Ordinara enotero

Ordinara enotero, dujara enotero aŭ , estas plantspecio de la genro Enotero (Oenothera) en la familio Onagracoj (Onagraceae). Ĝi estas en Mezeŭropo neofito, ĉar ĝi estis enkondukita ĉ. 1620 kiel ornamplanto el Nordameriko.

 Priskribo 
eta|links|aksradiko kompare al karoto
eta|folirozeto en la unua jaro
eta|links|grapola floraro
eta|ilustraĵo
eta|links|kvaropa radisimetria floro
eta|juna frukto
eta|links|floro deflanke vidata

 Ekstera aspekto kaj folio 
Ordinara enotero estas dujara herba planto, kiu estas 0,8 ĝis 1,8, en ideala kreskejo ĝis 2 m alta. Ĝi formas en la unua jaro sur la grundo folirozeton kun karneca aksradiko. En la dua jaro el ĝi kreskas verda kaj malsupre ruĝeca, senmakula tigo; ĝi estas simpla aŭ malofte disbranĉa kaj dense ĝis maldense harhava.

La baze kaj ĉe la tigo alterne starantaj aŭ sidantaj folioj estas hel- aŭ mezhel-verdaj. La foliplatoj de la bazaj folioj longas 10 ĝis 30 cm kaj larĝas 2 ĝis 5 cm. La foliplatoj de la tigaj folioj havas longecon de 5 ĝis 22 cm kaj larĝecon de 1,5 ĝis 5 (1 ĝis 6) cm. La formo estas mallarĝe inverse lanceta ĝis elipsa kun pinta folibazo kaj pinta supra fino. La rando de la tigaj folioj estas dentohava ĝis glata, kaj ofte loba proksime al la bazo . Ekzistas ruĝa meza vejno  kaj ne bone videblaj flankaj vejnoj.

 Floraro kaj floroj 
En nedisbranĉa, dense spika floraro ĉe rekta glande harhava florarakso staras kune multaj floroj. En ĉiu akselo de brakteo sidas floro..

La duseksa floro estas radisimetria kaj kvaropa kun duobla involukro. La hipantio estas malofte 2, ofte ĝis 2,5 ĝis 4 cm longa. Sur ĝi staras sepaloj kaj petaloj. La kvar verdaj ĝis flavaj, malofte pli aŭ malpli ruĝaj  sepaloj estas 1,2 ĝis 2,2, malofte ĝis 2,8 cm longaj kaj la malsupren turnitaj kalikopintoj estas 1,5 ĝis 3 mm longaj. La petaloj estas intense flavaj kaj fariĝas dum velkado oranĝkoloraj. Ekzistas du cirkloj kun po kvar stamenoj. La anteroj longas 3 ĝis 6 (ĝis 9) mm. Malsupre en la malvasta florkaliko troviĝas la kvarfaka, harhava ovario. La plurajn centimetrojn longa pistilo finiĝas per kvar stigmoj.
eta|maldekstre|polenero de ordinara enotero (400x)

 Frukto kaj semo 
La junan frukton kovras triĥomoj kaj pintaj haroj. La sidanta kapsulfrukto havas longecon de 2 ĝis 4 cm kaj diametron de 4 ĝis 6 mm kaj estas preskaŭ rekta..

 Kromosomnombro 
La kromosoma baznombro estas n = 7; ekzistas diploidio, do 2n = 14.

 Ekologio 
Ordinara enotero estas hemikriptofito. Ĝi havas radikojn ĝis profundeco de 160 cm.

 Florekologio 
eta|semaro de ordinara enotero

 Disvastigo de la semoj 
Ĉar ĉiu ĉefa kaj flanka ŝoso havas ĝis 120 florojn, ordinara enotero tre forte disvastiĝas.

En Ĉinio la fruktoj maturiĝas inter julio kaj novembro .
Ĉiu semkapsulo havas ĝis 200 semojn. La disvastigostrategio estas la t.n. semaĥorio, la disigado per vento aŭ la movado de plantoj per bestoj. La nur unu milonon de gramo pezaj semoj elfalas el la kapsuloj kaj estas forblovataj de vento (tiel nomata meteoroĥorio).

 Disvastiĝo 
La origina hejmregiono de ordinara enotero estas orienta kaj meza Nordameriko.

Ĝi enkondukiĝis al Eŭropo kaj aliaj moderklimataj regionoj de la mondo simile kiel aliaj enoteroj en la 17a jarcento kiel ornamplanto (t.n. eteloĥorio). En Eŭropo ĝi estas hemeroĥoriaj neofitoj. Kiel nura ornamplanto ĝi jam havis grandan disvastiĝon. Post la malkovro, ke la radikoj kaj la folioj estas manĝeblaj, ĝi estas ofte kultivata kiel legomo. Kiel ĝardenfuĝinto la planto disvastiĝas rapide. Jam en 1766 ĝi estis rigardata en Brandenburgio kiel trudherbo..

Por bone kreski ordinara enotero bezonas sekan ne tro nutraĵriĉan, sed kalkhavan grundon.
Enotero kreskas bone, se ĝi havas altan temperaturon kaj sunon.Nachtkerze, Oenothera – Standort, Pflege und Vermehrung.  Konsultita la 29an de Marto 2015.

 Nomo kaj sistematiko 
Carl von Linné publikigis en 1753 la hodiaŭ akceptitan botanikan genronomon Oenothera, kiu venis de la grekaj vortoj oinos οῖνος por „vino“ kaj thēr ϑήρ por „besto“. Antaŭe antikvaj kaj mezepokaj aŭtoroj kiel Plinio la Maljuna kaj Paracelso uzis la saman nomon por epilobio (Epilobium), kiu apartenas al la sama plantfamilio Onagracoj (Onagraceae). Ili opiniis, ke plantpartoj de tiu planto kune kun vino igas la homon bonhumura kaj la sovaĝaj bestoj pli mildaj. La specia epiteto biennis signifas  dujara.

La unua priskribo de Oenothera biennis okazis en 1753 fare de Carl von Linné en Species Plantarum, 1, p. 346. Sinonimo por Oenothera biennis L. estas: Oenothera muricata L., Oenothera suaveolens DESF., Onagra biennis (L.) SCOP., Onagra muricata (L.) MOENCH

 Uzado 
 Uzado kiel nutraĵo 
La folioj kaj radikoj de la planto estis uzataj de diversaj popoloj de la amerikaj praloĝantoj.Bernd Voigtländer, Gerald Lattauschke: Wenig bekannte Gemüsearten.2a eldono, Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie. Dresden. 2013 , paĝoj 29 (DNB 10467060719

Krom la betforma aksradiko manĝeblas ankaŭ la folioj, floroj kaj semoj. La radikojn oni kuiru kiel skorzoneron aŭ pastinakon en buljono; oni povas ankaŭ tranĉi la radikojn kaj spici ilin per vinagro kaj oleo. La radikoj estas rikoltataj de aŭtuno ĝis printempo de la unua jaro (rozeta stadio).
eta|malferma frukto kun semoj.

 Uzado kiel kuracplanto 
Jam la nordamerikaj indiĝenoj uzis la semojn de ordinara enotero kiel kuracplanto n.

En naturkuracado hodiaŭ estas uzata la oleo de enotero. Tiu el la semoj akirita oleo estas uzata por kuraci aŭ mildigi neŭriton. Oni uzas ĝin kontraŭ astmo, fojnokataro, alta sangopremo kaj kolesterolo, kapdoloro kaj reŭmatismo. La oleo de enotero estas uzata ankaŭ ĉe menstruaj problemoj kaj tro alta nivelo de glukozo en la sango; ĝi bone stimulas la korpon, agas kiel antidoto, reguligas metabolon, malgrandigas la riskon je trombozo, helpas en la unua stadio de multloka sklerozo. Haŭtaj problemoj mildiĝas per enotera oleo.

La oleo enhavas multe da linolacido, kiu transformiĝas al gama-linolacido. El tiu la korpo formas prostaglandinon1. Enotera oleo konsistas el 8 kaj 14 % de gama linolenacido, kiu ebligas la produktadon de la kontraŭinflama prostaglandino E1 sen transformo de delta-6-Desaturazo. Enotera oleo estas tre multekosta, kaj tial ĝin ofte anstataŭas kanaboleo.

 Uzado en kosmetiko 
La oleo de enotero estas uzata ankaŭ en kosmetikaĵoj por sentivaj haŭtoj.

 Referencoj 

 Literaturo 
 Jiarui Chen, Peter C. Hoch, Warren L. Wagner: Oenothera Oenothera biennis, S. 424 - textgleich online wie gedrucktes Werk, In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong (Hrsg.): Flora of China, Volume 13 - Clusiaceae through Araliaceae, Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2007. ISBN 978-1-930723-59-7 (Abschnitte Beschreibung und Ökologie)
 Azim Ghasemnezhad: Investigations on the effects of harvest methods and storage conditions on yield, quality and germination of evening primrose (Oenothera biennis L.) seeds. Dissertation, Universität Gießen 2007 (Volltext)
 Helmut Hintermeier: Die Nachtkerze. Schönheit aus Virginia. In: die biene - Überregionale Fachzeitschrift für Imker. . Berlin, 134. Jahrgang, 1998, S. 12.
 Heinz-Dieter Krausch: Kaiserkron und Päonien rot... - Entdeckung und Einführung unserer Gartenblumen. Dölling und Galitz, Hamburg 2003, ISBN 3-935549-23-7.
 Elisabeth Lestrieux, Jelena de Belder: Der Geschmack von Blumen und Blüten. Dumont, Köln 2000, ISBN 3-7701-8621-4.
 Angelika Lüttig, Juliane Kasten: Hagebutte & Co - Blüten, Früchte und Ausbreitung europäischer Pflanzen. Fauna, Nottuln 2003, ISBN 3-935980-90-6.
  (Abschnitte Beschreibung und Ökologie)

 Eksteraj ligiloj 


 Die Verbreitung auf der Nordhalbkugel de Eric Hultén
 Thomas Meyer: Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei Flora-de: Flora von Deutschland (alter Name der Webseite: Blumen in Schwaben)

Kategorio:Enoteroj
Kategorio:Kuracplantoj
Kategorio:Oleoplantoj
Kategorio:Legomoj
Kategorio:Manĝeblaj sovaĝaj plantoj
Kategorio:Plantoj de Nordameriko