Buĥaranoj

Buĥaranoj estis etno kaj sociokultura grupo, kiu ekzistis en Rusio, precipe en Siberio, ĝis la 1930-aj jaroj, kiam ĝiaj membroj definitive ĉesis identigi sin kiel aparta etno kaj asimiliĝis kun siberiaj tataroj. Prauloj de buĥaranoj venis al Siberio el la Buĥara ĥanujo, do estis prauloj de la nuntempaj uzbekoj, taĝikoj kaj ujguroj.

 Historio 

Tiel nomiĝis migrintoj de Samarkando, Urgenĉo, Buĥaro, Sajramo kaj aliaj urboj de Centra Azio, prauloj de taĝikoj, uzbekoj, ujguroj, karakalpakoj kaj kazaĥoj. Ili delonge estis venantaj al Siberio kiel komercistoj, metiistoj kaj misiistoj. Post konkero de Siberio fare de rusaj kozakoj tiu ĉi procezo daŭris, do plejparto de la buĥaranoj venis kiam Siberio iĝis parto de Rusio.

En 1595 caro Fjodor la 1-a Ivanoviĉ ordonas en sia ukazo al vojevodo de Taro Fjodor Jeleckij kaj la estro () Vasilij Ĥolopov ke se buĥaraj aŭ nogajaj negocistoj venos al tiu ĉi urbo kun la varoj, ĉevaloj aŭ ŝafoj, oni ebligu al ili komercon kaj senobstaklan veturadon en iu ajn direkto. 

Fakte tiu ĉi ukazo konfirmis rilatojn, kiuj ekzistis inter Siberio kaj buĥaranoj kaj nogajoj antaŭ alveno de la rusoj.

La  la sama caro ordonas al vojevodo princo Grigorij Ivanoviĉ Domoĵirov ebligi al la buĥaranoj kaj nogajoj senimpostan komercon kaj restadon en Siberio ĝis ili disvendos la varojn. Estis ordonite akcepti la buĥaranojn kun honoro kaj ĉiamaniere bonvenigi ilin. La  kaj la  la senimposta reĝimo por la buĥaranoj estis konfirmita por la tuta Rusio. Ili estis liberigitaj je militservo kaj aliaj devoj. 

La buĥaranoj komencis setli en Siberio, akceptante rusian ŝtatanecon per skriba ĵuro. En 1644 rusia registaro garantiis al ilin juran netuŝeblecon dum iliaj komercaj vojaĝoj al Rusio. En 1648 al ili estis permesite libere vojaĝi de Siberio al Kazano, Astraĥano, Arĥangelsko kaj la aliaj urboj; al lokaj aŭtoritatoj estis ordonite asisti iliajn vojaĝojn. La precipaj buĥaranaj kolonioj formiĝis en Tobolsko, Tjumeno, Taro kaj Tomsko. En 1631 en Tomska distrikto estis 9 buĥaranoj, en 1687 jam 28. En Tobolska distrikto en 1631 estis 59 viroj-buĥaranoj. En Tara distrikto en 1672 estis 53 buĥaranaj familioj.

Tamen dum la unua duono de la 16-a jarcento la buĥaranoj en Siberio estis ege malmultaj. En 1622 en Tara distrikto estis 21 viroj-buĥaranoj, do sume ne pli ol 80. En Tobolska distrikto en 1631 estis 59 viroj-buĥaranoj, do sume ne pli ol 240. Nikolaj Tomilov klasifikas 4 specifajn kaj ĝis la 1820-aj jaroj sufiĉe izolitajn grupojn de la buĥaranoj: la tjumena, tobolska, tara, tomska. Svetlana Korusenko tamen kontestas ilian izolitecon reference al respektivaj dokumentoj.

La  aperis ordono de la caro Miĥail Fjodoroviĉ, konfirminta favoran ŝtatan politikon celantan ne nur alvenon de buĥaranaj komercistoj, sed ankaŭ setladon de la buĥaranoj kaj aliaj eksterlandanoj, inkluzive kiel kamparanoj.

Kun tempopaso tamen la ŝtato komencis preni impostojn ankaŭ de la buĥaranoj. En 1701 en Tara distrikto okazis registrado de ĉiuj teroj kaj falĉejoj de la buĥaranoj, ĉar ili rifuzis pagi la impostojn reference al la ordono de 1645, sed lokaj aŭtoritatoj malakceptis tion kaj nur anstataŭigis la grenan pagon per tiu mona. La aŭtoritatoj argumentis ke en ĉiuj ŝtatoj la loĝantaro pagas la impostojn kaj ke tiuj impostoj estos elspezataj por financado de armeo, kiu ilin mem defendas, do ili ne rajtas plendi, des pli ke dum 50 jaroj ili pagis nenion. La iama liberigo de la impostoj estis klarigata per tio, ke en 1645 "en Tobolsko la buĥaranoj estis malmultaj dum en Taro kaj Tjumeno tute mankis", sed nun ilia nombro kreskis, do la registaro decidis malpermesi al ili aĉeti terojn de la rusoj kaj tataroj. Aŭtoritatoj plendis ke la buĥaranoj aĉetadis plurajn terojn kaj ofte rompis respektivajn regulojn. Ekzemple aĉetinte terojn de rusaj ŝtatservantoj () ili konsideris sin ekde tiam ankaŭ ŝtatservantoj, do ili postulis grenan salajron kaj liberigon de impostoj. La buĥaranoj transiris de nura komerco al terposedo kaj terkultivado, do la ŝtato klopodos apliki al ili la samajn regulojn kiel al la aliaj terposedantoj.

Tamen nombro de la buĥaranoj plu kreskis, ĉefe danke al enmigrado. La ŝtato plu bonvenigis ilin, do la ŝtata politiko balancis inter du polusoj, klopodante alvenigi pli da buĥaranoj kiel setlintoj kaj samtempe dezirante enkadrigi ilin je ĝenerala skemo de impostado kaj terposedado.

La  imperiestro Petro la 1-a subskribis ukazon, konfirmintan privilegiojn de la buĥaranoj.

En 1709 al Taro transloĝiĝis 41 buĥaranoj, inter kiuj eble estis ŝejĥo Avaz-Baki (), de kiu venis la Ŝiĥov-familio kies membroj plu loĝas en tataraj vilaĝoj en Bolŝereĉenska distrikto, Omska provinco. Historiisto Gerhard Friedrich Müller skribis ke en la 1730-aj — 1740-aj jaroj en Tjumeno kaj Tjumena distrikto loĝis 106 buĥaranoj, en Taro kaj Tara distrikto — 329 (inkluzive 40 en Taro).

En 1724 aperis ukazo, konfirminta ke la buĥaranoj ne devas esti rekrutigataj, nek plenumi devigajn laborojn. En 1725 aperis ukazo, preskribinta ekskludi la buĥaranojn el listoj de pagantoj de pokapa imposto, se ili estis listigitaj tie dum la revizio okazinta en 1723, kaj redoni jam pagitajn pro tio impostojn. La  imperiestrino Katerina la 2-a sendis al la ĉefguberniestro Jevgenij Kaŝkin ordonon, kiu konfirmis privilegiojn kaj aŭtonomecon de la buĥaranoj.

Post tio estis establita Buĥarana subdistrikto () en Tara distrikto dum en Tobolska kaj Tjumena distriktoj la buĥaranoj estis regataj de buĥarana estro ().

Ekde la 4-a revizio okazinta en 1782 komenciĝis nepra registrado de ne-rusa loĝantaro, do aperis pli precizaj datumoj pri nombro de la buĥaranoj.

Distrikto17821816183418581897Tobolska distrikto          Tjumena distrikto          Tara distrikto          Sume          

Fine de la 18-a jarcento la plej granda buĥarana komunumo formiĝis en Tobolska distrikto, sed fine de la 19-a jarcento plej multaj buĥaranoj estis registritaj en Tara distrikto kie aperis pluraj setlejoj ĉe lagoj. En Tjumena kaj Tobolska distriktoj buĥaranoj loĝis dise inter siberiaj tataroj kaj ofte loĝantoj de la sama setlejo apartenis al malsamaj ne-rusaj subdistriktoj. En 1926 censo registris plej multajn buĥaranojn en Tara distrikto — , inkluzive 497 en Taro, sekvis Tjumena distrikto () dum en Tobolska distrikto estis nur 3 buĥaranoj. Tio okazis ĉar Buĥarana subdistrikto en Tobolska distrikto estis malfondita jam en 1910, en Tjumena distrikto ĝi tute ne estis fondita kaj en Tara distrikto ĝi ekzistis ĝis 1926.

La precipa okupo de la buĥaranoj origine estis komerco. Ili vendadis orientajn kaj rusajn varojn, peltojn, komercis kun kalmukoj, de kiuj ili alportadis sklavojn (), brutojn, ĉevalojn. El Buĥaro ili alportadis kamelojn, ŝafojn, paperaĵojn, marokenon (), rizon (), aziajn kaftanojn, jakojn ktp. Ili aranĝis karavanojn al Ĉinio, iris trans Uralo al Kazano, Astraĥano, bordoj de la Blanka maro, Arĥangelsko kaj alportadis de tie lokajn varojn. Al Centra Azio ili portis siberiajn varojn.

Sed komence de la 18-a jarcento en Siberio formiĝas rusa negocistaro kaj la aŭtoritatoj komencis redukti komercan liberecon de la buĥaranoj. En 1700 al ili estis malpermesite aĉetadi zibelajn peltojn, ekde 1701 ili pagis imposton je siaj terposedaĵoj. En 1703 estis malpermesite konstrui moskeojn en la urboj. Tamen en 1724 la buĥaranoj estis liberigitaj je konskripcio. En 1741 estis konfirmita ilia rajto libere vojaĝi al iuj ajn urboj de Rusio. Ili rajtis establi proprajn administraciojn kaj juĝejojn, formiĝis buĥaranaj subdistriktoj (). En 1727 aperis ukazo pri restarigo de komercaj rilatoj kun Ĥiva kaj Buĥaro, la karavanoj ricevis gardistaron. En 1763 estis fondita la Buĥtarma foiro, kie okazis komerco kun Buĥaro kaj Hindio. En 1787 la buĥaranoj estis agnoskitaj kiel honora komerca grupo, ili rajtis establi juĝejojn pri etaj aferoj () kaj administracion (). En 1789 aperas ukazo, permesinta al la buĥaranoj transloĝiĝi al Rusio. En 1782 laŭ la Siberia linio estis ordonite konstrui moskeojn kaj establi ĉe ili lernejojn kaj karavanserajojn. En 1784 kaj 1786 aperis ukazoj, permesintaj dungi ŝtate pagatajn mulaojn por diskonigi islamon ĉe la kazaĥoj kaj konstrui moskeojn, lernejojn kaj gastejojn en la Kazaĥa stepo.

Komence de la 19-a jarcento la aŭtoritatoj revenis al protektisma politiko, aziajn varojn trafas pli altaj impostoj. Ekde 1806 la buĥaranoj devis pagi pokapan imposton, modifitan en 1822. Lokaj aŭtoritatoj provis malestabli la buĥaranajn subdistriktojn, la buĥaranoj protestis kaj plendis al superaj altranguloj. La iamaj avantaĝoj kaj rabatoj ne estis restarigitaj, sed la buĥarana memregado funkciis ĝis la 1920-aj.

Buĥaranoj okupiĝis pri agrokulturo, ĉefe pri bredado de brutoj. Ili ankaŭ fiŝkaptis, ĉasis, okupiĝis pri metioj.

En 1878 en Tobolska distrikto estis  buĥaranoj, en Tjumena distrikto , en Tara distrikto , en Jalutorovska distrikto , en Tomska distrikto . En 1897 en Tobolska gubernio estis  buĥaranoj, en Tomska gubernio , en Okcidenta Siberio ĝenerale . Interproksimiĝo kun la siberiaj tataroj je ĉiuj sferoj akcelis ilian asimiliĝon kaj komence de la 20-a jarcento ili estis malmulte distingeblaj de siaj tataraj najbaroj. La oficiala statistiko registris ilin aparte ĝis 1926.

Buĥaranoj aktive setliĝis ĉirkaŭ Tjumeno, fondinte plurajn vilaĝojn kiel Nov-Jurtoj (ekde 1960 — parto de la mikrodistrikto (kvartalo) Parfjonovo en Tjumeno), Jembajevo kaj Turajevo (ambaŭ en Tjumena distrikto). En Tjumeno sur la maldekstra bordo de la rivero Turo ili fondis sian kvartalon, ĝis nun neoficiale nomatan Buĥarana kvartalo ().

Buĥaranoj okupiĝis precipe pri komerco, faris ledojn kaj tapiŝojn, kaj estas konsiderataj iniciatintoj de ambaŭ metioj en Siberio.

Meze de la 19-a jarcento oni konstatis ke ili estas oble pli entreprenemaj kaj riĉaj ol siberiaj tataroj.

Komence de la 1860-aj jaroj buĥaranoj en Tjumena distrikto okupiĝis pri komerco en Niĵegoroda, Irbita kaj aliaj foiroj, vendante tapiŝojn, ŝtofojn, ĥalatojn ktp. Ledojn ili aĉetadis en Semipalatinsko, Petropavlovsko kaj Troicko. En la vilaĝo Jembajevo funkciis tiutempe tri ledaj fabrikoj, kies produktoj sekvis al Kirgizio kaj Ĉinio (tra Kjaĥto). Malpli riĉaj loĝantoj okupiĝis pri eta komerco, vendante ledojn, teon kaj aziajn varojn, kaj halalan viandon aŭ servante kiel komizoj () kontraŭ 100 ĝis 200 rubloj jare. Malmultaj laboris kiel ĉarpentistoj en ŝipoj. Malriĉuloj kolektadis en marĉoj muskon kaj vendadis ĝin kontraŭ 40 ĝis 70 kopekoj je plenĉaro, kaptis fiŝojn por sia nutrado aŭ dungiĝis al riĉaj buĥaranoj. Funkciis du moskeoj. Haveblis grandaj domoj konstruitaj laŭ rusa tipo kaj meblitaj.

 Vidu ankaŭ 
 Nov-Jurtoj (Tjumeno)
 Jembajevo
 Turajevo

 Referencoj 


Kategorio:Siberiaj tataroj