Esperantigo de vortoj el sanskrita fonto

Esperantigo de vortoj el Sanskrita fonto temas pri la karakterizo de vortoj el Sanskrita fonto adoptitaj en la nuntempa Esperanto.

eta|dekstra|300px|La Rigvedo en Sanskrito

 IAST 
De la fino de la 18-a jarcento, Sanskrito estas transskribita uzante la latinan alfabeton. La plej uzita sistemo nuntempe estas IAST (Internacia Alfabeto de Sanskrita Transliterigo), kiu estas la akademia normo ekde 1888, kaj el kiu la vortoj estas esperantigitaj.

 Radikoj 
 Konsonantoj 
 Aspiraciaj plozivoj 
Aspiraciaj plozivoj (mahāprāṇa sparśa), en la originala skribsistemo de Sanskrito, nagario, havas siajn proprajn simbolojn:

k → क, kh → ख; d → द, dh → ध; t → त, th → थ.

Ĉar per IAST la aspiraciaj plozivoj estas transliterigitaj per aldono de -h kiel surogato, same kiel en Esperanto la ĉapelitaj literoj estas kelkfoje transliterigitaj per aldono de -x aŭ -h, ofte okazas, ke vortoj el Sanskrito iĝas erare transliterigitaj en Esperanton. Ekzemploj de tiuj okazoj estas bodhisattvo, dharmo, sangho, Bhagavadgitao, Theravado, Bharato; kiuj respektive estas bodhisattva → bodisatvo, dharma → darmo, saṃgha → sangao (aŭ samgo), Bhagavad-gītā → Bagavadgito, Theravāda → Teravado kaj Bhāratam → Barato.

Okazas la sama kun kelkaj digrafoj de Latino, por vortoj de greka fonto: Thermometrum → termometro, sed ne thermometro, ĉar la digrafo th reprezentas apartan sonon [tʱ], ne kombinon de konsonantoj [t] kaj [h].

 Homofonaj konsonantoj 
 ś, ṣ → ŝ 
Ĉar la sonoj [ɕ] kaj [ʂ] estas homofonoj en Esperanto, vortoj en Sanskrito skribitaj per ś kaj ṣ estas transliterigitaj per ŝ: Śiva → Ŝivo (aŭ Ŝivao), Viṣnu → Viŝnuo, Kṛṣṇa → Kriŝno.

 d, dh, ḍ, ḍh → d; t, th, ṭ, ṭh → t 
Ĉar konsonantaj paroj d [d̪], ḍ [ɖ] kaj t [t̪], ṭ [ʈ] estas homofonoj en Esperanto, ili iĝas d kaj t respektive: Tripiṭaka → Tripitako.

 n, ṇ kaj ṅ → n 
Ĉar sonoj [n], [ɳ] kaj [ŋ] kaj n estas homofonoj en Esperanto, n, ṇ kaj ṅ iĝas n: Nirvāṇa → Nirvano.

 Ceteraj konsonantoj 
 m → m 
La konsonanto m restas kiel m. Ne konfuzu ĝin kun la simbolo ṃ, kiu iras post vokalo por reprezenti nazan vokalon nomitan anusvāra.

Kelkaj substantivojEkz. neŭtra nominativo, akuzativo, plurala genitivo i.a. havas -am ĉe la fino. En tiuj okazoj, ĝi estas transliterita kiel -o: Mahābhāratam→ Mahabarato

 ṃ → n 
La simbolo ṃ [ ̃] reprezentas nazan vokalon (anusvāra), do ĝi ofte fariĝas transliterigita per n: Saṃskṛtam → Sanskrito.

Ekzistas escepto en kiu ĝi estas transliterita kiel m pro miskompreno de la sistemo IAST, kiu fariĝis kutimo: Saṃgha → samgo.

 ñ → nj, ñj → nĝ 
Simbolo ñ [ɲ] fariĝas kombino nj: prajñā → praĝnjo, same kiel ĉe la esperantigo de vortoj el hispana fonto. La kombino ñj tamen fariĝas transliterita nĝ, ne njĝ: Mañjuśrī → Manĝuŝrio.

 v → v 
Simbolo v [ʋ] estas transliterita v: Sarasvatī → Sarasvatio.

 h 
Post konsonanto, h reprezentas surogaton de aspiracia plozivo, kaj do ĝi ne estas transliterita: dharma → darmo; saṃgha → samgo. Ekzistas escepto en kiu ĝi estas transliterita kiel h, ĉar ĝi fariĝis kutimo: buddha → budho.

Kiam ĝi aperas ĉe la komenco de vorto aŭ post vokalo, ĝi estas transliterita kiel h: Mahāyāna → Mahajano; Mahābhāratam→ Mahabarato

 ḥ 
Kiam la simbolo ḥ [h] troviĝas meze de vorto, ĝi estas transliterita kiel h: Duḥkha → Duhko.

En kelkaj substantivojEkz. maskla nominativo i.a. troviĝas -ḥ ĉe la fino (visarga). En tiuj okazoj, ĝi estas transliterita kiel -o: Rāmaḥ → Ramo.

 j → ĝ, y → j 
Simbolo j [d͡ʑ] estas transliterita ĝ kaj simbolo y [j] estas j: Jātaka → Ĝatakoj, yoga → jogo.

 Duoblaj konsonantoj 
Duoblaj konsonantoj estas transliteritaj per nur unu, kiam eblas: Śuddhodana → Ŝudodano, Siddhārtha → Sidarto.

 Vokaloj 
Longaj vokaloj transliteriĝas kiel simplaj vokaloj (ā → a), escepte औ (au) → aŭ, kaj ऐ (ai) → aj.

 ṛ → ri 
La vokalo ṛ estas transliterita ri : Kṛṣṇa → Kriŝno, Ṛgveda → Rigvedo.

 ḷ → l 
La vokalo ḷ estas transliterita li: Pāḷi → Palio.

 a/ā → o 
Vortoj kun fino ĉe o, a aŭ ā, esperantigitaj finiĝas per o: Gaṇeśa → Ganeŝo; Bhagavad-gītā → Bagavadgito.

Kiam jam ekzistas homofono, tamen, la vorto povas konservi la finan vokalon por diferenciĝi: Brahmā → Brahmo → Brahmao; stūpa → stupo → stupao.

 Ceteraj vokaloj 
Vortoj kun fino ĉe ceteraj vokaloj konservas tiun finan vokalon: Lakṣmī → Lakŝmio; Viśnu → Viŝnuo; śakti → ŝaktio.

 Homonimoj 
 Kiam homonimo, a/ā → ao 
Kiam okazas, ke jam ekzistas vorto kun la sama formo en Esperanto, la kutimo estas lasi la finan vokalon, se eblas.  

Ekzemplo: stūpa → stupo → stupao; Māra → Maro → Marao.

Kiam ne ekzistas homonimo por la esperantigita vorto, la unua formo estas preferata.

Ekzemplo: Gaṇeśa → Ganeŝo → Ganeŝao; Karma → Karmo → Karmao; Dharma → Darmo → Darmao.

 Ceteraj vokaloj 
Kiam la vorto finiĝas per cetera vokalo, la homonimeco estas ĝenerale akceptita.

Ekzemplo: Kālī → Kalio (ĥemia elemento) → Kalio (diino).

 Esceptoj 
Ekzistas kelkaj esceptoj, kiuj fariĝis kutimo.

 Budho 
Ekzistis ĝenerala malkonsento pri la esperantigo de la vorto buddha, por kiu ekzistas tri proponoj:
 Buddo: Proponita de Zamenhof por distingi ĝin el la jam ekzistanta budo, same kiel ĉe la duopo fino - finno.
 Budao: Nature aperinta, konservanta la finan vokalon -a el buddha. La esperantigo funkcias laŭ la interkonsento: buddha → budo → budao.
 Budho: Nature aperinta, disvastiĝinta kaj uzita de Budhana Ligo Esperantista. Nuntempe, ĝi estas la plej uzita el la tri proponoj.

 Samgo 
La vorto saṃgha estus esperantigita sango → sangao, sed ĉar la fonta latinigo enhavas simbolon ṃ, kelkaj preferas la formon samgo, kiu aperas en PIV. En aliaj okazoj, oni ĉiam transliterigu simbolon ṃ kiel n, kiel en la okazo Saṃskṛtam → Sanskrito.

 Tabelo de transskribo 
 Konsonantoj IPA  Nagario  IAST  Esperanta transskribo ब  b  b  भ  bh  b च  c  ĉ  छ  ch  ĉ  द  d  d  ध  dh  d ड  ḍ  d  ढ  ḍh  d ग  g  g  घ  gh  g  ः  ḥ  h ह  h य  y  j ज  j  ĝ  झ  jh  ĝ क  k  k  ख  kh  k ल  l  l म  m  m न  n  n ण  ṇ  n ञ  ñ  nj ङ  ṅ  n प  p  p  फ  ph  p र  r  r स  s  s ष  ṣ  ŝ श  ś  ŝ त  t  t  थ  th  t ट  ṭ  t ʈʰ ठ  ṭh  t व  v  v Vokaloj IPA  Nagario  IAST  Esperanta transskribo अ, प  a  a (o, ĉe fino)  आ, पा  ā  a (o, ĉe fino)  ए, पे  e  e इ, पि  i  i  ई, पी  ī  i ऌ, पॢ  ḷ  li ॡ, पॣ  ḹ  li  ओ, पो  o  o ऋ, पृ  ṛ  ri ॠ, पॄ  ṝ  ri उ, पु  u  u  ऊ, पू  ū  u  ऐ, पै  ai  aj औ, पौ  au  aŭ

 Aliaj simboloj IPA  Nagario  IAST  Esperanta transskribo  ँ  ṃ  n  akcento (uzita antaŭ akcentitaj silaboj)

 Notoj 

 Referencoj 

Sanskrito
Kategorio:Sanskrito