Ornella Vanoni

Ornella VANONI (naskiĝis la  en Milano). Ŝi estas itala kantistino. 

Konsiderita unu el la plej grandaj kantistinoj de itala pop-muziko, ŝi fakte havas unu el la plej longaj artistaj karieroj en Italio: aktiva ekde 1956, ŝi publikigis 61 verkojn (albumoj, EP-oj kaj kolektoj) kaj estas unu el la italaj kantistoj kun la plej granda nombro da vendoj, kun pli ol 55 milionoj da diskoj.  

Provizita per tre persona kaj altnivela kanto-stilo, kiu donas al ŝi tre rekoneblan voĉan son-tembron, Ornella Vanoni havas larĝan kaj multfacetan repertuaron, kiu ampleksas de fruaj kantoj de la friponaro ĝis aŭtora popo, ĝis bossa nova (rimarkinda estas la kreaĵo kune kun Toquinho kaj Vinícius de Moraes de la albumo La desiro, la frenezo, la malprudento, la gajeco en 1976) kaj al ĵazo,  kunlaborante kun kelkaj el la plej famaj ĵazistoj: George Benson, Michael Brecker, Randy Brecker, Ron Carter, Eliane Elias, Gil Evans, Steve Gadd, Herbie Hancock, Chris Hunter, Lee Konitz kaj Herbie Mann.

Dum ŝia sesdekjara kariero, multaj el la plej gravaj aŭtoroj, ne nur italaj, skribis por ŝi kaj ŝi kunlaboris kun multaj artistoj, inkluzive de Gino Paoli, Dario Fo, New Trolls, Paolo Conte, Fabrizio De André, Ivano Fossati, Lucio Dalla, Sergio Bardotti, Mogol, Giorgio Calabrese, Franco Califano, Bruno Lauzi, Grazia Di Michele, Renato Zero kaj Riccardo Cocciante.

Ŝi partoprenis okfoje je la Festivalo de Sanremo, atingante la duan lokon en 1968 (kun Casa bianca ) kaj la kvaran lokon tri fojojn, en 1967 (kun La musica è finita), en 1970 (kun Eternità) kaj en 1999 (kun Alberi): en ĉi tiu lasta fojo, Ornella Vanoni estis la unua artisto en la historio de la Festivalo kiu ricevis la Premion Città di Sanremo. Ŝi ankaŭ estas la nura virino kaj la unua artisto kiu gajnis du Tenco-Premiojn (nur Francesco Guccini post ŝi estis premiita dufoje), kaj la nura itala kantistino kiu akiris tiun rekonon kiel kantverkistino. Ŝi ankaŭ gajnis Targa Tenco, kiu alportas la tutsumon de premioj aljuĝitaj al ŝi fare de la Club Tenco al tri. En 2022 al ŝi estis donita la Premion Tenco Speciale, kreita specife por ŝi. Ŝi gajnis la Premion Lunezia dufoje kaj al ŝi estis aljuĝitaj aliajn gravajn premiojn kaj honorojn.

 Biografio 

 La komencoj 
Filino de farmacia industriisto, Nino, kaj de Mariuccia, post studado ĉe la Ursulaninoj, ŝi frekventis diversajn lernejojn en Svislando, Francio kaj Anglio kun la deziro iĝi estetikisto.

Reveninte al Milano ŝi enskribiĝis en la Akademio de Drama Arto de Piccolo Teatro de Giorgio Strehler en 1953; ŝi baldaŭ iĝis lia plej ŝatata lernanto, kaj lia kunulino. En 1956 ŝi faris sian aktoran debuton en Ses roloj en Serĉo de Aŭtoro de Pirandello.

Lia kantdebuto estis la 13-a de aprilo 1957, ĉe la teatro Piccolo, kun I Giacobini de Federico Zardi, verko en kiu ŝi eniris dum scenŝanĝoj kantante kelkajn baladojn de la Franca Revolucio (Les ​​rois s'en voint kaj La Seine est rouge), interpretitajn per nekutima kaj agaciĝema sinteno. Tiel naskiĝis la ideo de "intelektula", engaĝita, altnivela kantisto, kiu tuj vekis ian intereson, tiom ke la sekvan jaron Giorgio Strehler decidis tajlori veran repertuaron por ŝi.

 La kantoj de la "friponaro" 

Kune kun aŭtoroj kiel Fausto Amodei, Fiorenzo Carpi, Dario Fo kaj Gino Negri, Strehler inspiriĝis el kelkaj antikvaj dialektaj baladoj rakontantaj krimrakontojn por daŭrigi la redaktadon de novaj tekstoj fokusitaj sur la temo de la submondo, prezentante policanojn, krimulojn, malliberulojn, ministojn, kaj tiel inventante la difinon de "friponaraj kantoj". Por instigi la scivolemon de la publiko, oni konvinkis ilin, ke temas pri aŭtentaj popolkantoj prenitaj el malnovaj manuskriptoj, kaj tial ŝia unua teatra turneo estis organizita por ŝi, finante per prezentado en Spoleto, ĉe la Festivalo ''dei Due Mondi'' en 1959.

Ŝia unua registrado por la historia etikedo Ricordi datiĝas de oktobro 1958, danke al la eldonisto Mariano Rapetti, ŝi malfermis sian propran pop-muzikan sekcion per la publikigo de sia unua LP, titolita Le canzoni della malavita. La disko inkluzivis sur la antaŭa flanko ŝiajn versiojn de Saint Lazare de Aristide Bruant kaj de Jenny delle Spelonche, prenitaj el La Tripenca Opero de Bertolt Brecht; sur la malantaŭa flanko aperas la antaŭe neeldonitaj Sentii come la vosa la sirena kaj Canto di carcerati calabresi, ankaŭ eldonita kiel ''45-giri'' (unuopaĵo), la unua el ŝia diskografio.

En decembro 1959 dua LP estis publikigita kun la titolo Le canzoni della malavita vol. 2, enhavante la multe pli faman Hanno ammazzato il Mario, La zolfara, Ma mi kaj Le mantellate, kiuj ankaŭ estis eldonitaj kiel unuopaĵo en la sama tempo. La aparte emfazaj interpretoj de Vanoni, karakterizitaj per sufiĉe nekutima sed sensivaj voĉa sonkoloro kaj gestoj, tre intrigas la publikon, kiu komence ŝajnas konfuzi la aranĝojn de la prezentitaj kantoj kun la vera origino de la kantisto. Ĝenerale, la kantoj estis sufiĉe sukcesaj, malgraŭ iuj kritikoj pri la snobeco de supera klaso kaj la interveno de radio- kaj televid-cenzuristoj, kiuj malŝatis la enhavon de kelkaj el la kantotekstoj. Por Ornella Vanoni, tamen, la ''kantoj de la friponaro'' komencis fariĝi kliŝo, al kiu ŝi ne volis esti limigita.

Post la fino de ŝia rilato kun Strehler (kies vivstilon ŝi poste deklaris, ke ŝi ne ŝatis, konsiderante ĝin netaŭga por knabino en siaj fruaj dudekaj jaroj), ŝi ankaŭ distancigis sin de la medio de Piccolo Teatro, serĉante novan artan vojon.

«Strehler estis kunulo, amiko, patro, instruisto. Eble tro multaj aferoj samtempe, kaj aferoj kiuj okazis tro rapide. Tia rilato forprenas vian gajecon. Mi sentis min kiel infano en mantelo kiu estis tro granda. Kaj tiam eble Giorgio amis min pli ol mi amis lin.»

 La Sesdekaj: Paoli, Tenco, kaj Amkantoj 
En 1960, ĉe diskeldonejo Ricordi, Ornella renkontis Gino Paoli, kun kiu ŝi komencis intensan amrilaton, kaj ankaŭ florantan artan kunlaboron, kiu permesis al ŝi eksperimenti kun repertuaro eble pli taŭga por ŝi. Paoli verkis ŝian unuan amkanton, titolitan Me in tutto il mondo, kaj poste, impresita de ŝiaj grandaj manoj, dediĉis al ŝi veran muzikan portreton: la faman Senza fine .

Sed la 6-an de junio 1960 ŝi edziniĝis al la konata teatra reĝisoro kaj iama kantisto Lucio Ardenzi:
« Tiu geedzeco estis eraro. Mi ankoraŭ amis Gino-n kaj li konsilis min kontraŭ ĝi ĝis la fino, eĉ minacante veni al la ceremonio por kanti Senza fine. (...) La geedzeco ne daŭris kaj kiam Cristiano naskiĝis en 1962, Ardenzi kaj mi jam estis disigitaj ». «Mi ankoraŭ estis enamiĝinta al Paoli. En la geedziĝtago mi ne estus devinta alveni, mi estus devinta diri la veron, ĝi estintus pli honesta.»

En 1961 ŝi registris Cercami: ĉi tiu kanto, kiun Ornella registris larmoplene, dediĉante ĝin al Paoli, estis ŝia unua komerce sukcesa 45-rpm disko (45-rpm = unuopa kanzono, en vinila disko kun rapideco de po 45 rotacioj dum minuto), kun pli ol 100 000 ekzempleroj venditaj. Ĝi poste aperis en la muzika filmo "Canzoni in... bikini" (1963), kaj en epizodo de Scala Reale en kiu ĝi estis la venka kanto. 1961 estis ankaŭ la jaro en kiu Ricordi publikigis ŝian unuan albumon, samnoman, kiu kunigis ses ''kantojn de la friponaro'' sur unu flanko kaj ses amkantojn sur la dua. Dume, ŝi daŭrigis sian teatran karieron en L'idiota de Marcel Achard, prezentado pro kiu la ''Istituto del Dramma Italiano'' premiis ŝin kiel "revelacion" de la teatro kaj kiu ankaŭ gajnis al ŝi la Premio San Genesio kiel plej bona aktorino de la jaro. La sukceso daŭris kun "La sposa del bersagliere" de Edoardo Anton, kiu havigis al ŝi ŝian duan Premion San Genesio kiel plej bona aktorino en 1963. La spektaklojn ambaŭ produktis ŝia edzo, Lucio Ardenzi:

En 1963 ŝi anstataŭigis Lea Massari en la rolo de Rosetta en Rugantino, la fama muzika komedio de Garinei & Giovannini, kiu portis Vanoni-n al la Broadveja scenejo en februaro 1964. Uzante la aranĝojn kaj muzikan reĝisadon de Iller Pattacini, ŝi daŭre surdiskigis kantojn de Gino Paoli (Ancora se, Che cosa c'è ), de Luigi Tenco (Tu non hai capito niente), venkante en la Napola Festivalo de 1964 per prezentado de la fama Tu sì 'na cosa grande kune kun Modugno, ankaŭ atingante la duan lokon per la sola prezentado de Ammore mio. Dume, Senza fine fariĝis internacia sukceso, fariĝante parto de la muziko de la filmo The Flight of the Phoenix de Robert Aldrich.

Sekvis serio da partoprenoj ĉe la Festivalo de Sanremo: en 1965 kun Abbracciami forte,  kun kiu ŝi atingis la duan lokon, en 1966 kun Io ti darò di più (kiu fariĝis ŝia plej rimarkinda komerca sukceso de la sesdekaj jaroj, kvankam ŝi tute ne ŝatis la kanton) en dueto kun Orietta Berti, atingante la 6-an lokon, en 1967 kun La musica è finita de Nisa, Franco Califano kaj Umberto Bindi, atingante la 4-an lokon, en 1968 kun Casa bianca verkita de Don Backy, ŝi atingis la 2-an lokon en dueto kun Marisa Sannia. Ŝi poste prezentis kvin epizodojn de la televida varieteo Studio Uno kaj laboris kiel aktorino en kelkaj filmoj. Ornella ŝanĝis sian bildon kaj gestojn, fariĝante eĉ pli sensivema kaj eleganta. Ŝia voĉo ankaŭ forlasis sian agreseman registron kaj fariĝis pli konvinka, precipe je la malaltaj notoj.

Dume, ŝi ankaŭ ŝanĝis muzikeldonejon, moviĝante de Ricordi al Ariston, publikigante kelkajn sukcesajn 45-turnaj diskojn kiel ekzemple Tristezza (1967, la unua kanto en ŝia brazila repertuaro, kiun ŝi ĉiam amis reeldoni) kaj sian version de Un'ora sola ti vorrei (ankaŭ el 1967). En 1969, estis la vico de Una ragione di più, unu el la plej sukcesaj kantoj de la kantistino, kiu vidis ŝin verki kantotekston por la unua fojo, en kunlaboro kun Franco Califano, dum la muziko estis de Mino Reitano. Dum ĉi tiu periodo, Ornella ankaŭ registris du albumojn titolitajn Ai miei amici cantautori kaj Io sì - Ai miei amici cantautori n.2, prezentante kantojn de la kantist-kantverkistoj, kiuj plej influis ŝian muzikan karieron.

 La Sepdekaj: Sukceso, Brazilo, la New Trolls, la seksalloga flanko, kaj la bonŝanca renkonto kun Bardotti 
maldekstra|eta|Vanoni kun Gigi Proietti en 1975

 La 1980-aj jaroj: Vanoni kiel kantaŭtoro, gravaj kunlaboroj, kaj ĵazo 

 Naŭdekaj 

 2000-aj jaroj 
eta|Ornella Vanoni en 2007

 2008-2009: 50 jaroj da kariero kaj la sukceso de Più di me, Più di te 

 2010-aj jaroj 

 La Reveno al Sanremo: Lerni Ami Sin kaj la Antologia Albumo 

 2020-aj jaroj 

 Lia sesdekjara kariero kun la albumo Unica kaj la filmo Senza fine 

 Privata vivo 

 Diskografio 

 Albumoj eldonitaj 

 1961 - Ornella Vanoni
 1963 - La Kantoj de Ornella Vanoni
 1965 - Varmo
 1966 - Ornella
 1967 - Ornella Vanoni
 1968 - Al miaj amikoj kantaŭtoroj
 1969 - Mi jes - Al Miaj Kantaŭtoraj Amikoj N-ro 2
 1970 - Renkontiĝo kun Ornella Vanoni
 1972 - Ludo Sen Aĝoj
 1973 - Ornella Vanoni kaj Aliaj Rakontoj
 1973 - Detaloj
 1974 - Tiuj tagoj kun vi
 1974 - Je iu momento...
 1974 - La deziro sonĝi
 1975 - Mia Viro Mia Infano
 1976 - Deziro, frenezo, senkonscieco, ĝojo
 1976 - Miaj Amoj
 1976 - Pli
 1977 - Mi interne
 1977 - Mi ekstere
 1978 - Vanoni
 1980 - Virina Recepto
 1981 - Du mil tricent unu vortoj
 1983 - Viroj
 1986 - Ornella kaj...
 1987 - O
 1989 - Ĉirkaŭ Mia Mondo
 1990 - Kiom da Rakontoj
 1992 - Novstelulo
 1995 - Ŝehrazad
 1997 - Argilo
 2001 - Sandviĉo, biero, kaj poste...
 2001 - Kaj poste... via kisinda buŝo
 2002 - Malpermesitaj Sonĝoj - Ornella kaj la kantoj de Bacharach
 2003 - Ni, la virinoj ni
 2004 - Ĉu vi memoras? Ne, mi ne memoras.
 2007 - Belega Knabino
 2008 - Pli ol mi
 2009 - Pli ol vi
 2013 - Meticci (Mi Haltas Ĉi Tie)
 2021 - Unika
 2023 - Revolucia Trankvilo Koncerte 2023

 Turneoj 

 1958/1959 - Kantoj de la friponaro
 1970/1971 - .. Ho! amo, amo, kiom da aferoj amo nin igas fari..
 1977/1978 - Mi Interne / Mi Ekstere Turneo
 1981/1982 - Turneo 2301 vortoj
 1984/1985 - Kune
 1987/1988 - " O"  turneo
 1992/1993 - Novstelula Turneo
 1996 - Ŝehrazad turneo
 1997/1998 - Argilturneo
 2000 - Ornella Vanoni kaj la Delta V
 2002 - Turneo Kaj poste via buŝo por kisi
 2004/2006 - VanoniPaoli turneo
 2007/2008 - Turneo de Belega Knabino
 2008 - Ornella Koncerte 2008
 2008/2009 - Pli de Mi Turneo
 2011 - Kontakto 2011
 2014/2015 - Iom da ŝminko, iom da kalkano
 2015/2016 - Libera Animo
 2017/2018 - Mia historio Turneo
 2022/2023 - Virinoj kaj Muziko
 2024 – Sen Fino

 Filmografio 

 Kino 

 Romulo kaj Remo, reĝisorita de Sergio Corbucci (1961)
 Kun Fajro kaj Fero, reĝisorita de Fernando Cerchio (1962)
 Kantoj en bikinoj, reĝisorita de Giuseppe Vari (1963)
 Danĝeraj Amoj, reĝisorita de Carlo Lizzani (1964)
 La Knaboj de Hully Gully, reĝisorita de Marcello Giannini (1964)
 Pugnopleno da Kantoj, reĝisorita de José Luis Merino (1966)
 Kabaredo, reĝisorita de Ugo Rosselli (1969)
 Vesperaj Vojaĝantoj, reĝisorita de Ugo Tognazzi (1979)
 La Ĉielo Sub la Polvo, reĝisorita de Sergio Mascheroni (2008)
 Kia bela surprizo, reĝisorita de Alessandro Genovesi (2015)
 7 Virinoj kaj Mistero, reĝisorita de Alessandro Genovesi (2021)

 Televido 

 La Muelejo ĉe la Pado, reĝisorita de Sandro Bolchi - televida dramo (1971)
 La Cigna Kompanio, reĝisorita de Ivan Cotroneo - televidserio (2021) - memapero

 Filmoj kaj dokumentarioj pri Ornella Vanoni 

 Ornella Vanoni. Ricetta di donna, reĝisorita fare de Alexandra della Porta Rodiani (2013)
 Sen Fino, reĝisorita de Elisa Fuksas (2021)

 Teatro 

 Ses roluloj serĉantaj aŭtoron de Luigi Pirandello (1956)
 La jakobenoj de Federico Zardi (1956/1957)
 La Idioto de Marcel Achard (1961)
 Rugantino de Pietro Garinei kaj Sandro Giovannini (1963)
 Miaj Amoj de Iaia Fiastri (1975)
 Amkomedio, kune kun Giorgio Albertazzi (1985)
 Ino kaj Fajro - Voĉoj el la Mito de Roberto Mussap, reĝisorita de Giancarlo Cauteruccio (2007)

 Televido 

 Televida prozo 

 Giosafatte Talarico de Ghigo De Chiara, direktita fare de Gilberto Tofano, elsendita la 28an de majo 1961.
 Don Giovanni, de Dino Buzzati, reĝisorita de Gilberto Tofano, elsendita la 4-an de junio 1961
 Adiaŭ Junularo! de Sandro Camasio kaj Nino Oxilia, elsendita la 20-an kaj 27-an de aprilo 1968, reĝisorita de Antonello Falqui.

 Varieteo 

 Vintra ĝardeno (Nacia Programo, 1961)
 Ĉi-vespere Tango (Nacia Programo, 1964)
 Ornella Vanoni Show (Dua Kanalo, 1964)
 Sen Fino (Nacia Programo, 1965)
 Spektaklo en Milano (Nacia Programo, 1965)
 Studio One (Nacia Programo, 1966)
 Ornella Uno (Nacia Programo, 1967)
 Adiaŭ, Junularo! (Nacia Programo, 1968)
 Sen Reto ( Nacia Programo, 1968, 1970, 1972)
 Mi provos (Nacia Programo, 1970)
 Vespero de Honoro (Nacia Programo, 1971)
 La rendevuo (Nacia Programo, 1973)
 Faktoj kaj Faktaĉoj (Nacia Programo, 1975)
 Portreto de Ornella (Rete 2, 1977)
 Du Kiel Ni (Reto 1, 1979)
 La Fabela Fred (Reto 2, 1980)
 Ornella Vanoni Specialaĵo (Reto 1, 1980)
 Foto-Fino (Reto 1, 1981)
 Sinjorino Magio (Reto 2, 1982)
 Koncerto ĉe RSI (1982)
 Risatissima ( Kanalo 5, 1984) Regula gasto
 Ornella &... (Rai 1, 1986)
 Ornella Vanoni en koncerto (Rai 1, 1988; TMC, 1991)
 CantaNapoli kaj ne nur (Rai 2, 1993)
 Ornella - Eĉ pli ol mi (Rai 1, 2008)
 Stela Akademio (Rai 2, 2011) Juĝisto
 Nun aŭ Neniam (Rai 1, 2019) Trejnisto
 Amici Celebrities (Kanalo 5, 2019) Juĝisto
 Kia estas la vetero ( NOVE, ekde 2024) Revenanta gasto
 Ornella Vanoni - Senza fine ( RTL 102.5 TV )  elsendo la 27an de aprilo 2024

 Radio 

 Piccolo teatro, kabaredo kun Ornella Vanoni, Franca Valeri, Alberto Bonucci, Anna Maria Ferrero kaj Vittorio Caprioli, reĝisorita de Marco Vani elsendo la 31-an de marto 1960
 Gran varietà, direktita fare de Federico Sanguigni (kutima gastkantisto en kvar eldonoj, en 1967, 1970, 1973 kaj 1974)
 Pli Ol Ĉi Tio..., reĝisorita de Federico Sanguigni (1976)
 Ornella Vanoni - Senza fine ( RTL 102.5 )  elsendo la 27an de aprilo 2024

 Partopreno en kantaj eventoj 

 Festivalo de Sanremo 

 Kiel interpretisto 
Eldono Artisto Parigo Eltiraĵo Aŭtoro Kategorio Pozicio Premioj 1965 Ornella Vanoni Udo Jurgens Brakumu min forte Carlo Donida, Mogol - 2a - 1966 Orietta Berti Mi donos al vi pli Memo Remigi, Alberto Testa 6-a 1967 Mario Guarnera La muziko finiĝis Nisa, Franco Califano, Umberto Bindi 4-a Sinjorina Festivalo (eleganteca premio) 1968 Marisa Sannia Blanka Domo Don Backy, Eligio della Valle 2a - 1970 La Kameleonoj Eterneco Giancarlo Bigazzi, Claudio Cavallaro 4-a 1989 - Kiel mi faros ĝin? Mauro Pagani, Gino Paoli kaj Sergio Bardotti Ĉampionoj 10-a 1999 Ornella Vanoni kaj Enzo Gragnaniello Arboj Enzo Gragnaniello 4-a Vivatinga Premio 2018 Ornella Vanoni kun Bungaro kaj Pacifico Alessandro Preziosi (duetvespero) Lernante ami vin mem Bungaro, Pacifico, Cesare Chiodo, Antonio Fresa 5-a Best Performance Award "Sergio Endrigo"; Premio Baglioni d'Oro

 Premioj 
1960

 Oskaro de Du Mondoj

1962

 Premio San Genesio por Plej Bona Aktorino de la Jaro por L'idiota de Marcel Achard

1963

 Premio San Genesio por Plej Bona Aktorino de la Jaro por La amatino de la Bersagliere de Edoardo Anton

1964

 Gajninto de la Napola Filmfestivalo kun Tu sì 'na cosa grande

1967

 Sanremo Festival Lady Festival - Premio de Eleganteco

1970

 Ora Gondolo ĉe la Internacia Festivalo de Malpeza Muziko kun L'appuntamento

1975

 Festivalo de Ora Rozo kun Faktoj kaj Faktoj

1981

 Tenco-Premio kiel kultura funkciigisto
 Tenco-Premio por Plej Bona Kantaŭtoro kun la albumo Duemilatrecentouno parole

1984

 Tenco-Premio por Plej Bona Prezentisto kun la albumo Uomini

1999

 Premio por Vivatingo de la Festivalo de Sanremo

2005

 Riccio d'Argento por Plej Bona Teatra Koncerto kun "Ĉu Vi Memoras? Ne, Mi Ne Memoras"

2006

 Internacia Grandpremio de Distro Telegatto Plateno

2008

 Premio Lunezia Pop d'autore kun la albumo Una bellissima ragazza
 Premio Milano Donna - La virinoj, kiuj faris Milanon granda
 Speciala Premio por Vivatingo de Marisa Bellisario

2009

 Ventaj Muzikaj Premioj kun la albumo Più di me

2010

 Premio Lunezia por Vivatingo
 Ventaj Muzikaj Premioj por Vivatingo

2012

 Faraglioni Premio

2015

 Premio Elsa Morante por Vivatingo

2018

 Sanremo Festivalo: premio Sergio Endrigo por sia kanto Imparare ad amarsi
 Ora Baglioni Premio
 Premio por Mediteranea Arto kaj Kreivo

2021

 Premio por Vivatingo de Power Hitstory
 Premio Soundtrack Stars

2023

 Premio Diversity media awards

 Notoj 

 Bibliografio 

 Antonio Sciotti, Enciklopedio de la Napola Kantofestivalo 1952-1981, red. Luca Torre, 2011.
 AA. VV., Vortaro de Itala Kanto, redaktita de Gino Castaldo, Armando Curcio Editore, 1990, sub la enskribo "Vanoni Ornella" de Enzo Giannelli, pp. 1686–1689.
 Luca Cerchiari, Mina, Una Voce Universale, Mondadori (2020); sub la titolo Vanoni, Ornella ISBN 978-8804724599 .

 Eksteraj ligiloj 

Kategorio:Italaj televidaktoroj
Kategorio:Grand-oficiroj de la Ordeno de Merito de la Itala Respubliko
Kategorio:Artikoloj kun klarigendaj elementoj
Kategorio:Ĵazaj kantistoj
Kategorio:Bosanovaj muzikistoj
Kategorio:Popkantistoj