Kanada franca

La kanada franca aŭ kanadfranca (angle Canadian French, ) estas la franca lingvo parolata en Kanado. Ĝi inkludas multajn variaĵojn, el kiuj la plej elstaraj estas la kebekia franca. Iam la esprimo kanada franca referencis nur al la kebekia franca kaj al la tre rilataj variaĵoj de Ontario kaj de Okcidenta Kanado — kontraste kun la Akadia franca, kiu estas parolata en kelkaj areoj de orienta Kebekio, Nov-Brunsviko (inklude la Ŝjakan dialekton), kaj en kelkaj areoj de Nova Skotio (inklude la dialekton de la Golfeto Sankta Maria). Insulo Princo Eduardo kaj Novlando kaj Labradoro havas apartan parolmanieron nome la Novlanda franca.

En 2011, la totala nombro de indiĝenaj francparolantoj en Kanado estis ĉirkaŭ 7.3 milionoj (22% el la tuta loĝantaro), dum aliaj 2 milionoj parolas ĝin kiel dua lingvo. Je federacia nivelo, ĝi havas oficialan statuson kun la angla. Je provinca nivelo, la franca estas la nura oficiala lingvo de Kebekio same kiel unu el la du oficialaj lingvoj de Nov-Brunsviko, kaj kunoficiala (derivite el sia federacia jura statuso) en Nunavuto, Jukonio, kaj la Nordokcidentaj Teritorioj. Registaraj administraciaj servoj estas havigitaj en franca je kelkaj lokoj en Manitobo kaj Ontario (pro la leĝo Loi sur les services en français aŭ French Language Services Act) kaj, je malpli granda etendo, aliloke en la lando, depende multe el la proksimeco al Kebekio kaj/aŭ la franckanada influo en ajna regiono.

Nov-Anglia franca (nome dialekto parolata en usona norda Nov-Anglio) estas esence variaĵo de Kanada franca kaj ne montras partikularajn diferencojn disde la kanadaj dialektoj, male al la Luiziana franca kaj al la Luizian-kreola franca.

 Statuso 
Kaj la franca kaj la angla havas statuson de oficiala lingvo de Kanado, sed la angla estas la gepatra lingvo de la plimulto da kanadanoj. Tiun statuson agnoskas precipe la Konstitucio de Kanado (1867, reviziita en 1982) kaj la Leĝo pri oficialaj lingvoj (1969). La kanada registaro provizas servojn en la du lingvoj, kaj faras same en ĉiuj federaj institucioj.« L’inexorable déclin de la langue française au Canada », sur LEFIGARO (alirita la 3an de marto 2021)

Kanado estas federacio, kaj ĉiu provinco havas sian propran leĝaron. La konstitucio de Kanado ne precizigas ĉu lingvo estas federa aŭ provinca afero. Tial la federa registaro kaj la provincaj registaroj povas enleĝigi pri tio. Okaze de konflikto, la Supera Kortumo de Kanado decidas.

Kebekio deklaris la francan la sola oficiala lingvo de la provinco en 1974 per la Leĝo pri la oficiala lingvo, anstataŭita en 1977 per la Ĉarto de la franca lingvo, kiu konfirmas kaj plifortigas tiun statuson. La franca lingvo uzita en Kebekio estas enkadrigita de la Kebekia Ofico de la franca lingvo.

Nov-Brunsviko estas la sola kanada provinco oficiale dulingva. Koncerne al la provincaj registaroj de Ontario kaj de Manitobo, la Konstitucio devigas, ke ili provizu registarajn servojn en la franca en regionoj, kie la nombro de franclingvanoj pravigas tion.

En la tri nordaj teritorioj (Jukonio, Nord-Okcidentaj Teritorioj, Nunavuto), kiuj havas malsaman statuson de tiu de la provincoj, la du lingvoj estas oficialaj, same kiel kelkaj lokaj lingvoj.

Laŭ la konstitucio, ĉiuj kanadaj provincoj devas provizi la baznivelan kaj meznivelan edukon al nacimalplimultoj en la du oficialaj lingvoj.

 Tipografio 
La oficiala tipografia normo uzata por la franca en Kanado malsamas de tiu en aliaj franclingvaj landoj.

Malkiel la francaj tipografiaj uzoj de la nacia presejo de Francujo kiu estas uzata en franclingva Vikipedio, la kanada uzo estas ne enmeti spacetojn antaŭ la signoj de duobla interpunkcio, tio estas, la krisigno, la demandosigno, kaj la punktokomo. La dupunkto estas escepto al la regulo kaj devas esti post spaco.Office québécois de la langue française, « Espacement avant et après les principaux signes de ponctuation et autres signes ou symboles », sur Banque de dépannage linguistique, juillet 2017 (alirita la 8an d aŭgusto 2017)« La ponctuation – 6.13 Tableau des espacements  », sur btb.termiumplus.gc.ca, Termium Plus : la banque de données terminologique et linguistique du gouvernement du Canada, Travaux publics et Services gouvernementaux Canada, 15 octobre 2015 (alirita la 8an de aŭgusto 2017). Monaj simboloj kaj la procento prenas spacon.

La citiloj kaj iliaj uzoj sekvas la samajn regulojn kiel en la franca normo:Office québécois de la langue française, « Citation double », sur Banque de dépannage linguistique, juillet 2017 (alirita la 8an de aŭgusto 2017) oni uzas la ĉevronajn aŭ francajn citilojn kun spacetoj (« … ») al la unua nivelo de la citaĵoj. Por la citaĵoj de dua rango, kontraŭe al tio kion preferas la Nacia Presejo de Francujo, la kanada normo uzas anglajn duoblajn citilojn (“…”) kiel multaj francaj eldonaĵoj kiel la ĵurnalo Le Monde.Bureau de la traduction, « Les guillemets et les citations  », sur TERMIUM Plus®, 15 octobre 2015 (alirita la 8an de aŭgusto 2017)Louis Guéry, Abrégé du code typographique à l’usage de La Presse, Paris, Victoires Éditions, coll. « En français dans le texte », 2010, 103 p. (ISBN 978-2-35113-066-7), paĝoj 66–67.

 Vortoj 
FrancujoKanadoEsperanto / komentojMyrtilleBleuetmirtilo. Teknike, bleuet kaj myrtille estas du malsamaj specioj de mirtikoj. Bleuet estas pli dika kaj forta en Nord-Ameriko. Le vorto bleuet estas floro en Eŭropo.PastèqueMelon d’eauakvomelonoGlaceCrème glacéeglaciaĵo. Oni ankaŭ povas uzi la nomon Crème glacée en Eŭropo, sed tre malofte. En Kanado, la vorto glace significas glacierojn aŭ glacikubojn.Un steward, une hôtesse de l’airUn agent de bordstevardoCitronnadeLimonadelimonado. En Eŭropo, la vorto limonade signifas trinkaĵon kun gaso kaj sukero kiu ne estas farita de limonsuko.GayGaigejo. En Kanado, oni preferas la literumon gai por gejo.Soutien-gorgeBrassièremamzono. Soutien-gorge estas foje uzata en KanadoAnanasAnanasananaso. En Kanado, la vorto ĝenerale prononciĝas /a.na.nɑ/.Petit déjeunerDéjeunermatenmanĝoDéjeunerDîner, dinertagmanĝoDîner, dinerSoupervespermanĝo(Téléphone) portable(Téléphone) cellulairepoŝtelefono. Ekster Kanado, téléphone cellulaire estas nur teknika vorto kiu signifas tipon de téléphone mobile.SupéretteDépanneurVendejo proksima al la loĝejo por aĉeti ekzemple panon.PlacardArmoire / Garde-robeŝranko. Placard foje uziĝas en Kanado.Maillot de bainCostume de bainnaĝkostumoSweat-shirt / Sweat à capucheCoton-ouaté /
Hoodie (anglismo)kapuĉpulovero. Tipo de T-ĉemizo kun longaj manikoj, ofte kun elasta koltruo.Et ceteraEt ceteraktp. En Kanado, la vorto prononciĝas "etĉetera", sed en Francujo "etsetera".(Être) sympa(Être) fin(esti) amikecaMoustiqueMaringouinmoskito. Moustique ankaŭ uziĝas en Kanado.Bouton de fièvreFeu sauvage --Bac à sableCarré de sablesablokestoShoppingMagasiner / MagasinagebutikumadoServiette (de table)Napkin
(anglismo)buŝtukoMarronBrunbrunaUne basket, une tennisUne espadrillesportŝuoj. En Eŭropo, espadrille estas specifa tipo de ŝuo.PékinBeijingPekinoBeurre de cacahuètesBeurre d'arachidearakida buteroClasseurCartabledosiera kabinetoDéambulateurMarchetterulapogilo. Déambulateur ankaŭ uziĝas en Kanado.TobogganGlissadedeglitejoMaître / MaîtresseProfesseur / Enseignantinstruisto. Professeur ankaŭ uziĝas en Francujo.Cookie / GâteauBiscuitkekso. Biscuit ankaŭ uziĝas en Francujo.SerpillièreVadrouille
MoppeŝvabriloFontaineFontaine d'eau / AbreuvoirfontanoRacketTaxage --Rond-pointCarrefour giratoire --Prendre une cuitePrendre une brossedrinki multeChaussette(Paires de) basŝtrumpetoPréservatifCondomkondomoParking(Parc de) stationnementparkumejoMachine à laver, lave-lingeLaveuse, lave-lingelavmaŝinoSeauChaudièresitelo. En Kanado, chaudière estas sitelo kiun oni pendas de arboj por kolekti siropon. Sed seau ankaŭ uziĝas en Kanado.Centre aéréCamp de jourLoko kien oni sendas infanojn dum la someraj ferioj.Sèche-lingeSécheusevestaĵsekigiloChariot / CaddieChariot / PanieraĉetĉaretoGommeEfface / Gomme à effacerskrapgumoFootballSoccerfutbaloSac à mainSacochemansakoPince crocodileCâble de démarrage / Câble à boosterIlo uzata kiam la baterio de aŭto ne plu funkcias.Pomme d'amourPomme sucré dolĉigita pomo(Être) nul, ennuyeux(Être) plate(esti) tedaÉcœurer / ÉcœurantÉcœurerabomenigi. Écœurer en Kanado uziĝas por signifi ĝeni iun.Croche-patte / Croc-en-jambeJambettestumbligo per kruroL'anniversaire de quelqu'unLa fête de quelqu'unies naskiĝtago. En Kanado, la frazo bonne fête! uziĝas por festi ies tagon de naskiĝo, kiel la Svisujo. En Francujo, ĝi uziĝas por la festo de sanktulo kiu havas la saman nomon de iu (ekzemple bonne fête Jean je la tago de Sanktulo Jean). Je la naskiĝtago oni diras bon anniversaire!SodaLiqueur / Boisson gazeusesodakvoChansonTounekantoHorlogeCadranhorloĝo. Horloge ankaŭ uziĝas en Kanado.Sécher (les cours)Foxerne ĉeesti klasonTorchonGuenillemantukoFermer / Verrouiller (une porte)Verrouiller / Barrer (une porte)fermi (pordon)Ouvrir / Déverrouiller (une porte)Déverrouiller / Débarrer (une porte)malfermi (pordon)Feu tricoloreFeu de circulation
LumièresemaforoDièseCarréLa simbolo #Voiture, auto
Bagnole, caisseAuto
Charaŭto. La vorto voiture foje uziĝas en Kanado. La vorto char estas pli malformala.WeekendFin de semainesemajnfino. Weekend ankaŭ uziĝas en Kanado. En Francujo, oni povas uzi fin de semaine sed estas malklara ĉar ĝi dependas de la laborsemajno.Noix de pécanPacanepekanoSmartphoneTéléphone intelligentlerta telefonoCouvert (de table)UstensilemanĝiloGosseGosseSlango por "infano" en Eŭropo kaj "testiko" en Kanado.Les fessesLes foufounesgluteojMaïsBlé d'Indemaizo. Maïs ankaŭ uziĝas en Kanado.KidnappingEnlèvementostaĝigo(inoj): Petite amie, copine, meuf
(viroj): Petit ami, copain, mec(inoj): Blonde, petite amie, amoureuse
(viroj): Chum, petit ami, amoureuxamato. Copain / Copine ankaŭ uziĝas en Kanado.BlatteCoquerelleblatoToutouToutouAmvorto por hundo en Eŭropo kaj pluŝbesto en KanadoChanson entraînante / Chanson traditionnelleTurlutetradicia kanto. La vorto turlute signifas buŝsekson en Eŭropo.Se chamailler / Une chamailleSe chicaner / Une chicanekvereli / kvereloBonnetTuquelanĉapelo kutime uzata en vintroTicket / FactureFacture / Reçufakturo. Ticket en Kanado signifas bileton.TongSandale / gougounezorio(Jeu) action ou vérité(Jeu) vérité ou conséquenceLudo en kiu oni elektas au respondi al demando aŭ fari faronGant de toiletteDébarbouillette / Serviettelavtuko(Téléphone) portable(Ordinateur) portableEn Kanado, la vorto portable uziĝas nur por portebla komputilo, sed en Francujo, la vorto ankaŭ uziĝas por portebla telefono, kiun oni nomas téléphone cellulaire en Kanado.(C'est) bien(C'est) correctLa vorto correct ĝenerale prononciĝas /kɔ.ʁɛk/ en Kanado.CartableSac d’école, sac à dosSako kiun infanoj portas al la lernejo. En Kanado cartable estas est ringa kajero en kiu on enmetas foliojn de papero.Pop-cornMaïs soufflékrevmaizo. Pop-corn ankaŭ uziĝas en Kanado.SnowboardPlanche à neigeneĝtabuloValise / MalletteValisevalizo. En Kebekio, la vorto mallette estas sakego en la formo de valizo.SurimiGobergesurimiChewing-gumGomme, gomme à mâchermaĉgumoFerry, bacTraversierpramŝipoArobaseA commercialLa simbolo @. Arobase foje uziĝas en Kanado.Un jobUne joblaboro. Ĉi tiu anglismo estas virgenra en Eŭropo kaj ingenra en Kanado.Taille-crayonAiguisoirpintigiloAspirateurBalayeusepolvosuĉilo. Aspirateur ankaŭ uziĝas en Kanado.

 Vidu ankaŭ 
 Kanada angla lingvo

 Referencoj 

 Bibliografio 
 Darnell, Regna, eld. (1971). Linguistic Diversity in Canadian Society, in Sociolinguistics Series, 1. Edmonton, Alta.: Linguistic Research. Without ISBN or SBN

Kategorio:Francaj dialektoj
Kategorio:Lingvoj de Kanado