Historio de la itala lingvo

La historio de la itala lingvo estas la diakronia priskribo de la transformoj kiujn la itala lingvo spertis dum la tempo.

 La latina heredaĵo 
 La rolo de la parolata latina 
Por difini la rilaton inter la latina kaj la itala estas tre grave skizi la evoluon de la parola latina, kun ĝiaj diatopaj (de loko al loko) kaj diastrataj (laŭ la tavoliĝo de socia klaso) varioj, precipe ekde la imperia epoko.

La latino flue parolata de la popolo ne kongruis kun la klasika latino, literatura modelo kodigita de kelkaj aŭtoroj inter la 1-a jarcento a.K. kaj la 1-a jarcento p.K. kaj poste studobjekto en la moderna epoko. La tiel nomata vulgara latino aperis en diversaj formoj, kun fortaj diatopaj variaĵoj: el ĝi estiĝis la diversaj latinidaj lingvoj. Vulgara latino estis, kiel parola lingvo, multe pli sentema al ŝanĝo ol estis la latina de la literatura tradicio. Serianni kaj Antonelli (2011) p. 4. Tamen, ĝi retenis multajn trajtojn kiuj akompanis la latinan lingvon ekde ĝia arkaika fazo. Ekzemple, la falo de la fina -m (la fenomeno, kiu kondukis de la akuzativo fontem al la itala fonte) estas jam registrita en arkaikaj surskriboj kaj, kvankam cenzurita, finis establiĝi en la Malfrua Imperio: en poezio cetere la fina -m sekvata de vorto komencanta per a- ne estis prononcita. Serianni kaj Antonelli (2011) pp. 5-6.Pri la falo de la fina -m, vidu ankaŭ en la eldono de la komedioj de Terentio fare de Wilhelm Wagner, kie li mencias Appendix Probi kaj kelkajn el la aberacioj suferitaj de la klasikaj formoj kiujn la Apendico mencias (kelkaj el tiuj estis la falo de la fina -m, kiel por ide(m), oli(m), passi(m)). Koncerne la diastrajn variaĵojn, la klasikaj fontoj jam respondecas pri tiuj de la epoko: oni parolas pri sermo plebeius, militaris, rusticus, provincialis Marazzini (2004) p. 39..

 Fonologiaj evoluoj de la latina al la itala: vokalismo 
La latina havis dek vokalojn: la samaj kvin vokaloj de la moderna latina alfabeto povus esti artikitaj mallongaj aŭ longaj (la vokalkvanto estis karakteriza) Serianni kaj Antonelli (2011) p. 10. kaj "laŭ verŝajne tiu inter la karakteroj de la akcento kiu havis karakterizan valoron estis la muzika alteco" Migliorini (2007) p. 23.. Do, ekzemple, vĕnit (kun mallonga e) signifis "li venas", dum vēnit (kun longa e) signifis "li venis". Same sŏlum signifis "grundo", dum sōlum signifis "sole" aŭ "nur, nur". Tiu ĉi sistemo longtempe malsukcesis kaj en latina vokalismo ne plu estis la kvanto kiu estis decida, sed la tembro (aŭ kvalito), tio estas, ĉu la vokalo estis fermita aŭ malfermita, dum anstataŭ la muzika tonalto la akcento iĝis intensa. La plej disvastigita sistemo en Rumanio konsistis el sep vokaloj: i, é, è, a, ò, ó, u, kie è reprezentas la malferman e ([ɛ]), é la fermitan e ([e]).

 Akcentitaj vokaloj: diftongo 
En florenca è kaj ò toniko en malferma silabo (t.e. finiĝanta per vokalo) estas diftongigitaj laŭ la sekva skemo:

 è → iè
 ò → uò

Kiel dirite, la fenomeno okazas nur en la kazo de malferma silabo kaj ne en la kazo de subkomprenata silabo (t.e. finiĝanta kiel konsonanto). Tiel La ekzemploj estas prenitaj el Serianni kaj Antonelli (2011) p. 10.:

 fŏ-cus → fuoco
 cŏr-pus → corpo

 Bibliografio 

 Pliaj informoj 
Tiuj ĉi volumoj ne estis uzataj en la preparado de la enskribo, sed ili faras utilan legadon
<div class="references-small" style="font-size:85%;">

 Ĝeneralaj verkoj 
 Luca Serianni kaj Pietro Trifone (a cura di), Storia della lingua italiana, 3 vol., eld. Einaudi, Torino, 1993-1994.
 Claudio Marazzini, La lingua italiana: profilo storico, Bologna, il Mulino, 1994.
 Pavao Tekavčić. Grammatica storica dell'italiano. 3 voll. Bologna, Il Mulino, 1972.
 Martin Maiden, Storia linguistica dell'italiano. Bologna, Il Mulino. 1998.

 Dum specifaj periodoj 

 Rosa Casapullo, Il Medioevo, 1999, il Mulino, Bologna
 Paola Manni, Il Trecento toscano, 2003, il Mulino, Bologna
 Mirko Tavoni, Il Quattrocento, 1992, il Mulino, Bologna
 Paolo Trovato, Il primo Cinquecento, 1994, il Mulino, Bologna
 Claudio Marazzini, Il secondo Cinquecento e il Seicento, 1993, il Mulino, Bologna
 Tina Matarrese, Il Settecento, 1993, il Mulino, Bologna
 Luca Serianni, Il primo Ottocento, 1989, il Mulino, Bologna
 Luca Serianni, Il secondo Ottocento, 1990, il Mulino, Bologna
 Giovanni Nencioni, La lingua di Manzoni, 1993, il Mulino, Bologna
 Pier Vincenzo Mengaldo, Il Novecento, 1994, il Mulino, Bologna
 Tullio De Mauro, Storia linguistica dell'Italia unita, Bari, Laterza, 1963

 Referencoj 

 Rilataj artikoloj 

 Itala lingvo
 Latinidlingva Eŭropo
 Latina lingvo
 Kazo (gramatiko)
 Vulgara latino
 Romanistiko
 Francisko el Asizo
 Ritmo di Sant'Alessio
 Sicilia Skolo
 Dante Alighieri
 Francesco Petrarca
 Giovanni Boccaccio

 Eksteraj ligiloj 
 Francesco Bruni, Storia della lingua italiana alirita la 30an de oktobro 2017, arkivita la 25an de julio 2011 en , en italica.rai.it
 Il latino volgare ed i sostrati dell'italiano arkivita en , en uni-duesseldorf.de

Kategorio:Itala lingvo
Kategorio:Lingva historio