Jida ortografio

La ortografio de la lingvo jido uzas kiel bazon la hebrean alfabeton, kun aldonoj kaj modifoj. Same kiel ĉe la hebrea, la literoj estas legataj dedekstre maldekstren, kaj kvin literoj havas specialajn finajn formojn. Malsame al la hebrea, la jida skribsistemo estas vera alfabeto: ĉiu vokalo estas markita per aparta litero.

 Alfabeto 
Jen la alfabeto de jido, laŭ la norma ortografio de YIVO.

 Litero   IFA  Nomo  Noto    (nenio)  ŝtumer alef  Silenta markilo, ke la silabo komenciĝas per la vokala formo de la sekvanta litero      paseĥ alef      komec alef      bejs      veys  nur por vortoj pruntitaj el ŝemidaj lingvoj      giml      daled     hej     vov   melupm vov  uzata nur apud  aŭ antaŭ       zajen     ĥes  nur por vortoj pruntitaj el ŝemidaj lingvoj      tes      jud  konsonanta [j], se la unua litero en silabo; vokala [i] aliloke     ĥirik jud  nur uzata post konsonanta  aŭ apud alia vokalo      kof  nur por vortoj pruntitaj el ŝemidaj lingvoj     ĥof   lange/ende ĥof  fina formo, nur ĉe vortfino      lamed     mem   ŝlos/ende mem  fina formo, nur ĉe vortfino     nun   lange/ende nun  fina formo, nur ĉe vortfino     sameĥ   ,   ajin      pej  fina formo ne ekzistas     fej   lange/ende fej  fina formo, nur ĉe vortfino     cadek   lange/ende cadek  fina formo, nur ĉe vortfino      kuf      rejŝ      ŝin      sin  nur por vortoj pruntitaj el ŝemidaj lingvoj     tof  nur por vortoj pruntitaj el ŝemidaj lingvoj     sof  nur por vortoj pruntitaj el ŝemidaj lingvoj

 Plurliteraĵoj 
Jido uzas la jenajn plurliteraĵojn por prezenti iujn fonemojn:

 Plurliteraĵo   IFA  Nomo     daled zajen ŝin      tes ŝin      zajen ŝin      cvej vovn     vov jud     cvej judn     paseĥ cvej judn

 Interpunkcio 
Jido uzas la punkton (.), komon (,), kaj punktokomon (;) same kiel Esperanto; simile pri rondaj kaj rektaj krampoj. La ordinara citilo estas “ ”. La jena interpunkcio estas malsama:

 Interpunkcio  Uzo  Ekzemplo  Unikodo   markilo de mallongigo   (s’iz), mallongigo de  (es iz) "ĝi estas"  U+05F3   markilo de mallongigo   (d-r), mallongigo de  (doktor) "doktoro"  U+05F4   streketo   (mame-loŝn, "patrina lingvo", t.e. denaska lingvo, jido)  U+05BE

 Historio 
Jido, parolata de judoj en Eŭropo, tradicie uzas la hebrean alfabeton, tamen alimaniere ol la hebrea lingvo (ekz. ĉiu vokalo estas markita per litero).

Je la frua 20-a jarcento, pro kulturaj kaj politikaj kaŭzoj, oni provis normigi la jidan ortografion. La leksikografo Alexander Harkavy eldonis traktaĵon pri jida ortografio kaj jidan vortaronHarkavy, Alexander. Harkavy's English–Jewish and Jewish–English Dictionary, Hebrew Publishing Company, Nov-Jorko, 1898 en 1898. L. L. Zamenhof ankaŭ eldonis provon al latina ortografio de jido.

La registaro de Sovetio, en 1920, eldonis normojn pri jido — interalie, ĝi abolis la etimologian specialan ortografion de vortoj pruntitaj el ŝemidaj (hebrea kaj aramea) lingvoj. En 1932, ĝi abolis la apartajn finajn formojn de la kvin konsonantoj. Tamen, la apartaj finaj formoj reenkondukiĝis en 1961.

La Yidisher visnshaftlekher institut (YIVO) fondiĝis en 1925 en Pollando, kaj eldonis proponitan norman ortografion en 1930.YIVO, Der aynhaytlekher Yidisher oysleyg: materialn un proyektn tsu der ortografisher konferents fun YIVO, ershte zamlung, Yidisher Visnshaftlekher Institut, Vilna, 1930 YIVO eldonis finan ortografion en 1935.YIVO, Oysleyg-takones fun Yidish, Yidisher Visnshaftlekher Institut, Vilna, 1935

Pro la okupacio de Pollando far Nazia Germanio, YIVO translokigis sian sidejon al Nov-Jorko, Usono. Poste, YIVO plurfoje reviziis kaj reeldonis la jidan ortografion; la nuna eldono estas la sesa, eldonita en 1999.Schaechter, Mordkhe, The Standardized Yiddish Orthography: Rules of Yiddish Spelling, 6a eld., kaj The History of the Standardized Yiddish Spelling, YIVO Institute for Jewish Research, New York, 1999. ISBN 0-914512-25-0

 Referencoj 

Kategorio:Ortografio
Kategorio:Jida lingvo
Kategorio:Tipografio
Kategorio:Skriboj kun kvarliteraj kodoj laŭ ISO 15924