sugestoj, kiu malkaŝas ekrigardon al la pasinteco de Marlowe kiel iama soldato, estas rivelita en la konversacio de Marlowe kun Norris, la ĉefservisto, en la verko "La granda dormo". Lia sola amiko estas Bernie Ols, la ĉefa enketisto de la distrikta prokuroro.

 Intrigo 
Privata detektivo Philip Marlowe estas vokita al la hejmo de la maljuna, riĉa kaj malsana Generalo Sternwood. Li volas, ke Marlowe esploru ĉantaĝoprovon: librovendisto nomita Arthur Geiger provas ĉantaĝi monon de la pli juna filino de Sternwood, Carmen. Ĉi tio ne estas la unua ĉantaĝoprovo - Carmen antaŭe estis ĉantaĝita de Joe Brody. Dum sia konversacio kun Marlowe, Sternwood mencias, ke lia pli aĝa filino, Vivian, estas edziniĝinta al viro nomita Rusty Regan, kiu malaperis. Kvankam la geedzeco inter Vivian kaj Regan montriĝis malfeliĉa kuniĝo post nur monato da geedzeco, Sternwood sopiras sian bofilon, kiu ofte akompanis lin. Kiam Marlowe forlasas la domon de la generalo, li renkontas Vivian, kiu vane provas demandi lin, ĉu ŝia patro komisiis lin serĉi Rusty.

Marlowe observas la librovendejon de Geiger kaj renkontas Agnes, kiu zorgas pri la klientoj. Li rapide rimarkas, ke la librovendejo estas kontraŭleĝa pruntbiblioteko por pornografiaj verkoj. Li sekvas Geiger hejmen. Observante la domon, li vidas Carmen Sternwood viziti Geiger. Baldaŭ poste, li aŭdas krion, sekvatan de pafoj, kaj baldaŭ poste, li vidas du aŭtojn forveturi rapide sinsekve. Li eniras la domon, kie li trovas Geiger pafmortigita. Carmen, evidente drogita, pozas nuda en brakseĝo antaŭ fotilo, kiu jam ne havas fotografian platon.

Marlowe prenas Carmen hejmen. Kiam li revenas al la domo de Geiger, la korpo mankas, kaj li rapide forlasas la lokon, suspektante ke la polico baldaŭ aperos. La sekvan tagon, li estas vokita al la policejo, kiu informas lin ke la aŭto de Sternwood estis trovita ĉe la haveno. La ŝoforo de la Sternwood-oj estas morta malantaŭ la stirilo. Ŝajnas kvazaŭ la ŝoforo estis frapita antaŭ ol la aŭto falis en la akvon. La polico ankaŭ volas scii ĉu Marlowe estis asignita por serĉi Regan.

Marlowe komencas gvati la librovendejon kaj rimarkas, ke la pornografiaj publikaĵoj estas pakitaj kaj liverataj al la domo de Joe Brody. Baldaŭ poste, Vivian vizitas Marlowe en lia oficejo por informi lin pri alia ĉantaĝoprovo: Carmen estas rabita de sia mono por rericevi la nudajn fotojn de la antaŭa nokto. Vivian ankaŭ raportas, ke ŝi regule vetludas en la kazino de Eddie Mars kaj mencias preterpase, ke la edzino de Eddie, Mona, forkuris kun Rusty Regan. Marlowe veturas al la domo de Geiger kaj trovas Carmen provantan enrompi. Marlowe kaj Carmen serĉas la fotojn kune. Carmen ankaŭ mencias, ke ŝi ne povas memori ion ajn, kio okazis la antaŭan nokton. Subite, Eddie Mars aperas - asertante esti la luiganto de Geiger kaj serĉante lin. Mars ankaŭ volas scii, kial Marlowe estas tie.

Baldaŭ poste, Marlowe vizitas Brody ĉe lia hejmo kaj renkontas Agnes tie. Li klarigas al ili, ke li scias, ke ili transprenas la kontraŭleĝan pruntbibliotekon kaj suspektas, ke ili ĉantaĝas Carmen per la nudaj fotoj. Mallongan tempon poste, Carmen perforte eniras la apartamenton kaj postulas la fotojn. Marlowe sukcesas eltiri la pafilon de ŝi kaj devigas ŝin foriri. Marlowe plu pridemandas Brody kaj tiel scias la sinsekvon de la eventoj. Geiger ĉantaĝis Carmen. La ŝoforo, kiu sekrete amis Carmen, poste mortigis Geiger kaj prenis la fotografian platon. Brody, kiu monitoris la domon de Geiger, sekvis la ŝoforon, ŝtelis la fotografiajn platojn, batis la ŝoforon, kaj eble puŝis la aŭton de la moleo, dronigante la senkonscian ŝoforon. Subite, la porda sonorilo sonoras. Brody, kiu malfermas la pordon, estas pafita. Marlowe persekutas la kriminton, kiu, kiam Marlowe alfrontas lin, montriĝas esti la amanto de Geiger. Li pafis Brody ĉar li kredis lin esti la murdinto de Geiger. Li ankaŭ estis tiu, kiu kaŝis la korpon de Geiger por doni al si sufiĉe da tempo por forigi siajn personajn havaĵojn el la domo.

La kazo ŝajnas solvita, sed Marlowe ankoraŭ pensas pri la malapero de Regan. La polico estas konvinkita, ke li simple forkuris kun Mona Mars, ĉar ŝi ankaŭ malaperis. La polico ankaŭ estas konvinkita, ke Eddie Mars ne farus murdon, en kiu li estas tia evidenta suspektato. Mars invitas Marlowe al sia kazino, kie li ŝajnas tute neĝenita de eblaj suspektoj. Vivian ankaŭ ĉeestas en la kazino, kaj Marlowe rimarkas, ke ŝajnas esti pli proksima ligo inter Mars kaj ŝi. Marlowe veturigas Vivian hejmen, kaj ŝi provas delogi lin; tamen, li rifuzas ŝiajn proponojn. Kiam li revenas hejmen, li trovas la nudan Carmen en sia lito. Li ankaŭ rezistas ŝiajn proponojn.

Viro nomita Harry Jones, la nova partnero de Agnes, kontaktas Marlowe kaj proponas malkaŝi la lokon de la kaŝejo de Mona Mars kontraŭ mono. Marlowe planas renkonti lin poste. Tamen, la dungosoldato de Mars, Canino, ŝajnas diveni la intencojn de Jones kaj Agnes kaj mortigas Jones antaŭ ol Jones havas ŝancon paroli kun Marlowe. Marlowe sukcesas trovi Agnes antaŭ Canino kaj akiras la informojn de ŝi. Mona Mars kaŝas sin en aŭtoriparejo en Realito, sed kiam Marlowe iras vidi ŝin, li estas kaptita de Canino, kiu batas lin senkonscie. Kiam Marlowe vekiĝas, li estas ligita kaj Mona Mars sidas kun li. Mona Mars diras al Marlowe, ke ŝi ne vidis Regan de monatoj. Ŝi nur kaŝis sin por helpi sian edzon kaj insistas, ke li ne mortigis Regan. Mona Mars malligas Marlowe, kaj li mortigas Canino.

La sekvan tagon, Marlowe vizitas la grave malsanan Generalon Sternwood unu lastan fojon, kiu ankoraŭ konfuziĝas pri la malapero de Regan. Elirante el la domo, Marlowe vidas Carmen kaj uzas la okazon por redoni la malgrandan pistolon, kiun li prenis de ŝi en la apartamento de Brody. Carmen petas lin doni al ŝi paflecionojn. Por resti nerimarkitaj, ili iras al malproksima naftoborejo proksime al la domo de Generalo Sternwood. Tie, Carmen provas pafi Marlowe, sed malsukcesas ĉar li, ŝajne anticipante kio okazos, antaŭe ŝargis la pistolon per senkaŝaj kartoĉoj. Carmen suferas (supozeble epilepsian) atakon, post kiu ŝi ŝajnas havi neniun memoron pri la atenco. Marlowe revenigas ŝin al la domo kaj diras al Vivian, ke li nun scias kial Regan malaperis. Carmen provis delogi Rusty, kaj kiel Marlowe, li malakceptis ŝiajn antaŭenmarŝojn. Carmen tiam pafis Regan. Eddie helpis Vivian kaŝi la murdon de sia fratino disvastigante la rakonton, ke lia edzino forkuris kun Regan. Post tio, Mars komencis ĉantaĝi Vivian, kaj li ankaŭ estis malantaŭ la provo de ĉantaĝo de Geiger: Mars volis observi la reagon de Generalo Sternwood por vidi ĉu li sciis pri la sorto de Regan kaj povus ankaŭ esti ĉantaĝita. Vivian agnoskas, ke la teorio de Marlowe estas ĝusta, pravigas sin dirante, ke ŝi volas ŝpari sian fine malsanan patron, kaj ofertas al li monon por aĉeti lian silenton. Marlowe rifuzas kaj anstataŭe donas al Vivian ultimaton forpreni ŝian fratinon ene de tri tagoj kaj serĉi profesian helpon por ŝi.

 Trivialaĵoj 

 Unu el la murdoj restas nesolvita. Owen Taylor estas trovita murdita en aŭto, kiu estis puŝita en la maron. Chandler estas ŝokita kiam li poste malkovras, ke li ne sciis, kiu estis la murdinto. 

 Rakonta stilo 

 Nova Realismo 
Eĉ se la obstina detektivo kiel sola batalanto ne povas proponi ian perspektivon por superi sociajn strukturojn kaj finfine devas rezigni sin al tio, la priskribo de antaŭaj tabuoj pri kaŝadoj, minacoj, ĉantaĝo, korupto kaj torturo estas grava paŝo al superado de krimromanoj kaj antaŭeniro al realismo en krimfikcio.  Ĉi tiu gajno ankaŭ evidentiĝas en la lingvaĵo de Chandler kiel realismo de aferoj: la detektivo alproksimiĝas ekstreme per sia "zoma rigardo", skanante la medion kaj la korpopartojn moviĝantajn en ĝi ĝis la brilo de ungo.  Tie, oni mencias "kahelizitan ŝtuparon", "forĝitan feran apogilon", "klinkerbrikan padon", "vejnokovritan lignan kadron", la lukson de "teservo el Sèvres"  kaj certajn aŭtomarkojn. En ĉi tiu mondo de aferoj, malkaŝiĝas la epoko de kresko de la industria socio post la Unua Mondmilito kaj antaŭ ĝia evoluo en servsocion.  Tamen, la gajno de precizeco per tiu milimetra realismo de objektoj, materialoj, markoj kaj korpopartoj ne respondas al travidebleco de krimaj ligoj.

 Malgrandaj murdoj, grandaj krimoj 
Se oni rigardas la krimbildon kiel tuton, oni rimarkas, ke ekzistas nivelo de raportitaj malgrandaj krimoj kaj nivelo de nur sugestita grandskala krimo: tri el la kvar pafvunditaj homoj ( Geiger, Brody kaj Regan ) perdas la vivon pro ĵaluzo kaj personaj plendoj, kaj kvara morto, Canino, estas kaŭzita de la decido de Marlowe havi konflikton en la interpafado, kiu ne estis necesa por solvi la kazon. En ĉi tiuj kvar kazoj, privataj motivoj estas la decida faktoro - malgraŭ la nuntempa sperto de organizita krimo, la Malpermeso kaj la renversiĝoj de la Granda Depresio ekde 1929. Preter la malgrandaj perfortaj krimoj, la murdoj de la pasioj, ekzistas nivelo de blankkolumaj krimoj en la institucia maŝinaro de ĉiu urbo, ekzemple la nigraj naftokolektoj ĉirkaŭ la produktadinstalaĵoj de la familio Sternwood, kaj la nivelo de organizita krimo, ekzemple ĉirkaŭ la kazino de Eddie Mars. La rakontanto en la unua persono mencias ĉi tiujn pli grandajn kuntekstojn dekdu fojojn preterpase, inkluzive de la korupto de la polico kaj ĝia kaŝado fare de aŭtoritatoj kaj la amaskomunikiloj. Sed la gravaj krimoj ludas neniun rolon en kaŭzado de la malgrandaj krimoj, ne estas ligitaj al ili, kaj ne estas priskribitaj de Chandler, kvankam li priskribas socion, kiu estas "tra kaj tra korupta"  kaj en kiu korupto estas "abunda" en ĉiu granda urbo. 

La romano tiel nur alproksimiĝas al ĉi tiu nivelo de organizita krimo de granda distanco, kiu estas plue pligrandigita per nacia kadro: Laŭ FR Jameson, la bildo de Chandler pri Usono estas tiu de duobla sistemo de du mondoj: unuflanke, korupta loka politiko kun ĝiaj tute dominaj profitinteresoj, kaj aliflanke, brila nacia politiko kun karismaj gvidantoj, kiuj estas gvidataj de la konstitucio kaj etikaj normoj. "La agado de la libroj de Chandler okazas ene de la mikrokosmo, en la mallumo de loka mondo [...], kvazaŭ en mondo sen Dio," kies deficitoj estas ombritaj de la atingoj de la nacio.  Kvankam ĉi tiu nur vage skizita grava krimo sidas super la malgrandaj murdoj ĉe la leviloj de korupta loka potenco, ĝi ne povas malpliigi la grandecon de la nacio: kapti la grandajn estas malverŝajne ie ajn, "ne gravas kie ajn en ĉi tiu granda verda, bela Usono," Kapitano Gregory diras al Marlowe. 

 Murdo kiel sorto 
Perforta morto estas la plej granda ebla individua katastrofo kaj la fokuso de ĉiuj krimrakontoj, kiu ekigas la klopodojn restarigi la kutiman ordon.  Se oni rigardas pli atente la momenton de la murdoj en *The Big Sleep*, estas rimarkinde, ke la viktimoj Geiger, Brody kaj Regan estas surprizitaj de impulsemaj krimintoj, la murdo de Harry Jones alportas malmultan avantaĝon al la murdinto, kaj la murdinto de la ŝoforo de la familio Sternwood, Owen Taylor, eĉ ne estis konata al la aŭtoro (!). Ĉi tiuj murdoj ŝajnas al Jameson kiel "hazardaj kaj sensignifaj en sia tuteco"; la teksturo de la krimoj kondukas al "senmistikigo de perforta morto." Esti murdita fariĝas ĉiutaga, "sekreta sorto", kiu estas spertata sed apenaŭ komprenebla en sia kaŭzeco, ĉar "ĉiun persekutas la sento, ke la centro de aferoj, de vivo, de kontrolo kuŝas preter tuja sperto."  Individuoj perdis kontrolon super sia situacio, kaj ilia rolo kiel viktimoj estas enskribita en la strukturoj, en kiuj ili devas vivi. Tial, U. Suerbaum juĝis, ke la malmole kuiritaj romanoj ankaŭ malproksimiĝis de realismo kaj prezentis "imagan ludmondon", "strangan urban paŝtismon", paŝtisman teatraĵon en kiu la sola detektivo supozeble sukcese defendas la ŝafojn kontraŭ malsataj lupoj.  El tiu vidpunkto, tiu pli realisma ĝenro estas ankaŭ nur detektiva teatraĵo, kiu ne ofertas klarigon pri sociaj strukturoj, sed nur distron.

 Malmole kuirita detektivo 
Post multaj trivialromanoj, nur en 1939 Chandler "elkondukis la 'malmole kuiritan detektivon' el la trivialfikcia niĉo de la 1920-aj jaroj kaj establis la ĝenron kiel apartan branĉon de usona literaturo."  Ĉi tiu "malmola detektivo" estas toposo el la membildo de Marlowe: "'Malmola ulo, ĉi-vespere?' diris la voĉo de Eddie Mars. 'Granda, rapida, malmola kaj pika. Kion mi povas fari por vi?'" Marlowe priskribas sian pretecon por agado.  En la dialogoj li prezentas sin kiel rapidsprita, parodia, kun troaj komparoj, senrespekta eĉ al krimuloj kaj kun seksaj aludoj, kiuj donas decide viran konotacion. Li montras sian fortecon en sia persistemo en solvado de murdenigmoj, en sia trankvileco fronte al minaco, en insultado de krimuloj kaj en provokitaj dueloj: Tiel, Marlowe kaj Carol Lundgren, la murdinto de Brody, fariĝas "groteska, anhelanta duobla estaĵo en la lakteca lunlumo." 

Per tiu ĉi memjusta konduto-elekto, tiu ĉi ne nur fizika proksimeco al la krimuloj, Marlowe foje superas siajn moralajn principojn: "Kaj mi nun estis parto de la tuta malbono," kiel li konfesas al si mem ĉe la fino.  En kaosa mondo, la malmolboligita detektivo, kun sia trankvileco, fariĝas rolmodelo por supervivo: Multaj aŭtoroj "laŭdas la sonon kaj etoson de liaj romanoj. [...] La malvarmeta spriteco kiel distinga trajto de la tono de Marlowe perfekte kongruas kun la 'malmolboligita topiko'." 

Marlowe, kiu aperas kiel sola batalanto, simpatianta kun la viktimoj kaj alfrontanta la krimintojn, agas nek en aŭtora nek persona rakonta situacio, sed en la rolo de la mi-perspektiva rakontanto : tiel, li estas limigita dekomence al la situacioj, kiujn li spertas. En la "akra perspektivo de la rakonto"  la fokuso de ĉi tiu impona narcisisma figuro preskaŭ neeviteble obskuras la kompleksajn strukturojn kaj strategiojn de organizita kaj blankkoluma krimo de la rakonto. Malgraŭ tiu perspektiva limigo, la ĝenro de malmole kuiritaj romanoj apartenis al la avangardo de krimliteraturo de la 1930-aj ĝis la 1960-aj jaroj, kiu poste pluevoluis: Kiom pli "realisma", kritika kaj kleriga la ĝenro fariĝis en la pasintaj jardekoj inter 1939, la jaro de publikigo de La Granda Dormo, kaj 2022, montras ekzemple la romano Malamikoj de John Grisham, kiu, en aŭtora kaj persona rakonta situacio, en ŝanĝiĝantaj perspektivoj, rakontas la soci-historian fonon de organizita krimo kaj ĝiaj metodoj en la usona ŝtato Misisipio de la 1950-aj jaroj ĝis la fruaj 1970-aj jaroj, antaŭ ol la intrigo evoluas al jura suspensfilmo. 

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 La granda dormo de Raymond Chandler: libra recenzo

Kategorio:Eŭfemismoj
Kategorio:Dormo en fikcio
Kategorio:Libroj adaptitaj al kino
Kategorio:Usonaj libroj
Kategorio:Libroj aperintaj en 1939
Kategorio:Los-Anĝeleso
Kategorio:Usono en fikcio