Tais el Ateno

Tais el Ateno () estas historia romano verkita de la sovetia verkisto, paleontologo kaj pensisto Ivan Efremov en la jaro 1972. La verko, kiu miksas historiajn faktojn kun fikcio, rakontas la vivon de Tais, fama hetajro (kortezanino) de Antikva Grekio, kiu akompanis Aleksandron la Grandan dum liaj konkeroj kaj laŭ legendo instigis la bruligon de Persepolo. La romano estas omaĝo al la potenco, beleco kaj intelekto de virinoj, same kiel filozofia esploro de la antikva mondo. Ĝi elstaras pro sia detala historia esplorado, vivecaj priskriboj de la helenisma epoko kaj meditoj pri humanismo, amo kaj harmonio.

 Intriga resumo 
La romano sekvas la vivon de Tais, juna atena hetajro, kiu je la aĝo de dek sep jaroj jam estas famkonata pro sia beleco, klero kaj dancartoj, gajnante la kromnomon "kvara Karito (Gracio)" (diino de beleco). Ŝi renkontiĝas kun la estonta makedona reĝo Aleksandro kaj liaj amikoj, inkluzive de Ptolemeo la 1-a, Hefestiono kaj Nearko, en Ateno en 337 a.K. La rakonto akompanas ŝin tra diversaj aventuroj en Grekio, Sparto, Kreto, Egiptio kaj Mezopotamio, kie ŝi iniciatiĝas en antikvaj religiaj kultoj, kiel tiuj de Astarto.

Kerna evento en la romano estas la bruligo de Persepolo en 330 a.K., kie Tais, laŭ la fikcia rakonto, persvadas Aleksandron detrui la persan ĉefurbon kiel simbolan venĝon por la detruo de Ateno en 480 a.K. La romano ankaŭ esploras ŝian amrilaton kun Ptolemeo, kiu poste iĝas reĝo de Egiptio, kaj ŝian rolon kiel influanto en la kortego de Aleksandro. Efremov uzas la figuron de Tais por mediti pri la rolo de virinoj, ilia spirita kaj intelekta forto, kaj la kolizio inter antikvaj kredoj kaj la emerĝanta helenisma kulturo.

La verko estas riĉa je filozofiaj dialogoj, priskriboj de antikvaj pejzaĝoj, arkitekturo kaj religiaj praktikoj. Efremov intence uzas densan lingvaĵon en la unuaj ĉapitroj por mergi la leganton en la fremdan kulturon de la antikva mondo, kvazaŭ vojaĝante al malproksima lando.

 Literatura kaj historia kuntekstoj 
Ivan Efremov (naskita la 22-an de aprilo 1908, mortinta la 5-an de oktobro 1972) estis sovetia sciencfikcia verkisto kaj paleontologo, konata pro siaj profundaj historiaj esploroj. La ideo por la verko originis el liaj notoj jam en 1951, inspirite de antikvaj fontoj kiel Plutarko kaj Diodoro Sicila. Partoj de la romano baziĝas sur lia pli frua novelo *Kalirojo* (1946), kie la renkontiĝo inter fikciaj roluloj spegulas tiun de Tais kaj Ptolemeo.

La romano estis unue publikigita en cenzurita formo en la revuo *Molodaja Gvardija* en 1972, sed post la morto de Efremov ĝi alfrontis malpermesojn en sovetiaj bibliotekoj pro siaj filozofiaj kaj sociaj temoj, kiuj defiis la oficialan ideologion. Malgraŭ tio, ĝi gajnis larĝan popularecon kaj estas konsiderata unu el la plej signifaj verkoj de Efremov.

La romano komenciĝas en 337 a.K., baldaŭ post la Batalo de Ĥeroneo, en kiu la makedona reĝo kaj patro de Aleksandro Filipo la 2-a, kiu antaŭe aneksis kelkajn najbarajn ŝtatojn al sia imperio per konkero kaj subaĉeto, venkis la grekajn armeojn de Ateno kaj Tebo. Tio donis al li la ŝancon fondi la "Ligon de Korinto", donante al li komandon de la armeoj de ĉiuj grekaj politikaj ŝtatoj por planita milito kontraŭ la Aĥemenida Imperio. La aĥemenida ŝtato fondiĝis meze de la 6-a jarcento de la persa reĝo Ciro la Granda, kiu konkeris tri el la kvar plej grandaj ŝtatoj en la regiono tiutempe — Medujon (Centra Azio), Lidion (Malgranda Azio) kaj Babilonion (Mezopotamio). Ĉi-lasta, Egiptujo, estis konkerita de la posteuloj de Ciro en 525 a.K. La ekspansio de la Aĥemenidoj, malgraŭ grandaj perdoj, estis haltigita de la grekaj politikaj ŝtatoj (Grek-Persaj Militoj). Fine de la jarcento, Egiptio liberiĝis de la imperio, kaj nur en 343 a.K. ekzistas. Artakserkso la 3-a, onklo de la lasta aĥemenida reĝo Dario la 3-a, sukcesis rekonkeri ĝin.

La historia periodo tuj post la venko super Persio estis la glortempo de la greka kulturo. Dum tiu periodo, ĉiuspecaj misteroj kaj filozofiaj skoloj prosperis  — ne nur en Grekio, sed tra la mediteraneaj kaj mezorientaj regionoj, kio kontribuis al la disvastiĝo de religia sinkretismo tie. La sola historia eraro, kiun faris la aŭtoro, koncernas antikvan grekan skulptaĵon  - la roluloj en la romano ne povis diskuti la statuon de Venuso de Miloso, ĉar ĝi estis kreita nur du jarcentojn poste.

Dum la periodo de eventoj priskribitaj en la romano, la potenca dinastio Nanda regis en la nordo de la Hinda subkontinento, kaj sur la Apenina Duoninsulo, la Romia Respubliko subigis aliajn membrojn de la Latia Ligo. Ankaŭ menciitaj estas preterpase Antikva Ĉinio, dividita tiutempe en plurajn Militantajn Ŝtatojn pro la malforteco de la dinastio Zhou, kaj la Regno de Judah, kies regantoj, post liberigo fare de Ciro el babilona kaptiteco, rekonis la potencon de la Aĥemenidoj kaj konstruis la Duan Templon.

 Kultura signifo 
La romano estas ne nur aventura rakonto, sed ankaŭ filozofia medito pri harmonio, beleco kaj la rolo de virinoj en la historio. La romano celebras la intelektan kaj spiritan forton de Tais, prezentante ŝin kiel simbolon de sendependeco kaj klero. Ĝi ankaŭ ofertas detalan rekonstruon de la antikva mondo, de grekaj festoj ĝis egiptaj temploj, igante ĝin valora por legantoj interesitaj pri la Helenisma epoko.

La verko influis modernajn perceptojn de Tais, kvankam ĝi miksas historian realecon kun fikcio, precipe en la romantika rilato inter Tais kaj Aleksandro, kiu ne estas historie konfirmita. Kritikistoj laŭdas la riĉan lingvaĵon kaj historian precizecon, kvankam iuj trovas la filozofiajn digresojn tro densaj. La romano estas konsiderata majstroverko de sovetia literatura prozo kaj restas populara inter legantoj de historiaj kaj filozofiaj romanoj.

 Cenzuro kaj ricevo 
Post sia publikigo, romano estis polemika pro siaj temoj pri spiriteco, feminismo kaj kritiko de aŭtoritateco, kiuj estis malkomfortaj por la sovetia reĝimo. Post la morto de Efremov, la libro estis limigita en bibliotekoj, sed tio nur pligrandigis ĝian kultan statuson. Legantoj kaj kritikistoj ofte nomas ĝin "oda al virinoj" kaj "libro por legi antaŭ ol morti".

 En Esperanto aperis 

 Tais el Ateno . Historia romano. Tradukis Jurij Finkel. Embres-et-Castelmaure: Monda Asembleo Socia, 2012. 532 paĝoj. 

 Vidu ankaŭ 
 Ivan Efremov
 Aleksandro la Granda
 Persepolo
 Helenisma epoko

 Referencoj 

Kategorio:Historiaj romanoj
Kategorio:Libroj aperintaj en 1972
Kategorio:Literaturo de Sovetio
Kategorio:Antikva Grekio  
Kategorio:Helenisma epoko  
Kategorio:Virinoj en la literaturo  
Kategorio:Ivan Efremov