Proteo (planto)

{{Taksonomio
|nomo = Proteo  Protea
|koloro = lightgreen
|dosiero = Protea2.JPG
|dosiero larĝo = 240px 
|priskribo de dosiero = Reĝa proteo (Protea cynaroides)
|regno = Plantoj Plantae
|divizio = Dukotiledonoj  Dukotyledonae
|klaso =Magnoliopsidoj Magnoliopsidae 
|ordo = Protealoj   Proteales
|familio = Proteacoj Proteaceae
|subfamilio= Proteoideae 
|genro = Proteo  Protea’’
|specio = 100 ĝis 114 specioj
|statuso = 
|dunomo =  
|vikispecio =  
|komunejo = 
|dunomo aŭtoritato =L.
}}

La plantgenro Proteo (Protea) apartenas al la  familio de la Proteacoj (Proteaceae). La genro konsistas el ĉ. 115 specioj. Ili hejmiĝas en Suda Afriko. En Genadendal, Sudafriko, ĉe la monto Jonaskop, en alteco de  1648 m super marnivelo troviĝas la tutmonde plej granda nombro de nature kreskantaj Protea-specioj. Multaj el ili apartenas al la Kapensiso. La reĝa proteo (Protea cynaroides) estas la nacia floro de Sudafriko.

 Priskribo 
eta|ilustraĵo Protea longifolia

 Habito kaj folioj Protea-specioj kreskas kiel ĉiamverdaj rampantaj ĝis vertikale starantaj arbustoj kaj malgrandaj arboj, kiuj atingas alton de 1 ĝis 10 m. La alternestarantaj kaj ĉirkaŭ la pinto unu apud la alia starantaj folioj estas kun petioloj aŭ senpetiole. La supra kaj malsupra surfaco de la folio ne tre malsimilas. La simplaj, tre ledecaj kalvaj ĝis lanecaj foliplatoj estas oblongaj ĝis rondaj. La folirando ĉiam glatas.

 Floraroj, floroj kaj fruktoj 
En karakterize globformaj floraroj havas diametron de 3 ĝis 15 cm,  multaj floroj staras dense unu apud la alia. La floroj kreskas spiralfome en pluraj vicoj sin kovrantaj brakteoj. La eksteraj estas relative malgrandaj. La internaj brakteoj estas preskaŭ samlongaj kiel la floroj. La malmolaj, glataj ĝis lanecaj brakteoj kelkfoje havas brilan koloron. Super la brakteo ĉiam staras nur unu floro, ne du, kiel ĉe la genroj Banksia, Brabejum, Grevillea kaj Hakea. 

La floroj ĉiam estas duseksaj. De la kvar harhavaj petaloj tri estas kunkreskintaj, unu estas libera. Nur unu cirklo kun de kvar stamenoj ekzistas. Longaj rigidaj haroj kovras la ovarion, kiu havas nur unu ovolon.

La renverse strobilforma, ligneca fermfrukto havas longajn, brunajn harojn kaj nur unu semon.

 Ekologio 
Multaj specioj formas lignotuberon. Ĝi estas dikiĝinta bazo de la trunko sub la tero aŭ super la tero, el kiu la planto post arbara incendio denove ekĝermas. Speciale interesa estas eco ĉe Protea roupelliae, kiu post la ĝermado en la unuaj jaroj apenaŭ kreskas alten, sed ankaŭ ne larĝen. La  malgranda altenkresko estas kaŭzita de mallongigitaj internodaĵoj.

 Uzado 
La plej multaj specioj ne toleras froston. La proteoj havas la reputacion ne esti facile kultiveblaj. Al la mezeŭropanoj la floraroj de  la proteo estas konataj kiel sekflorojn en floraranĝoj. La floraroj de la proteoj tre longe restas freŝaj.

 Disvastigo 
De la ĉ. 115-130 Protea-specioj, kvar kvinonoj hejmiĝas en Suda Afriko kaj unu kvinono en la tropika Afriko.

 Sistematiko     
La genra nomo Proteaestis publikigita en la jaro  1771 de Carl von Linné en Mantissa Plantarum Altera, paĝoj  187, 328 duan fojon kun la tipa specio Protea cynaroides (L.) L. Antaŭ tio Carl von Linné publikigis en la jaro 1753 en Species Plantarum, paĝo 94 la genran nomon ankoraŭ unufoje, sed ĉi-foje kun specio, kiu apartenas al la genro Leucadendron, kaj  Peter Jonas Bergius metis ĝin en 1767 en sia revizion de la grupo Protea kiel sinonimo de Leucadendron. 

Al la genro  Proteaapartenas la subtribo Proteainae el la tribo Proteae en la subfamilio Proteoideae ene de la familio Proteaceae.

La genro  Protea havas ĉ. 19 sekciojn kun ĉ. 100 ĝis 114 specioj:
 sekcio Hypocephalae Protea amplexicaulis R.BR. 
 Protea cordata THUNB. Protea decurrens E.PHILLIPS
 Protea humiflora ANDREWS Protea subulifolia ROURKE Sekcio Leiocephalae Protea caffra MEISN.
 Protea caffra MEISN. subsp. caffra
 Protea caffra subsp. nyasae(RENDLE) CHISUMPA & BRUMMITT
 Protea caffra subsp. gazensis (BEARD) CHISUMPA & BRUMMITT
 Protea dracomontana BEARD
 Protea glabra THUNB. Protea inopina ROURKE
 Protea nitida MILL.
 Protea nubigena ROURKE
 Protea parvula BEARD Protea petiolaris (HIERN) BAKER & C.H.WHITE
 Protea petiolaris (HIERN) BAKER & C.H.WHITE subsp. petiolaris
 Protea petiolaris subsp. elegans CHISUMPA & BRUMMITT
 Protea rupicola MUND EX MEISN.
 Protea simplex PHILLIPS sekcio Paludosae Protea enervis WILD Sekcio Patentiflorae Protea angolensis WELW.
 Protea angolensis WELW. var. angolensis
 Protea angolensis var. divaricata
 Protea comptonii BEARD Protea curvata N.E.BROWN
 Protea laetans L.E.DAVIDSON
 Protea madiensis  OLIV. Protea rubropilosa BEARD
 Protea rupestris R.E.FR. sekcio Lasiocephalae Protea gaguedi J.F.GMELIN Protea welwitschii ENGL.  sekcio Christatae Protea asymmetrica BEARD Protea wentzeliana ENGL. sekcio Cynaroideae reĝa proteo (Protea cynaroides (L.) L.)  sekcio Paracynaroides Protea cryophila BOLUS
 Protea pruinosa ROURKE Protea scabriuscula E. PHILLIPS
 Protea scolopendriifolia (SALISB. EX KNIGHT) ROURKE sekcio Ligulatae Protea burchellii STAPF
 Protea compacta R. BR.
 Protea eximia (KNIGHT) FOURC. Protea longifolia ANDREWS
 Protea obtusifolia H.BUEK EX MEISN.
 Protea pudens ROURKE Protea roupelliae MEISN.
 Protea susannae PHILLIPS sekcio Melliferae Protea aristata E. PHILLIPS Protea lanceolata E.MEY. EX MEISN. vera proteo (Protea repens (L.) L.) sekcio Speciosae Protea coronata LAM.
 Protea grandiceps TRATT.
 Protea holosericea (SALISB. EX KNIGHT) ROURKE
 Protea laurifolia Thunb. Protea lepidocarpodendron (L.) L.
 Protea lorifolia (SALISB. EX J.KNIGHT) FOURC.
 Protea magnifica LINK, sin.: Protea barbigera MEISN.
 Protea neriifolia R.Br. Protea speciosa (L.) L.
 Protea stokoei E. PHILLIPS sekcio Exsertae Protea aurea (N.L.BURM.) ROURKE
 Protea aurea (N.L.BURM.) ROURKE subsp. aurea
 Protea aurea subsp. potbergensis (ROURKE) ROURKE
 Protea lacticolor SALISB. Protea mundii KLOTZSCH
 Protea punctata MEISN.
 Protea subvestita N.E.BROWN Protea venusta COMPTON sekcio Microgeantae Protea acaulos (L.) REICHARD
 Protea convexa E. PHILLIPS Protea laevis R. BR.
 Protea revoluta R. BR. Protea angustata R. BR. skecio Crinitae Protea foliosaROURKE
 Protea intonsa ROURKE Protea montana E.MEY. EX MEISN.
 Protea tenax R. BR. Protea vogtsiae ROURKE sekcio Pinifoliae Protea acuminataSIMS
 Protea canaliculata ANDREWS Protea nana (P.J.BERGIUS) THUNB.
 Protea pityphyllaE. PHILLIPS Protea scolymocephala (L.) REICHARD
 Protea witzenbergiana E. PHILLIPS sekcio Craterifoliae Protea effusa E.MEY. EX MEISN.
 Protea namaquana ROURKE Protea pendula R. BR.
 Protea recondita H.BUEK EX MEISN. Protea sulphurea E. PHILLIPS sekcio Obvallatae Protea caespitosa ANDREWS sekcio Subacaules Protea asper E. PHILLIPS
 Protea denticulata ROURKE
 Protea lorea R. BR. Protea piscina ROURKE
 Protea restionifolia (SALISB. EX KNIGHT) RYCROFT
 Protea scabra R. BR. Protea scorzonerifolia(SALISB. EX KNIGHT) RYCROFT sekcio Parviflorae Protea mucronifolia SALISB. Protea odorata THUNB.

 Bildoj 

Fontoj 
 Tony Rebelo: Proteas – A field guide to the Proteas of Southern Africa. Fernwood Press, 1995, ISBN 1-874950-02-4 (softcover), ISBN 1-874950-18-0
 S. M. Chisumpa, R. K. Brummitt & S. Marner: Proteaceae. In: G. V. Pope, R. M. Polhill, E. S. Martins (Hrsg.): Flora Zambesiaca, Band 9, Nr. 3, 2006. Royal Botanic Gardens, Kew, ISBN 1-8424-6136-2, (online). 
 The Protea Project.  
 The Protea Atlas Project beim South African National Biodiversity Institute = SANBI, Kirstenbosch, Kapstadt.
 Anthony G. Rebelo (Hrsg.): The Protea Atlas of southern Africa - Volltext-PDF.
 Keith Coates Palgrave: Trees of southern Africa. Seite 128–144. 2. Auflage. Struik Publishers, Cape Town, 1988. ISBN 0-86977-081-0

 Referencoj 
 Walter Erhardt, Erich Götz, Nils Bödeker, Siegmund Seybold: Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen. Band 2. Arten und Sorten. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5406-7. 

 Eksteraj ligiloj 

 Details und Bildseiten zu Proteaceen und Kapflora. 
 Protea bei biodiversityexplorer.org. 

 Literaturo 
 L. M. Valente, G. Reeves, J. Schnitzler, I. P. Mason, M. F. Fay, T. G. Rebelo, M. W. Chase & T. G. Barraclough: Diversification of the African genus Protea (Proteaceae) in the Cape biodiversity hotspot and beyond: equal rates in different biomes, In: International Journal of Organic Evolution, Volume 64, Issue 3, 2010, S. 745–760.  
 J. E. Carlson & K. E. Holsinger: Developmental Plasticity in Protea as an Evolutionary Response to Environmental Clines in the Cape Floristic Region, In: PLoS ONE'' 7, 12, 2012. 

 Kategorio:Proteacoj