Ĵabutikabo

ĴabutikaboLaŭ Reta Vortaro estas frukto el ĵabutikabarbo, Plinia cauliflora). aŭ evi. jabotikabo Sara Larbar, Karuseloj, p. 49 (senkopirajte kaj senpage elŝutebla , PDF, 135 pp),1987, originala romano en Esperanto, dediĉita al la denaskaj Esperanto-parolantoj.), en la familio de Mirtacoj, origine apartenanta al la ŝtatoj Minas-Ĝerajso, Gojaso, San-Paŭlio kaj Suda Rio-Grando en Brazilo. Sian nomon ĝi havas de la malgranda municipo Jaboticaba en Suda Rio-Grando. Parencaj specioj en la genro Myrciaria, ofte nomataj per la samaj komunaj nomoj, devenas de Brazilo, Argentino, Paragvajo, Peruo kaj Bolivio. 
eta|maldekstra|Fruktoj
Ĝi estas unu el la plej okulfrapaj fruktarboj el la tropikoj. La trunko kaj la branĉoj ĝis la krono kovriĝas per malgrandaj trunkfloradaj, blankaj floroj kaj poste purpurkoloraj nigraj, blankpulpaj fruktoj (beroj), kiuj kreskas rekte sur la trunko kaj branĉoj; ili povas esti manĝataj krudaj aŭ uzataj por fari ĵeleojn, konfitaĵojn, sukon aŭ vinon.

 Etimologio 
La nomo Ĵabutikabo, derivita de la tupia vorto jaboti / jabuti (testudo) + caba (loko), signifas "la loko kie troviĝas testudoj". La nomo ankaŭ estis interpretita kiel signifanta "kiel testuda graso", rilatante al la blanka pulpo de la frukto.

La gvarania nomo estas yvapurũ: yva signifas frukton kaj la onomatopea vorto purũ, de pururũ, priskribas la krakan sonon, kiun la frukto produktas kiam mordite.

 Priskribo 
180ra|eta|maldekstra|Ĵabutikaba arbo
eta|dekstra|Folioj de Plinia cauliflora

 Planto 
La arbo estas malrapide kreskanta ĉiamverdaĵo, kiu povas atingi altecon de 15 metroj se ne pritondita. La folioj estas salm-rozkoloraj kiam junaj, verdiĝas dum ili maturiĝas.

La arbo preferas humidan, riĉan, iom acidan grundon. Ĝi tamen estas vaste adaptebla kaj kreskas kontentige eĉ sur alkalaj plaĝ-sablaj grundoj, kondiĉe ke ĝi estas zorgata kaj irigata. Ĝiaj floroj estas blankaj kaj kreskas rekte de ĝia trunko en trunkoflorada kutimo.  En sia indiĝena vivejo ĵabotikaba arbo povas flori kaj frukti 5-6 fojojn dumjare. Ĝi estas tropikaj ĝis subtropikaj plantoj kaj povas toleri mildajn, mallongajn frostojn, ne sub . (+).

 Frukto 
La frukto estas dikŝela bero kaj tipe mezuras 3–4 cm de diametro. La frukto similas al glitŝela vinbero. Ĝi havas dikan, purpuran, adstringentan ŝelon, kiu enhavas dolĉan, blankan aŭ rozkoloran gelatinecan karnon. Enigita en la karnon estas unu ĝis kvar grandaj semoj, kiuj varias laŭ formo laŭ la specio. Semoj de ĵabutikabo estas rezistemaj kaj ili perdas vivipovecon ene de 10 tagoj se konservitaj ĉe ĉambra temperaturo.

En Brazilo, la frukto de pluraj parencaj specioj, nome Myrciaria tenella kaj Myrciaria trunciflora, havas la saman komunan nomon.

 Taksonomio 
La basionimo Myrtus cauliflora estis unue priskribita en 1823 fare de Carl Friedrich Philipp von Martius en Reise Bras. 1: 285. La nova kombinaĵo al Plinia cauliflora okazis en 1956 de Eberhard Max Leopold Kausel en Arkiv för Botanik (a. s.) 3: 508. Pliaj sinonimoj estas ekz. Myrciaria cauliflora , Myrciaria jaboticaba , Myrtus jaboticaba , Plinia jaboticaba  u. a., je kio la taksonomio estas kontestata.Plinia cauliflora ĉe KEW Science.Fred R. Barrie. Synopsis of Plinia (Myrtaceae) in Mesoamerica. En: Novon. Vol. 14, No. 4, 2004, S. 380–400, JSTOR 3393536.

 Produktado kaj kultivado 
Ĵabutikaba arbo estas kultivata en Brazilo ekde antaŭkolumbaj tempoj. Nuntempe ĝi estas komerca kultivaĵo en la centro kaj sudo de la lando.

Komerca kultivado de la frukto en la Norda duonglobo estas pli limigita per malrapida kresko kaj la mallonga konservado de la frukto ol per temperaturpostuloj. Greftitaj plantoj povas frukti post kvin jaroj, dum semokultivitaj arboj povas daŭri 10 ĝis 20 jarojn por produkti fruktojn.

Ĵabutikabarbo estas sufiĉe adaptebla al diversaj specoj de kreskaj kondiĉoj, tolerante sablon aŭ riĉan grundon. Ili ne toleras salajn grundojn aŭ salŝprucon. Ili estas toleremaj al milda arideco, kvankam fruktoproduktado povas esti malpliigita, kaj irigacio estos necesa en plilongigitaj aŭ severaj aridecoj.

Ĝi estas vundebla de la rustfungo, Puccinia psidii. precipe kiam la arbo floras dum pluvego. Aliaj gravaj malsanoj, kiuj atakas ĵabutikabojn, estas la fungoj (Colletotrichum gloeosporioides), branĉpinta sekigo (Rosellinia sp) kaj frukta putro (Botrytis cinerea).

 Uzoj 
eta|maldekstra|180ra|Ĵabotikaba bonsajo

 Kuirarta 
Oftaj en brazilaj merkatoj, ĵabutikaboj estas plejparte manĝataj freŝaj. Frukto povas komenci fermenti 3 ĝis 4 tagojn post rikolto, do ĝi estas ofte uzata por fari marmeladojn, tortojn, fortajn vinojn kaj likvorojn. Pro la mallonga konserviĝo freŝa ĵabutikabo estas malofta en merkatoj ekster areoj de kultivado.

En Japanio la gusto de ĵabutikabo estis priskribita kiel simila al tiu de Kjoha-vinberoj.

 Bonsajo 
Ilia malrapida kresko kaj eta grandeco kiam nematuraj popularigas ĵabutikabajn arbojn kiel bonsajoj aŭ ujaj ornamaj plantoj en mezvarmaj regionoj. Ili estas vaste uzata kiel bonsaja specio en Tajvano kaj partoj de Karibio.

 Rilataj specioj 
Estas kelkaj similaj specioj de plantoj en la familio de Mirtacoj, kiuj estas konataj per la komuna nomo ĵabutikaba arbo.

 Myrciaria glazioviana (flava ĵabutikabo);
 Myrciaria tenella (mola ĵabutikabo);
 Plinia coronata (kronata ĵabutikabo);
 Plinia grandifolia (granda ĵabutikabo)
 Plinia martinellii (malgranda arbareta ĵabutikabo);
 Plinia oblongata (acida ĵabutikabo);
 Plinia peruviana (malgranda pedunkla Ĵabutikabo);
 Plinia phitrantha (blanka ĵabutikabo);
 Plinia rivularis (grapola ĵabutikabo);
 Plinia spirito-santensis (harplena kruca ĵabotikabo, aŭ 'Grimal' en Usono.

 Referencoj 

 Literaturo 
 Tropische Früchte; Bernd Nowak & Bettina Schulz; BLV (1998); ISBN 3405151686
 Nederlandse vertaling: Tropische vruchten; Tirion (1999); ISBN 9052103399
 Farbatlas Exotische Früchte: Obst und Gemüse der Tropen und Subtropen; Rolf Blancke, Verlag Eugen Ulmer (2000); ISBN 3800135205
 Morton, J. 1987. 'Jaboticabas'. p. 371–374. In: Fruits of warm climates. Julia F. Morton, Miami, FL.
 Neglected Crops: 1492 from a Different Perspective. 1994. J.E. Hernándo Bermejo and J. León (eds.). Plant Production and Protection Series No. 26. FAO, Rome, Italy. p. 229-237.
 Jaboticaba Fruit Facts , California Rare Fruit Growers

 Eksteraj ligiloj kaj notoj 
 Jaboticaba California Rare Fruit Growers.

  (ĉapitro "Taksonomio")

Kategorio:Manĝeblaj sovaĝaj plantoj
Kategorio:Arboj
Kategorio:Tropikaj fruktoj
Kategorio:Fruktarboj