Rădăuți

Rădăuți [rədəucj] (, , , , ) estas urbo en la Distrikto Suceava en Rumanio en alteco de 374 metroj super la marnivelo. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km², en 2011 estis 23 822 loĝantoj.Censo de 2011 (stato de la 20.10.2011)

 Historio 
Rădăuți unue estis menciita en dokumento en 1392 kaj estis verŝajne konstruita en la antaŭaj jardekoj sub la regado de la vojevodo Bogdano la 1-a. Komence de la 15-a jarcento, la moldavia reganto Aleksandro la Bona konstruigis monaĥejon en la vilaĝo. En la sekvaj jarcentoj, la Princlando de Moldavio pagis tributon al la Otomana Imperio.

Kiel la tuta ĉirkaŭa regiono, Rădăuți iĝis parto de la Habsburga monarkio en 1775. La urbo iĝis distrikta urbo, kaj kiel en la tuta Bukovino, multaj germanlingvaj kolonianoj baldaŭ ekloĝis en Rădăuți.

Aparte granda nombro da germanoj ekloĝis en Rădăuți, tiel ke la grandurbo estis nomita ankaŭ la plej germana de la tuta Bukovino. Fakte ĝis la 1940-aj jaroj la urbo estis plejparte germanlingva - same kiel Ĉernivco, ĉefurbo de Bukovino. La germanlingvan kulturon en Rădăuți ade apogis ankaŭ germanlingvaj judoj.

La unua germanlingva luterana paroĥo en Bukovino estis fondita ĉi tie en 1791. Kiam Aŭstrio-Hungario estis establita en 1867, Bukovino estis asignita al Cislajtio kaj Rădăuți iĝis sidejo de distrikta administracio kaj de juĝejo. La urbo estis la dua plej granda en Bukovino apud Ĉernivco.

Post la fino de la Unua mondmilito la urbo iĝis parto de la Moldavia regiono ene de Granda Rumanio. Post tio forta rumaniga politiko ekis, sekve ne malmultaj germanlingvaj loĝantoj forlasis la urbon. La rumania censo de 1930 montris populacion de sume 16 788 homoj, el kiuj 27.5% estis germanoj, 33.4% judoj kaj 35.2% rumanoj. Kiel gepatran lingvon deklaris de la loĝantoj de Rădăuți tiam 32% la germanan, 29.4% la jidan kaj 34.9% la rumanan.

Kiel rezulto de la tielnomita Hitler-Stalin-pakto en 1940, la plimulto de la germanoj en Rădăuți estis transloĝigita dume preskaŭ la tuta resto de la aliaj germanoj forpelitis respektive fuĝis (aŭ estis deportitaj por punlaboro al Sovetio) post la ŝtatrenverso en Rumanio de 1944.

La urbo estis ankaŭ centro de judismo en Bukovino dum longa tempo. La juda komunumo ekzistis tamen jam antaŭ la Habsburg-epoko. En la jaro 1880 30.9% de la loĝantoj de Rădăuți estis judoj. En la aŭtuno de 1941, la judoj de Rădăuți estis deportitaj al Ĉednestrio. Preskaŭ la tuta komunumo estis ekstermita dum la Holokaŭsto. La plej multaj el la malmultaj pluvivantoj forlasis la landon post 1945.

Ekde la divido de Bukovino trudita de Stalin en 1940/41 kaj denove post la fino de la Dua mondmilito, kiam Norda Bukovino definitive falis al Sovetunio (al Ukraina Soveta Socialisma Respubliko), Rădăuți restos rumania. Ĝi spertis fortan loĝantarkreskon dum socialismo kio ĉesis post 1989. La populacio hodiaŭ estas en granda plimulto rumanlingva. En 2002 deklaris sin rumanlingvaj 97% de la loĝantoj.Konkrete la censo montras 26 637 rumanojn, 281 rusojn, 254 ciganojn, 204 ukrainojn, 171 germanlingvojn kaj 88 aliajn etnanojn. En 1890 loĝis en Rădăuți 12 895 homoj el kiuj 8 530 estis germanlingvaj; 4 712 estis katolikaj, 4 235 judaj kaj 3 506 ortodoksaj.Meyers Konversations-Lexikon, kvina eldono, volumo 14, Bibliographisches Institut, Leipzig/Wien 1896, p. 416.

Antaŭ Ĉernivco Rădăuți estis la episkopa sidejo de la diocezo de Bukovino kaj Dalmatio de la Rumana Ortodoksa Eklezio.

 Loĝantaro 

 Homoj rilataj al Rădăuți 
 Andrei Chipreanov, sportisto
 Árpád Makay, kameraisto
 Avigdor Arikha, pentristo kaj grafikisto
 Benedict Menkeș, biologo
 Beniamin Husarciuc, ĵurnalisto
 Cip Ieșan, publicisto kaj verkisto
 Dan-Bogdan Hanu, verkisto
 Dan Pagis, poeto
 Dorin Ieșan, matematikisto
 Ernst Paul Hoffmann, psiĥoanalizisto
 Ernst Rudolf Neubauer, poeto
 Gabriel Daliș, poeto kaj ĵurnalisto
 Heinrich Gärtner, filmartulo
 Lorin Fortuna, politikisto
 Lothar Rădăceanu, ĵurnalisto, lingvisto kaj politikisto
 Lucian Dan Teodorovici, scenaristo
 Matei Vișniec, poeto kaj dramaturgo
 Mihai Tatulici, ĵurnalisto kaj verkisto
 Mizzi Locker, kantistino
 Obuf Cătălin Ovidiu Buhăianu, politikisto
 Oktavian Regner von Bleyleben, juristo kaj honora civitanoHof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie 1918, p. 519.
 Oskar Janicki, socialdemokrato kaj kontraŭfaŝisto
 Ștefan Rusu, luktisto

 Vidindaĵoj 
eta|
eta|
eta|
 Monaĥejo Bogdana (sentura baziliko, tombaj monumentoj de moldaviaj princoj)
 Zoo de Rădăuți
 urba parko
 urba katedralo
 Granda Sinagogo
 romkatolika Preĝejo Naskiĝo de Maria

 Servoj 
 Stacidomo de Rădăuți

 Ĝemelurboj 
Rădăuți ĝuis pri ĝemeliĝoj kun la jenaj urbojhttp://primariaradauti.ro/prezentare/:
  Pontault-Combault, Francio, ekde 1989
  Caminha, Germanio, ekde 1998
  Beilstein (Mozelo), Germanio, ekde 1998
  Raguzo (Sicilio), Italio, ekde 1998
  Briceni, Moldavio, ekde 1998
  Drochia, Moldavio, ekde 2001
  Gliwice, Pollando, ekde 2002
  Girne/distrikto Girne, Kipro, ekde 2003

 Ĉevalbredado tradicia 
Ea la urbo dum la epoko de la habsburga regno Aŭstrio-Hungario estis gravega ŝtata ĉevalbredejo, kiun fondis Joseph von Cavallar. La bredejo administriĝis rekte disde Vieno ĉar temis pri la plej granda siaspece en Aŭstrio-Hungario. Post la Unua mondmilito la ĉevaloj fortransportiĝis norden ĉefe al Aŭstrio (kelkaj iris al Hungario kaj Ĉeĥoslovakio). Nuntempe brediĝas la specioj Ŝagia-arabaj kaj huculaj. La tradicioj pluas en la moderna ĉevalbredejo de Rădăuți.

 Notoj 

 Eksteraj ligiloj 
  ()
 "Eine verschwundene Welt". Filmo pri la malnova Rădăuți kaj ĝiaj judkulturaj aspektoj
 Pri la judaj kvartaloj de Rădăuți
 Juda kulturo en Rădăuți 
 Informoj pri la filmo "Song of Radauti" kaj la libro "The Last Jews of Rădăuţi" de Laurence Salzmann kaj Ayse Gürsan-Salzmann
 Dokumentadcentro pri malnovaŭstriaj ĉevalspecioj 
 Aldonaj informoj pri loĝantara statistiko 

!
Kategorio:Urboj de distrikto Suceava
Kategorio:Urboj de Rumanio