Onda papago

La onda papago, ondeca papageto aŭ melopsitako (Melopsittacus undulatus), estas specio de Papagoformaj birdoj, nome malgranda, longvosta, semo-manĝa papago. La onda papago estas la nura specio en la aŭstralia genro Melopsittacus. Ĝi troveblas en la plej sekaj partoj de Aŭstralio kie la specio jam supervivis la malfacilan enlandan medion dum la pasintaj 5 milionoj da jaroj. Ondaj papagoj estas nature verdaj kaj flavaj kun nigraj, ondaj markoj sur la nuko, dorso kaj flugiloj, sed en kaptiteco ili estas breditaj diverskoloraj: bluaj, blankaj, grizaj. Eĉ estas tiuj breditaj por havi malgrandajn krestojn. Ondaj papagoj estas popularaj hejmbestoj ĉirkaŭ la tuta mondo pro sia malgrandeco, malalta kosto kaj kapableco imiti homan paroladon. 

La specio estis unue registrita en 1805 kaj hodiaŭ estas la tria plej populara hejmbesto en la mondo, post la aldomigitaj hundoj kaj katoj.

Ondaj papagoj estas proksime parencaj al lorioj kaj figaj papagoj.  Ili estas unu el la paraketaj specioj, ne-taksonomia termino kiu inkludas multajn etajn papagojn kun longaj, plataj vostoj. En kaj kaptiveco kaj sovaĝeco, ondaj papagoj reproduktiĝas oportuneme kaj en paroj.

Taksonomio
La melopsitako unue estis priskribita de George Shaw en 1805, kaj ricevis sian nunan dunoman nomon de John Gould en 1840. La genronomo Melopsittacus, el la antikva greka, signifas "melodian papagon". La specia epiteto undulatus estas latina por "ondeca" aŭ "ond-modela".

Iam oni proponis, ke la melopsitako estu ligo inter la genroj Neophema kaj Pezoporus, surbaze de la strieca plumaro. Tamen, lastatempaj filogenetikaj studoj uzantaj DNA-sekvencojn metas la melopsitakon tre proksime al la lorioj (tribo Loriini) kaj la figpapagoj (tribo Cyclopsittini).

 Aspekto 
eta|maldekstre|Vira onda papago

Naturaj nelopsitakoj averaĝe longas 18 cm, pezas 30–40 gramojn, havas enverguron de 30 cm, kaj montras helverdan korpokoloron, dum iliaj manteloj montras nigrecajn dorsomarkojn (nigrecajn ĉe birdidoj kaj nematuruloj) borde de klaraj flavaj ondaĵoj. La frunto kaj vizaĝo estas flavaj ĉe plenkreskuloj.

Antaŭ sia plenkreska plumaro, junaj individuoj havas nigrecajn striojn ĝis la vaksaĵo ĝis ĉirkaŭ 3-4 monatoj. Ili montras malgrandajn, irizajn bluviolajn vangareojn kaj serion de tri nigraj makuloj trans ĉiu flanko de sia gorĝo. La du plej eksteraj gorĝomakuloj situas ĉe la bazo de ĉiu vangomakulo. La vosto estas kobalta, kaj la eksteraj vostoplumoj montras centrajn flavajn ekbrilojn. Iliaj flugiloj havas verdec-nigrajn flugilplumojn kaj nigrajn kovrilojn kun flavaj franĝoj kune kun centraj flavaj ekbriloj, kiuj nur videblas dumfluge aŭ kiam la flugiloj estas etenditaj. La bekoj estas olivecgrizaj kaj la kruroj bluec-grizaj, kun zigodaktilaj fingroj.

En sia natura aŭstralia vivejo, melopsitakoj estas rimarkeble pli malgrandaj ol tiuj en kaptiteco. Ĉi tiu aparta papagspecio estis bredita en multaj aliaj koloroj kaj nuancoj en kaptiteco (ekz. blua, griza, grizverda, plurkolora, viola, blanka, flava-blua). Individuoj en bestovendejoj kutime estas bluaj, verdaj aŭ flavaj. Kiel plej multaj papagospecioj, la plumaro de papagetoj fluoreskas sub ultraviola lumo - fenomeno eble rilata al pariĝado kaj partnera elektado.

eta|Vira onda papago
La koloro de la vaksaĵo (la areo enhavanta la naztruojn) malsamas inter la seksoj, estante lavenda/belblua ĉe maskloj, palbruneca/blanka (ne-reproduktiĝanta) ĝis bruna (reproduktiĝanta) ĉe inoj, kaj rozkolora ĉe nematuraj birdoj de ambaŭ seksoj (kutime pli eĉ purpur-rozkolora koloro ĉe junaj maskloj). Kelkaj inaj papagetoj evoluigas brunan vaksaĵon nur dum la reprodukta sezono, kiu poste revenas al la normala koloro. Junaj inoj ofte povas esti identigitaj per subtila, kreteca blankeco, kiu komenciĝas ĉirkaŭ la naztruoj.

Inaj nelopsitakoj montras pli domineman konduton kompare kun maskloj de la specio kaj povas agi agreseme kontraŭ ili.

Melopsitakoj havas tetrakromatan kolorvidon, kvankam ĉiuj kvar klasoj de konusĉeloj ne funkcias samtempe krom sub sunlumo aŭ UV-lampo.Color Vision of the Budgerigar (Melopsittacus undulatus): Hue Matches, Tetrachromacy, and Intensity Discrimination. Timothy H. Goldsmith kaj Byron K. Butler en Journal of Comparative Physiology A, Vol. 191, No. 10, pp. 933–951; Oktobro 2005. La ultraviola spektro heligas iliajn plumojn por allogi partnerojn. La gorĝaj makuloj en melopsitakoj reflektas UV-on kaj povas esti uzataj por distingi individuajn birdojn. Dum ultraviola lumo estas esenca por la bona sano de kaĝigitaj kaj dorlotbestaj birdoj, neadekvata mallumo aŭ ripozo rezultas en trostimulo.

Ekologio
|eta|Disvastiĝo de onda papago; la koloroj referencas al klimataj areoj.

Melopsitaktoj estas nomadaj kaj aroj moviĝas de lokoj kiam mediaj kondiĉoj ŝanĝiĝas. Perrins, Christopher, eld. (2003). "Parrots, Lories, and Cockatoos". The New Encyclopedia of Birds. Oxford University Press. ISBN 9780198525066. Arkivita el la originalo la 9an de Septembro 2021. Alirita la 10an de Septembro 2021. Pranty 2001"Budgerigar". The Australian Museum. 10a de Decembro 2020. Arkivita el la originalo la 24an de Julio 2020. Alirita la 9an de Septembro 2021.  Melopsitaktoj troviĝas en malfermaj vivejoj, ĉefe en veprejoj, malfermaj arbaroj kaj herbejoj de Aŭstralio. La birdoj normale troviĝas en malgrandaj grupoj, sed povas formi tre grandajn grupojn sub favoraj kondiĉoj. La nomada movado de la grupoj estas ligita al la havebleco de manĝaĵo kaj akvo. Melopsitaktoj havas du apartajn flugrapidojn, inter kiuj ili kapablas ŝanĝi depende de la cirkonstancoj.Ingo Schiffner kaj Mandyam Srinivasan (2016) Budgerigar flight in a varying environment: flight at distinct speeds?,   Melopsitaktoj foje svarmas kune en grupoj enhavantaj milojn da individuoj.

Trosekeco povas peli arojn al pli arbarkovritaj vivejoj aŭ marbordaj areoj. Ili manĝas la semojn de Triodia kaj herbo, kaj foje maturiĝantan tritikon. Melopsitaktoj manĝas ĉefe herbosemojn. La specio ankaŭ oportunisme manĝas kreskantajn grenkultivaĵojn kaj gazonherbaĵojn.Stevenson & Anderson 1994 Pro la malalta akvoenhavo de la semoj, ili dependas de la havebleco de freŝa akvo."Budgerigar". Birdlife Australia. Arkivita el la originalo la 3an de Junio 2020. Alirita la 9an de Septembro 2021. 

Ekster Aŭstralio, la sola longdaŭra establado de naturigitaj melopsitaktoj estas granda populacio proksime de Sankt-Peterburgo (Florido). Pliigita konkurenco pri nestejoj de eŭropaj sturnoj kaj dompaseroj supozeble estas ĉefa kaŭzo de la malkreskanta populacio de Florido ekde la 1980-aj jaroj. La pli konstantaj, tutjaraj kondiĉoj en Florido signife reduktis ilian nomadan konduton.Shapiro 1979 La specio estis enkondukita en diversajn lokojn en Porto-Riko kaj Usono. BirdLife International (2018). "Melopsittacus undulatus". IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T22685223A132056957. doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22685223A132056957.en. 

 Reproduktado 
eta|maldekstre|Dorlotpapagoj buntaj
Reproduktado en la naturo ĝenerale okazas inter junio kaj septembro en norda Aŭstralio kaj inter aŭgusto kaj januaro en la sudo, kvankam melopsitakoj estas oportunismaj reproduktuloj kaj respondas al pluvoj kiam herbosemoj fariĝas plej abundaj. Melopsitakoj estas monogamaj kaj reproduktiĝas en grandaj kolonioj tra sia tuta teritorio. Ili montras signojn de amo al siaj samaranoj per plumaranĝado aŭ nutrado unu de la alia. Melopsitakoj nutras unu la alian manĝante la semojn mem, kaj poste vomante ilin en la buŝon de siaj samaranoj. Populacioj en iuj areoj pliiĝis pro pliigita akvohavebleco ĉe bienoj. Nestoj estas faritaj en truoj en arboj, barilfostoj aŭ ŝtipoj kuŝantaj sur la tero; la kvar ĝis ses ovoj estas kovataj dum 18-21 tagoj, kaj la idoj elnestiĝas ĉirkaŭ 30 tagojn post eloviĝo. En la naturo, preskaŭ ĉiuj papagaj specioj bezonas kavan arbon aŭ kavan ŝtipon kiel nestejon. Melopsitakoj tipe reproduktiĝas en kaptiteco kiam provizitaj per nestoskatolo.

La ovoj estas tipe unu ĝis du centimetrojn longaj kaj estas perloblankaj sen ia ajn kolorigo se fekundaj. Inaj papagetoj povas demeti ovojn sen vira partnero, sed ĉi tiuj nefekundigitaj ovoj ne eloviĝos. Inoj normale havas blankecan sunbrunan vaksaĵon; tamen, kiam la ino demetas ovojn, ŝia vaksaĵo fariĝas de krusteca bruna koloro. Kelkaj inaj melopsitakoj povas ĉiam konservi blankecan sunbrunan vaksaĵon aŭ ĉiam konservi krustecan brunan vaksaĵon sendepende de la reproduktaj kondiĉoj. Ina melopsitako demetas siajn ovojn en alternaj tagoj. Post la unua, kutime estas dutaga paŭzo ĝis la sekva. Ŝi kutime demetas inter kvar kaj ok ovojn, kiujn ŝi kovos (kutime komencante post la demetado de sia dua aŭ tria) dum ĉirkaŭ 21 tagoj. Inoj forlasas siajn nestojn nur por tre rapidaj fekoj, streĉadoj kaj rapidaj manĝoj post kiam ili komencis kovi kaj tiam estas preskaŭ ekskluzive nutrataj de sia partnero (kutime ĉe la enirejo de la nesto). Inoj ne permesas al masklo eniri la neston, krom se li perforte eniras. La ovokvanto varias de 6 ĝis 8 idoj.

Ekzistas indikoj pri samseksa seksa konduto inter masklaj papagetoj. Origine oni hipotezis, ke ili faris tion kiel formon de "pariĝada praktiko", do ili estis pli bonaj reproduktaj partneroj por inoj; tamen, ekzistas inversa rilato inter partopreno en samseksa konduto kaj pariĝa sukceso.

 Notoj 

 Bibliografio 
 Pranty, B. 2001. The Budgerigar in Florida: Rise and fall of an exotic psittacid. North American Birds 55: 389–397.
 Forshaw, Joseph M. & Cooper, William T. (1978): Parrots of the World (2a eld). Landsdowne Editions, Melbourne Australia 
 Collar, N. J. (1997). Budgerigar (Melopsittacus undulatus). P. 384 en: del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eld. (1997). Handbook of the Birds of the World. Vol. 4. Sandgrouse to Cuckoos. Lynx Edicions, Barcelona. 

Kategorio:Birdoj de Aŭstralio
Kategorio:Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj
Kategorio:Papagoformaj