Helpuga atilo

Helpuga atilo (Attila spadiceus) estas malgranda paseroforma birdo el genro de atiloj el familio Tiranedoj (Tyrannidae). Ĝi nestas en Norda kaj Suda Amerikoj, de nord-uesta Meksiko ĝis uestaj partoj de Ekvadoro kaj Bolivio, kaj ankaŭ sur insulo Trinidado.

 Taksonomio 
La specion de helpuga atilo unue formale priskribis germana naturalisto Johann Friedrich Gmelin en jaro 1789, kiam li laboris pri redaktado de ekspandita kaj ĝisdatigita eldono de Systema Naturae far Karolo Lineo. Li metis ĝin en genro Muscicapa kune kun ĉiuj aliaj tiam konataj muŝkaptuloj, kaj kreis por ĝi dunomon Muscicapa spadicea.
La specia epiteto spadiceus estas latina vorto, kiun eblas traduki kiel "kaŝtankolora" aŭ "daktil-kolora".
Gmelin bazis sian priskribon je raportoj pri "flavpuga muŝkaptulo" el Kajeno far angla ornitologo John Latham, kiu priskribis la birdon en sia verko A General Synopsis of Birds (1783).
La genron Attila enkondukis en 1831 franca naturalisto René Lesson.
Helpuga atilo estis tiam la sola specio de la genro kaj do, defaŭlte, iĝis ĝia tipa specio. Nun la genro enhavas 7 speciojn.

 Subspecioj 
Nun oni agnoskas 12 subspeciojn de helpuga atilo:
  – norduesta Meksiko
  – Cozumel (Meksiko)
  – Jukatano kaj apudaj insuloj
  – de sudeosta Meksiko ĝis Belizo kaj centra-norda Honduro
  – de Salvadoro ĝis norduesta Nikaragvo
  – de sudeosta Honduro kaj Nikaragvo ĝis uesta Panamo
  – eosta Panamo kaj norduesta Kolombio
  – norda kaj centra-norda Kolombio
  – nordeosta Kolombio kaj norduesta Venezuelo
  – uesta Kolombio kaj norduesta Ekvadoro
  – de eosta Kolombio tra Venezuelo kaj la Gujanoj suden ĝis norda Bolivio
  – sudeosta Brazilo

 Priskribo 
eta|Helpuga atilo ĉe Sacha Lodge Ekvadoro
Helpuga atilo estas relative granda tiranedo kun granda kapo kaj hokeca beko, kiu emas stari vertikale. Ĝi estas ĉirkaŭ 18 cm longa kaj ĉirkaŭ 40 g peza. Ĝia kapo estas olivkolora kun malhelaj strioj, dorso kaŝtankolora aŭ olivkolora, pugo hele flava, kaj vosto bruna. La flugiloj estas malhele brunaj kun du flavaj strioj kaj pli palaj frinĝoj. Depende de la subspecio gorĝo kaj brusto povas esti pli helaj, preskaŭ blankecaj, kun pli malhelaj strioj. Blanka ventro iĝas pli flava apud bazo de la vosto. Ĝenerale, la plumaro estas tre varia, sed la strioj sur la flugiloj ĉiam ĉeestas kaj helpas distingi helpugan atilon de aliaj birdospecioj el la sama genro. Irisoj estas ruĝaj aŭ oranĝkoloraj. Seksa duformismo ne estas, ambaŭ seksoj aspektas simile. Adoleskaj birdoj similas al plenkreskuloj, sed havas ioman cinaman nuancon sur la krono, kaj iliaj okuloj estas brunaj.

La voĉo estas relative diversa kaj varias de populacio al populacio. La plej kutima kanto transliterumeblas kiel "uuu uiri uiri uiri uuu". La agresa aŭ alarma signalo estas laŭta kaj mallonga ripeto de kelkaj abortaj notoj, kiun anglalingvanoj transliterumas kiel "Beat it! Beat it!" (en la angla tio ĉi estas slanga kaj tre malĝentila maniero diri "Iru for!"). Kantante la birdo sidas preskaŭ tute senmove, kaj pro tio ĉi kaj pro sia verdeca plumaro ĝi malfacile videblas.

Centramerikaj subspecioj kaj populacioj havas aŭdeble distingan kanton, kaj iliaj plumaroj havas pli grandan oĥran nuancon sendepende de regulo de Gloger. Ilia kanto "uuu uiri uiri uiri uuu", performata ĉe sunleviĝo, estas profunde analizita. La kvanto de uiri-oj ĉe ili estas varia, kaj iam uiri iĝas uirio, kaj la finaĵa uuu anstataŭiĝas per uu-uit. La esploristoj eĉ programis  por simuli la strukturon de la kanto.

Iuj esploristoj proponas apartigi tiujn subspeciojn je aparta specio flameca atilo (Attila flammulatus). Tamen, ĉar helpuga atilo estas tre varia, kaj laŭ kolorigo, kaj laŭ kantoj, oni bezonas multajn pliajn datumojn antaŭ tia disigo povas iĝi akceptata. Ĵus nun AOU ne agnoskas ĝin.

 Distribuo kaj habitato 
Helpuga atilo estas sufiĉe kutima en sia arealo en ĉiuj habitatoj de malaltaĵoj ĝis 2,100 m super marnivelo. Ĝi renkonteblas en praarbaroj, , paŝtejoj, plantejoj, ĝardenoj ktp, kaj ĝi povas travivi konsiderindan gradon de habitatdetruo.

eta|Apud Chan Chich Lodge (Belizo)
eta|Apud Chan Chich Lodge (Belizo)

 Konduto kaj ekologio 
 Nutriĝo 
Helpuga atilo estas negranda, sed tre aktiva, agresema kaj brua birdo, kiu plejparton da tempo furaĝas unuope. Ĝia dieto konsistas je insektoj, araneoj, ranoj, kaj malgrandaj lacertoj, kiujn la birdo kaptas de vegetaĵaro aŭ de la grundo. Kurantan predon helpuga tirano postkuras aŭ postflugas malgrandan distancon. Ofte ĝi sekvas vicon de armeformikoj kaj bekas ilin.

Sian karnovoran dieton la birdo fortikigas per fruktoj, plej ofte tiuj de gumbolimbo (Bursera simaruba), aŭ de majaa cimbopetalo (Cymbopetalum mayanum), kaj ankaŭ diversaj semoj.

 Reproduktiĝo 
La nesto de helpuga atilo estas profunda ujo konstruita el musko, folioj kaj fibrozaj herboj. Plej ofte ĝi situas inter epifitoj, radikoj aŭ arbustoj en tera deklinaĵo, ne nepre en arbaro, en alteco ne pli ol 3 m super la grundo. Kutime ovaro konsistas je 3–4 blankaj aŭ rozecaj ovoj kun liliecaj aŭ rufecaj makuloj.
La kovado daŭras 18–19 tagojn. Plej ofte kovas nur ino. Post eloviĝo la idoj bezonas averaĝe pluaj 18 tagojn antaŭ ili pretas forlasi la neston.

 Referencoj 

 Literaturo 
 Hilty, Steven L. (2003): Birds of Venezuela. Christopher Helm, London. 

Kategorio:Tiranedoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Neotropisa faŭno