Ŝanhaja lingvo

La ŝanhaja lingvo aŭ dialekto (ĉina simpligita: 上海话, ĉina tradicia: 上海話, pinjino: shànghǎihuà, la ŝanhaja: [zɑ̃̀hɛ́ ɦɛ̀ɦò]), ankaŭ konata kiel la Hu lingvo aŭ dialekto (ĉina simpligita: 沪语, ĉina tradicia: 滬語, pinyin: hùyǔ, la ŝanhaja: [ɦùɲỳ]), estas variaĵo de la Vua parolata en la centraj distriktoj de Ŝanhajo kaj ĉirkaŭaj lokoj. Ĝi klasifikiĝas je parto de la Ĉinotibeta lingvaro. La ŝanhaja, kiel alia variaĵoj de Vua, ne estas reciproke komprenebla kun aliaj variaĵoj de la ĉina, kiel la norma ĉina.

La ŝanhaja apartenas al la Tajhu Vua subgrupo kaj enhavas vortaron kaj esprimojn el la tuta regiono Taihu Wu de suda Ĝjangsuo kaj norda Ĝeĝjango. Kun preskaŭ 14 milionoj da parolantoj, la ŝanhaja estas ankaŭ la plej granda variaĵo de Wu. Oni uzas ĝin por interkomunikado trans la tuta regiono de la Jangzia Riverdelto.

La ŝanhaja havas multajn vokalojn [i y ɪ ʏ e ø ɛ ə ɐ ɑ ɔ ɤ o ʊ u] (dek du el kiuj estas fonemoj) kaj konsonantojn. Kiel aliaj dialektoj de la Tajhu Vua, la ŝanhaja havas voĉajn komencliterojn [b d ɡ ɦ z v dʑ ʑ]: nek la kantona nek la nordĉina havas voĉajn plozivojn aŭ afrikatojn. La ŝanhaja tonaro estas ankaŭ grave malsama de aliaj variaĵoj de la ĉina, pli simile al la japanaj akcentoj, kun du-tona kontrasto (alta kaj malalta), ol al lingvoj kun kontura tono kiel la nordĉina aŭ la kantona.

 Sonoj 
Laŭ la ĉina silaba strukturo, ŝanhajaj silaboj dividiĝas en komencaĵojn kaj finaĵojn. La komencaĵo estas la unua parto de la silabo, la finaĵo sekvas la komencaĵon. La ŝanhaja ankaŭ havas tonojn.

 Komencaĵoj 
+Komencaĵoj de la ŝanhajaLabialoDentalo/AlveolaroPalataloVelsonoGlotaloNazamnɲŋPlozivonormalapt̪kʔaspiraciapʰt̪ʰkʰvoĉabd̪ɡAfrikatonormalat͡ɕaspiraciat͡ɕʰvoĉad͡ʑFrotsonosenvoĉafs̪ɕhvoĉavz̪ʑɦLateralol

 Finaĵoj 
La vokaloj de la ŝanhaja:
AntaŭaCentraMalantaŭaNerondaRondaFermaMezaMalfermaDiptongo
Ĉiuj eblaj finaĵoj en la ŝanhaja reprezentataj de Internacia Fonetika Alfabeto.Zhu, Xiaonong S. Shanghai Tonetics. Lincom Europa, 1999, p. 14-17.Zhu, Xiaonong (2006). A Grammar of Shanghai Wu. Lincom.
FinaĵoMalfermaNazaGlota haltoMezaĵo∅jw∅jw∅jwNukleo                                                            
Silabaj daŭrigaĵoj: [z̩] [m̩] [ŋ̩] [l̩]

La transskriboj uzataj supre estas ĝeneralaj, kaj oni rimarku la jenon pri vera elparolo:

  estas similaj elparole, malsamete en la rondeco de la labioj ( respektive).  estas ankaŭ similaj elparole, malsamete en vokala alteco ( respektive). Ĉi tiuj du duopoj estas kuniĝintaj en junaj generacioj.
 Multaj el junaj generacioj diftongigas la sonojn  al .
  elparoliĝas  antaŭ rondaj vokaloj.

 Tonoj 
Ŝanhaja havas kvin fonetike distingeblaj tonoj por unuopaj silaboj elparolataj izole. Tiuj tonoj estas montrataj jen kun ĉaŭ-nomoj. Pri mezĉina tongrupoj, la "jin"-tonkategorio havas tri tonojn ("jinŝang" kaj "jinĉju" kuniĝis al unu tono), kaj la "jang"-tonkategorio havas du tonojn ("jangping", "jangŝang", kaj "jangĉju" kuniĝis al unu tono).Chen, Zhongmin. Studies in Dialects in the Shanghai Area. Lincom Europa, 2003, p. 74.
+
Kvin ŝanhajaj tonoj kun mezĉinaj kategorioj52 (T1)34 (T2)44ʔ (T4)14 (T3)24ʔ (T5)

 Tonkunmetaj ŝanĝoj 
Tonkunmetaj ŝanĝoj (en multaj lingvoj nomataj "sandhi") estas procezo, en kiu apudaj tonoj ŝanĝiga multe en konektita elparolado. Simila al aliaj dialektoj de la norda vua, la ŝanhaja havas du tipojn de tonkunmeta ŝanĝo: vorta kaj fraza.

Vorta tonkunmeta ŝanĝo en la ŝanhaja estas maldekstre-forta, kaj montras regadon de la unua silabo al la sono de la tuta vortgrupo. Rezulte la tonoj de silaboj krom la plej maldekstra silabo havas neniun efikon al la tono de la vortgrupo. Oni nomas tiun efikon tonetendo (T1-4) aŭ tonmovo (T5, escepte de 4- kaj 5-silabaj kunmetaĵoj, kiuj povas sperti kaj etendo kaj movo). Jen la eblaj tonkombinaĵoj:
+Valoroj de maldekstre-fortaj tonkunmetaj ŝanĝojTonoUnu silaboDu silabojTri silabojKvar silabojKvin silabojT15255 2255 44 2255 44 33 2255 44 33 33 22T23433 4433 44 2233 44 33 2233 44 33 33 22T31411 4411 44 1111 44 33 1111 44 33 22 11T44433 4433 44 2233 44 33 2233 44 33 22 22T52411 2411 11 2411 22 22 24
22 44 33 1111 11 11 11 24
22 44 33 22 11
Ekzemple, du silaboj de la vorto Ĉinio, elparolate unuope, havas tonojn T1 kaj T4:  kaj . Tamen, elparolate kune, la T1 de  etendas al la kunmetaĵo rezultante en . Simile, la silaboj de komuna vorto por malsaĝa estas:  (T5),  (T1), and  (T2). Tamen, kune ili montras la T5-movon, en kiu la unuasilaba T5 moviĝas al la fina silabo en la grupo: .

Fraza tonkunmeta ŝanĝo estas dekstre-forta, kaj montras dekstran silabon tenantan sian tonon, kaj maldekstran silabon ricevantan meznivelan tonon laŭ la devena tono. Jen la eblaj tonkombinoaĵoj:
+Valoroj de dekstre-fortaj tonkunmataj ŝanĝojTonoDevenaj tonojNeŭtraligitaj TonojT15244T23444T31433T44444T52422
Ekzemple, kunmetite,  ("aĉeti") kaj  ("vino") fariĝas  ("aĉeti vinon").

 Skribo 
La ŝanhaja ne havas skribsistemon. Kutime oni uzas hanziojn (la ĉinan skribon) por skribi la signifon de la ŝanhajaj vortoj, sed la leganto devas interpreti la deziratajn ŝanhajajn vortojn. La ŝanhaja foje estas malformale skribita uzante samsonajn vortojn: "limono" (níngméng), skribate 檸檬 en la norma hanzio, povas skribiĝi 人門 (persono-pordo; rénmén en norma pinjino) en la ŝanhaja; kaj "flava" (黄; huáng) povas skribiĝi 王 (reĝo; kaj wáng en norma pinjino) anstataŭ la norma hanzio 黃. Tiuj ĉi ne havas la saman sonon en la ĉina normlingvo (la mandarena) , sed ja havas la saman sonon en la ŝanhaja. Ankaŭ ekzistas samsonajn vortojn en la ĉina normlingvo, kiuj ne estas samsonaj en la ŝanhaja, ekzemple 做, 作 and 坐, ĉiuj zuò en la ĉina normlingvo.()eta|La biblio en latinigita ŝanhaja lingvo
Latinigo de la ŝanhaja estis unue kreita de protestantaj anglaj kaj usonaj misiistoj dum la 1800-aj jaroj, inkluzive Joseph Edkins. Oni uzis tiun latinigan sistemon ĉefe por tradukoj de la biblio, aŭ por angla-ŝanhajaj vortaroj por helpi la fremdaj misiistoj lerni la ŝanhajan. Sistemo de fonetikaj simboloj similaj al ĉinaj hanzioj nomata "Nova fonetika karaktero" kreiĝis de usona misiisto Tarleton Perry Crawford.

 Komunaj vortoj kaj frazoj 
Rimarku: Ĉina skribo por la ŝanhaja ne estas norma kaj estas montrata nur kiel ekzemplo. Internacia fonetika alfabeto estas por la meztempo de la moderna ŝanhaja lingvo (), kiel parolata de personoj havantaj inter 20 kaj 60 jaroj.
TranslationInternacia Fonetika AlfabetoĈina skriboŝanhaja lingvo)[zɑ̃̀hɛ́ ɦɛ̀ɦò]上海闲话 or 上海言话（上海閒話 or 上海言話）ŝanhajanoj[zɑ̃̀hɛ́.ɲɪ̀ɲ]上海人mi[ŋu]我、吾ni aŭ mi[ɐʔ.la]阿（拉）li/ŝi[ɦi]渠（佢, 伊, 其）ili[ɦi.la]渠拉（佢拉, 伊拉）vi (unu)[nʊŋ]侬（儂）vi (pluraj)[na]倷 (moderna alproksimigo bazita je la mandarena: 㑚)saluton[nʊŋ.hɔ]侬好（儂好）ĝis la revido[tsɛ.ɦwe]再会（再會）dankon[ʑja.ja.nʊŋ] or [ʑja.ʑja.nʊŋ]谢谢侬（謝謝儂）pardonon[te.vəʔ.tɕʰi]对勿起（對勿起）sed, tamen[dɛ.z̩], [dɛ.z̩.ni]但是, 但是呢mi petas[tɕʰɪɲ]请（請）tiu[ɛ.tsa], [i.tsa]埃只, 伊只（埃隻, 伊隻）tiu ĉi[ɡəʔ.tsa]箇只（箇隻）tie[ɛ.ta], [i.ta]埃𡍲, 伊𡍲tie (malproksime)[ɛ.mi.ta], [i.mi.ta]埃面𡍲, 伊面𡍲tie ĉi[ɡəʔ.ta]搿𡍲havi[ɦjɤ.təʔ]有得ekzisti[lɐʔ.hɛ]徕許, 勒許nun[ɦi.zɛ]现在（現在）kioma horo estas?[ɦi.zɛ tɕi.ti tsʊŋ]现在几点钟？（現在幾點鐘?）kie[ɦa.li.ta], [sa.di.fɑ̃]何里𡍲（何裏𡍲）, 啥地方kio[sa.ɦəʔ]啥个（啥個）kiu[sa.ɲɪɲ] or [ɦa.li.ɦwe]啥人, 何里位kial[ɦwe.sa]为啥（為啥）kiam[sa.zən.kwɑ̃]啥辰光kiel[na.nən], [na.nən.ka]哪能 （哪恁）, 哪能介 （哪恁介）kiom?[tɕi.di]几钿?（幾鈿?）jes[ɛ]哎ne[m̩], [vəʔ.z̩], [m̩.məʔ], [vjɔ]呒, 勿是, 呒没, 覅（嘸, 勿是, 嘸沒, 覅）telefonnumero[di.ɦo ɦɔ.dɤ]电话号头（電話號頭）hejmo[ʊʔ.li]屋里（屋裏）Venu al nia domo kaj ludu![tɔ ɐʔ.la ʊʔ.li.ɕjɑ̃ lɛ bəʔ.ɕjɐ̃]到阿拉屋里向来孛相（白相）！（到阿拉屋裏向來孛相!）Kiel estas la necesejo?[da.sɤ.kɛ ləʔ.ləʔ ɦa.li.ta]汏手间勒勒何里𡍲?（汏手間勒勒何裏𡍲?）Ĉu vi estas manĝinta vespermanĝon?[ɦja.vɛ tɕʰɪʔ.ku.ləʔ va]Mi ne scias[ŋu vəʔ.ɕjɔ.təʔ]我勿晓得.（我勿曉得.）Ĉu vi parolas la anglan?[nʊŋ ɪɲ.vən kɑ̃.təʔ.lɛ va]Mi adoras vin[ŋu ɛ.mu nʊŋ]我爱慕侬.（我愛慕儂!）Mi tre ŝatas vin[ŋu lɔ hwø.ɕi nʊŋ əʔ]我老欢喜侬个！（我老歡喜儂个）novaĵoj[ɕɪɲ.vən]新闻（新聞）mortinta[ɕi.tʰəʔ.ləʔ]死脱了vivanta[ɦwəʔ.ləʔ.hɛ]活勒嗨（活着）multe[tɕjɔ.kwɛ]交关ene[li.ɕjɑ̃]里向ekstere[ŋa.dɤ]外頭Kiel vi fartas?[nʊŋ hɔ va]

 Referencoj 

Kategorio:Lingvoj de Kanado
Kategorio:Lingvoj de Usono
Kategorio:Lingvoj de Honkongo
Kategorio:Lingvoj de Tajvano
Kategorio:Lingvoj de Ĉinio