Max Fabiani

Maximilian FABIANI (; naskiĝinta la  en Komen, mortinta la  en Gorico) estis aŭstra-slovena arĥitekto kaj urboplanisto kies verkoj admireblas hodiaŭ en Aŭstrujo, Ĉeĥio, Slovenio, Italujo kaj Pollando.

 Vivo 
eta|Urania - popolklerigejo en Vieno, i.a. kun observatorio
eta|kastelo de Konopiště - restaŭradlaborgvidado de Fabiani inter 1902 kaj 1914
Post frekvento de realisma mezlernejo en Labako li studis inter 1883 kaj 1889 (i.a. kun la historiismema arĥitekto Karl König) ĉe la Teknika Universitato (Vieno), kie li doktoriĝis en 1902. Estis li la unua diplomiĝinto pri struktura inĝenierado, kio ebligis al li daŭrigi studojn: de 1892 ĝis 1894 li vojaĝis al Grekujo, Italujo, Germanujo, Franclando, Belgujo kaj Anglujo. Inter 1890 kaj 1892 li asistantis ĉe la Teknika altlernejo en Graz.

Post lia reveno al Vieno, Max Fabiani aliĝis al la atelieroj de Otto Wagner dum du jaroj en 1894, kie li estis plejparte okupita pri la konstruaĵoj por la viena tram-metroo. Post kompletigado de tiu praktiko, li akceptis instruan postenon en la Teknika universitato.
Krome, li laboris kiel sendependa arkitekto en Vieno ekde 1896 kaj baldaŭ ricevis grandajn oficialajn komisionojn, kiel la kreadon de ĝenerala regulplano por la urbo Labako post detruiĝo tertrema: ĝi ankoraŭ nun formas la bildon de la urbo. Ĝis la eksplodo de la Unua mondmilito, Fabiani realigis multajn gravajn projektojn en Vieno, Labako, Triesto kaj aliaj grandurboj de la Danuba monarkio kaj ankaŭ estis plurfoje aktiva kiel ĵurnalisto.

Post sia militservo (1915 ĝis 1918) li revenis al sia hejmregiono ĉe Gorico), kie kiel estro de la Oficejo por rekonstruo li respondecis pri la restarigo de multaj konstruaĵoj, urboplanado kaj regiona planado. Li ankaŭ instruis ĉe la loka gimnazio kaj tenis multajn oficialajn postenojn. En la mezaj 1930-aj jaroj Fabiani moviĝis al Štanjel apud sia naskiĝloko kie li estis urbestro de 1935 ĝis 1945.

Max Fabiani restis aktiva kiel sendependa arkitekto kaj faka ĵurnalisto ĝis maljunaĝo kaj estis honorita kun multaj premioj. Tamen, li falis en forgeson en la lastaj jaroj de sia vivo kaj mortis tute malriĉa.

 Graveco 
eta|Gutenberg-monumento en Vieno, Lugeck
Venante el la rondoj de Otto Wagner, Max Fabiani estas konsiderita unu el la patroj de frua modernismo en viena arkitekturo: post secesiistaj komencoj, li baldaŭ trovis sian vojon al frua formo de funkcie orientita modernismo. La plej gravaj ekzemploj estas la du komercaj konstruaĵoj Portois Fix kaj Artaria, konstruitaj ĉirkaŭ 1900, kiuj estas karakterizitaj per rekta apliko de la teorioj de Otto Wagner. Kriterioj de la praktikeco de la komercaj konstruaĵoj formis kaj la spacan organizon kaj la eksteran dezajnon - la ekstreme plataj fasadoj, kovritaj per ceramikaj aŭ marmorslaboj, estis de preskaŭ provoka sobreco por tiuj tempoj.

Proksimume dek jarojn poste li konstruis alian el siaj ĉefaj verkoj, Wiener Urania (multfunkcian okazigejon, i.a. kun projekciaj ĉambroj, observatorio). Malgraŭ progresemaj konstrua tuto kaj la spaca aranĝo la novbaroka orientiĝo de la ekstera aspekto estis tre tradicia.

 Verkaro 
 komercaj kaj loĝaj konstruaĵoj 
eta|ludomo kun kafejo en Bielsko-Biała
 Vilao Kellner, Vieno 19, Hohe Warte 29 (ne konserviĝis), 1896
 ludomo, Vieno 15, Preysinggasse 10, 1897
 Vilao Baumann, Vieno 13, Anton-Langer-Gasse 3, 1898
 ludomo kaj kafejo Allegri, Bielsko-Biała, ulica Barlickiego 1, 1899
 komerca domo Portois Fix, Vieno 3, Ungargasse 59-61, 1899-1900
 ludomoj Rieß, Vieno 4, Starhemberggasse 40 (ne konserviĝis), 1898-1900
 Vilao Belar, Bled, 1900
 Vilao Schwegel, Bled, 1901-1902
 loĝdomo Libertas, Vieno 8, Piaristengasse 20, 1901
 Domo Krisper, Labako, Miklošičeva 24, 1901
 komercdomo Artaria, Vieno 1, Kohlmarkt 9, 1900-1902
 Domo Petrocochino, Vieno 14, Linzer Straße 371, 1902
 Vilao Max, Štanjel, 1903
 ludomo Vieno 4, Graf-Starhemberg-Gasse 40 (detruitis), 1904
 Domo Hribar, Labako, Slovenska cesta / Tavcarjeva, 1904
 ludomo "Zum roten Igel", Vieno 1, Wildpretmarkt 1 (ŝanĝiĝis), 1905-1906
 Domo Bartoli, Triesto, Piazza della Borsa 7, 1906
 Domo Stabile, Triesto, Via Belpoggio 1, 1906
 Palaco Bamberg, Labako, 1907
 Domo Kleinmayer, Labako, Miklošičeva 16, 1907
 (alikonstruo de) Hotelo Europe, Salzburg (ne konserviĝis), 1908
 Vilao Riehl, Windischgarsten, 1909
 Vilao Faber, Attersee, 1910
 Vilao Wechsler, Vieno 13, Trautmannsdorffgasse 26, 1911
 komerca domo Reithoffer, Vieno 6, Lehargasse 9-11, 1912-1913
 loĝdomo Pellegrini, Gorico, Via Brigata Casale 10, 1922
 alikonstruo kaj ĝardenaranĝo ĉe Vilao Ferrari, Štanjel, 1925-1935

 publikaj konstruaĵoj 
 kuracdomo por oficialuloj, Opatija, Vanda-Ekl-strato 1, 1896
 pavilono de la tri komisionoj okaze de jubilea ekspozicio en Vieno (ne konserviĝis), 1898
 monumento por Gutenberg en Vieno 1, Lugeck (kune kun la skulptisto Hans Bitterlich), 1900
 porknabina lernejo, Labako, Levstikov Trg 11, 1898-1900
 pormalriĉulejo en Labako, Japleva 2, 1900
 monumento por France Prešeren en Labako, 1902
 monumentsteleoj antaŭ la Teknika universitat, Vieno 4, Karlsplatz 12, 1903
 Hotelo Balkan, Gorico, 1904
 Ŝparkaso kaj popoldomo (Narodni dum), Triesto, Via Fabio Filzi 14, 1904-1905
 Komercĉambra domo, Gorico, Corso Verdi/ Via Petrarca, 1903-1905
 tomboŝtono por la familio de Heinrich Köchert, Hietzinger-tombejo, Vieno 13, Maxingstraße 15, 1906
 paroĥejo Sankta Jakobo en Labako, 1906
 Miklošič-parko en Labako, 1908
 porknabina liceo, Labako, Prešerenova 25, 1908-1910
 popolklerigejo Urania, Wien 1, Uraniastraße 1, 1909-1910
 Murbrücke "Weinzöttl", Graz, Wienerstraße, 1917
 Kirko Sankta Koro de Jesuo, Gorico, Via IX Agosto, 1920-1956
 Casa del Fascio, Štanjel, 1938
 arĥitektura urbo-reguligo de Labako, 1938
 arĥitektura urbo-reguligo de Bielsko-Biała, 1899
 urba planado por Gorico, 1921-1956
 area ordigo de Soĉa-baseno, 1917-1922
 kanalo Adriatiko-Danubo, 1917-1950

 industriaj kaj metiaj konstruaĵoj 
 Fiat-uzinoj, Vieno 21, Brünner Straße 72, 1908
 fabriko Betzler, Bozen, 1913

 (internaj) dizajnoj 
 akceptejo de la aŭstria pavilono dum la Monda ekspozicio en Parizo, 1900
 industriekspozicio germana-bohemia, Liberec, 1900
 ekspozicipavilono Jacopic, Labako, 1908
 klubejaj ĉambroj de la Aŭstria pormetiista societo, Vieno, 1910
 klubejaj ĉambroj de ÖIAV, Vieno, 1911

 Ekspozicio 
 1967 Max Fabiani, Vieno kaj Labako
 1982 Max Fabiani, Bauten und Projekte, Vieno
 1988 Max Fabiani, nuove frontiere dell'architettura, Triesto

 Literaturo 
 Andrej Hrausky, Janez Koželj: Maks Fabiani. Wien/Ljubljana/Triest. Hermagoras: Klagenfurt 2015, ISBN 978-3-7086-0861-7
 Marco Pozzetto: Max Fabiani. Ein Architekt der Monarchie. Edition Tusch, Wien 1983, ISBN 3-85063-124-9.
 Renate Gutjahr: Max Fabiani 1865–1962. Ein Architekt in seiner Zeit (1895–1913). 2 volumoj. Wien 1988 (disertaĵo, 1988).
 Ákos Moravánsky: Die Architektur der Donaumonarchie. Ernst, Berlin 1988 ISBN 3-433-02037-X.
 Annette Becker, Dietmar Steiner, Wilfried Wang (Hrsg.): Österreich (= Architektur im 20. Jahrhundert. Bd. 1). Katalogo, Prestel, München 1995, ISBN 3-7913-1613-3.
 Hermann Fillitz (eld.): Geschichte der bildenden Kunst in Österreich. Volumo 6: Wieland Schmied (eld.): 20. Jahrhundert. Prestel, München 2002, ISBN 3-7913-2516-7.

 Eksteraj ligiloj 

 Biografio ĉe Archinform
 Informoj ĉe Architektenlexikon

Kategorio:Aŭstraj arkitektoj
Kategorio:Slovenoj
Kategorio:Aŭstraj profesoroj
Kategorio:Pedagogoj
Kategorio:Urboplanistoj