Socialista Partio de Friburgo (Svislando)

La Socialista Partio de la kantono Friburgo (germane: Sozialdemokratische Partei Freiburg, france Parti Socialiste fribourgeois, mallonge : SPF), estas socialdemokrata partio, kreita en 1905. Ĝi estas membro de la Socialdemokrata Partio de Svislando kaj defendas socialdemokratajn valorojn. Post la balotado de 2021, la Socialista partio de Friburgo atingis la trian rangon inter la plej popularaj partioj de la kantono, post du burĝdekstraj partiojOficialaj rezultoj de la kantona balotado de 2021 (https://www.fr.ch/etat-et-droit/parlement/les-membres-du-grand-conseil-fribourgeois). 

Ĝiaj unuaj sukcesoj iĝis videblaj en 1943 kaj 1946, kiam la partio ricevis sidlokon unue en la Svisa Kantona Konsilio kaj poste ankaŭ 13 sidlokojn en la kantona parlamento. En 1963 okazis la lasta balotado en kiu la Friburga Socialista Partio alianciĝis kun la liberaluloj. Tiu jaro kaj la postaj estos aparte gravaj por la partio, kiu de tiam eniris preskaŭ sian modernan historion. Fakte en la ĵus sekvontaj jaroj, la Katolik-konservativa Partio perdos en Friburgo sian delongan plejmulton. En 1971 la SPF eniris ankaŭ la kantonan registaron kun du ŝtataj konsilianoj (Jean Riesen kaj Denis Clerc). En 2011 Alain Berset iĝis la unua SPF-ano, kiu atingis la svisan federacian registaron. 

Nuntempe la SPF estas la plej granda partio en gravaj partoj de la kantono, kiel la ĉefurbo Friburgo, la kreskanta Bulle. Ankaŭ menciindas ke de 2008, la prefektejo de la Sarina distrikto estas regata de SPF-anoj.
Politika programo
En la spirito de la Svisa Socialdemokrata Partio, SPF defendas inkluzivan rigardon al la mondo, favore al la plejmulto malriĉa. Ĝi subtenas la sociajn projektojn en la kantonaj parlamento kaj registaro. Ĝi asertas, ke sia politiko, konforme kun la eltenebla evoluo, direktiĝas rekte al la plej malriĉuloj por atingi egalecon. Granda afero por la SPF estas ankaŭ ekzemple la eglaecon inter viroj kaj virinoj en ĉiuj partoj de la vivoValoroj de la SPF sur sia propra retejo (https://ps-fr.ch/nos-positions/nos-valeurs/).
Historio
Frua socialisma agado en Friburgo
La porsocialisma aktivado en Friburgo ne estas novaĵo. Jam en 1848, kiam la radikaluloj venkis la konservativuloj, naskiĝis tiel nomatan maldekstran flankon de la radikalularo. Ĝi fondiĝis en la Neuveville-kvartalo de Friburgo sub la nomo Société du peuple démocratique et travailleur (esperante: Societo de la demokrata kaj laborista popolo). Ĝi celis protekti la radikalismon kaj la demokracion ĵus venkintan. Nure povis membriĝi laboristoj plenkreskaj. En 1903, kiam Isaac Fraisse fariĝis komunuma konsiliano, li estis elektita interalie dank'al la subteno de tiu Societo70 ans d'histoire du Mouvement ouvrier socialiste fribourgeois, René Mauroux, (publikigita sub la aŭspicioj de la Svisa Socialista Partio en 1973).

Dume tamen, fondiĝis aliaj organizoj maldekstraj en Friburgo, inter kiuj sekcio de la 1-a Internacia. Tiu sekcio aniĝis de la ĵurasa federacio, do estis proksima de anarĥiismo kaj Bakunin-eca. En 1884 fondiĝis ankaŭ alia societo, la Cercle des travailleurs (esperante: Laborista rondo). Kaj tio estis granda antaŭenpaŝo al la Socialista Partio, ĉar tiu Cercle des travailleurs, la 24-an de aprilo 1904, publikigis avizon kaj ŝanĝis siajn statutojn por klare montri sian politikan maldekstran pozicion:

Tiu Laborista Rondo ĝis sia kunfandiĝo kun la SPF en 1925 energie luktos por la laborantaj klasoj, laŭ René Mauroux, friburga historiisto. Ĉirkaŭ 1906, la Cercle des travailleurs definitive fariĝis ne plu anarĥitendenca, sed plene socialisma. Fakte tiutempe le anarĥia agado en Friburgo estis tre elstara - tiel elstara, ke la tiam anarĥia propagandisto Benito Mussolini multfoje venis konferenci en Friburgon -, sed la anarĥiistoj rapide rimarkis, ke ili ne plu bone povis rilati kun siaj samideanoj de la Cercle. De tiam ekestis en Friburgo la separiĝo de la socialismaj kaj anarĥiecaj tendencoj.

Alia parto de la friburga socialisma historio, estas la historio de sindikatoj, kiuj ekde 1870 estiĝis (precipe la tipografa sindikato de Friburgo, kiu vigle aktivemis). Sindikatoj decidis en 1904 malfermi magazenon solidaran, kies nomo estis L'Espérance (esperante: La Espero). De tiu epoko, la sindikatoj ekzistas en Friburgo.
Fondiĝo kaj unuaj jaroj ĝis la unua mondmilito
Je la fondiĝo de la Socialisma Partio, en februaro 1905, la unuaj komitatanoj estis membroj de la diversaj socialismaj asocioj de la urbo, inter kiuj la Laborista Rondo, kiu havis la relativan plejmulton da reprezentantoj (11 el 41 komitatanoj). Tre tuje, la SPF lanĉis oficialajn kandidatojn por la balotadoj de la Urba Parlamento de Friburgo, kaj ĝia listo venkis : la unuan fojon, ili jam konkeris la rangon de dua partio de la kantona ĉefurbo kun 17 sidlokoj.

En sia Historio de la friburga socialdemokrata partio, René Mauroux rimarkis ion interesan, atestantan la simpatian etoson de la politiko en la ĉefurbo. Li rimarkis fakte, ke en la SPF partianis anarĥieculoj, samkiel pastro, kaj granda delegacio da italaj laboristoj.

La 17-an de marto 1906, la SPF iĝis ana societo de la Svisa Socialdemokrata Partio. Ĝi ankaŭ havigas al si ĵurnalon, L'Aurore (esperante: La Sunleviĝo), kiu tamen eldoniĝos nur ses monatojn kaj devis malekigi sian eldonadon pro financaj kialoj. En la sama epoko, en 1907, estis elektitaj Auguste Chassot kaj Isaac Fraisse, tiufoje en socialisma listo.

En 1911, post dua mandato, Isaac Fraisse decidis foriri al Ĝenevo, lasante malantaŭ si grandan vakon. Tiutempe granda seniluziigo frapis la SPF-on, kiu apenaŭ antaŭvidis la Unuan Mondmiliton ĝis la ĝenerala mobilizo de la 3-a de aŭgusto 1914.

Ĵus post la milito, la SPF partoprenos la Ĝeneralan Strikon, sed ĝi iom senvigliĝos dum la intermilita periodo.
De la Dua Mondmilito al nuntempo
Malgraŭ ke 1939 estis baloto-jaro, la friburga Socialisma Partio rezignis kandidatiĝi por la Nacia Konsilio, ĉar preskaŭ ĉiuj eblaj kandidatoj jam estis mobilizitaj kaj ne disponeblaj. Tial la devizo estis, ke oni voĉdonu por la Agrarana Partio, cel eviti la reenpostenigon de la konservativa federala konsiliano Jean-Marie Musy, kiu kelkfoje jam esprimis sin nemalfavore al faŝismo. Tiu strategio funkciisLe coup de barre à gauche, Histoire du parti socialiste fribourgeois, René Mauroux, (publikigita sub la aŭspicioj de la Svisa Socialista Partio en 1973).

Dum la milita tempo, la demokratio ne ĉesis aktivi, sed ŝajne la monda krizo haltis iome la antaŭenpaŝojn de SPF. En la kantonparlamenta balotado de 1941, la SPF refoje ne sukcesis atingi la kvorumon de 15% de la voĉdonoj por havi unu reprezentanton. Tamen malgraŭ ĉio la rezultoj en Friburgo mem estis kuraĝigaj. De tiu balotado publikiĝis sporade la informogazeton Travail (esperante: Laboro).

La 18-an de majo 1942, post grandaj venkoj en pluraj komunumoj de la kantono dum la komunumaj balotadoj, la Socialista Partio de Friburgo kongresas kaj publikigas avizon. En ĝi, la SPF mencias, ke la milito jam trijara estas ne tolerebla, kaj ke ties kostoj pagas precipe la malriĉuloj. Kaj la publikigo de ĉi-manifesto antaŭiĝis tre bonaŭgure la federala balotado de la 31-an de oktobro 1943, kiam René Mauroux, membro de SPF, fariĝis nacia konsiliano. Lia elekto spegulis en en Friburgo la grandan antaŭeniron de la socialdemokratoj (en 1943 la Svisa Socialdemokratia partio gajnis 11 sidlokojn federaleHistoire sommaire du parti socialiste fribourgeois, John Clerc, (centjariĝe publikigita sub la aŭspicioj de la Friburga Socialista Partio en 2005)). Rezulte de tiuj eventoj, la zurikano Ernest Nobs, iama ĝeneralstrikano, iĝis la unua socialdemokrata federala konsiliano.

Je la fino de la mondmilito, la socialdemokratoj pli intense uzis sian gazeton, Travail, kiu de tiam regule eldoniĝis. Oni rajtas diri, ke la precipa kaŭzo de la fino de la tiel nomata "République chrétienne" (esperante: "Kristana Respubliko") estis la puŝo de la socialdemokratuloj. Fakte, post la deviga malpermeso de la kvorumo por eniri la kantonan parlamenton fare de la federalan juĝistaron, la SPF eniris tiun ĉi parlamenton kaj ĉiam gajnis pli da sidlokojn. En 1966, la Katolik-konservativa partio perdis sian plejmulton en la urbo de Friburgo, kaj samjare en la kantona parlamento. Tio estis granda neatenditaĵo, kiel kanonbruego.

En 1971, dua socialista registarano estas elektita en Friburgo kaj samjare la unuaj Friburganinoj ricevas la rajton voĉdoni. Ĉio ŝajnas glati do por la SPF, sed ĝi nur estas ŝajno, ĉar en 1976, kontraŭ ĉiuj prognozoj la partio malvenkas en la registara balotado kaj perdas siajn du sidlokojn en la ekzekutivo. Tio tamen nur daŭris unu kvarjaron, ĉar en 1981 Denis Clerc estis reelektita akompane de Félicien Morel. Sed, du pliajn kvarjarojn poste, tiu Félicien Morel forlasos la SPF pro personaj rivaleco kaj senrevigo. Li fondos sian propran partion kaj sukcesos esti reelektita en la registaro. Kun li estis reelektita ankaŭ Denis Clerc kaj aldoniĝis nova maldestrulino, Ruth Lüthi. Sume estis en la kvarjaro 1992-1996 tri maldekstruloj en la registaro: estis historie.

La posteno en la Kantona Konsilio en Berno estis konservita dum pli ol dudek jaroj de SPF antaŭ ol ĝi estis perdita kontraŭ la burĝaj partioj post la demisio de Christian Levrat kaj la sekvinta anstataŭigbalotado.

Libroj prie
70 ans d'histoire du Mouvement ouvrier socialiste fribourgeois, René Mauroux, (publikigita sub la aŭspicioj de la Svisa Socialista Partio en 1973)
Le coup de barre à gauche, Histoire du parti socialiste fribourgeois, René Mauroux, (publikigita sub la aŭspicioj de la Svisa Socialista Partio en 1973)
Histoire sommaire du parti socialiste fribourgeois, John Clerc, (centjariĝe publikigita sub la aŭspicioj de la Friburga Socialista Partio en 2005)

Notoj kaj referencoj

Kategorio:Politikaj partioj de Svislando