Adam Müller-Guttenbrunn

Adam MÜLLER-GUTTENBRUNN, vere Adam Müller, pseŭdonime: Franz Josef Gerhold, Ignotus, Michl Vetter, Figaro, (naskiĝinta la  en Zăbrani, mortinta la  en Vieno), estis hungarlanda germanlingva verkisto, ĵurnalisto, teatrestro, kritikisto kaj politikisto. Li konsideratas ĉefa figuro de la moderna literaturo de la banataj ŝvaboj; kelkaj liaj verkoj estis antisemitismaj. Multajn jarojn li vivis kaj agadis en Vieno.

 Vivo 
eta|Memortabulo ĉe la naskiĝdomo de Adam Müller-Guttenbrunn en Zăbrani

 Vojo Vienon 
Estante filo eksteredzeca de kamparano kaj filino de ĉarfaristo kaj ano de malplimulto etna li plurflanke havis socialajn malavantaĝojn. Post la bazlernejo li frekventis lernejon en Timișoara kaj faris diversajn laborojn. Sian fiaskon ĉe la renomita gimnazio de la piaristoj en Timișoara li eksplikis per la abrupta enkonduko de la hungara lingvo kiel instrua idiomo en la kadro de kreskanta hungarigo post la Aŭstra-hungara interkonsento en 1867.Mitte der 60er Jahre bereitete die plötzliche Einführung der magyarischen Vortragssprache am Temeswarer Gymnasium meinem Studienfortgang ungeahnte Schwierigkeiten. Der Unterricht verwandelte sich mit einem Schlage in eine mechanische Abrichtung, wir plapperten unverstandene magyarische Sätze, wir beteten sogar magyarisch und sangen in der Kirche in dieser Sprache. Die Schule verlor infolge dieser Vorgänge jeden Reiz für mich, sie wirkte entsittlichend auf mich. (Der Roman meines Lebens, 1927)
Inter 1865–68 li trejniĝis fare de la onklo Johann Guthier kiu estis militkuracisto kaj barbiro. En 1870 li venis al Vieno, por pliprofundigi la konojn militkuracistajn, ĉe la Josephinum-kolegion; sed en la ĉefurbo li preferis la viziton de komerca lernejo inter 1871 kaj 1873 trapasante kurson de telegrafisto. Inter 1873 kaj 1879 li ĉi-tiumetie laboris en Linz kaj Bad Ischl. Aŭtodidakte li pluklerigis sin ĉe la filozofia fakultato verkante teatraĵojn, kiuj impresis la burgteatrejo-direktoron Heinrich Laube. Laube iĝis lia apoganto kaj Müller-Guttenbrunn povis sekve permesi al si eksetli en Vieno en 1879.

La Decembra konstitucio de decembro 1867 ebligis ne nur nacian memstarecon de la hungaroj sed - almenaŭ teorie - samrajtigis ĉiujn judojn. Anoj de germanlingvaj malplimultoj ene de Aŭstrio-Hungario kaj judoj jidlingvaj sekve amase venis Vienon kun pli malfremda kulturo ol urboj hungar- aŭ slavlingvaj. Dum tiaj rapidegaj ŝanĝoj naskiĝis ĉe multaj vienanoj idealigitaj revoj pri malnova Vieno harmonia kaj malmultetna. Müller-Guttenbrunn ekkonis tiun deziron kaj lerte esprimis ĝin enverkare.

En sia publicaĵo Wien war eine Theaterstadt (1884), atakante la vienan opereton, li kiĉe desegnis la belajn tempojn de Ferdinand Raimund kaj Johann Nestroy.Wien war eine Theaterstadt, p. 7. Por malhelpi tion li postulis dividon laŭ ĝenroj kaj specialigon de vienaj teatrejoj laŭ modelaj pariza kaj berlina. Por li troa konkuro estus detrua kaj malstabiliganta faktoro. En 1883 li ekverkis ĵurnaliste por "Deutschen Wochenschrift" kaj ekde 1886 li gvidis la felietonon de la viena gazeto Deutsche Zeitung. En 1886 li edzinigis Adele, kun kiu li havis tri filojn (Herbert, Manfred kaj Roderich, kaj filinon, Eva. Dum sia viena tempo li iĝis ano de la framasonisma loĝio Zukunft en Bratislavo.

 Teatrestradoj malsukcesaj 
eta|Popola Operejo de Vieno, kiu antaŭe nomiĝis Kaiserjubiläums-Stadttheater

Inter 1893 kaj 1896 Müller-Guttenbrunn direktoris ĉe la ĵus fondita Raimund-teatrejo. Li kaj lia artista konsilanto Hermann Bahr interpretis teatron kiel parolejon por klasikaj popolteatraĵoj, kio ja preferindus al grandburĝa "operetodekacendo". Alexander Girardi, Eleonora Duse, Max Reinhardt, Louise Dumont kaj Adele Sandrock rajtis surscenejanti ĉi tie. Müller-Guttenbrunn provis efektivigi siajn konservativajn ideojn kaj strebis je novigo de la viena teatro laŭ naciema spirito. Sed pro la ensceniĝmalpermeso de multaj modernaj furoraĵoj lukra tenado maleblis kaj la tuto fiaskis finance. Do inter 1898 kaj 1903 li estris la novan Volksoper - denove sen sukceso; bankroto teatreja sekvis en la jaro 1902-a. En skribaĵo oficiala adresita je urbestro Karl Lueger, Müller-Guttenbrunn glorigis sin en 1903 pro kontraŭjudisma teatroprogramo sia.Die Fackel Nr. 146, 11.11.1903

La surscenigo de teruraj antisemitismaĵoj kiel Söhne Israels de la ruso Litwin Kriloff aŭ de Harte Hände de la polo Roman Bożykowski malpermesitis fare de la aŭtoritatoj de Malsupra Aŭstrio kion Müller-Guttenbrunn priplendis.A. Müller-Guttenbrunn (eld.): Verbotene Bühnenwerke, Schalk, Wien 1901/02. Felix Salten nomis la teatradon de Müller-Gutenbrunn kontraŭjuda kalumnia fiagitado (antisemitisches Hetztheater).Straßennamen Wiens seit 1860 als „Politische Erinnerungsorte“  (PDF), p. 72ss., Forschungsprojektendbericht, Wien, julio 2013

 Politika agado 
Müller-Guttenbrunn flegis skribi sub la pseŭdononimo Ignotus. En 1897 li iĝis prezidanto de la porverkista kooperativo naciema kaj kontraŭjudisma Deutsch-österreichische Schriftstellergenossenschaft. Sub la pseŭdonimo Franz Josef Gerhold li publikigis la romanon Gärungen – Klärungen kie prezentatas la legendo de Ahasvero; la judaj fruktoj de socialdemokratio aŭ liberalismo konsideratu malamikegaj por la germana popolo.Christian Pape: Handbuch des Antisemitismus. Judenfeindschaft in Geschichte und Gegenwart, Hg. Wolfgang Benz, Bd. 2/2, Berlin 2009, p. 567–568. La viena verkisto kaj universitata bibliotekisto Karl Wache laŭdegis la verkon en la jaro 1930-a.Karl Wache: Der österreichische Roman seit dem Neubarock, Leipzig: Staackmann 1930, p. 72 En 1919 Müller-Guttenbrunn anis ĉe Grandgermana Unuiĝo kaj kandidatis por la balotdistrikto I; li mallongan tempon parlamentanis.

 La ŝvaba poeto 
Post la frua pensiiĝo kiel ĵurnalisto kaj la retiriĝo el la publika vivo Müller-Guttenbrunn pli intense dediĉis sin je verkado; dum al lastaj 15 vivojarojn li skribis ĉefe trivialajn folklorromanojn. Vojaĝo en la banatan patrujon entreprenita en la jaro 1907-a inspiris lin je tio; intrige temis antaŭ ĉio pri la germanlingva malplimulto en Hungarujo. La antologio Schwaben im Osten, eldonite en 1911 en Heilbronn, unuigas unuafoje verkojn de diversaj bantŝvabaj verkistoj. La prisetlista romano Die Glocken der Heimat pri la sorto de la komunumo Knićanin gajnis la Bauernfeld-premion. La novelo Der kleine Schwab troviĝis en ĉiuj legolibrojn lernejajn en la epoko dum la du mondmilitoj.

Ĉefa verko lia estas la romano Der große Schwabenzug (1913), priskribinte la ĉedanubanojn venintajn en la 18-a jarcento el Suduesta Germanujo. Por ili kutimiĝis la nomo Danubŝvaboj. Ilia dialekto plej similas al la frankoniaj. La ŝtate permesita germana literaturrondo en Timișoara de la loka porverkista societo portis ekde 1968 nomon lian (AMG-Kreis). Inter la membroj estis i.a. la literaturnobelpremiita Herta Müller kiel ankaŭ la eksaj anoj de Aktionsgruppe Banat Rolf Bossert, Richard Wagner, Johann Lippet kaj William Totok sed ankaŭ la verkistoj Joachim Wittstock, Horst Samson (sekretario de la AGM-klubo de 1981 ĝis la malpermeso en oktobro 1984), Balthasar Waitz, Hellmut Seiler, Eduard Schneider (AMG-klubsekretario ĝis 1984), honora prezidanto Franz Liebhard (alinome Róbert Reiter, membro de la ekspresionisma rono ĉirkaŭ Lajos Kossuth kaj la budapeŝta gazeto "Ma"), Stefan Heinz (alinome Hans Kehrer), Ludwig Schwarz kaj Nikolaus Berwanger, estro inter 1968 kaj 1984.

 Postefikoj 
eta|Tombo de Adam Müller-Guttenbrunn
eta|Liceo teoria nomita por Müller-Guttenbrunn, Arad

Müller-Guttenbrunn ricevis honoran tombon sur la Centra Tombejo de Vieno (grupo 0, vico 1, numero 38). En 1935 en la 14-a urbodisktrikto viena, en Penzing strato nomiĝis pro li. Ankaŭ en Linz kaj Salzburg kaj en Frankenthal-Eppstein oni povas promeni sur Müller-Guttenbrunn-stratoj. En la Adam-Müller-domo en Timișoara gastas la tutbanata filio de DFDR, la Germana kulturcentro kaj oldulejo. La Literaturrondo de Timișoara aljuĝas la "Adam-Müller-Guttenbrunn-literaturpremion". En Arad eblas frekventi Müller-Guttenbrunn-lernejon kun germana instrulingvo kaj en la naskiĝdomo en Zăbrani instalitis muzeo. En Badenio-Virtembergo, en Mosbach-Masseldorn, estas du memorejoj kaj lernejo nomita por li. Alia lernigejo troviĝas en Fürth (Odenwald). En Stuttgart vivas estas maljunulejo portanta lian nomon.

 Honoroj 
 Honora doktoreco ĉe la Universitato de Vieno, 6.11.1922pointernet.pds.hu , Hans Dama: Adam Müller-Guttenbrunn und Ungarn
 Honorcivitaneco en Vieno en la 17.11.1922
 Honorcivitaneco en Zăbrani
 Honorcivitaneco en Klosterneuburg-Weidling
 Orden Bene Merenti I. Klasse des Bukarester KultusthumbsteriumsAnton Peter Petri: Biographisches Lexikon des Banater Deutschtums, Marquartstein, 1992, ISBN 3-922046-76-2

 Verkoj 
300px|eta|Adam Müller-Guttenbrunn sur rumana poŝtmarko de 1998
 Im Banne der Pflicht (dramo), 1876
 Des Hauses Fourchambault Ende. teatraĵo en 5 aktoj, Vroclavo: Schottlaender, 1881
 Wien war eine Theaterstadt. Wien: Graeser, 1885
 Das Wiener Theaterleben. Leipzig/Wien: Spamer, 1890
 Irma. Schauspiel in 4 Akten. Dresden: Pierson, 1891
 Dramaturgische Gänge. Dresden: Pierson, 1892
 Die gefesselte Phantasie. Gelegenheitsschrift zur Eröffnung des Raimund-Theaters. Wien: Konegen, 1893
 Im Jahrhundert Grillparzers. Literatur- und Lebensbilder aus Österreich. Wien: Kirchner & Schmidt, 1893
 Deutsche Culturbilder aus Ungarn. Leipzig: Meyer, 1896
 Die Magyarin. Erzählung aus dem ungarischen Räuber-Leben. Leipzig, 1896
 Das Raimund-Theater. Passionsgeschichte einer deutschen Volksbühne. Wien: Neue Revue, 1897
 Gärungen-Klärungen. Wiener Roman. Wien: Österreichische Verlagsanstalt, 1903
 Streber & Comp. Schauspiel in 4 Akten. Dresden: Pierson, 1906
 Die Dame in Weiß. Ein Wiener Roman. Wien: Konegen, 1907
 Götzendämmerung. Ein Kulturbild aus Ungarn. Mit Buchschmuck von Alfred Keller. Wien: Akademie Verlag, 1908
 Curort Baden bei Wien. Wien: Reisser, 1909
 Der kleine Schwab’. Abenteuer eines Knaben. Leipzig: Staackmann, 1910
 Die Glocken der Heimat. Roman. Leipzig: Staackmann, 1911
 Es war einmal ein Bischof. Roman. Leipzig: Staackmann, 1912
 Arme Komödianten. Ein Geschichtenbuch. Leipzig: Staackmann, 1912, surrete
 Der große Schwabenzug. Roman. Leipzig: Staackmann, 1913, surrete
 Die Ährenleserin. Erzählung. Temesvar, 1913
 Das idyllische Jahr. Ein Sommerbuch. Leipzig: Staackmann, 1914
 Altwiener Wanderungen und Schilderungen. Wien: Schulbücherverlag, 1915
 Völkerkrieg! Österreichische Eindrücke und Stimmungen. Graz: Moser, 1915
 Österreichs Beschwerdebuch. Einige Eintragungen. Konstanz, 1915
 Barmherziger Kaiser! Roman. Leipzig: Staackmann, 1916
 Deutsches Leben in Ungarn. Insel Verlag, Leipzig 1916 (=Österreichische Bibliothek, 18)
 Kriegstagebuch eines Daheimgebliebenen. Eindrücke und Stimmungen aus Österreich-Ungarn. Graz: Moser, 1916
 Wiener Historien. Konstanz, 1916
 Joseph der Deutsche. Ein Staatsroman. Leipzig: Staackmann, 1917
 Meister Jakob und seine Kinder. Roman. Leipzig: Staackmann, 1918
 Das häusliche Glück. Ein Familienbild in 3 Akten. Leipzig: Staackmann, 1918
 Deutsche Sorgen in Ungarn. Studien und Bekenntnisse. Wien: Strache, 1918
 Österreichs Literatur und Theaterleben. Verlag Carl Fromme, Wien und Leipzig, o. J. [1918] (=Österreichische Bücherei, 5/1A)
 Sein Vaterhaus. Roman. Leipzig: Staackmann, 1919
 Dämonische Jahre. Ein Lenau-Roman. Leipzig: Staackmann, 1920
 Die schöne Lotti und andere Damen. Ein Geschichtenbuch. Wien: Wiener literarische Anstalt, 1920
 Auf der Höhe. Ein Lenau-Roman. Leipzig: Staackmann, 1921
 Aus herbstlichem Garten. 5 Novellen. Leipzig: Staackmann, 1922
 Altösterreich (Roman), 1922
 Erinnerungen eines Theaterdirektors, Hg. Roderich Müller-Guttenbrunn. Leipzig: Staackmann, 1924
 Der Roman meines Lebens. Aus dem Nachlass zusammengestellt von Roderich Müller-Guttenbrunn. Leipzig: Staackmann, 1927
 Wanderungen durch Altösterreich. Hg. Roderich Müller-Guttenbrunn. ÖBV, Wien/Leipzig, 1928

 Literaturo 
 Wolfgang Benz (eld.): Handbuch des Antisemitismus. Judenfeindschaft in Geschichte und Gegenwart. Personen Bd. 2/2 L-Z, Berlin 2009.
 Richard S. Geehr: Adam Müller-Guttenbrunn and the Aryan Theater of Vienna, 1898–1903. The approach of cultural fascism. Kümmerle, Göppingen 1974. ISBN 3-87452-227-X
 Anna Gerstner: Adam Müller-Guttenbrunns Bemühungen als Theaterdirektor. Dissertation, Wien 1946.
 Ferdinand Ernst Gruber: Adam Müller-Guttenbrunn, der Erzschwab. Eine Studie. Leipzig 1921.
 Alexandra Müller-Guttenbrunn: Leben und Werk Adam Müller-Guttenbrunns, unter besonderer Berücksichtigung seiner Arbeit als Feuilletonist. Diplomarbeit, Wien 1995

 Hans Weresch: Adam Müller-Guttenbrunn. Sein Leben, Denken und Schaffen''. 2 Bände, Freiburg im Breisgau 1975.

 Eksteraj ligiloj 

 Verkoj surrete
 Prie sur la aŭstria parlamentopaĝaro

 Adam Müller-Guttenbrunn ĉe Internet Archive

 Notoj 

 Fonto 

Kategorio:Aŭstraj verkistoj
Kategorio:Germanlingvaj verkistoj
Kategorio:Banato
Kategorio:Banataj ŝvaboj
Kategorio:Antisemitismo
Kategorio:Teatrestroj
Kategorio:Aŭstraj politikistoj
Kategorio:Aŭstraj framasonoj