Salairka (vilaĝo)

Salairka () estas vilaĝo en Tjumena distrikto (Tjumena provinco, Rusio), centro kaj la sola setlejo de Salairka kampara municipo (). Antaŭe ĝi nomiĝis Salairka-Jurtoj () kaj ĝiaj loĝantoj estis siberiaj tataroj. En la 17-a jarcento apude ekloĝis rusoj, kiuj nomis sian vilaĝon Salairka kaj meze de la 20-a jarcento la vilaĝoj unuiĝis.

 Geografio 
Salairka situas ĉe la ŝoseo 71K-1714 (norde), rivero Aĥmanka (sude) kaj rivero Turo sudoriente. La plej proksimaj vilaĝoj estas Narimanovo (oriente) kaj Reĉkino (okcidente).

La vilaĝo situas sur maldekstra bordo de Turo kaj okupas la plej malproksiman nord-okcidentan parton de Tjumena distrikto, ĉe inundejo de Turo kaj suda parto de la Tarmanaj marĉoj. En la inundejo troviĝas granda kaj profunda lago Krivoje (Kurba), en kiu vivas grandaj karasoj. En apudaj arbaroj abundas fungoj, mirteloj, viburnoj kaj padusoj.

Tiuloke rivero Turo venas de sude kaj post alfronti krutan argilan bordon turnas denove suden tra vasta valo. Tuj post la turno, sude de la aktuala centro de la setlejo, ĝin enfluas rivero Aĥmanka, venanta de la Tarmanaj marĉoj. La surfaco laŭgrade malaltiĝas direkte al Turo, de 61 ĝis 57 metroj super marnivelo.

 Nomo 

La nomo tradukeblas kiel Surborda setlejo, ĉar la tjurka radiko -air () devenas de ajir () — rivero, rivereto.

 Simboloj 

Blazono de Salairka municipo estis aprobita de la municipa dumao la , ŝanĝoj aprobitaj la . Ĝi bildigas florantan terpomon kun tri oraj bezantoj malsupre kaj tripinta krono. Tio estas aludo al bonhavo, ricevata danke al agrokultura laboro, kaj al bonkvalitaj lokaj terpomoj.

Blazono de Salairka municipo estis aprobita de la municipa dumao la , ŝanĝoj aprobitaj la . Ĝi bildigas florantan terpomon kun tri oraj bezantoj malsupre kaj tripinta krono. Tio estas aludo al bonhavo, ricevata danke al agrokultura laboro, kaj al bonkvalitaj lokaj terpomoj.

 Loĝantaro 

En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (62%) kaj tataroj (29%).

 Historio 

Unuaj setlejoj en tiu ĉi loko aperas en neolitiko kaj frua ferepoko.

Ĉe la enfluejo de Aĥmanka al Turo delonge ekzistis tatara vilaĝo Salairka-Jurtoj. Komence de la 20-a jarcento tie estis 40 kortoj, en kiuj loĝis ĉirkaŭ 250 homoj.

En la 17-a jarcento apude ekloĝis rusoj, kiuj nomis sian vilaĝon Salairka. Fine de la 19-a jarcento tie estis 80 kortoj, en kiuj loĝis 500 homoj. Komence de la 20-a jarcento nombro de loĝantoj preskaŭ duobliĝis danke al amasa enmigrado de Eŭropa Rusio. Tiutempe en la vilaĝo haveblis 2 akvomuelejoj, 12 ventomuelejoj, 8 forĝejoj, lernejo.

Komence de la 1860-aj jaroj tie estis 32 kortoj, en kiuj loĝis 110 viroj kaj 81 inoj. Vilaĝanoj kultivis 50 desjatinojn (54,6 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 50 ĉevalojn, 100 bovinojn, 110 ŝafojn, sed ne havis kaprojn, nek porkojn. Lokanoj okupiĝis pri eta komerco en vilaĝoj, averaĝa komercisto estis vendanta varojn kontraŭ po 150 rublojn jare. Krome ili faris gudron kaj baston, kolektadis salikajn ŝelojn, kaptis fiŝojn kaj vendadis brullignon al vitrofabriko. Lokaj metiistoj famis ankaŭ per siaj kaleŝoj.

En 1893 en la vilaĝo estis 121 kortoj kaj loĝis 556 homoj. Funkciis kapelo.

En 1902 malfermiĝis alfabetiga lernejo, en 1912 — vilaĝa lernejo (). En 1926 estis konstruita bazlernejo, en 1949 — 7-jara lernejo. En 1963 ĝi iĝis 8-jara, en 1968 mezlernejo. En 1983 la lernejo forbrulis, en 1985 estis konstruita nova. En 2022 ĝi estis komplete rekonstruita. En la 1960-aj jaroj apud ĝi estis starigita gipsa busto de Heroo de Sovetunio Timofej Nesgovorov. En 2017 ĝi estis anstataŭita de bronza busto, farita en Jekaterinburgo. La infanĝardeno estis likvidita en 2008.

Komence de 1924 Salairka kampara konsilio () iĝis parto de Lipĉinska distrikto () de Urala provinco. Al ĝi apartenis vvilaĝoj Salairka kaj Salairka-Jurtoj (). La  Lipĉinska distrikto estis malestablita, Salairka kampara konsilio iĝis parto de Tjumena urba distrikto. La  al Salairka kampara konsilio estis transdonita teritorio de la malestablita Reĉkina kampara konsilio (), kiu konsistis el vilaĝo Reĉkino. En 1934 Salairka kampara konsilio iĝis parto de Omska provinco. La  ĝi iĝis parto de Tjumena distrikto de la novestablita Tjumena provinco.

En la 1930-aj jaroj en vilaĝo Salairka funkciis kolĥozo de Molotov, en Salairka-Jurtoj — "Ruĝa Pluganto" (), en Reĉkino — "Nia respondo al intervenintoj" (). La  la kolĥozo de Molotov estis likvidita, liaj terenoj kaj havaĵoj estis transdonitaj al kolĥozoj "Ruĝa Pluganto" kaj "Nia respondo al intervenintoj". La  ili estis unuigitaj je kolĥozo "Amikeco" (). En februaro 1961 kolĥozo "Amikeco" estis malfondita, liaj terenoj kaj posedaĵoj estis transdonitaj al sovĥozo "Lugovskoj". En decembro 1964 kaj januaro 1965 aperis decidoj per kiuj "Lugovskoj" estis erigita kaj alinomita je sovĥozo "Salairskij". Tio estis lakta-terpoma sovĥozo, kiu plantis terpomojn sur 400 hektaroj.

En la 1960-aj — 1970-aj jaroj al Salairka kampara konsilio apartenis ankaŭ Tarmana okcidenta torfa entrepreno, Tarmana norda torfa entrepreno, vilaĝoj Molĉanovo, Reŝetnikovo, Maraj, Novotarmanskij, Turinskij. La  vilaĝoj Novotarmanskij kaj Turinskij estis transdonitaj al la novestablita Novotarmanska kampara konsilio. La  vilaĝo Maraj estis ekskludita el Salairka kampara konsilio kiel malaperinta.

En 1970 estis konstruita la unua 16-apartamenta brika domo kaj ekfunkciis karba kaldronejo; poste aperis pliaj plurapartamentaj domoj. En 1997 la kaldronejo transiris de karbo al natura gaso.

En 1997 sovĥozo "Salairskij" estis malfondita, ĝin anstataŭis malpli grandaj agrokulturaj entreprenoj.

 Priskribo 

La vilaĝo formiĝis el du origine apartaj setlejoj, do ĝis nun ĝi konsistas el du partoj — okcidenta (tatara) kaj orienta (rusa). Ilin apartigas bosko, en kies senarba parto troviĝas stadiono kaj steleo kun nomoj de 56 lokanoj, pereintaj dum la Dua mondmilito. Alia monumento staras en parko.

La ĉefstrato estas Novaja (La Nova). Pli ol 110 homoj loĝas en kvartalo apud sanatorio "Geolog", situanta ĉe la 39-a km de la Salairka landvojo, 2 km for de ĝi. Nur en novembro 2016 estis malfermita bushaltejo ĉe tiu ĉi kvartalo, antaŭe loĝantoj devis marŝi 2 km tra arbaro. La sanatorio situas en pina arbaro, sur bordo de Turo. Tiuloke troviĝas riverbenko Ŝipetoj () kaj la fluejo estas dividita per du mallarĝaj sablaj insuloj longaj po 500–600 kaj larĝaj po 20–30 metrojn. La insuloj altiĝas super la rivero je 4–5 metroj. Laŭdire iam tie sursabliĝis je malprofundejo riverŝipoj, kun tempopaso ili estis kovritaj je sablo kaj transformiĝis je verdaj insuloj superkreskitaj je Salix acutifolia.

En la vilaĝo haveblas du tombejoj, ĉe stratoj Juĵnaja (islama) kaj Polevaja (ortodoksa). Funkcias klubo, malfermita en 1952, kaj librejo malfermita en 1934. En septembro 1996 malfermiĝis moskeo, konstruita kun subteno de loka komunumo kaj fondaĵo "Dar ul Bir".

 Arkeologiaj lokoj 
eta|maldekstre|Skeleto de mamuto, trovita apud Salairka.

En 1885 apud la vilaĝo estis trovita skeleto de mamuto, kiun esploris loka sciencisto Ivan Slovcov, lokinta ĝin je muzea kolekto. Ĝi estas konsiderata la plej granda en Rusio () kaj ekde 1922 troviĝas en la muzeo "Urba Dumao" (Tjumeno).

Ivan Slovcov menciis ankaŭ 2 kurganojn pli ol 2 metrojn altajn, kio estis propra por Sargat-kulturo.

Sistema arkeologia esplorado komenciĝis en 2005, fare de arkeologo Aleksej Gordijenko, trovinta en 2006 kelkajn objektojn. La unua estis nomita setlejo Aĥmanskoje II () pro la apuda rivero Aĥmanka. Ĝi situas ĉe sud-okcidenta rando de la vilaĝo kaj rilatas al ĝia fondo. La trovejo ne rekoneblas per reliefo, ĝiaj limoj estis identigitaj per areo () sur kiu oni trovis la arkeologiaĵojn kaj kulturan stratumon. Sur tiu ĉi loko troviĝas terpoma legomejo, do regule okazas fosado dum kiu oni trovas erojn de nigropoluritaj kaj ruĝoargilaj ceramikaĵoj, porcelanaĵoj, ostoj kaj forĝitaj najloj. La trovejo estas plurtavola: la plej fruaj stratumoj rilatas al neolitiko, frua ferepoko, la plej malfruaj — al la 17-a jarcento kiam estis fondita la nuntempa vilaĝo.

Ĉe sud-orienta parto de la vilaĝo, en arbaro ĉe rivero Turo, troviĝas plejparto de arkeologiaj lokoj, inkluzive de kelo Aĥmanskij III (). Ĝi situas sur la alta bordo de Turo, 30 metrojn for de la bordo, 50 metrojn oriente de la vilaĝo, en pina-betula arbaro. La trovjeo kun areo  konsistas el du duonsferaj konstruaĵoj kun kavoj en la centro. La unua ejo havas diametron 10 metroj (diametro de kavo 3,5 m, profundeco 0,6 m). La dua ejo havas diametron 8 metroj (diametro de kavo 6,0 m, profundeco 2,0 m). La trovejo rekoneblas per reliefo, sed estas detruata pro iranta laŭ ĝi kampa vojo.

En la vilaĝo estis trovitaj 3 kurganoj kaj 5 setlejoj. El ili elstaras 2 kurganoj kun diametroj 20 kaj 15 metroj kaj alteco 1,5 kaj 0,7 metroj, situantaj en la islama tombejo. Ambaŭ estas kovritaj je nuntempaj tomboj.

En junio 2010 fakuloj el la Tjumena Akademio pri Kulturo, Artoj kaj Sociaj Teknologioj, invititaj de municipa deputito Valentina Fjodorova, trovis en defalanta deklivo ĉe strato Beregovaja kulturan stratumon kun eroj de argilaj ceramikaĵoj, bestaj ostoj kaj argila pezaĵo por fiŝkapta reto. La trovejo estis nomita setlejo Ajginskoje VIII ().

 Moskeo 

En 1804 en Salairka-Jurtoj jam funkciis moskeo. En 1828 al ĝi apartenis ankaŭ Tegen-Jurtoj () kaj Aĥmanka-Jurtoj (). 

En 1864 estis konstruita nova moskeo. En 1914 ĝi kadukiĝis, do oni konstruis novan. Funkciis maktabo, en kiu lernis geknaboj.

Mulao en 1828 estis Ijan Atilipin (). Ĝis 1900 mulao estis Asamatov Serazitdin Raĥmatullin (). Ekde la  mulao estis Gizetdin Nazmetdinov Abibullin () (1869 — la ). Post li servis Muĥametsafar (Safar) Timerbulatov Kaĉajev (), menciita ankaŭ en 1923. Mulaoj samtempe servis kiel instruistoj mugallim-sabijan ().

En septembro 1996 (laŭ memortabulo sur ĝi — la ) en domo N 42 ĉe strato Juĵnaja malfermiĝis brika moskeo de profeto Ajub, konstruita kun subteno de loka komunumo kaj fondaĵo "Dar ul Bir". La unua imamo iĝis Tojĉu Kadirov (), la komunumestro — Rafis Gatejeviĉ Sultanov (). En 2022 la mulao estis Mannur Kabirov ().

 Ortodoksa komunumo 

Komence de la 20-a jarcento funkciis kapelo de Ĉefanĝelo Miĥaelo kaj martiroj Florus kaj Laurus, konstruigita de tjumena negocisto Matvej Vjatkin. En sovetia periodo en ĝi funkciis aĉetejo (). La  estis fondita ortodoksa grupo de Ĉefanĝelo Miĥaelo kaj martiroj Florus kaj Laurus. Ĝi apartenas al la Oranta katedralo (Tjumeno). Ekde 2008 en preĝoĉambro okazas diservoj, inkluzive liturgiojn.

 Famuloj 

En Salairka naskiĝis kaj pasigis sian junaĝon Heroo de Sovetunio Timofej Nesgovorov (1924–1943). Monumento al la heroo de la Dua mondmilito staras ĉe strato Novaja, inter kulturdomo, sidejo de municipa administracio kaj lernejo.

 Vidu ankaŭ 
 Narimanovo

 Referencoj 

Kategorio:Vilaĝoj de Tjumena distrikto
Kategorio:Siberiaj tataroj