Dikkapa blito

La dikkapa blito (Blitum capitatum, sin. Chenopodium capitatum), estas malnova legomospecio el la genro Blitum ene de la familio de la Amarantacoj. La folioj estas uzataj kiel spinaco, ankaŭ la helruĝaj fruktoj, kiuj elkreskas la foliakselojn, estas manĝeblaj.

 Priskribo 
La unujara planto atingas kreskoalton de 20 ĝis 60 , kelkfoje ĝis 80 cm kaj formas bazan folirozeton. La tuta planto estas kalva aŭ iom faruneca. La tigoj estas vertikalaj. La folioj estas kalvaj. La bazaj folioj havas longajn pedunklojn. La foliplato estas triangula ĝis lancoforma, iom denta aŭ glatranda. Ĝi longas ĝis sep cm kaj estas je la malsupra flanko verdeca.

La floroj staras el ekseloj kaj similas al frambaj fruktaroj. Ili estas skarlate ĝis malhele ruĝaj kaj fariĝas karnece en matura stato. La brakteoj estas kompletrandaj kaj defalas ĉe la supraj floraroj.O. Schmeil et al., Flora von Deutschland und seinen angrenzenden Gebieten, 88. durchgesehene Auflage, Quelle und Mayer, Wiesbaden, 1988, S. 338 La florvolvaĵo estas pseŭdospiko. Flortigoj kaj florinvolukro estas kavaj. Ekzistas tri ĝis kvin involukraj folioj. Ekzistas 0 aŭ unu stameno. La planto floras inter junio kaj aŭgusto. La floroj estas proteroginaj kaj estas polenigitaj de la vento (anemogamio).

La florvolvaĵo esta kvin ĝis dek mm duka. La fruktoj estas ruĝaj, sukaj kaj rememoras je morusoj.J.C. Röhling, W.D.J. Koch und F.C. Mertens, Deutschlands Flora, Druck: Friedrich Willmans, Frankfurt am Main, 1823, S. 282–283. La semo longas 0,8 ĝis 1 mm kaj larĝas 0,6 ĝis 0,9 mm. La disvastigo de la semoj okazas per bestoj (endozooĥio, epizooĥorio) kaj per la homo (hemeroĥorio).

La kromozomonombro estas 2n=18.

 Troviĝoj 
En Eŭropo la specio kreskas en Hispanujo, Italujo, Balkanio, de Francujo ĝis suda Skandinavio, Suomujo kaj suda Rusujo, se tie ĝi ne apartenas al la natura flaŭro. En Nordameriko la specio kreskas ofte en Roka Montaro. Ĝi verŝajne hejmiĝas en Ameriko, de kie ĝi disvastigis al Eŭropo.

 Sistematiko 
La unua priskribo okazis 1753 fare de Carl von Linné sub la nomo Blitum capitatum en Species Plantarum 1, p. 4.Erstbeschreibung eingescannt bei BHL Linné kunigis tiun specio kaj la maldika blito kun karnecaj fruktetoj en propra specio Blitum. Francesco Ambrosi metis la dikkapan bliton 1857 kiel Chenopodium capitatum al la genro Chenopodium (en: Flora del Tirolo Meridionale 2, p.180). Laŭ novaj molekulaj esploroj  la dikkapa blito estas pli proksime parenca al la genro Spinacia ol al la Chenopodium. Tial Fuentes-Bazan et al. (2012) disigia ĝin de la genro Chenopodium kaj metis ĝin denove al la genro Blitum. Tiu estas nun kune kun Spinacia en la tribo Anserineae.

Sinonimoj de Blitum capitatum L., estas Blitum virgatum var. capitatum (L.) COSS., GERM. & WEDD., Chenopodium capitatum (L.) AMBROSI, Chenopodium capitatum (L.) ASCH. kaj Morocarpus capitatus (L.) SCOP. Pliaj sinonimoj estas Blitum petiolare LINK, Blitum tataricum Mill., Blitum terminale STOKES kaj Chenopodium capitatum var. parvicapitatum S.L.Welsh.Eintrag bei The Plant List

 Uzado 
 Kultivado kaj rikolto 
Oni elsemas de marto ĝis aprilo.J. Wheeler, The Botanist's and Gardener's New Dictionary., Harvard University, 1763, S. 74 En printempo la kovrado per neteksaĵo povas esti bona por plifruigado.M.K., Erdbeerspinat, en: Gemüse Nr. 2, el: Kartofel’ i ovosci – kajero 6 2002, 2003, p. 41. La elsemado ankaŭ povas okazi ĝis julio.G. Vogel, Gemüse-Biografien (28) – Erdbeerspinat., Taspo Gartenbaumagazin 12. Dezember, 1994, S. 68 La plej bona kreskejo estas en plena suno aŭ en malforta ombro. Ĝi ne havas specialajn postulojn pri grundo. Tro komprimitan grundojn kun alta akvonivelo ne estas ideala. La semoj bezonas 5 ĝis 6 tagoj por ekĝermi.. La distanco de planto al planto estu 15 ĝis 20 cm oble 15 ĝis 20 cm. Por aro necesas 20 g semoj.C. und R. Zollinger, Saatgut Katalog 2009, 2009, S. 44H. Linser und K. Scharrer, Handbuch der Pflanzenernährung und Düngung., Ausg. 1, Teil 1, 1965, S. 160. Oni povas rikolti de unu planto ĝis 2 kg...

 Uzado 
 Manĝaĵo 
La folioj estas uzataj kiel kuirita somera spinaco. La ruĝaj beroj estas manĝeblaj, sed ne tre bone gustas.U. Körber-Grohne, Nutzpflanzen in Deutschland – Erdbeerspinat (Chenopodium capitata und C. foliosum), 2. Ausgabe, 1987, S. 440–441. La folioj ankaŭ povas esti manĝebla nekuirita kiel salato.

 Ornamplanto 
La planto ankaŭ povas esti uzata kiel ornamplanto.

 Medicina signifo 
 Skorbuto: junaj folioj estas relative riĉaj je Vitamino C.B. Angier, Field guide to medicinal wild plants, Stackpole Books, 1978, ISBN 0-8117-2076-4, S. 250–252.
 laksiga: la kuirita legomo efikas malforte laksiga.
 kontraŭdoloriga: la indianoj de norda Ameriko uzis la kuiritan planton kontraŭ dentodoloroj kaj reŭmatiko.

 Vidu ankaŭ 
 listo de legomoj

 Fontoj 
 Literaturo 
 Siegmund Seybold (Hg.): Schmeil-Fitschen interaktiv (CD-ROM), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6.
 Udelgard Körber-Grohne: Nutzpflanzen in Deutschland von der Vorgeschichte bis heute. Theiss, Stuttgart 1995 (Nachdruck ISBN 3-933203-40-6).

 Referencoj 
Susy Fuentes-Bazan, Pertti Uotila, Thomas Borsch: A novel phylogeny-based generic classification for Chenopodium sensu lato, and a tribal rearrangement of Chenopodioideae (Chenopodiaceae). In: Willdenowia 42, 2012, S. 17. DOI:10.3372/wi.42.42101
Gudrun Kadereit, Evgeny V. Mavrodiev, Elizabeth H. Zacharias & Alexander P. Sukhorukov: Molecular phylogeny of Atripliceae (Chenopodioideae, Chenopodiaceae): Implications for systematics, biogeography, flower and fruit evolution, and the origin of C4 Photosynthesis, In: American Journal of Botany, Volume 97 (10), 2010, S. 1664–1687.

 Eksteraj ligiloj 



 USDA Plants Database
 Globale Verbreitung
 Fotos bei Günther Blaich

Kategorio:Plantoj de Usono
Kategorio:Fruktolegomoj
Kategorio:Amarantacoj
Kategorio:Folilegomoj
Kategorio:Kuracplantoj