Zakarida Armenio

Historio 
 Originoj 
maldekstra|eta| 250px|Blazono de la kartvela branĉo de la bagratidoj el kiu devenas la zakaridoj.
Fine de la 10-a jarcento, la reĝlandoj Bagratida Armenio kaj la nobela familio de la arcrunidoj de Granda Armenio falis unu post la alia en la bizancajn manojn: Tarono. en 968, Tajko en 1001., la Vaspurakano en 1021. kaj 1022., Anio en 1045., Karso en 1065.; nur la Loria reĝlando eskapis de la imperiestroj. Ĉi tiu bizanca regado, kiu vidis la plej grandan parton de la armena nobelaro migri al Anatolio kaj Kilikio, estis mallongdaŭra: la selĝuka minaco estis efektive ĉe la horizonto.

La unua trudeniro okazis en 1045 - 1046., sekvita de multaj aliaj, kaj, la 16an de aŭgusto 1064, sultano Alp Arslan forkaptis Anion.. La plej granda parto de Armenio tiam cedis antaŭ la atakoj de la selĝukoj, escepte de Loria kaj Sjunika reĝlandoj.; la batalo de Manzikerto, en 1071, konsekris la konkeron de Armenio., same kiel la geografia rompo de Bizanco kun ĉi tiu teritorio.. La lando tiam estas integrita en la selĝuka Persio kaj konfidis al diversaj emiroj precipe loĝantaj en Dvin kaj Ganzak., la lasta insuloj (Lori kaj Sjuniko) perei ĉirkaŭ la 12a jarcento.. Signifa parto de la loĝantaro postvivis tiujn invadojn formigrande unue al Kapadokio. kaj eĉ pli, ĝis Pollando kaj Galicio, dum la Kaŭkazo spertis (ĝis la 15-a jarcento) ondojn de migrado de la tjurkaj popoloj..

Samtempe, ekspluatante la distranĉon de la Selĝuka Imperio, la bagratida dinastio de Kartvelio, kun David la 4-a la Rekonstruanto kaj Georgo la 3-a, helpataj precipe de naĥararoj rifuĝintoj en Kartvelio, komencis liberigi nordan Armenion.. En 1118, Lori kaj Aĥtala estis prenitaj; Anio provizore estis rekonkerita en 1123..

 Kartvela suvereneco 
eta|dekstre|220ra|Tamara de Kartvelio.
Ene de la kartvela kortego, armena familio, la zakaridoj, iamaj vasaloj de la reĝoj de Loria reĝlando kiuj transdonis sian lojalecon al la kartvelaj Bagratidoj, tiel ekstaris en la avangardo de la nobelaro de la reĝlando kaj akiris decidan influon en la kortego sub la regado de reĝino Tamara. La fratoj Zakare kaj Ivane Zakarjan fariĝis respektive amirspadalar ("estro de la kavalerio") kaj atabego ("patro de la reĝo"). Kompletigante la liberigon de signifa parto de Granda Armenio, ili prenis Amberdon en 1196, la ebenaĵon Ajrarato kaj Anion en 1199, Dvin en 1203, venkis la sultanon Sulejman Ŝaho la 2-a Sultano de Rumo en 1204 kaj atingis la nordan bordon de lago Van en 1208/1209.. Ili ankaŭ submetis tributon al emiroj de Karin (Erzurum) kaj Jerzenka (Erzincan).

La reĝino tiam donis al ili en feŭdo ĉi tiujn armenajn teritoriojn, Zakare reganta en Anio kaj Ivane en Dvin, ambaŭ sub la titolo de reĝo.. Teorie sub kartvela superregado, ĉi tiu "Zakarida Armenio", kiu etendiĝis de Arcaĥo ĝis Kars, tamen ĝuis larĝan memregadon.. Ĉi tiu relative paca periodo, kiu vidis Armenion resaniĝi, tamen ne ĉesigis la opoziciojn inter nobeluloj, precipe kun la kolizioj inter la familioj Zakarjan kaj Orbeljan de Sjuniko. La zakaridoj tamen ne rekte regis ĉiujn siajn teritoriojn: kune kun iamaj familioj de naĥararoj, al kiuj ili ofte estas ligitaj per geedzeco (precipe la Arcrunidoj, de kiu devenas la patrino de Zakare kaj Ivane), ili metis plurajn el siaj militistoj ĉe kapo de kelkaj regaĵoj, tiel kreante novan nobelaron..

Tamen, en 1220, la mongoloj, kun trupo de 20 000 soldatoj lanĉitaj por serĉi ĥorezmidan reĝon (Ala ad-Din Muhammad)., renkontis kaj venkis la armeon de reĝo Georgo la 4-a de Kartvelio komandita de Ivane; en januaro 1221, ili daŭrigis sian impeton kaj detruis nordan Armenion. kaj sudorientan Kartvelion. En 1222 ilin sekvis Kipĉakoj, kiu forbatis la trupojn de Ivane Zakarjan.; ĉi-lasta tamen fine venkis ilin en 1223. De 1225 ĝis 1230, la ĥorezmanoj de Ĝalal-ad-Din sukcedis ilin kaj detruis aparte Dvinon., Lorion kaj Tbilison  antaŭ esti venkitaj fare de koalicio precipe kunmetita de soldatoj de la Sultanlando de Rumo. kaj Kilikio.

 Mongola suvereneco 
eta|maldekstre|250ra|Ilĥanato en sia plej etendiĝo en kiu Zakarida Armenio estis inkluzivita.
La jaro 1236 markis la revenon de la mongoloj. Kartvela reĝino Ruzudan la 1-a fuĝis al okcidenta Kartvelio kun sia kortego kaj la plej granda parto de la Zakarida Armenio (inkluzive de Anio kaj Kars en 1239.) falis sub la invadantoj, la resto de la lando, sude kaj okcidente, sekve de 1242 ĝis 1245.. Avag Zakarjan, generalo post Ivane (kiu mortis en 1227/1228.), agnoskis mongolan superregadon, same kiel la feŭda senjoro de Anio (male al la loĝantaro de ĉi tiu urbo, amase buĉita) kaj filo de Zakare (kiu mortis en 1213), Ŝahanŝaho Zakarjan.. La unua iris al Karakorumo, kie li restis almenaŭ kvin jarojn, kaj aliĝis al li la filoj de Ŝahenŝaho.. La mongoloj establis politikan reĝimon integrantan la antaŭekzistajn strukturojn kaj dividis Armenion en du zonojn, tiun de Granda Armenio kaj tiun de Kartvelio, precipe reprenante la landojn de la zakaridoj, pri kiuj ĉi-lastaj konservis la regadon. Ĉi tiuj landoj estas dividitaj en tri militajn distriktojn ordonitajn de Avag, Ŝahenŝaho kaj ilia parenco Vahram de Gag.. En 1243, la Ĥano Gujuk altrudis pezan impostadon al teritorioj konkeritaj, kaŭzante ribelon de la nobelaro en 1248/1249, brutale dispremitaj...

La jaro 1256 vidis la institucion de la Ilĥanlando en Irano, en kiu Armenio estas inkluzivita.. La sekva rekrutado en la mongolaj armeoj (Zakare, filo de Ŝahenŝaho, tiel distingiĝis dum la kapto de Bagdado en 1258.), kaj kiu lasis la landon sendefenda kontraŭ nomadaj bandoj, plifortigis malkontenton kaj kaŭzis duan ribelon inter 1259 kaj 1261., kiu estas traktata same kiel la unuaj. Ŝahenŝaho estis arestita kaj malfacile savis sian vivon, kaj lia filo Zakare estis mortigita.. De 1261, la kaŭkazaj regionoj ankaŭ suferis la intermongolajn koliziojn inter la Ilĥanlando kaj Ora Hordo.. La supreniro al la trono, fare de Ghazan, en 1295 markis turnopunkton en la okupado: ĉi tiu suverenulo efektive konvertiĝis al islamo kaj kontraŭkristanaj persekutoj. komenciĝis, kaŭzante trian tre subpremitan ribelon..

Post la morto en 1335 de Abu Sa'id Bahadur Ĥano, la ilĥanlando disŝiriĝis kaj Armenio estis celo de luktoj inter du klanoj, ĉupanidoj. kaj ĝalajirida sultanlando; Anio estis tiel detruita en la 1350-aj jaroj de la ĉupanidoj.. Ĉi tiuj estis anstataŭigitaj en 1357 per la Ora Hordo, kiun la ĝalajiridoj venkis en 1358. Sed en 1374, iliaj regaĵoj dividiĝis inter mongoloj, turkmenoj kaj kurdoj. Reduktita al nure loka rolo post 1350, la armenaj nobeluloj malaperis de historiaj fontoj dum ĉi tiu periodo, inkluzive de la zakaridoj., kiuj malaperis post 1360..

 Armena eksplodo sub Zakaridoj 
eta|Ruinoj de ponto en urbo Anio.

 Ekonomio kaj Socio 
Post la subita halto portita per la alveno de la turkaj selĝukoj, armenaj urboj denove spertis kreskon kaj prosperon malfrue de la 12-a kaj komenco de la 13-a jarcento, gvidata de prosperaj kaj potencaj urboj kiaj Anio kaj Dvin. La mecatun, la emerĝanta urba klaso de riĉaj komercistoj., vidis ilian influon kaj ilian riĉaĵon pliiĝi, paralele kun la restarigo de internacia komerco; ĉi-lasta estas atestita per la kresko en la monfarado de oraj moneroj (kupraj moneroj estas rezervitaj por interna komerco). Ĉi tiuj mecatunoj ankaŭ komencis anstataŭigi la naĥararojn kiel bienuloj.

 Artoj kaj kulturo 
250ra|maldekstre | thumb|La monaĥejo Goŝavank kaj statuo de Mĥitar Goŝ.
Samtempe, artoj kaj kulturo prosperis en Granda Armenio. La armena arkitekturo, influita de kartvelaj liberigantoj, estis tiam karakterizita per preĝejoj pli altaj; la monaĥejoj, ĝuante interalie la heredaĵojn de la bonhavaj klasoj, estis en plena ekspansio kaj estis ekipitaj per gavito, ĵamatun, karakterizaj belfridoj kaj aliaj konstruaĵoj. La skulptaĵo distingiĝas per sia kompleksa kaj abunda ornamado multobligante la figurajn komponaĵojn., kaj fariĝis ĉefa arto, kun Momik ekzemple; la ĥaĉkaroj tiel montras grandan virton. Koncerne la pentraĵon, ĉefe ilustritaj per religiaj ornamadoj, ili ankaŭ estas influitaj de Kartvelio., kiel en la preĝejo Sankta Gregorio de Tigran Honenc en Anio aŭ en Kobajr.. Fine, la arto de libroj daŭre disvolviĝis, precipe en Haghpat.. La miniaturoj pentritaj en ĉi tiuj regionoj distingiĝas tiel per sia monumenta karaktero kaj la intenseco de iliaj koloroj..

Intelekta vivo renaskiĝis ĉe la komenco de la monaĥejoj , foje nomataj hamalsaran ("universitatoj"); tiel, apud la malnovaj centroj de Haghpat. kaj Sanahin, novaj lernejoj aperis, kiel Goŝavank, Gladzor kaj Tatev (precipe sub la gvidado de Gregorio de Tatev), aŭ eĉ Ĥoranaŝat.. Historio restas armena specialaĵo, precipe kun Kirakos de Gandzak kaj lia Historio de la armenoj kaj Vardan Arevelci kaj lia Universala Historio , du disĉiploj de Hovhannes Vanakan, aŭ Stepanos Orbeljan kaj lia Historio de Sjuniko.. La leĝoj, ĝis tiam malriĉa rilato de armenaj sciencoj, spertis gravan evoluon en 1184, kun la Libro de Leĝoj de Mĥitar Goŝ, parta kodigo, kiu rapide fariĝis la bazo de armena civila kaj religia juro tiutempe.. La zakaridoj ankaŭ revivigis la leĝojn de la bagratidaj reĝoj. Literaturo en la popola lingvo dume plejparte en la formo de fabeloj, ofte fido-bazitaj, kun aŭtoroj kiel Mĥitar Goŝ., pavimante laŭ la maniero por ĝia progresema sekularigo, kiel en Ĥaĉatur Keĉareci aŭ Frik fine de la 13-a jarcento..

 Konsekvencoj de la mongola konkero 
250px |eta|La urbo Anio estis detruita kaj malplenigita pro la mongola konkero.
Ĉi tiu "Zakarida renesanco" suferis la negativajn efikojn de la mongola konkero.: la ekonomio estis ruinigita de la peza impostado trudita ekde 1243, kiu naskis novan ondon de diasporo, precipe al Krimeo.. La Eklezio, dum kelka tempo sendevigita, suferis persekuton fine de la sama jarcento, eĉ se la vivo kaj la intelekta fermento de la monaĥejoj restis relative konservitaj. Multaj urboj estas detruitaj, kiel Anio en 1236; koncerne la ŝparitajn urbojn, kiel Dvin, ili suferis malkreskan periodon.. Paradokse, internacia komerco (male al interna komerco, kiu estis haltigita) estas relative konservita: kontraŭ parto de iliaj profitoj, la mecatun-oj vidis siajn karavanojn protektitaj de la mongoloj., kiuj, kune kun la vasta etendo de la Imperio, malfermis al ili novajn merkatojn, kontribuis al pliigo de ilia riĉeco.. La politikaj kondiĉoj de la fino de la 14-a jarcento tamen ĉesigis ĉi tiun situacion: Granda Armenio fariĝis preskaŭ senhoma.

 Turkmena regado kaj timuridaj invadoj 
Inter la turkmenoj, grupo establita en centra kaj suda Armenio elstaris en la 1380-aj jaroj, la kara-kojunloj.. La lando tamen estas fragmenta kaj Armenio tiam tre malriĉa, ne sukcesis bremsi la invadojn de Timur, en 1386 - 1387 , 1394 - 1396 kaj 1399 - 1403.. La lasta tute senhomigis kelkajn armenajn distriktojn.. Fine de ĉi tiu periodo, kiu vidis la revenon de la kara-kojunloj., la socia strukturo de la lando estis detruita, la princaj familioj ekstermitaj.. Armenio eniris en la "malhelan epokon" de sia historio, kun tre maloftaj atestoj., kiel tiu de Tomaso de Mecop..

 Vidu ankaŭ 
 Historio de Armenio
 Historio de Kartvelio
 Armena arkitekturo
 Anio (urbo)

 Referencoj 

Kategorio:Mezepoka Armenio
Kategorio:Armenaj nobelaj familioj
Kategorio:Eksaj landoj de Azio
Kategorio:Armenaj reĝlandoj