Amazona

Amazonaj papagoj estas ordinara nomo por la papagoj de la genro Amazona. Ili estas mezgrandaj papagoj indiĝenaj de la Nova Mondo kun teritorioj el Sudameriko ĝis Meksiko kaj Karibio.

eta|maldekstre|200ra|Festamazono (Amazona festiva), ilustraĵo de Keulemans, 1891
Plej amazonaj papagoj estas ĉefe verdaj, kun brilaj koloroj kiuj dependas el la specio kaj povas esti tre buntaj. Ili manĝas ĉefe semojn, nuksojn, kaj fruktojn, suplementite de folia materialo. Amazona estas unu el 92 genroj de papagoj kiuj formas la ordon Psittaciformes kaj estas en la familio Psittacidae, unu el tri familioj de veraj papagoj. Ĝi enhavas ĉirkaŭ tri dek speciojn. 

Multaj amazonaj papagoj havas rimarkindan kapablon imiti homan paroladon kaj aliajn sonojn. Parte pro tio, ili estas popularaj kiel dorlotbestoj aŭ akompanaj papagoj, kaj malgranda industrio disvolviĝis por bredi papagojn en kaptiteco por tiu merkato. Tiu populareco kondukis al la fakto, ke multaj papagoj estis kaptitaj el la naturo ĝis etendo ke kelkaj specioj iĝis minacataj. La Konvencio CITES malleĝigis la kapton de naturaj papagoj por la dorlotbesta komerco kiel klopodo helpi protekti la naturajn populaciojn. Maturiĝintaj populacioj de amazonoj povas troviĝi en malsamaj mondopartoj, kiel en Sudafriko, Eŭropo, kaj en diversaj amerikaj urboj. 

 Taksonomio 
La genron Amazona enkondukis la franca natursciencisto René Lesson en 1830. La tipa specio estis sekve decidita kiel la polva amazono (Amazona farinosa) fare de la itala zoologo Tommaso Salvadori en 1891. La genronomo estas latinigita versio de la nomo Amazone havigita en la 18-a jarcento fare de la grafo Buffon, kiu kredis, ke ili estas indiĝena de ĝangaloj de la Amazona pluvarbaro.

Amazona enhavas ĉirkaŭ tri dek speciojn de papagoj, kiel la Kuba amazono, la Festamazono, kaj la Ruĝkola amazono. La taksonomio de la Flavkrona amazono (komplekso Amazona ochrocephala) estas disputata, kaj kelkaj aŭtoritatoj listigas ununuran specion (A. ochrocephala), dum aliaj disigas ĝin en ĝis tri specioj (A. ochrocephala, A. auropalliata kaj A. oratrix). La disigo ĉefe baziĝas sur diferencoj pri la etendo de la flava koloro en la plumaro kaj ĉe la koloro de la beko kaj de la kruroj. Filogenetikaj analizoj de mitokondria DNA ne subtenas la tradician disigon.

 Specioj 
+ Specioj de amazonaj papagoj laŭ taksonomia sekvencoOrdinara kaj dunoma nomoj"Zoological Nomenclature Resource: Psittaciformes (Versio 9.022)". www.zoonomen.net. 2009-04-02. Bildo PriskriboTeritorioFestamazono(Amazona festiva) 500x160px|centerĈefe verda, ruĝa frunto, tre bluaj eksteraj flugilplumoj, ruĝa pugo.Brazilo, Kolombio, Bolivio, Ekvadoro, Gujano, Franca Gujano, Peruo, VenezueloBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Vinbrusta amazono(Amazona vinacea) 500x160px|center30 cm longa, ĉefe verda, ruĝa frunto, bluea nuko, vinec-kaŝtana brusto.Argentino, Brazilo, ParagvajoBirdLife International 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species.Tukumana amazono(Amazona tucumana) 500x160px|center31 cm longa, plejparte verda kun plumoj de la supra korpoparto verdaj kun nigraj randoj. Ruĝa plumaro sur la frunto kaj antaŭa krono, kaj la ruĝo ne etendiĝas ĉirkaŭ la blankaj okulringoj. Ruĝaj unuarangaj flugilplumoj sen ruĝo ĉe la kurbiĝo de la flugilo. Oranĝaj femuroj kaj ruĝo ĉe la bazo de verda vosto..Forshaw (2006). plate 108.Argentino, BolivioBirdLife International 2005. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Ruĝokula amazono(Amazona pretrei) 500x160px|center32 cm longa, plejparte verda kun varia amplekso de ruĝo sur la frunto, bridoj, kaj ĉirkaŭ la okuloj. La okulringoj estas blankaj kaj la beko estas flaveca. Ruĝa sur la kurbo de la flugiloj kun bluaj pintoj de la primaraj kaj sekundaraj flugilplumoj.Argentino, Brazilo, ParagvajoBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Nigrabeka amazono(Amazona agilis) 500x160px|center25 cm longa, ĉefe verda kun makuletoj de ruĝa en flugiloj kaj foje kun ruĝaj punktoj en la kapo, nigra beko.JamajkoBlankafrunta amazono(Amazona albifrons) 500x160px|center25 cm longa, ĉefe verda, blanka frunto kun bluo en la kronon, ruĝo en vizaĝflamkoj. Seksa dimorfismo: maskloj havas brilruĝajn plumojn en ŝultroj, dum inoj havas verdajn ŝultrojn.Belizo, Kostariko, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, NikaragvoFlavbeka amazono(Amazona collaria) 500x160px|center28 cm longa, plejparte verda, blankaj vizaĝmakuloj kaj blanka frunto, blua antaŭkrono, roskoloraj gorĝo kaj supra brusto, bluecaj unuarangaj flugilplumoj, flava beko.JamajkoBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species.Kuba amazonoaŭ rozgorĝa amazono(Amazona leucocephala) 500x160px|center28–33 cm longa, ĉefe verda, blanko en la vizaĝo, rozkolora gorĝo, bruneca en la ventro.Collar, p. 467Kubo, Bahamoj, KajmanojBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species.Hispaniola amazono(Amazona ventralis) 500x160px|center28–31 cm longa, ĉefe verda, blanka frunto, bluaj flugilplumoj, kaŝtanbruna ventro kaj ruĝo en la vostoplumoj.Haitio, Dominika Respubliko, Puertoriko, Usonaj VirgulininsulojBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Puertorika amazono(Amazona vittata) 500x160px|center28–30 cm longa, ĉefe verda, ruĝa frunto, blankaj okulringoj.Puerto RicoBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Amazono de Finsch(Amazona finschi) 500x160px|center30.5–34.5 cm longa, ĉefe verda, kaŝtanbruna frunto, viol-blua krono.Collar, p. 469Nordokcidenta ĝis sudokcidenta MeksikoRuĝfrunta amazono(Amazona autumnalis) 500x160px|center32–35 cm longa, plejparte verda, ruĝa frunto kaj ĉe kelkaj subspecioj, flavaj vangoj (foje kun ruĝaj makuletoj), blua krono.Centra kaj Suda AmerikoLilacina amazono(Amazona autumnalis lilacina) 500x160px|centerLa lilacina amazono estas malgranda papago, proksimume 34 cm longa kiam matura, kun ĉefe verda plumaro. Kiel la ruĝfrunta amazono, ĝi havas ruĝajn bridojn kaj flavajn vangojn; ĝiaj distingaj trajtoj inkluzivas tute nigran bekon kaj lilpintajn plumojn sur ĝia krono.Okcidenta Ekvadoro ĝis plej sudokcidenta KolombioDiadema amazono(Amazona diadema) 500x160px|centerLongo de ĉirkaŭ 33 cm. Plejparte verda birdo kun ekbriloj de ruĝa kaj nigra; multaj el la plumoj estas marĝenitaj kun kontrastaj koloroj, donante fajne skvamecan efikon..Amazona baseno en norda BraziloRuĝkrona amazono(Amazona viridigenalis) 500x160px|center33 cm longa, plejparte verda, helruĝaj frunto kaj krono, malhelbluaj strioj malantaŭ la okuloj, kaj helverdaj vangoj. Malpli da ruĝo sur la krono de la ino kaj la junulo.Indĝena de Meksikco; enkondukita en Puertoriko kaj UsonoJukatana amazono(Amazona xantholora) 500x160px|centerPlejparte verda, blua krono kaj flava flanke de la vizaĝo, kornokolora (griza) beko.Belizo, Honduro, MeksikoBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Amazono de Dufresne(Amazona dufresniana) 500x160px|center34 cm longa, ĉefe verda, bluaj vangoj.Franca Gujano, Gujano, Surinamo, Venezuelo, eble en norda BraziloRuĝbrova amazono(Amazona rhodocorytha) 500x160px|center35 cm longa, plejparte verda, ruĝa frunto paliĝanta al brunviola sur la krono, oranĝaj bridoj kaj flava koloro sub la bridoj, bluetaj ĝis violaj vangoj kaj gorĝo.Orienta BraziloCollar, p. 470BirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species.Ruĝkola amazono(Amazona arausiaca) 500x160px|center40 cm longa, plejparte verda, blua frunto kaj vizaĝo, blankaj nudaj okulringoj, ruĝa makulo sur la gorĝo (foje forestanta).DominikoSanktalucia amazono(Amazona versicolor) 500x160px|center43 cm longa, plejparte verda, blua vizaĝo kaj frunto, ruĝa brusto fariĝanta kaŝtanbruna kaj makulhava sur la malsupra brusto kaj ventro.Sankta LucioBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species.Flavkapa amazono(Amazona oratrix) 500x160px|center35–38 cm longa, ĉefe verda, flava kapo.Belizo, Gvatemalo, MeksikoFlavnuka amazono(Amazona auropalliata) 500x160px|centerĈefa verda, flava bendo tra malsupre nuko kaj malantaŭa kolo.Kostariko, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, NikaragvoFlavkrona amazono(Amazona ochrocephala) 500x160px|center33–38 cm longa, ĉefe verda, etendo de flava en kapo varias inter subspecioj.Sudameriko, PanamoPanama amazono(Amazona ochrocephala panamensis) 500x160px|center35 centimetrojn longaj, estas helverdaj kun flava areo sur la frunto, kaj kornokolora (griza) beko, foje kun malhela pinto, sed sen la ruĝeca koloro sur la supra mandiblo, kiu ĉeestas en la nomiga flavkrona amazono.Amazona ochrocephala. Lexicon of Parrots, online version. Arndt-Verlag. Alirita la 16an de Februaro 2010.Panamo (inklude la Perlinsuloj kaj Coiba) kaj nordokcidenta KolombioFlavŝultra amazono(Amazona barbadensis) 500x160px|center33 cm longa, plejparte verda, blankaj frunto kaj bridoj, flavaj krono kaj orelkovriloj, nudaj blankaj okulringoj. Flavaj mentono kaj ŝultroj. Iom da ruĝa kaj malhelblua en la flugilplumoj.The Netherlands Antilles, VenezuelaBlufrunta amazono(Amazona aestiva) 500x160px|center38 cm longa, plejparte verda, blua sur la frunto kaj flava sur la vizaĝo.Bolivio, Brazilo, Paragvajo, norda ArgentinoSkvamecnuka amazono(Amazona mercenarius) 500x160px|centerĈefe verda.Bolivio, Kolombio, Ekvadoro, Peruo, VenezueloBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Polva amazono(Amazona farinosa) 500x160px|center38–41 cm longa, ĉefe verda, etendo de flava kaj verda en la frunto kaj krono varias inter subspecioj.Meksiko, Centra kaj Suda AmerikoAmazono de Kawall(Amazona kawalli) 500x160px|centerLarge and mostly green, white skin at the base of the bill.Bolivia, BrazilBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Imperia amazono(Amazona imperialis) 500x160px|center45 cm longa, ĉefe verda, purpura kolo, ruĝa vosto kun verdaj pintoj kaj purpura malsupre.DominikoRuĝvosta amazono(Amazona brasiliensis) 500x160px|center37 cm longa, ĉefe verda, ruĝa frunto nuanca al purpuro en la krono. Bluaj gorĝo, vangoj kaj super la oreloj. Ruĝa en la vostoplumoj.Sudorienta BraziloBirdLife international 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Oranĝflugila amazono(Amazona amazonica) 500x160px|center33 cm longa, ĉefe verdaj, bluaj kaj flavaj plumoj en la kapo kio varias laŭ etendo inter individuoj. La supra mandiblo estas parte kornokolora (griza) kaj parte malhelgriza. Ĝi havas oranĝajn plumojn en la flugiloj kaj vosto.SudamerikoSanktavincenta amazono(Amazona guildingii) 500x160px|center40 cm longa, ĉefe verda, multkolora kun flavecblanka, blua kaj verda kapo, verdec-bronzaj supraj partoj, grizaj piedoj, oranĝkoloraj irisoj, kaj violaj bluverdaj flugiloj kaj vostoplumoj. Estas flavbruna mordo kaj malpli ofta verda morfo.La kariba insulo Sankta Vincento en la Malgrandaj Antiloj

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 List of amazon parrots

 Bibliografio 
 Caparroz, R. kaj J.F. Pacheco, 2006: A homonymy in Psittacidae a new name for Salvatoria Miranda-Ribeiro. Ararajuba: Rev. Brasileira de Ornitologia. V. 14, n 2, pp. 91–93.

Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Ameriko