4X (ludo)

4X ludo estas tipo de strategia videoludo en kiu la ludanto kontrolas imperion kaj kies ludebleco estas bazita sur kvar principoj: malkovrado, ekspansio, ekspluatado kaj ekstermado (en la angla «eXplore, eXpand, eXploit and eXterminate», kvar iksoj). La 4X ludoj estas ankaŭ kelkfoje priskribitaj kiel administraj ludoj. La esprimo estis unue uzita de de ĵurnalisto Alan Emrich en , en lia recenzo de la ludo Master of Orion por la anglalingva priluda gazeto Computer Gaming World.

La 4X ludoj estas famaj pro ilia profundeco kaj ilia kompleksa ludsistemo. La ekonomia kaj teĥnologia kreskigo de virtuala imperio kies ludanto konduku al la regado estas emfazataj. Ludu plenan ludon daŭras ĝenerale ege multe, ĉar la administrado de vasta imperio postulas multe da atento por detaletoj (mikroadministrado). La 4X ludoj cetere estis ofte kritikataj pro tiu aspekto ege detala, eĉ se multaj taskoj povas esti aŭtomatigitaj.

La unua 4X ludoj inspiriĝis de la tabulludoj, de tekstaj videoludoj kaj perkomputilaj militludoj el la 1970-aj jaroj. Ili estis tiam nur laŭvicaj. La realtempaj 4X ludoj aperis pli malfrue, kune kun la kreskiĝo de la strategiaj ludoj. La ĝenro spertas sian pinton en la mezo de la 1990-aj jaroj antaŭ malkreski pro la konkurenco de aliaj ĝenroj de strategiaj ludoj. Civilization de Sid Meier estas eble la plej fama el tiuj 4X ludoj. En la 2000-aj jaroj aperas kelkaj 4X ludoj kiuj havis sukceson kaj kritikan kaj komercan. Unue nur por la komputiloj, la ĝenro nun aperas iom post iom sur la videoludiloj.

 Difino 
 La kvar iksoj 
eta|Ekrankopio de FreeOrion inspirita el Master of Orion.
La esprimo «4X» aperis unuafoje en recenzo de la ludo Master of Orion, verkita de Alan Emrich por la gazeto Computer Gaming World, en kiu li klasifikas la ludon kiel «XXXX», vortludo kun la XXX-klasifiko de la pornografiaĵojn, p. 208.. Li mem aŭdis tiun esprimon de Tom Hughes kun kiu li verkintis la gvidilon de Master of Orion..

La kvar iksoj (eldiritaj «ejks» en la angla) estas mallongigoj por eXplore, eXpand, eXploit, eXterminate (malkovru, ekspansiiĝu, ekspluatu kaj ekstermu) p. 92-93.. Aliaj recenzistoj de videoludoj poste adoptis tiun esprimon por priskribi ĝenron de videoludoj kiuj havas kelkajn apartaĵojn.Ironclad Games - Sins of a Solar Empire Gameplay (angla).:
 Malkovrado - La ludanto sendu skoltojn en nekonatajn teritoriojn kiuj ĉirkaŭas la lokon de la komenco de la ludo;
 Ekspansio - La ludanto grandigu sian teritorion kreante novajn koloniojn aŭ vastigante sian influon sur jam ekzistantajn koloniojn;
 Ekspluatado - La ludanto rikoltu rimedojn en la lokoj, kiujn li kontrolas kaj maksimumigi ilian uzon;
 Ekstermado - La ludanto ataku kaj eliminu siajn rivalojn ĉu milite ĉu alie.

Tiuj kvar elementoj reprezentas la kvar plej gravajn fazojn de matĉo de 4X ludo.. Tiuj fazoj ĝenerale ne estas apartigitaj kaj kovras unu la aliajn, kaj ilia daŭreco varias laŭ la fasono de la ludo (en la angla: game design). Ekzemple, la serio Space Empires aŭ Galactic Civilizations II: Dark Avatar proponas longajn fazojn de ekspansio ĉar ili postulas ke la ludanto pagu multege en la malkovrado por trovi novajn teritoriojn....

 Limoj de tiu difino kaj kompletigoj 
Malgraŭ tiu difino, aliaj «klasikaj» strategiaj ludoj uzas similan ciklon  (angle).. Tiel, la fakuloj pri videoludoj provis precizigi la difinon de la 4X-ludo preter ĝiaj 4 iksoj. Ili aldonas ekzemple ke la 4X ludoj distingiĝas per la granda komplikeco kaj la grandeco de iliaj mapoj kaj per la uzo de diplomatio anstataŭ de la dueco «amiko/malamiko» de la klasikaj strategiaj videoludojPreviews: Sins of a Solar Empire (20-a de februaro 2007)  (angle).Sins of a Solar Empire preview (5-a de februaro 2008)  (angle)... Kelkaj emfazas ankaŭ la demandon de la ekonomio, ege pli grava, je la malprofito de la militaj bataloj, pli simplaj en la 4X ludoj ol en la strategiaj ludoj.

En 2002, je la okazo de la apero de la ludo Master of Orion III, Alan Emrich proponas aldoni kvinan ikson al la difino: eXperiment (eksperimento), sed tio baziĝas sur apartaĵo de tiu preciza ludo, en kiu la ludanto nepre delegu sian povon al helpantoj ludataj de artefarita intelekto.

 Fasono de la ludo 
La fasono de la 4X ludoj estas bazita sur realtempa aŭ laŭvica strategio, aŭ eĉ sistemo kiu alternas realtempecon kaj laŭvicecon, p. 209..

La mapoj de la 4X ludoj estas ĝenerale kreataj hazarde je la komenco de la matĉo.

La 4X ludoj distingiĝas de la klasikaj strategiaj ludoj interalie per sistemo de evoluo de la unuoj kaj konstruaĵoj per progreso de la ludanto en arbo de la teĥnologioj, per bataloj kiuj okazas en alia interfaco ol tiu de la administrado de la imperio kaj per komplikeco de la mekanismoj pli granda. Pro sia komplikeco, la 4X ludoj estas destinataj al seriozaj ludantoj (en la angla, hardcore gamers), p. 205..

 Esploroj kaj teĥnologioj 
La 4X ludoj uzas ĝenerale arbon de la teĥnologioj kiuj bildigas serion da progresoj kiujn la ludantoj povas malbloki por ricevi novajn unuojn, konstruaĵojn aŭ eblecojn. La arboj de la teĥnologioj de la 4X ludoj estas ĝenerale ege pli grandaj ol en la aliaj strategiaj ludoj, proponante variajn elekteblecojn.. La ludantoj asignu parton de la riĉecoj kiujn ili amasas por la teĥnologia esploro por malbloki novajn malkovrojn, p. 321-345.. En la 4X ludoj, nepras por malkovri novan teĥnologion koni antaŭajn teĥnologiojn.

La esploro okupas ankaŭ gravan lokon ĉar en la 4X ludoj la teĥnologia progreso estas la motoro permesanta la konkerojn.. La fino de la bataloj estas parte determinita de la teĥnologia supereco kaj la nombro de unuoj; la taktiko do ludas en kelkaj 4X ludoj rolon malpligrandan ol en la klasikaj strategiaj ludoj... En la strategiaj ludoj, la bazaj unuoj povas en la plimulto el la ludoj esti uzataj dum tuta matĉo, dum en la 4X ludoj, la bazaj unuoj povas iĝi malmodernaj kaj tiam ne plu povas esti produktataj.. En kelkaj ludoj kiel Civilization, ludanto povas ŝteli la teĥnologiojn de alia aŭ negoci kun iu por havigi ilin al si. Tio permesas konservi ioman teĥnologian ekvilibron inter la ludantoj.

eta|center|500px|Arbo de la teĥnologioj de Freeciv.

 Batalo 
La bataloj estas grava komponanto de la 4X ludoj. Nome, eblas gajni la matĉon ekstremante ĉiujn aliajn ludantojn, aŭ konkerante specialan parton de la mapo.. En kelkaj 4X ludoj, kiel Galactic Civilizations, la fino de la bataloj estas decidita aŭtomate, tuj post kiam du unuoj malamikaj renkontiĝas.. Aliaj, kiel Master of Orion, permesas al la ludanto administri la batalojn en taktika ekrano.. La 4X ludoj distingiĝas el la strategiaj ludoj pli multe orientitaj je la batalo emfazante esplorojn kaj ekonomion. La serĉo de novaj teĥnologioj disponebligas novajn batalajn unuojn. Kelkaj 4X ludoj permesas plie serĉi komponantojn de la unuoj. Tio estas pli karaktera por la 4X ludoj kiuj okazas en la spaco, kie la ludantoj arigas kosmoŝipojn elektante motorojn, armaĵojn kaj armilojn.

 Paca konkuro 
La 4X ludoj proponas sistemojn de diplomatio inter la malsamaj imperioj. Se la klasikaj strategiaj ludoj permesas kontrakti aliancojn inter la ludantoj, la diplomatiaj interrilatoj estas ĝenerale sufiĉe limigitaj al dueca elekto inter aliancano aŭ malamiko. La 4X ludoj proponas interrilatojn pli komplikajn inter la rivaloj kiuj ne enestas la sama teamo. La ludantoj povas ekzemple interŝanĝi provizaĵojn kaj informojn kun iliaj rivaloj.

Eblas gajni matĉon sen konkero, pace. Ekzemple, 4X ludoj koncedas la venkon al ludanto havinta sufiĉe da poentojn post antaŭdifinita tempo aŭ nombro da vicoj. Aliaj ludoj koncedas la venkon al la ludanto majstranta unue la finan teĥnologion, akumulinta sufiĉe da kulturo aŭ farinta grandiozan agon. En kelkaj ludoj, eblas ankaŭ venki estante elektata de siaj rivaloj aŭ daŭrigante la pacon dum antaŭdifinita tempo aŭ nombro da vicoj (angle)..

 Komplikeco 
eta|maldekstra|Ekzemplo de aparta ludekrano por administri ĉiun bazon en FreeCol.
La 4X ludoj estas famaj pro ilia komplika ludebleco kaj ilia strategia profundeco. News/   (angle).. Estas komune akceptita ke la ludebleco estas pli grava ol la grafika aspekto. Dum la klasikaj strategiaj ludoj emfazas la batalojn, la komplikeco de la 4X ludoj ĉefe troviĝas en la diplomatio, la ekonomia administrado kaj la esploro. Tio devigas la ludanton havi plurajn strategiojn samtempe kaj plani celojn je la longa tempo..

Por priskribi la funkciadon de granda imperio, la 4X ludoj uzas grandan gamon de reguloj. Ekzemple, la produktiveco estas limigita de la poluo ... La buĝeto estas realisma, kun interalie la administrado de la ŝuldoj  (angle). aŭ de la flego de konstruaĵoj kaj unuoj.. La 4X ludoj ankaŭ reproduktas la politikajn problemojn, kiel la enlandaj militoj aŭ la kontrolo de la parlamentoj..

Tia komplikeco implicas ke la ludanto okupiĝu pri multaj informoj, interalie por la detaloj («mikroadministrado» de la bazoj, bataloj, ...)  (angle).. Tiuj informoj estas apartigitaj en diversaj apartaj ekranoj aŭ per la ebleco havi diversajn grafikajn modojn. La komplikeco de ĉiu ekrano povas esti tiel granda, ke oni povas konsideri ilin kiel ludetoj.. La realtempaj 4X ludoj, kontraŭe, estas ege malsimilaj, kaj, ekzemple, Dune II, kiu kreis multajn konvenciojn de tiaj ludoj, tute ne havas apartajn ekranojn..

 «Mikroadministrado» kaj longeco de la matĉoj 
eta|Vido de du antaŭeniritaj imperioj en izometria 2D en Freeciv.

Ĉar la 4X ludoj permesas administri grandajn imperiojn, la matĉoj estas ĝenerale pli longdaŭraj ol en la aliaj strategiaj ludoj. Ili povas postuli plurajn horojn da ludado, kaj tio povas krei problemojn por la plurludantaj matĉoj (angle).. Ekzemple, mallonga matĉo de Sins of a Solar Empire povas daŭri ĝis 12 horoj. Tamen, tiuj, kiuj emas la 4X ludoj antaŭvidas kaj ŝatas tiajn longecojn.. La laŭvicaj 4X ludoj eble dividas partion je pli ol cent vicoj (en)..

Pro la repetitema flanko de la agoj kaj la longdaŭreco de la matĉoj, la 4X ludoj estas kritikitaj por iliaj petoj tro grandaj en mikroadministrado. Tiu aspekto ĝenerale ne ĝenas en la komenco de la matĉoj. Sed pli malfrue, administri plurlokan imperion povas postuli plurajn minutojn por vico. Tio pligrandigas la daŭrecon de la matĉoj, tio estante precipe problemiga por plurludantaj matĉoj. La 4X ludoj proponis provincestrojn kontrolitajn de artefarita intelekto por aŭtomatigi la administradon de la kolonioj. Tamen, la ludantoj kritikis la provincestrojn pro iliaj eraroj. Reage, la programistoj provis novajn vojojn por malplialtigi la gravecon de la mikroadministrado.. Kelkaj estis pli ŝatitaj ol aliaj. La kritikistoj konkordas dirante ke Galactic Civilizations sukcesis tiunivele, interalie ĉar la provincestroj povas esti programataj de la ludanto.. Sins of a Solar Empire estis kreita por igi la mikroadministradon pli evitebla., kaj la kritikistoj ĝenerale pensis ke la ludinterfaco igis la administradon de la ludo pli eleganta.. Aliflanke,Master of Orion III malpligrandigis la mikroadministradon limigante la kontrolon de la ludanto sur sia imperio., tio vekante diversajn reagojn...

 Historio 
 Kronologio 
JaroTitoloProgramistoTemoAparato (originala — adaptadoj) 1977 EmpireWalter BrightModernaPDP-10 1982Andromeda ConquestAvalon HillSciencfikcioApple II — Atari 8-bit, Commodore 64, DOS, TRS-80 1983Reach for the StarsSSGSciencfikcioApple II — DOS, Mac OS, Commodore 64, Amiga, Windows 1984Imperium GalactumSSISciencfikcioApple II — Atari 8-bit, Commodore 64 1984IncunabulaAvalon HillHistorioDOS 1984Strategic ConquestPeter Merrill, Delta Tao SoftwareHistorioApple II — Mac OS 1987 Anacreon: Reconstruction 4021Thinking MachineSciencfikcioDOS 1987 Empire: Wargame of the CenturyNorthwest SoftwareModernaDOS — Amiga, Atari ST, Apple II, Commodore 64 1990ImperiumElectronic ArtsSciencfikcioDOS — Amiga, Atari ST 1990KhalaanChipFantastoDOS — Amiga, Atari ST 1990King's BountyNew World ComputingFantastoDOS — Amiga, Apple II, Commodore 64, FM Towns, Mega Drive 1990Spaceward Ho!Delta Tao SoftwareSciencfikcioMac OS — Amiga, Windows 1991Armada 2525Interstel CorporationSciencfikcioDOS 1991CivilizationMicroProseHistorioDOS — Windows, Mac OS, Amiga, Atari ST, Super Nintendo 1992Pax ImperiaChangeling SoftwareSciencfikcioMac OS 1992VGA PlanetsTim WissemanSciencfikcioDOS — Linux 1993 Empire DeluxeMark Baldwin, Bob RakowskyModernaDOS — Windows, Mac OS 1993Master of OrionSimtex SoftwareSciencfikcioDOS — Mac OS 1993Space EmpiresAaron HallSciencfikcioWindows 1994ColonizationMicroProseHistorioDOS — Windows, Mac OS, Amiga 1994Hammer of the GodsHolistic DesignFantastoDOS 1994Master of MagicSimtex SoftwareFantastoDOS 1995AscendancyThe Logic FactorySciencfikcioDOS — Windows 1995Heroes of Might and Magic: A Strategic QuestNew World ComputingFantastoDOS — Windows, Mac OS, Game Boy Color 1995Space Empires IIMalfador MachinationsSciencfikcioWindows 1995Stars!Jeff Johnson, Jeff McBrideSciencfikcioWindows 1996Civilization IIMicroProseHistorioWindows — Mac OS, PlayStation 1996 Deadlock: Planetary ConquestAccoladeSciencfikcioWindows — Mac OS 1996Emperor of the Fading SunsHolistic DesignSciencfikcioWindows 1996FreecivFreeciv teamHistorioWindows — Mac OS, Linux 1996Heroes of Might and Magic II: The Succession WarsNew World ComputingFantastoWindows — Mac OS, Game Boy Color 1996Master of Orion II: Battle at AntaresSimtex SoftwareSciencfikcioDOS — Windows, Mac OS 1997Fragile AllegianceGremlin Graphics SoftwareSciencfikcioDOS — Windows 1997Heroes of Might and Magic II: The Price of LoyaltyNew World ComputingFantastoWindows 1997 ImperialismFrog City SoftwareHistorioWindows — Mac OS 1997Imperium GalacticaDigital RealitySciencfikcioDOS 1997Pax Imperia: Eminent DomainHeliotrope StudiosSciencfikcioWindows — Mac OS 1997Space Empires IIIMalfador MachinationsSciencfikcioWindows 1998Alpha CentauriFiraxis GamesSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux 1998 Deadlock II: Shrine WarsCyberlore StudiosSciencfikcioWindows 1998Remember TomorrowSoftWarWareSciencfikcioDOS 1998Star Wars: RebellionCoolhandSciencfikcioWindows 1999Age of WondersTriumph Studios, Epic GamesFantastoWindows 1999Alien CrossfireFiraxis GamesSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux 1999Civilization II: Test of TimeMicroProsePlurajWindows 1999 Civilization: Call to PowerActivisionHistorioWindows — Mac OS, Linux 1999Heroes of Might and Magic IIINew World ComputingFantastoWindows 1999Heroes of Might and Magic III: Armageddon's BladeNew World ComputingFantastoWindows 1999Imperialism II: Age of ExplorationFrog City SoftwareHistorioWindows — Mac OS 1999MalkariInteractive MagicSciencfikcioWindows 1999Star Trek: The Next Generation - Birth of the FederationMicroProseSciencfikcioWindows 2000 Call to Power IIActivisionHistorioWindows 2000Heroes of Might and Magic III: The Shadow of DeathNew World ComputingFantastoWindows 2000Imperium Galactica II: AlliancesDigital RealitySciencfikcioWindows 2000Space Empires IVMalfador MachinationsSciencfikcioWindows 2001Civilization IIIFiraxis GamesHistorioWindows — Mac OS 2001 Empire Deluxe: Internet EditionKiller BeeModernaWindows 2002Age of Wonders II: The Wizard's ThroneTriumph StudiosFantastoWindows 2002 Civilization III: Play the WorldFiraxis GamesHistorioWindows 2002Haegemonia: Legions of IronDigital RealitySciencfikcioWindows 2002Heroes of Might and Magic IVNew World ComputingFantastoWindows — Mac OS 2002Heroes of Might and Magic IV: The Gathering StormNew World ComputingFantastoWindows 2003Age of Wonders: Shadow MagicTriumph StudiosFantastoWindows 2003 Civilization III: ConquestsBreakAway Games, Firaxis GamesHistorioWindows 2003 Galactic CivilizationsStardockSciencfikcioWindows 2003Haegemonia: The SOLON HeritageDigital RealitySciencfikcioWindows 2003Heroes of Might and Magic IV: Winds of WarNew World ComputingFantastoWindows 2003Master of Orion IIIQuicksilver SoftwareSciencfikcioWindows — Mac OS 2004 Anacreon: Imperial Conquest in the Far FutureGeorge MoromisatoSciencfikcioWindows 2004 Empire Deluxe: Enhanced EditionKiller BeeModernaWindows 2004 Galactic Civilizations: Altarian ProphecyStardockSciencfikcioWindows 2005 Civilization IVFiraxis GamesHistorioWindows — Mac OS 2006C-evoSteffen GerlachHistorioWindows 2006 Civilization IV: WarlordsFiraxis GamesHistorioWindows — Mac OS 2006 Galactic Civilizations II: Dread LordsStardockSciencfikcioWindows 2006 Galaxy on FireFishlabsSciencfikcioiOS 2006Heroes of Might and Magic VNival InteractiveFantastoWindows 2006Heroes of Might and Magic V: Hammers of FateNival InteractiveFantastoWindows 2006Space Empires VMalfador MachinationsSciencfikcioWindows 2006 Sword of the StarsKerberos ProductionsSciencfikcioWindows 2007 Civilization IV: Beyond the SwordFiraxis GamesHistorioWindows 2007 Galactic Civilizations II: Dark AvatarStardockSciencfikcioWindows 2007Heroes of Might and Magic V: Tribes of the EastNival InteractiveFantastoWindows 2007Lost EmpirePollux GamelabsSciencfikcioWindows 2007 Sword of the Stars: Born of BloodKerberos ProductionsSciencfikcioWindows 2008 Civilization IV: ColonizationFiraxis GamesHistorioWindows — Mac OS 2008 Galactic Civilizations II: Twilight of the ArnorStardockSciencfikcioWindows 2008Lost Empire: ImmortalsPollux GamelabsSciencfikcioWindows 2008 Sins of a Solar EmpireIronclad GamesSciencfikcioWindows 2008 Sword of the Stars: A Murder of CrowsKerberos ProductionsSciencfikcioWindows 2010Armada 2526Matrix GamesSciencfikcioWindows 2009 Galaxy on Fire 2FishlabsSciencfikcioWindows 2009Light of AltairSaintXiSciencfikcioWindows 2009 Sins of a Solar Empire: EntrenchmentIronclad GamesSciencfikcioWindows 2009 Sword of the Stars: Argos Naval YardKerberos ProductionsSciencfikcioWindows 2010Civilization VFiraxis GamesHistorioWindows — Mac OS, Linux 2010Distant WorldsMatrix GamesSciencfikcioWindows 2010Elemental: War of MagicStardockFantastoWindows 2010 Sins of a Solar Empire: DiplomacyIronclad GamesSciencfikcioWindows 2010Star RulerBlind Mind StudiosSciencfikcioWindows 2011Armada 2526: SupernovaMatrix GamesSciencfikcioWindows 2011Might and Magic: Heroes VIBlack Hole EntertainmentFantastoWindows 2011Sins of a Solar Empire: RebellionIronclad GamesSciencfikcioWindows 2011Sword of the Stars 2: Lords of WinterKerberos ProductionsSciencfikcioWindows 2012Endless SpaceAmplitude StudiosSciencfikcioWindows — Mac OS 2012Legends of PegasusKalypso MediaSciencfikcioWindows 2013Eador: Masters of the Broken WorldSnowbird GamesFantastoWindows 2013StarDriveZero Sum GamesSciencfikcioWindows 2014Age of Wonders IIITriumph StudiosFantastoWindows — Mac OS, Linux 2014Civilization: Beyond EarthFiraxis GamesSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux 2014Endless LegendAmplitude StudiosFantastoWindows — Mac OS 2014HorizonL3O InteractiveSciencfikcioWindows 2015Civilization: Beyond Earth - Rising TideFiraxis GamesSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux 2015 Galactic Civilizations IIIStardockSciencfikcioWindows 2015Galactic InheritorsCrispon GamesSciencfikcioWindows 2015Might and Magic: Heroes VIILimbic EntertainmentFantastoWindows 2015Sid Meier's StarshipsFiraxis GamesSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux 2015StarDrive IIZero Sum GamesSciencfikcioWindows 2015Star Ruler 2Blind Mind StudiosSciencfikcioWindows 2015The ViceroyGoatee GamesSciencfikcioWindows 2015Thea: The AwakeningMuHa GamesFantastoWindows 2016Civilization VIFiraxis GamesHistorioWindows — Mac OS, Linux 2016Endless Space 2Amplitude StudiosSciencfikcioWindows — Mac OS 2016Master of Orion: Conquer the StarsWargaming.netSciencfikcioWindows 2016Polaris SectorSoftWarWareSciencfikcioWindows 2016StellarisParadox Development StudioSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux 2016Unending GalaxyAnarkis GamingSciencfikcioWindows 2017Stars in ShadowAshdar GamesSciencfikcioWindows NKAscendancy 2The Logic FactorySciencfikcioWindows NKFreeColFreeCol TeamHistorioWindows — Mac OS, Linux NKFreeOrionFreeOrion TeamSciencfikcioWindows — Mac OS, Linux

 Vidu ankaŭ 

 Tipoj de videoludoj

 Referencoj 

Kategorio:Videoludaj ĝenroj