Gronlanda sendependeco

Gronlanda sendependeco estas politika aspiro de pluraj politikaj partioj (kiel  Siumut, Inuit Ataqatigiit, Partii Naleraq, kaj Nunatta Qitornai), interesgrupoj kaj individuoj en Gronlando, al aŭtonoma teritorio en la Regno de Danio, por iĝi sendependa suverena ŝtato.

 Fono 

 Nordia kaj Inuita koloniigo 
La nuna loĝantaro de Gronlando konsistas plejparte el inuitoj kiuj originas de la Tull-homoj kiuj migris de la nordamerika kontinento en la 13-a jarcento, kaj iom post iom ekloĝis tra la insulo. La dana postulo pri la insulo devenas de la nordia setlejo en suda Gronlando kiu daŭris de ĉirkaŭ 980 ĝis la 15-a jarcento.

Esploristoj opinias, ke la plej fruaj nordiaj setlejoj en Gronlando originis de Islando . Akademiuloj kredas, ke Eriko la ruĝa establis kolonion en Gronlando en 985. Oni taksas, ke la islanda regado super Gronlando daŭris ĝis 1261. La Regno de Norvegio poste regis Gronlandon unuope de 1261–1319.

Tiuj nordiaj setlejoj malaperis dum la 14-a kaj frua 15-a jarcentoj "Why societies collapse". ABC Science., kiam la inuitoj estis la nuraj loĝantoj de la insulo, kaj disetendiĝis al la suda kaj okcidenta marbordoj, kaj estis preskaŭ sendependaj dum pli ol 200 jaroj ĝis la renovigo de eŭropa koloniigo. Malgraŭ tio, eŭropaj potencoj argumentis por la daŭra eŭropa laŭjure posedo de Gronlando.

 Eŭropa koloniigo de la 18-a ĝis la 20-a jarcento 
Eŭropaj rilatoj kun Gronlando estis fortranĉitaj ĝis ili estis reestablitaj en 1721 per la misio de Hans Egede, kiu estis anstataŭigita per Moraviaj misioj. Eltenemaj, signifante loĝataj tra la tuta jaro, kolonioj estis establitaj, kaj tiuj provis kristanigi la inuitojn.

En ĉi tiu punkto la unuigo de Norvegio kaj Danio sub la unio Danio-Norvegio, konsideris Gronlandon kiel parto de sia teritorio  . Tiu situacio finiĝis la 14an de januaro 1814 post kiam Norvegio estis apartigita de Danio kiel rezulto de la Napoleonaj Militoj en Eŭropo. Kiel rezulto de la interkonsento de Kiel, Danio ricevis plenan kolonian kontrolon al Gronlando baldaŭ poste. Inter 1814 kaj 1953, Gronlando estis kolonio, nek sendependa, nek parto de Danio, sed kontrolita rekte fare de la dana registaro.

 Usona Protektorato kaj Okupo 
Dum la Dua Mondmilito, Danio estis konkerita kaj regita de Nazia Germanio inter 1940 kaj 1945.  Kiel rezulto, la Registaro de Danio kaj Usono subskribis interkonsenton por transdoni la protekton kaj kontrolon de Gronlando al Usono la 9-an de aprilo 1941   (la dana registaro estis reprezentita de la dana ambasadoro en Usono, ĉar Usono ne rekonis la danan nazian registaron). La unuaj fortoj alvenis en Gronlando la 7-an de julio 1941. Du flughavenoj estis konstruitaj fare de Usono kun plenlongaj startlejoj, kaj ĝis 2018 tiuj daŭre estas la ĉefaj internaciaj flughavenoj de Gronlando; tamen ili situas for de iu ajn loĝata loko.

Gronlando estis fakte sendependa dum tiuj jaroj kaj permesis al Usono konstrui militbazojn sur sia teritorio, malgraŭ dana neŭtraleco antaŭ la milito. Post la milito, Gronlando revenis al sia antaŭmilita situacio, la usonaj bazoj restis kaj Danio kun Gronlando kiel parto de la regno, aliĝis al NATO.

 Paŝoj al sendependeco 
En 1953 nova dana konstitucio integrigis Gronlandon en Danion, tiel la insulo estis reprezentita en la dana parlamento kaj estis rekonita kiel dana provinco nomita la Provinco Gronlando . En 1979 la dana registaro donis aŭtonomion al Gronlando, laŭ kio Danio retenas kontrolon de gamo da areoj inkluzive de eksterlandaj rilatoj, sekureco, valuto kaj la justico en Gronlando .

En 2008 la civitanoj de Gronlando aprobis la referendumon pri aŭtonomio en Gronlando kun 75% da voĉoj favore al pli alta grado de aŭtonomio . Gronlando prenis kontrolon de policoj, la marbordan gardistaron kaj la justicon. La oficiala lingvo estis ŝanĝita de la dana al gronlanda la 21-an de junio 2009, kiu estas la nacia tago de Gronlando . La movo donas kontrolon pri la eksterlandaj rilatoj de Gronlando de komerco kaj aliaj areoj por kiuj ĝi respondecas. Gronlando havas reprezentantojn en Kopenhago, Bruselo, Rejkjaviko kaj Vaŝingtono.

Kadre de la Leĝo pri Memregado de 2009 (sekcio §21), Gronlando povas deklari plenan sendependecon se ĝi volas atingi ĝin, sed devos aprobi ĝin en referendumo inter la gronlanda popolo . Enketo de 2016 montris, ke ekzistas klara plimulto (64 %) por plena sendependeco inter la gronlanda popolo , sed enketo de 2017 montris, ke ekzistas klara opozicio (78 %) se ĝi signifos malkreskon de vivnivelo .

La eksa ĉefministro de Gronlando, Kopik Kleist, multfoje esprimis la bezonon diversigi la gronlandan ekonomion, kiu dependas ĉefe de fiŝkaptado, turismo kaj signifa ĉiujara subvencio de la dana ŝtato . La subvencio valoras ĉirkaŭ du trionojn de la buĝeto de la Gronlanda Registaro  aŭ ĉirkaŭ kvaronon de la totala MEP . Ekonomia stabileco estas rigardata kiel la bazo por plena politika sendependeco de Danio . Kiam Kim Kilsen estis elektita de solida plimulto al la gvidanto de la plej granda partio por Gronlanda sendependeco Siumut en 2017, observantoj vidis ĝin kiel venko por la "Malrapida Sendependenco" frakcio anstataŭe de la "Sendependenco Nun" frakcio  (Lia rivalo, Vitus Koyukhitsuk, argumentis por sendependeco eĉ se ĝi signifas perdi la grandan ĉiujaran stipendion de la dana ŝtato ). Dum debato en la dana parlamento (kiu inkluzivas ankaŭ reprezentantojn de Gronlando) en 2018, dana ĉefministro Lars Lecke Rasmussen diris, ke Gronlando devas klarigi ĉu ĝi volas resti parto de la regno aŭ esti sendependa . Se Gronlando fariĝos sendependa ŝtato, la ĉiujara subvencio de Danio al Gronlando ĉesos.

En 2008, propagandistoj pri sendependeco priskribis 2021 (la 300-an datrevenon de la dana kolonia regado) kiel daton por ebla sendependeco .

 Vidu ankaŭ 

 Historio de Gronlando

 Piednotoj 

Kategorio:Politiko de Gronlando
Kategorio:Movadoj pri sendependeco