Mirza Fatali Akhundov

Mirzə Fətəli Axundov, (Mirza) Fath Ali Achundow aŭ Fatḥʿalī Āḫūndzāda (ankaŭ Axundzadə; azera / persa میرزا فتحعلی آخوندزاده, ; n. la 12-an de julio 1812 en Nuxa; m. la 27-an de februaro 1878 en Tiflis, Kartvelio) estis azerbajĝana kleristo, verkisto, filozofo kaj literatura kritikisto en la azerbajĝana kaj persa lingvoj. ĀḴŪNDZĀDA ĀḴŪNDZĀDA (en soveta uzado, AKHUNDOV), MĪRZĀ FATḤ-ʿALĪ (1812–78), Azerbajĝana dramisto kaj peranto de alfabetreformo; ankaŭ, unu el la plej fruaj kaj plej sinceraj ateistoj aperintaj en la islama mondo.

Laŭ lia propra aŭtobiografia rakonto (unue publikigita en Kaškūl, Bakuo, 1887, n-roj 43–45, kaj represita en M.F. Akhundov, Alefbā-ye ǰadīd va maktūbāt, red. H. Moḥammadzāda kaj Ḥ. Ārāslī, Bakuo, 1963, pp. 349–55), Āḵūndzāda naskiĝis en 1812 (aliaj dokumentoj donas 1811 kaj 1814) en la urbo Nūḵa, en la parto de Azerbajĝano, kiun Rusio aneksis en 1828. Lia patro, Mīrzā Moḥammad-Taqī, estis kadḵodā de Ḵāmena, malgranda urbo ĉirkaŭ kvindek kilometrojn okcidente de Tabrīz, sed li poste turnis sin al komerco kaj, transirante la riveron Araso, ekloĝis en Nūḵa, kie en 1811 li prenis duan edzinon. Unu jaron poste, ŝi naskis Mīrzā Fatḥ-ʿAlī. La patrino de Āḵūndzāda devenis de afrikano, kiu servis Nāder Shah, kaj konscio pri ĉi tiu afrika elemento en lia deveno helpis doni al Āḵūndzāda senton de afineco kun lia granda rusa samtempulo, Puŝkin.

Li estas konsiderata unu el la fondintoj de moderna azerbajĝana kaj persa literaturo kaj unu el la patroj de la azerbajĝana teatro, reprezentanto de la historia romantika kaj realisma movado. Li estis unu el la subtenantoj de modernigo kaj sekularismo en la kulturo de sia lando kaj unu el la antaŭsignantoj de la irana nacia movado.  En 1863, ĉe la Otomana Societo de Sciencoj, li unue prezentis reformon por la latinigo de la azerbajĝana skribsistemo.

Li fariĝis fama plejparte por sia eŭropa-inspiraj teatraĵoj skribita en azerbajĝana. 

 Verkado 
Li desegnis la unuan latinan alfabeton por tjurkaj lingvoj kaj prezentis ĝin al la Otomana Scienca Societo en Turkio en 1863. Tamen, lia propono ne estis akceptita, do li foriris seniluziigita.

Lia filozofia traktaĵo Tri Leteroj de la Hinda Princo Kämaluddövlä al la Persa Princo Jalaluddövlä kaj Iliaj Respondoj de ĉi-lasta (1863–1865), ankaŭ konata kiel Leteroj de Kämaluddövlä, influis la evoluon de filozofio en la islama Oriento.

Lia unua publikigita verko estis la Orienta Elegio pri la Morto de Puŝkin, verkita en 1837. Per sia romano Perfiditaj steloj (1857) li fondis la novan azerbajĝanan prozon.

Axundov famiĝis aparte per siaj teatraj komedioj Molla Ibrahim Khalil, la Alkemiisto kaj Posedanto de la Filozofia Ŝtono (1850), Monseur Jordan, la Botanikisto, kaj Derviŝo Mästälishah, la Fama Magiisto (1850), La Urso, la Venkinto de la Rabisto (1851), Veziro de la Ĥanato de Lankaran (1851), Aventuroj de Avarulo (1852), ankaŭ konata kiel Hadji Gara, kaj Homaj Rajtoj-Aktivulo en la Urbo Tabrizo (1855).

 Influoj 
Aĥundov ankaŭ forte influis gravajn persajn verkistojn kiel Malkhum Khan, Mirza Aqa Khan Kermani (1854–1896) kaj Mirza Abd al-Rahim Talibov, kiuj estis subtenantoj de reformoj en Irano. La verkisto konsideris Iranon sia spirita patrujo, kaj samtempe konsideris sin azerbajĝanano, kiel iu, kiu kreskis en ĉi tiu lando kaj la azera lingvo estis lia gepatra lingvo. Pro sia opozicio al la malprogreso, kiu dominis la islaman spacon en Kaŭkazo kaj Irano, Aĥundov subtenis la Rusian Imperion kaj ĉi tiu sinteno gajnis al li eĉ pli da aprezo en rusa kaj sovetia historiografio. Dum la Krimea Milito, Aĥundov instigis siajn samlandanojn batali kiel li, flanke de la rusoj kontraŭ la otomanoj.

 Alfabetreformo 
eta|Projekto de nova latin-kirila alfabeto de Akhundov
Aĥundov pledis por reformo de la azerbajĝana alfabeto, konscia pri la mankoj de la uzo de la pers-araba skribsistemo rilate al tjurkaj lingvoj. Li komencis labori pri reformo de la skribsistemo en 1850. Li komence fokusiĝis al ŝanĝoj al la pers-araba skribsistemo por adapti ĝin al la fonetikaj postuloj de la azerbajĝana lingvo. Li petis, ke ĉiu fonemo estu reprezentita per aparta litero - sen duobligoj aŭ preterlasoj. Poste, li subtenis la transiron al la latina alfabeto kun taŭgaj ŝanĝoj. La alfabeto adoptita en sovetia Azerbajĝano inter 1922–1939 kaj la nuna oficiala alfabeto de la azerbajĝana lingvo baziĝas sur la tria versio de Aĥundov.

 Heredaĵo 
Cetere lia rolo en azerbajĝana literaturo kaj irana naciismo, Akhundzadeh estis ankaŭ konata por liaj severaj kritikoj de religioj (plejparte islamo) kaj lia memoro plurestas la plej ikoneca azerbajĝana ateisto.  Nacia Biblioteko de Azerio kaj Azerio Ŝtata Akademia Opero kaj Baleta Teatro, tiel kiel paro de stratoj, parkoj kaj bibliotekoj, estas ankaŭ nomita post Akhundzade en Azerio. Kultura muzeo en Tbilisi, Kartvelio ke fokusoj sur kartvela-azerbajĝanaj kulturaj rilatoj estas ankaŭ nomita post li.

 Fotoj el  

 Verkaro 
eta|Tamsīlāt-i Kaputan Mīrzā Fath-ʿAlī Āḵūndzāda (Kolekto de teatraĵoj de Mirza Fatali Akhundzade). Tiflis, 1860
dekstra|eta|350x350ra|Mirza Akhundov sur sovetia poŝtmarko de 1962
dekstra|eta|250x250ra|Akhundov Azeria Ŝtata Akademia Opero kaj Baleta Teatro
Gravaj verkoj:

 Komedii Mirzy Fet-Ali-Akhundova ( (Comedies of Mirza Fatali Akhundov)). Tiflis, 1853.
 Tamsīlāt-i Kaputan Mīrzā Fath-ʿAlī Āḵūndzāda (Collection of plays of Mirza Fatali Akhundzade). Tiflis, 1860.

Verkoj pri literatura kritiko:

 Qirītīkah (kritikismo)
 Risālah-i īrād (kritik-trova traktaĵo)
 Fann-i kirītīkah (arto de kritikismo)
 Darbārah-i Mullā-yi Rūmī va tasnīf-i ū (Pri Rumi kaj lia verkaro)
 Darbārah-i nazm va nasr (Pri verso kaj prozo)
 Fihrist-i kitāb (libra antaŭparolo)
 Maktūb bih Mīrzā Āqā Tabrīzī (leteroj al Mīrzā Āqā Tabrīzī)
 Uṣūl-i nigārish (Principoj de verkado)

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Mirza Fatali Akhundov Nacia Biblioteko de Azerio

Kategorio:Iranaj naciistoj
Kategorio:Ateismaj filozofoj
Kategorio:Azeraj ateistoj
Kategorio:Iranaj ateistoj
Kategorio:Informkesto mapligilo sen OSM-rilata ID sur Vikidatumoj
Kategorio:Literaturkritikistoj
Kategorio:Ateistoj