Johannes Nikolaus Tetens

Johann Nicolaus TETENS, ankaŭ Johannes Nikolaus Tetens, dane: Johan Nicolai Tetens (n. la 16-an de septembro 1736 en Tetenbüll; m. la 15-an de aŭgusto 1807 en Kopenhago) estis german-dana universitata profesoro, filozofo, matematikisto kaj natursciencisto de la Klerismo.

En anglalingvaj landoj, li ankoraŭ nomiĝas "la germana Hume ". Manfred Kuehn, "Hume and Tetens," Hume Studies, XV.2 (November 1989), 365–376, esp. p. 368. Lia filozofia verkado havis gravan influon sur Immanuel Kant, kaj li ankaŭ estas konsiderata pioniro kaj fondinto de vivdaŭropsikologio.  Post sia tempo kiel publicisto kaj universitata akademiulo, la ŝlesvigo-holstinia klerisma pensulo okupiĝis pri kariero en financa administrado en Kopenhago.

 Vivo 
Ekde 1760 li instruis filozofion kaj fizikon. En 1776 li estis profesoro pri filozofio en Kilo. Post translokiĝo al Kopenhago en 1789 li fariĝis oficisto en la financa altlernejo, kaj poste kundirektoro de banko.

Tetens estis unu el la elstaraj reprezentantoj de eklektikismo, kiu kombinis en neakordigita formo elementojn de empiria filozofio kaj Wolff-a raciismo ; ĉi tiu eklektikismo nomiĝas la "filozofio de klerismo". La ĉefa verko de Tetens: "Philosophische Versuche über die menschliche Natur und ihre Entwickelung" (Filozofiaj Eseoj pri Homa Naturo kaj Ĝia Disvolviĝo, 1776) enhavas psikologian traktaton, en kiu la aŭtoro provas superi la unuflankecon de la angla asocia psikologio de Hartley kaj Priestley kaj la sensualismon de Condillac, same kiel la mankojn de Leibniz-Wolff-a monadologio. Li, kiel Lambert, kiu influis lin, malsukcesas en ĉi tiu provo. Sed li ja sukcesis amplekse priskribi psikologiajn karakterizaĵojn kaj ilian disvolviĝon dum la daŭro de vivdaŭro. Farante tion, li difinis absolutan kontraŭ relativan intelektan kapaciton kaj skizis tion, kio estas nomata en moderna disvolviĝa psikologio la du-komponenta modelo de fluidaj kaj kristaligitaj kapabloj. Li faris referencojn al kogna maljuniĝo: absolutaj kapabloj laŭdire estas pli malfacile modifi ol relativaj kapabloj , kaj tio ankoraŭ eblas eĉ se absolutaj kapabloj ne povas esti plue disvolvitaj. 

Tiel, ekzemple, Tetens prenas de Leibniz la doktrinon pri monadoj, kaj la animo estas por li simpla senkorpa ento, posedanta la necesajn leĝojn de racio enecajn al ĝi, kaj samtempe li aliĝas al la empiria vidpunkto pri la origino de la ideo de spaco el la asocio de vidaj kaj palpaj sensacioj (la doktrino de Berkeley).

Laŭ Cohen, estas tre probable, ke Kant konatiĝis kun nuntempaj genetikaj vidpunktoj pri la origino de la ideo de spaco ĝuste el la verko de Tetens. Aliflanke, estas certe, ke Kant ankaŭ influis la vidpunktojn de Tetens per sia disertaĵo "De mundi sensibililis atque intelligibilis forma et principiis", kiu aperis en 1770; ĝi inspiris, ekzemple, la distingon inter la formalaj kaj materiaj aspektoj de scio  - la aktiveco de racio kaj la pasiveco de sentemo.

Kune kun la estetikisto Sulzer, Tetens anstataŭigis la aristotelan dupartigo de mensaj kapabloj ( intelekto kaj volo ) per triparta, elstarigante la sensojn kiel specialan grupon. Ĉi tiu tripartigo de mensaj kapabloj estis plene akceptita de Kant kaj fariĝis la bazo de lia sistemo (tri "kritikoj" respondantaj al tri mensaj kapabloj). La stilo de Tetens ne distingiĝas per sia facileco. En siaj etikaj vidpunktoj, Tetens estas proksima al la Wolfiana skolo.

Aldone al filozofio, Tetens kontribuis al la evoluo de aktuaria teorio kun sia verko "Einleitung zur Berechnung der Leibrenten und Anwartschaften". Teksto de “Versuch über das Risico der Casse bey Versorgungsanstalten”, en Risques, n° 81-82, pp. 114-120Pierre-Charles Pradier, "L'actuariat au siècle des Lumières: risque et décisions économiques et statistiques", Revue économique 54 (2003): 139–156.

 Verkaro 
eta|Ilustraĵo de Methodus inveniendi curvas...eldonita ĉe Acta Eruditorum, 1763
eta|Einleitung zur Berechnung der Leibrenten, 1785
 Gedanken von einigen Ursachen, warum in der Metaphysik nur wenige ausgemachte Wahrheiten sind (1760)
 Abhandlungen von den Beweisen des Daseins Gottes (1761)
 Ueber den Ursprung der Sprache und der Schrift (1772)
 Ueber die allgemeine speculativische Philosophie (1775)
 Philosophische Versuche über die menschliche Natur und ihre Entwickelung, Vol. 1 and Vol. 2 (1777)
 Einleitung zur Berechnung der Leibrenten und Anwartschaften die vom Leben oder Tode einer oder mehrerer Personen abhangen mit Tabellen zum praktischen Gebrauch, Vol. 1 (1785) and Vol. 2 (1786)
 Reisen in die Marschländer der Nordsee (1788)
 Sprachphilosophische Versuche (postmorte, 1971)

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

MacTutor biografio ĉe Universitato de St Andrews
 Biografio en la Encyclopædia Britannica

Kategorio:Germanaj filozofoj de la 19-a jarcento
Kategorio:Germanaj filozofoj de la 18-a jarcento