Triĥotomio

TriĥotomioReta Vortaro (ReVo), esperante Tripartigo aŭ Triobla disigo (greke trĭchŏtŏmos „distranĉita“ el tricha „disigita en tri partojn“ kaj tome „tranĉo“) signifas la dispartigon de substanco en tri partojn, aŭ la klasifikadon de esplorataj eroj en tri klasojn.

Temas pri tridirekta klasifika divido. Kelkaj filozofoj dediĉis sin al triĥotomioj. Diĥotomia divido signifas, ke tri apartaj ( ne-interkovrantaj ) subgrupoj komplete kovras la tutan grupon. Nekompleta aŭ triobla subgrupigo neeblas. La kunigo de la tri subgrupoj rezultigas la originan grupon.

La nombro tri, la triado, de metodoj formas ĝian fundamenton. Triada pensado fermas epistemologiajn breĉojn inter diada pensado, metodika dualismo unuflanke, kaj la diversa metodika plurismo aliflanke.

La termino estas uzata en multaj sciencoj (inkluzive de filozofio, sociologio, biologio, matematiko, ktp.). Triĥotomio estas, en filozofio kaj teologio, la vidpunkto ke homo konsistas el korpo, animo kaj spirito.

 Uzoj 
La terminoj triado, trinitarismo, aŭ trialismo estas uzataj multe malpli ofte ol dualismo, de kiu trialismo estas foje traktata kiel subformo. Tamen, ĝiaj formoj estas ofte uzataj. En anglalingvaj landoj, la latina termino " tripartite " ankaŭ estas uzata por la triobla formo.

La tri plej konataj triunuaj formuloj, ĉiu el kiuj koncernas homan kulturon, specife tiun el la okcidenta perspektivo, estas:

 “Dio la Patro, Filo kaj Sankta Spirito” (Religio),
 "Libereco, Egaleco kaj Frateco (Solidareco)" (Politiko),
 “Korpo, animo kaj spirito” (bildo de homo).

Konstitucia juro ankaŭ agnoskas la triunuojn de " ekzekutiva , leĝdona kaj jura " kaj de "popolo, ŝtata potenco kaj ŝtata teritorio".

Gottlob Frege (1918) jam postulis trimondan teorion kiel necesan "trian Regnon". Karl Popper poste uzis la terminon "Mondo 3 " .

 Historio 
La gravaj trikotomioj diskutitaj de Tomaso de Akvino inkluzivas la kaŭzajn principojn (aganto, paciento, ago), la povojn por la intelekto (imago, pensada povo, kaj memoro kaj rememorado), kaj la agojn de la intelekto (koncepto, juĝo, rezonado), ĉiuj havantaj siajn radikojn en Aristotelo ; ankaŭ la transcendentojn de esto ( unueco, vero, boneco ) kaj la postulojn de la belo (tuteco, harmonio, radianco).

Kant prezentis tabelon de juĝoj implikantaj kvar tridirektajn alternativojn (Kvanto, Kvalito, Rilato kaj Modaleco) kaj, surbaze de ĉi tiuj, tabelon de kvar kategorioj, ĉiu kun tri subkategorioj. Kant ankaŭ adaptis la Tomismajn agojn de la intelekto en sian triĥotomion de pli alta pensado (kompreno, juĝo kaj racio), kiun li korelaciis kun ilia adapto al la kapabloj de la animo (kognaj kapabloj, sento de plezuro aŭ malplezuro, kaj la kapablo deziri). Kant, Immanuel, The Critique of Judgment, eldono de 2007, Cosimo Classics, pp. 10-11. La triĥotomio de Tetens pri sento, kompreno kaj volo. Teo, Thomas (2005), The critique of psychology: from Kant to postcolonial theory, p. 43. En sia Logiko, Kant rimarkas, ke ĉiuj "politomioj estas empiriaj" kaj "ne povas esti instruitaj en logiko". Kant I., (1800), Logic (Logik), tr. J. Richardson London, 1819, p.209. Prepare li deklaras "Divido en du membrojn nomiĝas dikotomio; sed ĝi, kiam konsistas el pli ol du, prenas la nomon piotomio".

Hegelo asertis, ke la interna kontraŭdiro de aĵo aŭ ideo kondukas en dialektika procezo al nova sintezo, kiu pli bone komprenas la kontraŭdiron. La procezo estas foje priskribita kiel dialektika triado: tezo, antitezo, sintezo. Ĝi estas ekzempligita per ŝablono de trikotomioj (ekz., esti-nenio-fariĝo, tuj-meza-konkreta, abstrakta-negativa-konkreta); tiaj trikotomioj ne estas nur tridirektaj klasifikaj dividoj; ili implikas trinaskojn de funkcie interrilatantaj elementoj en procezo. Ili ofte estas nomataj triadoj (sed 'triado' ne havas tiun fiksan sencon en filozofio ĝenerale).

Charles Sanders Peirce konstruis sian filozofion sur trikotomioj kaj triadaj rilatoj kaj procezoj, kaj formulis la reduktotezon, ke ĉiu predikato estas esence monada (kvalito), diada (reakcia aŭ rezistanca rilato), aŭ triada (reprezenta rilato), kaj neniam vere kaj neredukteble tetrada aŭ grava.

 Ekzemploj de filozofiaj triĥotomioj 
La 3 partoj de homo laŭ Platono Plato, Timaeus (el la dialogoj), 30.Nous (menso, intelekto). Psyche (animo). Soma (korpo).La 3 transcendencoj laŭ PlatonoVero (logiko, verum). Boneco (etiko, bonum). Beleco (estetiko, pulchrum).La triparta animo laŭ PlatonoLogistikon (logika, racia). Thymoeides (vigla, diversaj bestaj ecoj). Epithymetikon (apetita, volema, libidina, deziranta).La 3 specoj de animoj laŭ AristoteloTreptike (nutra, vegetativa). Aisthetike (sentema, besta). Noetike (racia, homa).La 3 ĉefaj metodoj de persvado laŭ AristoteloEtoso. Patoso. Logoso.La tri principoj laŭ PlotinoLa Unu. Nous (menso, intelekto). Psyche (animo).La 3 elementoj de homo laŭ Shema1] לב (lev) / Kardia (koro).
2] נפׁש (nefeŝ) / Psyche (animo). 3] מְאֹד (me'od) / Dynamis (potenco) Petersen, W.L. 2011. Patristic and Text-Critical Studies: The Collected Essays of William L. Petersen. Brill: Leiden. p. 229. link.Davies, W.D., Allison, D.C. A Critical and Exegetical Commentary on the Gospel According to Saint Matthew. T&T Clark, 1988-1997, 3 vols. link. [vol 3, p. 241.]La triparta naturo de la homaro laŭ Sankta Paŭlo (1 Tes. 5:23)Pneuma (spirito). Psyche (animo). Soma (korpo).
(Paŭlo uzas alternativajn konceptojn en aliaj pasaĵoj: kardia [koro], eso kai exo anthropos [interna kaj ekstera homo]; nous [menso]; suneidesis [konscio]; sarx [karno]). Crandall University. Pauline anthropology. .La 3 Leĝoj de Sankta Aŭgusteno Augustine through the Ages (1999), p. 582.Dia leĝo. Natura leĝo. Tempa, Pozitiva, aŭ Homa leĝo. La 3 trajtoj de la animo laŭ Sankta Aŭgusteno Saint Augustine of Hippo, De Trinitate, 10, 11; Encyclopedia of Christian Theology, Volumo 1 (2004), p. 54. Vidu Sankta Aŭgusteno de Hipono, De Trinitate, 14. Sankta Tomaso de Akvino, OP klarigas, ke Sankta Aŭgusteno ne identigas ĉi tiujn 3 trajtojn kiel "potencojn" de la animo.  Saint Thomas Aquinas, OP, Summa Theologiae, Prima Pars, Q. 79, A. 7, ad 1.Intelekto. Volo. Memoro. (Sankta Johano de la Kruco ankaŭ sekvas ĉi tion, sed eble erare identigas ilin kiel 3 apartajn povojn). Saint John of the Cross, OCD, Doctor, The Ascent of Mount Carmel, Book 2, Chapter 6, §1.La 3 Universalaĵoj de Sankta Alberto la Granda  "St. Albertus Magnus" in the Catholic Encyclopedia. Eprint.Ante rem (Ideo en la menso de Dio). In re (potenciala aŭ efektiva en aferoj). Post rem (mense abstraktita).La 3 kaŭzaj principoj de Sankta Tomaso de Akvino, OP  (bazitaj sur Aristotelo) Vidu The Pocket Aquinas (1991).Agento. Paciento. Ago.La 3 potencoj de Akvino por intelekto  (bazitaj sur Aristotelo) Imago. Kogitativa povo (aŭ, ĉe bestoj, instinkto). Memoro (kaj, ĉe homoj, rememorado).La 3 intelektaj agoj laŭ Akvino (bazitaj sur Aristotelo) Koncepto. Juĝo. Rezonado.La 3 transcendaj estaĵoj laŭ Akvino Unueco. Vero. Boneco.La 3 postuloj laŭ Akvino por la beleco  Tuteco aŭ perfekteco. Harmonio aŭ konvena proporcio. Radianceco.La 3 Tabloj laŭ Siro Francis Bacon "Francis Bacon, Viscount Saint Alban", Britannica.com EprintĈeesto. Foresto. Grado.La 3 mensaj kapabloj laŭ BaconMemoro. Racio. Imago.La 3 branĉoj de sciaro laŭ BaconHistorio. Filozofio. Poezio. (Inspiris la metaforan sistemon de homa scio de Diderot kaj d'Alembert..)La 3 Kampoj de Thomas HobbesFiziko. Morala filozofio. Civila filozofio.La 3 manieroj de translokigo de John DrydenMetafrazo. Parafrazo. Imitaĵo.La 3 specialaj metafizikoj de Christian WolffRacia psikologio. Racia kosmologio. Racia teologio.La 3 kapabloj de la animo laŭ Kant Scikapabloj. Sento de plezuro aŭ malplezuro. Fakultato de deziro (kiun Kant rigardis ankaŭ kiel la volon).La 3 pli altaj kapabloj de pensado laŭ Kant Kompreno. Juĝo. Racio.La 3 juĝoj pri kvanto laŭ KantUniversala. Aparta. SingularaLa 3 kategorioj de kvanto laŭ KantUnueco. Pluropo. TutecoLa 3 juĝoj pri kvalito laŭ KantJesa. Negativa. SenfinaLa 3 kategorioj de kvalito laŭ KantRealeco. Neado. Limigo.La 3 juĝoj pri rilato laŭ KantKategoria. Hipoteza. Disjunkcia.La 3 kategorioj de rilato laŭ KantEnhereco kaj ekzisto. Kaŭzeco kaj dependeco. Komunumo.
  Alivorte:
Substanco kaj akcidento. Kaŭzo kaj efiko. Reciprokeco.La 3 juĝoj pri modaleco laŭ KantProblema. Asertora. Apodikta.La 3 kategorioj de modaleco laŭ KantEbleco. Ekzisto. NecesoLa 3 mensaj povoj laŭ Johannes Nikolaus Tetens Sento. Kompreno. Volo.La Homa Kondiĉo laŭ Hannah ArendtLaboro, Klopodo, Ago (angle: Labor, Work, Action)La 3 Spiritoj laŭ Hegelo Redding, Paul (1997, 2006), "Georg Wilhelm Friedrich Hegel" in the Stanford Encyclopedia of Philosophy. Eprint.Subjektiva Spirito. Objektiva Spirito. Absoluta Spirito.La 3 etapoj laŭ Søren Kierkegaard McDonald, William (1996, 2009), "Søren Kierkegaard" in the Stanford Encyclopedia of Philosophy. Vidu Sekcio 6.Estetika. Etika. Religia.La 3 kategorioj laŭ Charles Sanders PeirceKvalito de sento. Reago, rezisto. Reprezentado, mediacio.La 3 universoj de sperto laŭ C. S. PeirceIdeoj. Kruda fakto. Kutimo (kutimiĝo).La 3 ordoj de filozofio laŭ C. S. PeirceFenomenologio. Normigsciencoj. Metafiziko.La 3 normoj laŭ C. S. PeirceLa bono (estetika). La ĝusta (etika). La vero (logika).La 3 semiotikaj elementoj laŭ C. S. PeirceSigno (reprezentantoj). Objekto. Interpretanto.La 3 gradoj de koncepta klareco laŭ C. S. PeircePer konateco. Pri la partoj de difino. Pri imageblaj praktikaj implicoj.La 3 aktivaj principoj laŭ C. S. Peirce en la kosmoSpontaneco, absoluta hazardo. Mekanika neceso. Kreiva amo.La 3 sferoj de sento laŭ Gottlob Frege Klement, Kevin C. (2005), "Gottlob Frege (1848—1925)", Internet Encyclopedia of Philosophy.La ekstera, publika, fizika. La interna, privata, mensa. La platona, ideala sed objektiva (al kiu frazoj rilatas).La struktura modelo laŭ Sigmund Freud Mio, Supermio, kaj Ĝio: Id, egoo, kaj superegoo (das „Es“, das „Ich“, das „Über-Ich“)La 3 Reduktoj laŭ Edmund HusserlFenomenologia. Eidetika. Religia.R. Steiner pli trioblaj aspektoj.Korpo, animo kaj spirito. Imago, inspiro kaj intuicio.La 3 vivtipoj laŭ KorzybskiKemia ligeco (ekz. plantoj). Spac-ligeco (ekz. mamuloj). Tempo-ligeco (ekz. homoj). Ĉiu supren laŭ la skalo postulas la antaŭan.La 3 estetikaj stadioj laŭ James Joyce Joyce, James (1914-1915), Portreto de la artisto kiel juna viro, Vidu Ĉapitro 5, speciala (sed ne ekskluzive) linioj 8215-8221.Aresto (per tuteco). Fascino (per harmonio). Sorĉo (per radianco).La 3 ordonoj laŭ Jacques LacanReala, Simbola, kaj ImagaLa 3 mondoj laŭ Karl Popper Popper, Karl (1982), The Open Universe: An Argument for Indeterminism.Fizikaj aĵoj kaj procezoj. Subjektiva homa sperto. Kulturo kaj objektiva scio.La 3 estetikaj elementoj laŭ Louis Zukofsky Zukofsky, Louis, "A" – 12 (1966), kaj Prepositions (1967, 1981), p. 55.Formo. Ritmo. Stilo.La 3 kampoj laŭ Maurice Merleau-Ponty Merleau-Ponty, Maurice (1942), La structure du comportement.Fizika. Vivkapabla. Homa.La 3 kategorioj laŭ Maurice Merleau-Ponty Kvanto. Ordo. Signifo.La transakcia analizo laŭ Eric BerneGepatro, Plenkreskulo, InfanoLa 3 mondkonceptoj laŭ Alan WattsVivo kiel maŝino (okcidenta). Vivo kiel organismo (ĉina). Vivo kiel dramo (hinda).

 Ekzemploj 

 Trikotomio kiel provizado de tria respondo al termino kiu ne estas plene dikotoma 

 Ekzemple, kiam ekzistas tria grupo inter du esence ekstremaj kontraŭoj (aŭ kuniĝo de la du kontraŭoj), kiel ekzemple: nigra, blanka kaj griza, pozitiva, negativa kaj neŭtrala, pasinteco, estonteco kaj estanteco.
 En regresanalizo, ŝajnvariablo estas triĥotoma variablo reprezentanta specifan karakterizaĵon, prenante nur la valorojn 1 (indikante la ekziston de la karakterizaĵo), -1 (indikante la neekziston de la karakterizaĵo), kaj 0 (indikante la mankon de scio pri ĉu la karakterizaĵo ekzistas aŭ ne ekzistas).

 En naturo 

 Ĉiuj bestoj povas esti dividitaj en surterajn bestojn kaj akvajn bestojn laŭ malĝusta dikotoma maniero, sed ekzistas tria grupo, kiu estas bestoj, kiuj vivas kaj en akvo kaj ekster akvo (kiel ekzemple amfibioj), do trikotoma divido estus pli ĝusta kaj preciza.
 Ekzistas bestoj, kiuj manĝas nur viandon (karnomanĝuloj), bestoj, kiuj manĝas nur plantojn (herbomanĝuloj), kaj ankaŭ bestoj, kiuj manĝas ĉion (ĉiomanĝuloj), kiel ekzemple homoj.

 En politiko 

 Kiam ekzistas reganta politika opinio, la opinio havas kontraŭulojn kaj subtenantojn, sed ankaŭ ekzistas homoj, kiuj estas neŭtralaj rilate al la opinio.
 Estas kutime dividi la nacian politikon laŭ malĝusta dikotoma maniero en du ideologiajn grupojn: dekstra kaj maldekstra, sed praktike ekzistas ankaŭ tria grupo en la politiko, kiu ne estas inkludita en la aliaj du grupoj, kaj tial estas pli bone dividi la politikon en tri ideologiajn grupojn: dekstra, maldekstra kaj centra.
 En voĉdonoj, ĉiu parlamentano povas elekti ĉu li apartenas al unu el tri triĥotomaj grupoj rilate al ĉiu voĉdono aŭ leĝpropono: por, kontraŭ kaj sindetenis. La kapablo de parlamentano sindeteni de voĉdonado estas fundamenta, ĉar ĉi tiu opcio povas influi la rezulton de la voĉdonado se la sindetenistoj estis erare inkluditaj kun tiuj, kiuj subtenas la proponon, aŭ kun tiuj, kiuj kontraŭas la proponon, dum praktike la sindetenistoj estas aparta grupo (por la celoj de ĉi tiu logiko, parlamentano, kiu ne ĉeestas la voĉdonado, ankaŭ estas konsiderata kiel sindeteninta).

 En scienco 

 En praktiko, ĉiu scienca afero aŭ scienca aserto estas esence triĥotoma, ĉar se ĝi estus testita, la scienca aserto povas esti konfirmita aŭ malakceptita (refutita), kaj se ĝi ne estus testita, oni ne scias ĉu ĝi estas vera aŭ ne. Tial oni povas diri, ke ĉiu scienca aserto estas vera, malvera, aŭ ankoraŭ ne estis testita (inkluzive de sciencaj asertoj, kiujn oni ne povas testi).
 En kemio, ĉiu elektre ŝargita partiklo estas pozitiva, negativa, aŭ neŭtrala (protono havas pozitivan ŝargon, elektrono havas negativan ŝargon, kaj neŭtrono havas neŭtralan ŝargon).

 En Matematiko 

 Ĉiuj nombroj ne povas esti dividitaj en du dikotomajn grupojn de pozitivaj nombroj kaj negativaj nombroj ĉar la nombro 0 (la nulo) estas neŭtrala kaj ne konvenas en ambaŭ grupojn, kaj tial la nombro 0 postulas sian propran grupon, kaj nombroj devas esti dividitaj en tri trikotomajn grupojn: pozitivajn nombrojn, negativajn nombrojn kaj "neŭtralan" nombron.
 Kiam oni kalkulas certan probablecon, ekzistas ebleco, ke la probableco de certa okazo ne povas esti kalkulita kaj tial ne povas esti difinita nombre (pro parametro, kiu ne estas kvantifikita aŭ estas nekonata). Krome, probableco havas bazan dividon en tri trikotomajn grupojn, kie certa okazo certe okazos (ekzemple, ĵetkubo montros nombron inter 1-6), alia okazo certe ne okazos (fantazie ekzemple, ĵetkubo montros la nombron 7), kaj tria okazo, kie la probableco estas nek 0 nek 1, sed iu nombro inter 0 kaj 1 (ekzemple, la ŝanco, ke monerumado montros "kapo", ŝanco de ½).

 En Sporto 

 En la kunteksto de sportteamoj, ekzistas tri grupoj de homoj: ŝatantoj (fanoj) de la teamo, ŝatantoj de la kontraŭa teamo, kaj homoj kiuj estas neŭtralaj pri la teamo (aŭ kiuj ne esprimas opinion).
 En futbalo, ĉiu ludo havas tri malsamajn finajn scenarojn: venko, malvenko kaj remizo. En la tabela poentsistemo, venko gajnas 3 poentojn, malvenko gajnas 0 poentojn, kaj remizo gajnas 1 poenton (kaj gravas distingi inter la rezulto de malvenko kaj la rezulto de remizo). Kiam oni ludas en pokala turniro, remizo post 90 minutoj rezultigas plilongigon (kromtempo), kaj poste alia remizo ankaŭ rezultigas penalojn, kaj tial tia ludo estas dikotoma kaj ne trikotoma ĉar ĝi havas nur 2 scenarojn: venkon aŭ malvenkon.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Ekvilibra triuma sistemo
 Diĥotomio
 Epistemologia plurismo
 Regulo de tri (skribado)
 Trilemo
 Triunuo
 Tripartita devizo aŭ moto

Kategorio:Klasifikaj sistemoj
Kategorio:Matematiko
Kategorio:Logiko
Kategorio:Filozofio