Paĥirizo

Pariĥizo, latine Pachyrhizus, estas genro el la familio el la fabacoj (Fabaceae). La genro havas kvin ĝis ses speciojn.

Male al la aliaj „fazeoloj“, kies fruktoj estas manĝataj, la paĥirizo estas manĝata ne la guŝoj, sed la radikoj estas manĝataj. La semoj estas venenaj.

 Disvastigo 
Pariĥizoj disvastigas nature de Meksiko ĝis Sudameriko. Pachyrhizus erosus estis importita per galiono de Meksikio trans la Filipinoj al Azio. Tie ĝi fariĝis la plej ŝatataj de la ĉinaj ĝardenistoj. La planto preferas varman klimaton kun averaĝa precipitaĵo.

 Priskribo 
Pariĥizoj estas grimpantaj plurjaraj herbaj plantoj, kiuj rapide kreskas kaj kies tigoj atingas longecon ĝis kvin metroj. La planto havas multajn blankajn kaj violkolorajn florojn. La radikoj similas al sukerbetoj kaj atingas pezon de kvin kilogramoj. Oni povas multobligi la planton per semo aux per radikstikaĵoj.

La kromosomo-nombro estas 2n = 22.

 Uzado kaj enhavosubstancoj 
De la paraĥizoj oni povas manĝi nur la karnon de la radikoj, ĉar la aliaj plantpartoj, krom la floroj, estas venenaj pro rotenono kaj ties glukozido. La radiko estas facile senŝeligebla. La radiko havas similan guston kiel la terpomo kaj estas manĝeblaj krudaj aŭ mallonge kuiritaj.

 Specioj 
En la genro ekzistas kvin ĝis ses specioj:
 anda paĥiro (Pachyrhizus ahipa (WED.) PARODI): kultivata en nordokcidenta Argentino, Bolivio, Peruo
 Pachyrhizus erosus (L.) URBAN. sin.: Pachyrhizus angulatus RICH. EX DC., Pachyrhizus bulbosus (L.) KURZ, Dolichos erosus L.): kultivata en Meksiko kaj Mezameriko, sovaĝigita en la tropikoj de la mondo
 Pachyrhizos ferrugineus (PIPER) M. SØRENSEN: Meksiko, Mezameriko, partoj de Kolombio
 Pachyrhizos panamensis R. T. CLAUSEN: Panamo, partoj de Kolombio, Ekvadoro
 tuberpizo (Pachyrhizus tuberosus (LAM.) SPRENG., sin.: Dolichos tuberosusLAM., Cucara tuberosa (LAM.) BRITT.): Ekvadoro, kultivata en tuta Sudameriko.

 Vidu ankaŭ 
 listo de legomoj

 Fonto 
 Joachim Alkämper: Vielseitige Informationen zur Art. (deutsch)
 National Research Council (U. S.): Tropical Legumes: Resources for the Future. (Paperback) Books for Business, 2002. ISBN 0-89499-192-2. S. 21-27.
 [ Taxonomie bei GRIN] (angl.)
 A.S. Zanklan: Agronomic performance and genetic diversity of the root crop yam bean (Pachyrhizus spp.) under West African conditions. Doktorarbeit an der Georg-August-Universität Göttingen 2003. Online-Version (PDF; 603 kB)

 Eksteraj ligiloj 

 Weitere Informationen: Biologie, Geschichte und Verbreitung, Nutzung und Verwertung, Literatur, Bildlegenden.
 Arten und Synonyme. (engl.)

Kategorio:Fabacoj
Kategorio:Utilplantoj