Hiskiamo

La hiskiamohiskiamo en Nova Plena Ilustrita Vortaro aŭ hiosciamohiosciamo en Nova Plena Ilustrita Vortaro (Hyoscyamus) estas genro de herboj el la  familio de la  solanacoj (Solanaceae). La genro havas ĉ. 23 speciojn. Kelkaj, kiel la nigra hiskiamo (Hyoscyamus niger) aǔ Hyoscyamus muticus, estas jam delonge uzataj kiel kuracplantoj.Franz Köcher: Die babylonische und assyrische Medizin in Texten und Untersuchungen. I–VI, Berlin 1963–1980, BAM 574:I 1–3.Martha Haussperger: Gab es vor Hippokrates bereits eine empirische Medizin in Vorderasien? In: Würzburger medizinhistorische Mitteilungen 17, 1998, S. 113–128; hier S. 121 (úŠAKIRA: Bilsenkraut).

 Priskribo 
 Vegetativaj ecoj 
Hiskiamoj estas unujaraj, dujaraj kaj multjaraj herboj, vertikale aǔ horizontale kreskantaj. Ĝi havas altecon de (3 ĝis) 10 ĝis 80 (ĝis 150) cm. La radiko estas ĉe la mallongvivaj plantoj tuberforme dikiĝinta. Multjaraj plantoj havas rizomon.
La ovformaj-oblongaj, eliptaj aǔ ovformaj folioj estas (0,8 ĝis) 2 ĝis 20 (ĝis 30) cm longaj, rande dentaj aǔ lobaj, malofte palmataj. Malofte la planto formas rozedplanton. Ĝenerale la supraj folioj ne havas folitigojn, dum la malsupraj folioj havas 1,2 ĝis 5,0 cm longajn.

 Floraroj kaj floroj 
La floroj estas sidantaj aǔ starantaj ĉe mallongaj, 5 ĝis 10 mm longaj flortigoj. Ekzistas ankaŭ ĝis 50 mm longaj flortigoj. La malsupraj floroj staras unuope en la foliakseloj, la supraj formas densan foliaron. La malsupraj floroj staras unuope en foliakseloj, la supraj formas densan, grapolan aǔ spikan, cumecan floraron kun folioj.

La kaliko de la kvinnombraj floroj estas  (6 ĝis) 10 ĝis 16 (ĝis 28) mm longa, tub-, sonorilforma, urno- renverse konus-forma aǔ malofte ujoforma: la rando estas denta aǔ loba. La korona tubo estas samlonga aǔ  2,5-oble pli longa ol la kaliko. La korono longas 8 ĝis, malofte 20 mm (eĉ ĝis 50 mm) longa. Ĝi estas orflava, flave blanka, helklare violkolora aǔ blankeca, parte ankaŭ kun malhela reto. La koronaj loboj estas samgrandaj, mallongaj kaj rondecaj.

La stamenoj estas bone videblaj kaj en la mezo kunkreskintaj. La anteroj longas 2,9 ĝis 3,8 mm.

 Fruktoj kaj semoj 
eta|maldekstre|fruktoj de la nigra hiskiamo
eta|semoj de la nigra hiskiamo
La frukto estas speciala formo de la kapsulfrukto, nomata piksidio (kovrilkapsulo).  Ĝi longas (5 ĝis) 9 ĝis 15 mm. La kapsulo enhavas inter 200 kaj 500 semojn.

 Kromosomnombro kaj enhavosubstancoj  
Oni esploris minimume sep el la 23 konataj specioj pri ilia kariotipo. Oni nombris kromosoman bazonombron de x = 14 aǔ x = 17.

Kelkaj specioj de la genro enhavas alkaloidojn, hiosciaminon kaj skopolaminon. En la specio nigra hosciamo (Hyoscyamus niger) oni trovis vianolidojn.

 Disvastigo kaj habitato 
Origine la specioj de hiskiamo kreskas en Eŭropo, en Nordafriko ĝis Ĉinujo kaj Hindujo, sur la  Kanariaj insuloj kaj en Madejro. Kiel neofito ĝi kreskas en la nordo de Usono, Kanado, respektive en Aǔstralio. La planto kreskas apud stratoj. Ĝis alteco de 2000 m en la Atlasa montaro kaj ĝis 3000 m  en Himalajo.

eta|sekcio Hyoscyamus: blanka hiskiamo (Hyoscyamus albus)
eta|sekcio Hyoscyamus: nigra hiskiamo (Hyoscyamus niger)
eta|sekcio Chamaehyoscyamus: Hyoscyamus aureus
eta|subgenro Dendrotrichon: egipta hiskiamo (Hyoscyamus muticus)

 Sistematiko 
La genro konsistas el ĉ. 23 specioj..
 subgenro Hyoscyamus
 sekcio Hyoscyamus
 subsekcio Hyoscyamus
 Hyoscyamus reticulatus L.: Ĝi hejmiĝas en okcidenta Azio kaj Kaǔkazio 
 Hyoscyamus pojarkovae SCHÖNB.-TEM.: Ĝi hejmiĝas en Irano, Irako, Sirio kaj Egiptujo 
 Hyoscyamus kurdicus BORNM.: Ĝi hejmiĝas en Sirio
 Hyoscyamus leucanthera BORNM. & GAUBA: Ĝi kreskas en Irano 
 Hyoscyamus afghanicus POJARK.: Ĝi hejmiĝas en Afganio
 Hyoscyamus multicaulis RECH.F. & EDELB.: Ĝi hejmiĝas en Afganio
 Hyoscyamus squarrosus GRIFF.: Ĝi hejmiĝas en Afganio, Irano, Turkmenio kaj Pakistano
 Hyoscyamus kotschyanus POJARK.: Ĝi hejmiĝas en Irano 
 Hyoscyamus arachnoideus POJARK.: Ĝi hejmiĝas en Irano
 Hyoscyamus turcomanicus POJARK.: Ĝi hejmiĝas en Antaǔazio 
 nigra hiskiamo (Hyoscyamus niger L.): La hejmregiono estas Eŭropo, Nordafriko kaj Azio
 subsekcio Pusilli
 Hyoscyamus pusillus L.: La hejmregiono estas Azio, Ruslando kaj Egiptujo 
 Subsekcio Adictyi
 blanka hiskiamo (Hyoscyamus albus L.): la hejmregiono estas suda kaj sudorienta Eǔropo, Nordafriko, Makaronezio kaj proksima oriento
 Hyoscyamus cylindrocalyx RECH. F.: Ĝi hejmiĝas en Antaǔazio
 Hyoscyamus desertorum (ASCH. EX BOISS.) TÄCKH.: la hejmregiono estas Egiptujo, Israelo kaj Jordanio 
 sekcio Chamaehyoscyamus
 Hyoscyamus aureus L.: la hejmregiono estas Egiptujo kaj okcidenta Azio; neofito en Kreto 
 Hyoscyamus senecionis WILLD.
 sekcio Pumilio
 Hyoscyamus leptocalyx STAPF EX BORNM.: Ĝi hejmiĝas en Turkujo 
 Hyoscyamus longepedunculatus C.C.TOWNS.: Ĝia hejmregiono estas Irako.

subgenro Dendrotrichon SCHÖNB.-TEM. 
 Hyoscyamus orthocarpus SCHÖNB.-TEM.: La hejmregiono estas  Irano
 egipta hiskiamo (Hyoscyamus muticus L.): La hejmregiono estas norda Afriko kaj proksima oriento
 Hyoscyamus boveanus ASCH. & SCHWEINF.: La hejmregiono estas  Egiptujo kaj  la Sinai-duoninsulo
 Hyoscyamus falezlez COSS. (ankaŭ subspecio de Hyoscyamus muticus ): La hejmregiono estas Afriko
 Hyoscyamus nutans SCHÖNB.-TEM.: La hejmregiono estas Irano
 Hyoscyamus rosularis SCHÖNB.-TEM.: La hejmregiono estas Irano 
 Hyoscyamus tenuicaulis SCHÖNB.-TEM.: La hejmregiono estas Irano 
 Hyoscyamus insanus STOCKS
 La hejmregiono estas Afganio, Pakistano kaj Irano.

 Referencoj 

 Literaturo 

 Armando T. Hunziker: Genera Solanacearum: the genera of Solanaceae illustrated, arranged according to a new system. A. R. G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001, ISBN 3-904144-77-4.

Kategorio:Solanacoj
Kategorio:Plantoj kun psikotropaj substancoj
Kategorio:Venenaj plantoj