Ŝanĝo de reĝimo

Reĝimŝanĝo estas la deviga aŭ truda anstataŭigo de unu reĝimo de registaro per alia. La uzo de la esprimo ŝajnas esti aperinta en 1925. "Regime change effort denied". Los Angeles Times . la 1-a de aŭgusto 1925. p. 8. Citita en Oxford English Dictionary sv regime .

Ŝanĝo de reĝimo povas okazi per internaj procezoj kiuj estas aŭ rezulto aŭ kiuj sekvas revolucio, puĉo aŭ registara rekonstruo post ŝtata disfalo, civita milito aŭ ĝi simple povas okazi aldone al anstataŭigado de unu registaro pere de alia. Ĝi ankaŭ povas esti trudita al lando fare de potenca eksterlando tra invado, malkaŝaj aŭ sekretaj operacioj, aŭ tra truda diplomatio; do esti la intenca produkto de eksterlanda forto. 

Reĝimŝanĝo povas impliki konstrui novajn instituciojn, restarigi malnovajn instituciojn, aŭ kreskigi novajn ideologiojn. Tiu ankaŭ povas esti la armea strategio por trudi reĝimŝanĝon venkante malamikon kaj forigante lian reĝimon perforte. 

Inter ja jaroj 1816 kaj 2011, laŭ datumbazo de Alexander Downes, 120 ŝtatestroj estis forigitaj per reĝimŝanĝo trudita de eksterlando. 

 Populara uzo de la termino 
La transiro de unu politika reĝimo al alia, precipe per kunordigita politika aŭ armea agado, estis vidita pli lastatempe en la reĝimŝanĝo de Tunizio (Tunizia ribelo en 2010-2011, tiel nomata Jasmine Revolucio). 

La termino estis popularigita de lastatempaj usonaj prezidantoj. Bill Clinton kaj George W. Bush regule uzis la esprimon en referenco al la reĝimo de Saddam Hussein en Irako, Ronald Reagan antaŭe petis reĝimŝanĝon en Libio, direktante la Centran Inteligentan Agentejon (CIA) labori al tiu celo. "De Revolucioj, Reĝimŝanĝo, kaj Ŝtata Kolapso en la Araba Mondo" . Carnegie Endowment por Internacia Paco 

La esprimo ankaŭ povas esti aplikita al korpoj krom naciŝtatoj. 

 Tipoj 

 Interna 
Reĝimŝanĝo povas esti ekigita de revolucio aŭ puĉo. Ekzemple, la rusa revolucio de 1917, la birma puĉo de 1962, la irana revolucio de 1979, kaj la kolapso de komunismo en Orienta Eŭropo estas perfektaj ekzemploj.

Malpli perfortaj ekzemploj de enlande farita reĝimŝanĝo estas la establado de la Franca Kvina Respubliko kaj la Federacio de Aŭstralio.

 Trudita (de eksterlando) 
Eksterland-trudita reĝimŝanĝo estas la senigo de reĝimo fare de eksterlanda ŝtato, kiu povas esti atingita per kaŝaj rimedoj aŭ per rekta armea ago. Interŝtata milito ankaŭ povas kulmini en eksterland-trudita reĝimŝanĝo por la malgajnintoj, kiel okazis post la Dua Mondmilito por la aksaj potencoj en 1945. Eksterland-trudita reĝimŝanĝo estas foje utiligita fare de ŝtatoj kiel eksterpolitika ilo.

Dum la Malvarma Milito, Usono ofte intervenis en naciaj balotoj kaj okupiĝis pri provoj ĉe reĝimŝanĝo, kaj kaŝe kaj malkaŝe.  Laŭ Michael Poznansky, sekreta reĝimŝanĝo iĝis pli ofta kiam ne-interveno estis kodigita en internacian juron, gvidante ŝtatojn kiuj volis okupiĝi pri reĝimŝanĝo farendaĵo tion kaŝe kaj kaŝi siajn malobservojn de internacia juro..

 Reĝimo-promocio 
Laŭ John Owen IV, ekzistas kvar historiaj ondoj de deviga reĝimopromocio: 

 Katolikismo kontraŭ Protestantismo: De la 1520-aj jaroj ĝis la frua 18-a jarcento
 Respublikanismo kontraŭ Konstitucia monarkio kontraŭ Absoluta monarkio: De la 1770-aj jaroj ĝis la malfrua 19-a jarcento
 Komunismo kontraŭ Liberalismo kontraŭ Faŝismo: De la malfruaj 1910-aj jaroj ĝis la 1980-aj jaroj
 Laikeco kontraŭ Islamismo: post 1990

 Laŭ lando 

 Rusa okupiĝo en reĝima ŝanĝo
 Sovetia okupiĝo en reĝima ŝanĝo
 Usona okupiĝo en reĝima ŝanĝo
 Usona okupiĝo en reĝima ŝanĝo en Latin-Ameriko

 Vidu ankaŭ 

 Aktivaj iniciatoj (en Sovetio kaj Rusio)
 Koloraj revolucioj
 Paca transiro de potenco
 Politiko de repuŝado
 Ŝtata disfalo

 Referencoj 

 Por plia legado 

 Downes, Alexander B. (2021). Katastrofa Sukceso: Kial Eksterlanda Trudita Reĝimŝanĝo Malĝuste. Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-6115-7.

 Eksteraj ligiloj 

 Encarta Vortaro (angla)
 Vorta Spiono: Reĝima Ŝanĝo  (angla)

Kategorio:Revolucia terminologio
Kategorio:Ŝanĝoj de politika potenco
Kategorio:Sekvoj de milito
Kategorio:Militkaŭzoj