Arico

Arico [aRIko] estas urbo kaj municipo en la oriento de la insulo Tenerifo apartenanta al la provinco Sankta Kruco de Tenerifo, en la regiono Kanarioj.«Datos del Registro de Entidades Locales». Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021. Ĝi etendiĝas sude de la orienta ĉemarborda zono de la insulo Tenerifo.

La municipa ĉefurbo estas Arico mem je 556 m.s.m. Temas pri municipo lima kun la municipaj teritorioj de Fasnia nordoriente, Granadilla de Abona (sudokcidente), kaj La Orotava nordokcidente; oriente estas la Atlantika Oceano.

La loknomo Arico estas devena el la iama loĝado de guanĉoj; oni sugestis tradukojn kiel "palmido", "ĝardeno" aŭ "putrejo".Reyes García, Ignacio (2012). Ínsuloamaziq. Diccionario histórico-etimológico del amaziq insular (Canarias).  : Fondo de Cultura Ínsuloamaziq.Wölfel, Dominik Josef (1965). Monumenta Linguae Canariae. Die Kanarischen Sprachdenkmäler. Eine Studie Zur Vor- und Frühgeschichte Weißafrikas. Graz: Akademische Druc. Trapero, Maximiano (2018). Diccionario de Toponimia de Canarias: Los guanchismos I. Santa Cruz de Tenerife: IDEA. ISBN 978-84-17-36009-2. 

 Geografio 
eta|maldekstre|210ra|Arico en la insulo Tenerifo.
eta|maldekstre|280ra|Lumturo de Abona.
Arico estas en la sudorienta parto de la insulo Tenerifo. La municipa ĉefurbo estas Arico mem, je 556 m.s.m. Temas pri municipo en la sudo de la Suda Zono de la insulo, lima kun la municipaj teritorioj de Fasnia nordoriente, Granadilla de Abona (sudokcidente), kaj La Orotava nordokcidente; oriente estas la Atlantika Oceano.

Arico posedas areon de 178,76 km².Población, superficie y densidad por municipios Arkivita la 7an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Instituto Nacional de Estadística. La municipa teritorio estas klina areo el la marbordo ĝis altaj punktoj tra krutaj areoj trairataj de torentejoj.Infraestructura de Datos Espaciales de Canarias Fonto: Consejería de Educación, Universidades y Sostenibilidad. Gobierno de Canarias. La plej alta altaĵo estas 2 572 m.s.m. en El Topo de Veno.​

La municipo enhavas la naturan monumenton Montaña Centinela kaj la lokon de scienca intereso Tabaibal del Porís, kaj parton de la natura parko Corona Forestal,Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Tenerife  Fonto: Consejería de Obras Públicas, Transportes y Política Territorial. Gobierno de Canarias. kiuj estas ankaŭ Specialaj Konservozonoj kaj Zona de Especial Protección para las Aves (Birdoprotektaj Zonoj), inkluditaj en la Reto Natura 2000.Los espacios protegidos Natura 2000 en España   Fonto: Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente, Gobierno de España.

Arico havas ankaŭ Monton de Publika Utileco nome Contador y Cumbre.​

 Historio 
En la areo estis setlado de guanĉoj, precize de la regno Abona. Tion pruvas nombraj arkeologiaj restaĵoj.Rumeu de Armas, Antonio (1975). La Conquista de Tenerife (1494-1496) (1a eldono). Aula de Cultura de Tenerife. ISBN 84-500-7108-9.Cuscoy, Luis Diego (1968). Publicaciones del Museo Arqueológico de Tenerife, eld. Los Guanches: vida y cultura del primitivo habitante de Tenerife. Santa Cruz de Tenerife: Cabildo Insular de Tenerife. Hispanaj kaj portugalaj familioj setliĝis tie kaj miksiĝis kun guanĉoj, pluigante iliajn ekonomiajn dediĉojn, ĉefe por brutobredado.
dekstre|eta|260ra|Preĝejo de Sankta Johano Baptisto.

En la 16-a jarcento gravis la haveno Porís de Abona.

En 1723, Fasnia estis aneksigita al Arico. Finfine, en 1795 Fasnia apartiĝis kaj la teritorio de Fasnia iĝis tio kio estas nun.​ En la dua duono de la 18-a jarcento firmiĝis la municipeco de Arico. En 1812 oni konstituis la municipon Arico per la kreado de municipoj laŭ la Konstitucio de Kadizo, kaj en 1836 ĝi definitive plifirmiĝis post la alternado inter registaroj de konstituciistoj kaj absolutistoj. La krizo de koĉo fine de la 19-a jarcento okazigis fortan migradon al Kubo, sed poste aperis novaj kultivoj per irigacio —tomatoj kaj terpomoj— por eksportado.Historia Arkivita la 4an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Ayuntamiento de Arico. Alirita la 25an de julio 2023.

En 1899 oni konstruis la lumturon de Punta de Abona, oni inaŭguris ĝin en 1902 kaj oni fermis ĝin en 1978 post la konstruado de nova lumturo.«El faro de Punta de Abona sufre deterioro tras su restauración». El Día (Leoncio Rodríguez S.A.). 23a de junio 2014. Alirita la 25an de julio 2023. Inter 1924 kaj 1927 oni movis la municipan ĉefurbon el Villa de Arico al Arico el Nuevo pli konvena strategie en la centro de la teritorio. Poste kaj dum la Dua Hispana Respubliko oni kreis lernejojn en la kvartaloj de la municipo. Samtempe oni instalis telegrafon kaj telefonon en Arico el Nuevo kaj en Villa de Arico. Armas Núñez, Jonás (2009). Ayuntamiento de Arona, eld. Arquitectura municipal en Arico en el primer tercio del siglo XX (Llanoazur). Arona. pp. 425-440. ISBN 978-84-930898-1-8. ​

Dum la Hispana Enlanda Milito frankistoj mortigis kvar lokanojn kiel maldekstrulojn.Zamora Membrado, Simón (2009). Ayuntamiento de Arona, eld. Testimonios del siglo XX (Llanoazur). Arona. pp. 285-297. ISBN 978-84-930898-1-8.Álvarez Rodríguez, Nuria; Bencomo Fernández, María Laura; Calderón Ordóñez, Alejandra; Gámez Mendoza, Alejandro; Heredero Gascueña, Victorio; León Álvarez, Aarón; Ramos Pérez, Guacimara; Studer Villazán, Luana et al.. «La recuperación de la memoria histórica en Tenerife. Un estudio multidisciplinar sobre los desaparecidos durante la guerra civil». Konsultita la 18an de aŭgusto 2014. Inter 1971 kaj 1978 la Aŭtoŝoseo plibonigis la trafikojn el la areo al la sudo de la insulo.

 Demografio 
La municipo havis 8 111 loĝantojn je 2020, estante la 22a plej loĝata municipo de la insulo Tenerifo kaj la 25a de la provinco.«Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional». Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.

Historie la loĝantaro regule kreskiĝis lante laŭlonge de la 20-a jarcento ĝis pli ol 5 000 loĝantoj meze de la jarcento, sed poste la loĝantaro malaltiĝis ĝis 4 000 en la 1980-aj jaroj; poste oni rekreskiĝis nunaj pli ol 8 000 loĝantoj.

 Teritoria organizado 
Arico dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:
dekstre|eta|240ra|Preĝejo en Arico el Nuevo.
eta|240ra|Nefinita preĝejo de Sanigejo de Abona.
eta|290ra|Villa de Arico.
+ Distribuado laŭ loĝlokoj (2020) Loĝloko Loĝantoj Arico el Nuevo 140 Arico Viejo 1 061 La Cisnera 631 Los Gavilanes 244 Icor 506 Porís de Abona 2 116 El Río 740 San Miguel de Tajao 2 040 Villa de Arico 633 TOTALO 8 111

 Ekonomio kaj vidindaĵoj 
Iam en la ekonomio de la municipo gravis agrikulturo por vivtenado (vitejoj, floroj, terpomoj kaj tomatoj), krom brutobredado heredita de la guanĉoj, la fiŝkaptado kaj la profito de ligno el arbaroj. Menciindas ankaŭ la ŝtonlaborado kaj la renovigeblaj energioj —ĉefe ventogeneratoroj—, la rura turismo kaj la sporta turismo —ĉefe montogrimpado—.«Visión de conjunto del Municipio de Arico». Gran Enciclopedia Virtual de Canarias. Konsultita la 25an de julio 2023. ​

 Turismo 
La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, marsportoj kaj distrado kaj aliaj okupitecoj.

Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.«Arico».  Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.

eta|230ra|Icor.
eta|230ra|La Caleta.
eta|230ra|Preĝejo de Sankta Johano Baptista.
eta|230ra|Reĝa Vojo.
 Arkeologiaj restaĵoj de guanĉoj, en diversaj grotoj.
 Menciindas la Historia Komplekso La Villa de AricoDECRETO 71/2005, de 4 de mayo, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Conjunto Histórico, La Villa de Arico Fonto: Boletín Oficial de Canarias (BOC) Nº 093. 13a de majo 2005. 
 Historia Komplekso Arico el NuevoDECRETO 14/2007, de 5 de febrero, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Conjunto Histórico Arico el Nuevo Fonto: Boletín Oficial de Canarias (BOC) 2007/032. 13a de februaro 2007.
 Historia Komplekso Domaro IcorDECRETO 76/2005, de 17 de mayo, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Conjunto Histórico El Caserío de Icor Fonto: Boletín Oficial de Canarias (BOC) 2005/103. 26a de majo 2005.
 Historia Monumento Preĝejo de Sankta Johano Baptista (La Villa de Arico)
 Lumturo de Punta de Abona, de la 19-a jarcento; ermitejo de Nuestra Señora de las Mercedes, rekonstruita komence de la 20-a jarcento super iama konstruaĵo de 1514; ermitejo de Sankta Bartolomeo, de la 17-a jarcento kun figuroj samepokaj.
 Camino Real del Sur (Suda Reĝa Vojo) kaj agrikultura kaj kultura heredaĵo de la municipo.

 Referencoj 

 Literaturo 
 VVAA (1985). Geografía de Canarias. Editorial Interinsular Canaria. ISBN 84-85543-66-1.

 Vidu ankaŭ 
 Municipoj de provinco Sankta Kruco de Tenerifo

 Eksteraj ligiloj 

 Municipo Arico
 en la oficiala retejo de Turismo de Tenerife



Kategorio:Municipoj de Tenerifo