Grandbeka vanelo

La Grandbeka vanelo (laŭ la latina scienca nomo Vanellus crassirostris, kaj nomita ankaŭ Longfingra vanelo), estas birdo-specio de la familio Ĥaradriedoj de la ordo Ĥaradrioformaj. Ĝi estas ĉefe sidlokema kaj troviĝas tra centra kaj orienta Afriko, el Ĉado kaj Sud-Sudano norde ĝis Mozambiko sudoriente. Ĝi estas unu el 13 specioj de grundo-nestumantaj vaneloj de Afriko.

 Taksonomio 
La Grandbeka vanelo estis formale priskribita de Gustav Hartlaub en 1855 laŭ la duvorta nomo Chettusia crassirostris en Journal für Ornithologie. La specio estas nun unu el 24 metitaj kun la aliaj vaneloj en la genron Vanellus kiu estis priskribita en 1760 de Mathurin Jacques Brisson, franca zoologo. Vanellus devenas el Mezepoka latino 'vannus', kun la signifo kribra ventumilo, reference al la sono de la flugiloj de la vaneloj dumfluge. La specia nomo crassirostris signifas dik-beka.

La Grandbeka vanelo estis iam metita ene de la unuspecia genro Hemiparra, sed nun hejmas en la genron Vanellus kun aliaj vaneloj. Vanellus estas unu el 10 genroj de la familio Charadriidae, kiu krom vanelojn enhavas ankaŭ pluviojn kaj morinelojn. Membroj de Charadriidae ĝenerale ĉasas senvertebrulojn per vido kaj tekniko de kuro-kaj-halto kaj plimulto havas socian monogaman pariĝsistemon.

 Subspecioj 
alt=Drawing of two long-toed lapwing subspecies, differing in extent of black on primary wing feathers|eta|maldekstre|200ra|Ilustraĵo de J. G. Keulemans de subspecioj V. c. leucopterus (malsupre) kun blankaj internaj primaraj flugilplumoj kaj subspecio V. c. crassirostris (supre) kun nur nigraj primaraj flugilplumoj.
Oni agnoskis du subspeciojn: la nomiga V. c. crassirostris troviĝas ĉefe el Sud-Sudano ĝis Ugando, kaj pli suda V. c. leucopterus estas distribuata el Tanzanio ĝis nordorienta Sudafriko, kaj al okcidenta Angolo. Iliaj teritorioj koincidas en Tanzanio, sudorienta D.R. Kongo, kaj norda Malavio, kie estas interreprodukta zono, en kiu ambaŭ subspecioj pariĝas unu kun la alia. Interreproduktitoj estis iam traktita kiel aparta subspecio V. c. hybrida.

Ambaŭ subspecioj havas iomajn diferencojn en plumaro kaj morfologio. La nomiga V. c. crassirostris havas nigrajn flugilplumojn; en V. c. leucopterus, nur la eksteraj primaraj flugilplumoj estas nigraj, dum la internaj primaraj kaj duarangaj flugilplumoj estas blankaj. V. c. leucopterus havas pli mallongan enverguron kaj pli longan tarson ol V. c. crassirostris, kvankam la diferencoj en longo estas nur de milimetroj.

 Aspekto 
La Grandbeka vanelo estas 31 cm longa kun korpomaso de 162–225 g. Ĝi estas bruna, nigra kaj blanka vanelo kun longaj ruĝaj kruroj, longaj piedfingroj, kaj ruĝa beko kun nigra pinto. Ĝi havas mallongajn flugilspronojn kaj rondetajn flugilojn; dumfluge ĝi montras ampleksan blankon en la flugilplumoj, same kiel krurojn kaj piedojn etendiĝantajn preter la fino de la vosto.

alt=The head of a long-toed lapwing, showing a short red and black bill, white face and forehead, dark eye with an orange eye ring, and black crown and breast|eta|Distinga nigrablanka kapoplumaro de Grandbeka vanelo.
Ĝi estas sekse monomorfa kaj ne havas laŭsezonan varion en plumaro. Junuloj havas pli brunan bruston ol plenkreskuloj kaj sablokolorajn pintojn en plumoj. Primaraj plumoj de junuloj estas retenitaj post la post-junula mudo.

 Simila specio 
La Blankkrona vanelo estas la nura alia vanelo kun ampleksa blanka plumaro en la flugiloj, montrante blankon sur la primaraj kaj sekundaraj flugilplumoj, sed tiu ŝablono estas aparta de la Grandbeka vanelo, kiu havas nigran koloron sur la primaraj flugplumoj (kaj por V. c. crassirostris, kiu estas nigra ankaŭ sur la sekundaraj plumoj).

 Distribuado kaj habitato 
La Grandbeka vanelo troviĝas tra centra kaj orienta Afriko, de Sud-Sudano en la nordo ĝis Bocvano, Mozambiko, kaj nordorienta Sudafriko en la sudo de sia teritorio, same kiel estas malproksimaj populacioj en Ĉado kaj okcidenta Angolo. La Grandbeka vanelo preferas vivejojn de lagoj, lagetoj, marĉoj, inundebenaĵoj kaj marĉoj. Ĝi trovas sian manĝaĵojn de akvaj senvertebruloj sur flosanta vegetaĵaro. Ĝi uzas flakojn en la seka sezono, kaj en la pluvsezono ofte povas troviĝi en inunditaj rizkampoj kaj malsekaj prerioj. Birdoj estas sidlokemaj tiel longe kiel akvo restas. Nesto kaj manĝareoj estas ĝenerale la samaj. Oni registris ilin ĝis alteco de 1,300 m en Zambio. La Grandbeka vanelo havas similajn habitatpreferojn kiell la Afrika jakanao, ambaŭ uzante flosantajn herbojn kaj franĝan vegetaĵaron ĉirkaŭ akvo. Tiu rekta asocio ofte igas vanelojn montri agreseman konduton al jakanaoj, ĉefe kiel svingaj atakoj al jakanao nefarante rektan kontakton; unu studo trovis, ke jakanoj estis atakitaj de plenkreskaj vaneloj unufoje ĉiun 12-an minuton.

 Kutimaro 
 Manĝado 
maldekstre|alt=Long-toed lapwing standing upright on top of lily pads in swampy habitat|eta|Grandbeka vanelo en tipa manĝohabitato de akva plantaro.
La Grandbeka vanelo estas nekutima inter vaneloj ĉar ĝi manĝas kun konduto kiel jakanaoj, plukmanĝante akvajn insektojn, larvojn, skarabojn, formikojn, libelajn nimfojn, kaj helikojn sur la surfaco de flosanta akva vegetaĵaro, etendante sian pezon tra la subteno de siaj longaj piedfingroj, kio nomigas la specion per altenativa nomo. Ekzistas dokumentado de kelkaj individuoj uzantaj unu piedon por movi akvon, verŝajne por allogi predon al la akvosurfaco, simila al la konduto de Armita vanelo kaj Spronvanelo. Ĝi regule manĝas sole; tamen, en la seka sezono birdoj povas kolektiĝi en familiaj grupoj aŭ pli grandaj grupoj de 10 ĝis 20, kaj iam oni registris grupon de proksimume 80 birdoj en Malavio. Manĝantaj vaneloj povas sekvi spronflugilajn anserojn kiam la anseroj elradikigas mortan vegetaĵaron kaj ĝenas akvajn senvertebrulojn. La Grandbeka vanelo ankaŭ atakas nepredantajn birdospeciojn en siaj teritorioj, kiel ekzemple la Afrika jakanao, la Armita vanelo kaj la Ralardeo, ĉiuj kun kiuj la vaneloj kunhavas manĝohabitaton.
eta|Grandbeka vanelo (dekstre) kun du Armitaj vaneloj (maldekstre), ambaŭ el kiuj kunhavas similan habitaton.

 Reproduktado 
Grandbekaj vaneloj estas monogamaj reproduktuloj kiuj agreseme defendas malgrandajn teritoriojn (averaĝa teritorio estas 2,900 m² (0,29 ha) en Kenjo) de najbaraj vaneloj. Ambaŭ seksoj partoprenas en la kovado de ovoj en la nesto, teritoria defendo kaj gepatra prizorgado de idoj. Idoj estas feroce defenditaj de la gepatroj kontraŭ birdaj predantoj inkluzive de afrikaj fiŝagloj, cirkuoj kaj centropoj.  Konstantaj alarmvokoj kaj svingaj atakoj estas uzataj kiel intensaj kontraŭpredantaj respondoj, same kiel eskapaj flugoj dum kiuj birdoj flugas kaj ŝvebas super akvo. Grandbekaj vaneloj respondas al predantoj kiel ekzemple cirkuoj, sed povas identigi aliajn rabobirdojn kiuj ne estas predantoj, kiel vulturoj, kaj ne respondas al ili.

La nesto povas esti farita el planta materialo aŭ koto, situanta surgrunde proksime de la rando de akvo aŭ sur flosanta vegetaĵaro. Se metita proksime de la rando de la akvo, la nesto estas malprofunda skrapaĵo farita el koto aŭ plantoj. Sur flosanta vegetaĵaro, super akvo ĝis 1 m profunda, la nesto estas formata kiel taso kaj farita el plantoj. Grandbekaj vaneloj en marĉaj lokoj povas uzi ankaŭ platformon de muskoj kaj herboj.

Inoj de Grandbeka vanelo demetas 1–4 brunajn aŭ oliv-kolorajn ovojn kun malhelaj markoj kaj kovas ilin dum 27–30 tagoj. Idoj estas frumaturaj, forlasas la neston nur kelkajn horojn post eloviĝo, kaj elnestiĝas proksimume du monatojn post eloviĝo. Idoj regule restas kun gepatroj pliajn 1–2 monatojn post elnestiĝo. Gepatra konduto, kiel viglado kaj prizorgado de idoj, reduktas la manĝotempon de plenkreskuloj dum la reprodukta sezono.

Reproduktado okazas la tutan jaron tra la totala teritorio. En centra Afriko, ovodemetado okazas de decembro ĝis marto, dum en orienta Afriko de Ugando ĝis nordorienta Sudafriko demetado gamas de junio ĝis novembro.

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Long-toed lapwing - Speciteksto en The Atlas of Southern African Birds
 "Long-toed lapwing media". Internet Bird Collection.
 Long-toed lapwing photo gallery  at VIREO (Drexel University)
 Observations of long-toed lapwings en iNaturalist
 Voĉo en Xeno-Canto
 BirdLife por Vanellus crassirostris
 "Vanellus crassirostris". Avibase.

Kategorio:Migrantaj birdoj
Kategorio:Vanellus
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Ĥaradriedoj
Kategorio:Birdoj de Afriko