Sovetia-Ukrainia Milito

Sovetia-Ukraina Milito (ukrainlingve радянсько-українська війна, rusalingve советско-украинская война) estis armita konflikto en orienta Eŭropo sur la teritorio de moderna Ukrainio kiu daŭris de la aŭtuno de 1917 ĝis la aŭtuno de 1922. Formale, ĝi estis lukto inter du nove sendependaj ŝtatoj, sed fakte ĝi havis elementojn de enlanda milito. Kelkaj historiistoj konsideras ĝin parto de la milito en la antaŭaj teritorioj de la Rusa Imperio. La milito ankaŭ inkludis konfliktojn kun anarkiistoj, la blanka movado, kaj verdaj ribelantoj.

 Historio 
Fine de la 18-a jarcento, la elito de la tiama ukraina socio - la Zaporiĵianaj kozakoj - estis ekstermitaj laŭ ordono de la registaro de la Rusa Imperio pro obstaklo al la agresema politiko de Rusio sur etnaj ukrainaj teroj. Dum jarcentoj, brutala politiko de Rusigo estis efektivigita.

La Februara Revolucio de 1917, gvidata de Aleksandr Kerenskij, tute ŝanĝis la socipolitikan sistemon en la lando, kio donis impulson al la liberigo de iamaj ruslandaj teritorioj Джерела про зруйнування Запорозької Січі / Зібрав та упорядкував Василь Сокіл. НАН України. Інститут народознавства. Відділ фольклористики. — Львів: Афіша, 2005. — 128 c..
eta|dekstre|Centra Konsilio (nun tiu konstruaĵo enhavas la Muzeon de la Revolucio)
La ukraina parlamento - la centra konsilio, eldonis 3 universalaĵojn kiuj plifirmigis la aŭtonomecon de Ukrainio. Kaj post la Oktobra Revolucio kaj la komenco de la interna milito en Rusio, Lenin ankaŭ deklaris militon kontraŭ Ukrainio, kreante marionetan ukrainian bolŝevikan registaron en Ĥarkovo. Революция на Украине. Революция и гражданская война в описаниях белогвардейцев. Репринтное воспроизведение издания 1930 года / сост. С. А. Алексеев, ред. Н. Н. Попов. — Киев: Издательство политической литературы Украины, 1990. — С. III. — 436 с.

La armita agreso de la sovetiaj trupoj kaj unuoj lojalaj al ili komenciĝis en novembro 1917. Sed la unua brutala epizodo de la milito estis la unua bolŝevika ofensivo kontraŭ Kijivo en januaro-februaro 1918, gvidita fare de la fakta Defendministro de Sovetrusio, Miĥail Muravjov. En januaro 1918, paralele al la antaŭeniro de la Ruĝa Armeo al Kievo, okazis ribelo ĉe la fabriko Arsenal, kiun sovetia historiografio konsideris popola ribelo dum la nuntempa ukraina historiografio traktas kiel inspiritan de MoskvoНариси історії української революції 1917—1921 років. — К., 2011. — C. 91.
eta|dekstre|Miĥailo Ĥrushevskij, ĉe soldatoj, 1917
La 28-an de januaro 1918 okazis la fama Batalo de la Krutoj (Бій під Крутами) inter junaj soldatoj de la Ukraina Popola Respubliko kaj profesiaj unuoj de Sovetrusio el Moskvo kaj Petrogrado, kiuj retenis la ofensivon dum kelkaj semajnoj kaj permesis al ĉiuj, kiuj volis tion, evakui la ĉefurbon. Нова рада, 1918, 19(6) березня, № 36; Киевская місль, 1918, 19(6) березня, № 29; «Народна воля» (1918, №27); «Спілка» (1918, №5); Бурко Демид - "Трагедія під Крутами // Крути. Січень 1918 року: док., матеріали, дослідж., кіносценарій / упоряд. Я. Гаврилюк. Київ: Просвіта, 2008. С. 216-217. Ĉirkaŭ 30 kaptitaj partoprenantoj en la batalo estis pafitaj, kaj unu soldato, kiu kantis la ukrainan himnon antaŭ esti pafita, Grigori Pipski (1898-1918) estis propre mortigita fare de Muravjev per pafo al la koro. Солдатенко В. Ф. Українська революція. Історичний нарис. — К., 1999. — C. 221.

Post la batalo de Krutij, la Ruĝa Armeo alproksimiĝis al la periferio de Kievo la 4-an de februaro 1918, kie Miĥailo Muravjov donis la ordonon komenci la atakon. Dum la kapto de Kievo, venena gaso estis uzata, kaj amasa bombardado estis farita, kiu ne ĉesis dum kelkaj tagoj (ĝis 15 mil obusoj); rezulte de tio, interalie, la domo de Miĥailo Ĥuŝevskij estis detruita. Sur Duma placo (nun Maidan Nezaleĵnosti), Muravjov estis renkontita fare de delegacio de la urbodelegitaro gvidita fare de tiama urbestro Jevhen Rjabcov. Enirante la grandurbon, sovetiaj soldatoj plenumis la ordonon kaj mortigis proksimume 5 000 homojn en Kievo, nome civiluloj deklaritaj malamikoj.
Inter la mortintoj estis nur du politikistoj: la Sekretario pri Teraj Aferoj de Ukrainio Oleksandr Zarudnij kaj deputito de la Centra Rada. Post Operacio Faustschlag en la fronto de 1918, miloj da preskaŭ putriĝintaj kadavroj de civiluloj estis malkovritaj en la parkoj de Kievo. Винниченко В. Відродження нації. — К.; Відень, 1920. — Ч. I. — С. 194.
eta|dekstre|Bombardado de la ĉefurbo de Ukrainio, februaro 1918.
Komence de 1918, puĉo estis aranĝita, kaj de aprilo 1918 ĝis decembro 1918, Ukrainio estis sub la protektorato de la Germana Imperiestra Regno kiel aŭtonomia unuo. En decembro, Simon Petljura reestigis la UPR kaj malamikecoj rekomenciĝis. La 22-an de januaro 1919, la Ago de Unio estis proklamita - la formala unuigo de Granda Ukrainio kaj Okcidenta Ukrainio en ununuran ŝtaton, malgraŭ la fakto ke poste la plej granda parto de Ukrainio estis kaptita fare de la fortoj de Sovetunio, kaj Okcidenta Ukrainio de la fortoj de la reestigita Pola Respubliko (dum la tri sekcioj de Pollando, ĝi estis dividita inter Germanio, la Rusa Imperio kaj Aŭstrio).
eta|dekstre|La proklamo de la Ago de Unio de Granda kaj Okcidenta Ukrainio la 22-an de januaro 1919.
En februaro 1919, plej granda parto de Ukrainio estis rekonkerita fare de la bolŝevikoj pro la malbona organizo de la soldatoj de Simono Petliura. La bolŝevikoj sekvis politikon de Ruĝa Teruro, kiu kaŭzis la plej grandan ribelon kontraŭ la Ruĝecoj en Ukrainio en majo 1919. La ribelo de Grigorjev estis brutale subpremita fare de regulaj soldatoj. С. П. Мельгунов. «Красный террор» в Россіи 1918 — 1923 En la aŭtuno de 1919, preskaŭ la tuta Ukrainio estis sub la kontrolo de la Blanka Armeo, kiu ankaŭ ne estis distingita memstare en sia sinteno al ukrainoj. UPR-fortoj estis puŝitaj reen al okcidenta Ukrainio. En decembro 1919 okazis peza batalado inter la blankuloj kaj la ruĝuloj, en kiuj la ruĝuloj venkis pro pli bona ekipaĵo kaj propagando. Kievo estis prenita de la rusoj por la trian fojon  Солдатенко В. Ф. Українська революція. Історичний нарис. — К., 1999. — C. 221.

Estis paralela konflikto kun Pollando. Komence, la poloj apogis la UNR en du vintroj. Kaj la 9-an de majo 1920 ili eĉ prenis Kievon kune, sed poste estis devigitaj retiriĝi. En Centra Ukrainio, proksime de la urbo Ĉerkasij, la Ĥolodnojarska Respubliko, kiu plej rezistis al la bolŝevikoj, falis nur en 1922. La 9-an de februaro 1923 la lastaj kaptitaj batalantoj estis pafitaj en la malliberejo Lukjanivka en Kievo. Тютюнник Ю. Зимовий похід (1919—1920 рр.). — Львів, 2004. — 191 с.Дяченко П. Чорні запорожці. — К. 2010. — 448 с. 
eta|dekstre|170px|Vasil Čučupaka, gvidanto de Ĥolodnij Yar - la lasta ĉelo de rezisto
En 1925, la Ruĝa Armeo subpremis la lastan el la multaj malgrandaj ribeloj gviditaj fare de Marusja Bassarabova kiuj ekis en la Kieva provinco de la Ukraina SSR. Ekzistis ankaŭ izolitaj kazoj de longdaŭra rezisto de grupoj de ĝis 20 homoj, la plej fama el kiuj estas la rakonto de la "kozakoj" fratoj Andreij kaj Stepan Blaĵevskij, kiuj funkciigis en Ukrainio ĝis la 1930-aj jaroj, farante sabotadon en respondo al la politiko de la sovetia registaro rilate al la la popolo. Героїзм і трагедія Холодного Яру. — К.: Поліфаст, 1996
eta|dekstre|Kadavroj de torturitaj homoj en la kelo de la Ĉeka (sovetia sekreta servo) en Ĥersono.
Laŭ la Traktato de Rigo, Ukrainio kaj Belorusio estis dividitaj inter Sovetrusio kaj Pollando. Post la kreado de Sovetunio, kelkaj el la iamaj soldatoj kaj politikistoj de la UPR revenis al la lastatempe formita Ukraina SSR kaj mortis dum la subpremoj de Stalin (Miĥail Gruŝevskij kaj Jurij Tjutjunnik. Kaj kelkaj (Evgenij Konovalec), estante en ekzilo kaj vidante la kruelecon de Poligo en Okcidenta Ukrainio kaj Rusigo en la Oriento, estis la fondintoj de la Organizaĵo de Ukrainiaj Naciistoj (OUN), daŭrigante la lukton por la sendependeco de ilia lando. Тютюнник Юрко // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1966. — Т. 8, кн. XV : Літери Ст — Уц. — С. 1944. — 1000 екз.

 En arto 
 La filmo "Krutoj 1918" (Kruty/Крути 1918)
 La filmo "Nigra Korvo" (Чорний ворон)
 Menciite en la belorusaj filmoj "Sur nigraj rokoj" (На чорних лядах, 1995) kaj "Kupala" (2020)

 Vidu ankaŭ 
 Maĥnovŝĉino

 Fontoj 

Kategorio:Historio de Ukrainio