Kvena lingvo

La kvena lingvo estas lingvo el la finno-perma lingvaro parolata en norda Norvegio fare de la kvenoj. Pro politikaj kaj historiaj kialoj, ĝi ricevis la statuson de minoritata lingvo en 2005 kadre de la Eŭropa Ĉarto por Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj. Lingvoscience, tamen, ĝi kalkuliĝas kiel reciproke komprenebla dialekto de la finna lingvo, kaj grupiĝas kune kun la dialektoj finne nomataj Peräpohjola kiel la tornival-finna lingvo, parolata en la valo de la rivero Tornio en Svedio.

Kontraŭe al populara kredo, la dialektoj parolataj de la kvenoj kaj kainuoj ne proksime rilatas. La kainua dialekto estas unu el la savoniaj dialektoj kiuj ekestis ekde la 16-a jarcento, kiam enmigrintoj de la historia provinco Savonio komencis ekloĝi en la norda, agrikulture nefekunda regiono Kainuu. 

La kvena lingvo enprenis multajn pruntvortojn el la norvega lingvo, kiel ekzemple tyskäläinen (de la norvega vorto tysk, kiu signifas germana) anstataŭ la norma finna vorto saksalainen. La kvena lingvo ankaŭ uzas iujn malnovajn finnajn vortojn ne plu uzataj en Finnlando.

 Oficiala statuso 
Ekde la 1860-aj jaroj la registaro de Norvegio provis asimili la kvenojn. Ekzemple, la uzo de la kvena lingvo malpermesiĝis en lernejoj kaj registaraj oficejoj, kaj kvenlingvaj nomoj de urbetoj estis anstataŭitaj per norvegaj nomoj. Ekde 1970, la kvenoj kaj la sameoj en Norvegio malkaŝe rajtas uzi siajn originalajn denaskajn lingvojn, la kvenan kaj la samean, respektive, kaj la lingvoj estas instruataj al infanoj de tiulingvaj familioj en lernejoj. Malgraŭ tiu freŝa gajno de statuso kiel minoritata lingvo, estas ankoraŭ grava diskuto inter la kvenoj pri ĉu la finna ortografio estu aplikata al la lingvo aŭ ĉu nova ortografio devus esti kreata.

Ekde 2006, eblas studi la kvenan kulturon kaj lingvon en la Universitato de Tromsø,Universitato de Tromsø kaj en 2007 la kvenlingva konsilio kreiĝis ĉe la kvena instituto (propralingve Kainun institutti), nacia centro pri la kvena lingvo kaj kulturo en Børselv, Norvegio. La konsilio subtenas skriban uzon de la  kvena lingvo kaj ellaboras skriban normon por ĝi, sed uzas finnan ortografion por subteni la reciprokan komprenon inter finnoj kaj kvenoj.Irene Andreassen: artikolo "Et nytt skriftspråk blir til" (norvege: "nova skriblingvo estiĝas")

 Geografia distribuo 
Hodiaŭ, plej multaj parolantoj de la kvena troviĝas en du norvegaj komunumoj, Storfjord kaj Porsanger. Kelkaj parolantoj troveblas en aliaj lokoj, kiel ekzemple Bugøynes, Neiden, Vestre Jakobselv, Vadsø kaj Nordreisa.

En nordorienta Norvegio, ĉefe ĉirkaŭ la Varanger-fjordo, la parolata lingvo tre similas al la norma finna lingvo, dum la kvena lingvo parolata okcidente de Alta, pro la en la areo proksimaj ligoj al la valo de la rivero Tornio ĉe la limo inter Finnlando kaj Svedio, estas pli proksime rilata al la tornival-finna lingvo parolata tie.

En registara raporto de 2005, la nombro de homoj parolantaj la kvenan lingvon en Norvegio estas taksita esti inter 2 000 kaj 8 000, depende de la kriterioj uzataj. Tamen, ekzistas tre malmultaj junuloj kiuj parolas ĝin, igante ĝin endanĝerigata lingvo.

 Fonologio 
La fonologio de la kvena estas esence la sama kiel tiu de la finna. Notindas tamen, ke dum en la norma finna anstataŭiĝis la malnova sono  per , ĝi estas retenita en la kvena. Ekzemple, la vorto  meiđän  ('nia') en la kvena estas  meidän  en la norma finna.

 Vokaloj 
Kven havas 16 vokalojn, se oni inkluzivas la vokalolongecon:
lango antaŭe lango malantaŭe  lango ne rondigita   lango rondigita   lango ne rondigita   lango rondigita  fermita vokalo (lango supre)    meza vokalo (lango mezalte)    malferma vokalo (lango sube)  

Skribe la vokala longeco estas indikita per duobligo de la litero, ekzemple (yy)  kaj (oo) .

La grafemoj reprezentanta ,  kaj  estas (ö), (ä) kaj (a), respektive.

 Konsonantoj 
Kven havas 14 konsonantojn kiuj troviĝas en la denaska vortprovizo, kaj kvar konsonantoj kiuj troviĝas nur en pruntvortoj:
 bilabiala labial-dentala dentala alveolara postalveolara palatala velara glotalanazaj   plozivoj   senvoĉaj       voĉaj    Frikativo   senvoĉaj        voĉaj  trila alproksimanta   

 estas nur trovitaj en pruntvortoj.

 kaj  estas reprezentitaj en skribo per (v) kaj (S), respektive.

 estas reprezentita skribe per (đ).

 estas reprezentita skribe per (n) se sekvata de /k/, kaj (ng) se aparte longa, ekzemple (nk)  kaj (ng) 

Ĝeminado (konsonanta longigo) estas indikita en skribado per skriba duobligo de la litero, ekzemple (mm) por  kaj (ll) por 

 Ekzemplo 
{| cellpadding = "8"
| -
| Kvena:  "Miksi kvääninkieli kirjakielenä" de Terje Aronsen. El la gazeto Ruijan Kaiku el Tromsø, dulingva en la kvena kaj norvega, eldono 1/2004 
 Kvääninkieli oon se kieli Mitä kväänit 
 Oon puhuhneet ja vielä tääpänäki puhhuuvat, 
 Kaj Mika oon säilyny ruottalaistumisen 
 Kaj norjalaistumisen Lapi minuriteettikielenä. 
 Minun mielestä Torniolakson «meiän kieliki» 
 Oon vanhaa kvääninkieli Tahi vanhaala 
 Meiđän kielelä kaihnuunkieli. 
| Norma finna:
 Kveenin kieli sur se kieli, jota kveenit 
 Ovat puhuneet ja vielä Tana päivänäkin puhuvat, 
 Kaj joka sur säilynyt ruotsalaistumisen 
 Kaj norjalaistumisen Lapi vähemmistökielenä. 
 Minun mielestäni Torniolaakson "meidän kielikin" 
 Sur vanhaa kveenin kieltä tai vanhalla 
 Meidän kielellämme kainun kieltä. 
| Laŭvorta esperantlingva traduko:
<poem>
 La kvena lingvo estas la lingvo kiun la kvenoj parolis kaj ankoraŭ hodiaŭ parolas,
 kaj kiu postvivis tra svedigo kaj norvegigo kiel minoritata lingvo.
 Laŭ mia opinio la tornival-finna de la Tornio-valo Estas ankaŭ malnova kvena lingvo
 Aŭ en nia malnova lingvo, "Kainuu"-lingvo.
</poem>
|}

 Eksteraj ligiloj 

 landnomoj (ISO 3166) - Paĝo kun tradukoj de ĉiuj landnomoj al la kvena, finna, norvega, novnorvega kaj angla.

 Referencoj 

 Notoj 

 Ĝeneralaj referencoj 
 La gramatiko  Kainun kielen grammatiikki de Eira Söderholm, publikigita en 2007,  komplete legeblas rete en la kvena  kaj en la norvega .
 fontoj pri la kvena lingvo en la retejo  giellatekno.uit.no

Kategorio:Baltmara finna lingvaro
Kategorio:Lingvoj de Norvegio