Ora konuro

Ora konuro, alinome ora aratingo, aŭ simple ora papago (Guaruba guarouba) estas mezgranda papago el subfamilio de neotropisaj papagoj, natura en Amazona baseno kaj ĝenerale enlanda norda Brazilo. Ĝi estas la sola specio en monotipa genro Guaruba. Ĝi ankaŭ apartenas al netaksona grupo de konuroj, uzata plejparte en birdobredada kulturo.

La birdo ricevis sian  pro la kolorigo de sia plumaro, kiu estas plejparte ore flava, kun nur verdaj marĝenoj de flugiloj. Ĝia natura habitato estas iom pli sekaj kaj altaĵaj Amazoniaj pluvarbaroj, kaj ĝi estas minacata pro senarbarigo de la regiono kaj pro inundoj. Historie multaj birdoj estis kaptataj kaj vendataj al homoj kiel kompaniaj dombirdoj, kaj ili iĝis popularaj en birdobredado pro sia ĥarizma aspekto, inteligenteco kaj amuza konduto. Nun la specio estas listita en Apendaĵo I de CITES, kaj kaptado de sovaĝaj birdoj por iu celo estas kontraŭleĝa.

Taksonomio
La Oran konuron listigis en 1633 la nederlanda geografo Joannes de Laet en sia History of the New World. Li havigis la lokan nomon kiel Guiarubas. De Laet inkludis tiun papagon en la franclingva traduko de 1640 de sia libro. La vorto Guiarubas venas el la Tupia lingvo: Guarajúba signifas "flava birdo". La oran konuron priskribis ankaŭ la germana natursciencisto Georg Marcgrave en 1648 en sia Historia Naturalis Brasiliae. Marcgrave havigis la lokan nomon kiel Quiivbatvi. Baze sur la priskribo de Marcgrave, la ora konuro estis inkludita en la verkoj de  Francis Willughby en 1678, John Ray en 1713, kaj Mathurin Jacques Brisson en 1760. En 1779 la franca polimato, Grafo Buffon, inkludis priskribon baze sur konservita specimeno en sia Histoire Naturelle des Oiseaux. Oni publikigis apartan bildon baze sur la specimeno.

Kiam en 1788 la germana natursciencisto Johann Friedrich Gmelin reviziis kaj etendis la verkon de Carl Linnaeus nome Systema Naturae li inkludis la oran konuron kaj citis la antaŭaj verkoj kiel la priskribo de Buffon de "Le Guarouba". Li metis ĝin kun la aliaj papagoj en la genron Psittacus kaj stampis la duvortan nomon Psittacus guarouba. 

Iam klasita kiel Aratinga guarouba, SACC 2005: 6. Guarouba estis iam (ekz., Peters 1937, Meyer de Schauensee 1970) inkludita en Aratinga, sed vidu Sick (1990), kaj ankaŭ Tavares et al. (2004, 2006), Wright et al. (2008), kaj Kirchman et al. (2012), kies genetika datumaro indikis, ke la frata genro de Guarouba estas Diopsittaca, tiel devigante revenon al pli frua klasigo (ekz., Cory 1918, Pinto 1937) kiuj traktis ĝin kiel monotipan genron. la ora konuro estas nun la nura specio metia en la genron Guaruba kiun enkondukis en 1830 la franca natursciencisto René Lesson. Publikigita en 8 livraisons inter 1830 kaj 1831. Por ties dato vidu:   La diferencaj literumadoj de la nomoj de la genro kaj de la specio rezultis el la diferencaj literumadoj uzitaj de Lesson kaj de Gmelin kaj pro la reguloj de la Internacia Komisiono pri Zoologia Nomenklaturo. Lesson dekomence uzis Guarouba, sed en postaj paĝoj li ŝanĝis tion al Guaruba. La specio estas monotipa: oni ne agnoskis subspeciojn. 

Molekulaj studoj montris, ke Guaruba kaj Diopsittaca (Ruĝŝultra arao) estas frataj genroj. Ĝi estas ankaŭ proksime rilata al la Leptosittaca branicki, (Anda konuro).

Aspekto
La ora papago estas 34–36 cm longa kaj ĉefe flava kun verda koloro en la eksteraj flugiloj kaj kun tute flava vosto. Ĝi havas grandan kornokoloran (grizan) bekon, palrozkolorajn nudajn okulringojn, brunajn irisojn kaj rozkolorajn krurojn. Maskloj kaj inoj havas identan eksteran aspekton. Junuloj estas pli senkoloraj kaj havas malpli flavan kaj pli verdan plumaron ol plenkreskuloj. La kapo kaj kolo de la junulo estas plejparte verdaj, la dorso estas verdflava, la supra flanko de la vosto estas plejparte verda, la brusto estas verdeta, la okulringoj estas palgrizaj, kaj la kruroj estas brunaj.

Distribuado kaj habitato
Oni taksas, ke ĝia teritorio estas limigita al ĉirkaŭ 174 000 km2, inter la riveroj Tokantinso, malsupra Ŝinguo, kaj Tapajozo en la Amazona baseno sude de la rivero Amazono en la ŝtato Pará, norda Brazilo. Pliaj registroj troviĝas en apuda norda Maranhão. La birdoj en studo de 1986 uzis du malsamajn vivejojn dum la jaro; dum la ne-reprodukta sezono, kiu koincidis kun la seka sezono, ili okupis la altan arbaron. Dum la reprodukta sezono, ili forlasis la altan arbaron kaj eniris malfermajn areojn ĉe la rando de la arbaro, kiel ekzemple kampojn uzatajn en agrikulturo. 

 Konduto kaj ekologio
Oraj papagoj estas sociema specio, vivanta, manĝanta, dormanta, kaj eĉ reproduktiĝanta kune.  En naturo, ili havas varian dieton, manĝante fruktojn kiel mango, nanco kaj asaio, florojn, burĝonojn, semojn (inkluzive de tiujn de Croton matouensis), kaj kultivplantojn, precipe maizon.

 Reproduktiĝo 
Oraj aratingoj havas reproduktan meĥanikon tre raran inter birdoj kaj preskaŭ unikan inter papagoj: la tiel nomatan kooperativan reproduktiĝon. En ĝi reproduktantaj paroj ricevas helpon ne certa kvanto de senparaj birdoj, kiuj partoprenas en nutrado kaj protekto de la idoj. 
En kapteco tiu ĉi konduto malaperas, kaj la gepatroj kutime simple ĉesas prizorgi la idojn post tri semajnoj.

Ora konuro iĝas sekse fekunda en la aĝo de tri jaroj. La pariĝa sezono komenciĝas en novembro kaj daŭras ĝis februaro. Kiel kutimas por papagoj, tiuj ĉi birdoj konstruas neston en arbotruoj, elektante altajn arbojn kaj pliprofundigante la truojn per siaj bekoj laŭnecese. La averaĝa ovaro konsistas je kvar blankaj 37.1–29.9 mm longaj ovoj. La gepatroj kovas la ovojn laŭvice dum ĉirkaŭ 30 tagoj, kaj dum tiu ĉi periodo ili agrese gardas la nestejon. 

Junaj birdoj de 3 ĝis 6 jaraĝaj ofte havas nefekundigitajn ovarojn. Nur inter la aĝoj de 6 kaj 8 ili komencas fari ĉiun ovaron fekunda. En kapteco oni observis, ke oraj papagoj povas rekomenci reproduktiĝon, se oni forprenis iliajn idojn.Golden Conure - Breeding  URL accessed January 26, 2007.

Tuj post eloviĝo idoj estas senhelpaj kaj kovritaj je blanka lanugo. Post ĉirkaŭ unu semajno ĝi iĝas malhela kaj pli malpli densa. Je la fino de la tria semajno komencas disvolviĝi la flugilaj plumoj. Adoleskaj birdoj estas aktivaj kaj ludemaj, sed ofte malamikemaj kaj agresemaj kontraŭ samaĝaj samspecianoj. 

La plej grava malamiko de reproduktiĝantaj oraj aratingoj en naturo estas tukanoj, kiuj oportunisme ŝtelas kaj manĝas ovojn kaj idojn de la papagoj. Supozeble ĝuste por defendo kontraŭ tukanoj aperis la kooperativa meĥanismo de tiu ĉi specio, en kiu ĉiumomente almenaŭ kelkaj anoj de la grupo gardas la neston de tukanoj.

Konserva statuso
IUCN listas oran konuron vundebla. 
La ĉefaj minacoj por la specio estas habitatdetruo pro senarbarigo kaj kontraŭleĝa kaptado por birdobredado. Malgraŭ ke kapto de sovaĝaj birdoj estas malpermesita Brazile kaj internacie, oni ĝis nun kaptas la birdojn, kaj estas signifa postulo por ili pro ilia bela aspekto kaj brilkolora plumaro. En Amazonio oraj papagoj estas konsiderataj  ĉar ili foje manĝas agrokulturajn plantojn. Ankaŭ indiĝenuloj iam ĉasas ilin por manĝo aŭ sporto. 
La tuta sovaĝa populacio estas inter 10,000 kaj 20,000 plenkreskaj birdoj. 

Granda instanco de habitatdetruo kaj amasa relokigo de oraj aratingoj estas konstruo de akvobaraĵo Tucuruí en subŝtato Parao, Brazilo, inter 1975 kaj 1984. En tiu periodo pli ol 35,000 sovaĝaj bestoj estis forpuŝitaj el la habitato, kiu tiam konsideratis "unu el la plej riĉaj kaj diversaj en la mondo". Krome, pro la akvobaraĵo ĉirkaŭ 2875 km2 de pluvarbaro estis inundita kaj dispartigita je ~1,600 izolitaj kaj preskaŭ senarbaraj insuletoj.Deforestation  URL accessed January 26, 2007.

Konserva programo por restarigo de sovaĝa populacio de oraj papagoj estas organizata far la registaro de Brazilo en kunlaboro kun fonduso Parrots International, fonduso Lymington, Universitato de San-Paŭlo kaj aliaj. En ĝi oni kreskigas junajn birdojn en kapteco kaj reintegrigas ilin en sian naturan habitaton kun helpo de lokanoj kaj indiĝenuloj de Nord-Eosta Brazilo. Fundacao Lymington Sao Paulo URL accessed August 13, 2017.

 Bildaro 

 Referencoj 

Literaturo

 Juniper & Parr (1998). A Guide to the Parrots of the World. Pica Press, East Sussex. 
Fundación ProAves

Eksteraj ligiloj

 AvianWeb - Konservostatuso de araoj
 CITES birdoregularo 
Species factsheet at BirdLife International

Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Brazilo