Bazelacoj

La bazelacoj () estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo kariofilaloj (Caryophyllales). Ĝi enhavas 4 genrojn kaj 19 speciojn. Ĝia tipa genro estas bazelo.

Kelkaj specioj havas pantpartoj, kiuj estas manĝeblaj de la homo. Kelkaj Anredera- kaj Basella-specioj estas kultivataj kiel ornamplantoj.

 Etimologio 
La scienca nomo de la tipa genro Basella elvenas el latino basella, ae, kiu signifas "eta bazo". Aliaj referencoj mencias etimologion el hindia vorto kiu indikus tiun planton en Malabaro.

La esperantigo bazelo estas konstruita laŭ la PIV-a modelo Pilosella > pilozelopilozelo en PIV ĉe vortaro.net, tiel respektante la elparoladon de tiu vorto en la naciaj lingvoj, precipe tiun de la litero s, kvazaŭ z (ekz. Базелла ruse).

Atentu, ne konfuzu kun la svislanda urbo Bazelo.

 Priskribo 
eta|maldekstre|ilustraĵo de Basella alba el Blanco, ĉ. la jaro 1880
eta|maldekstre|Ullucus tuberosus, ilustraĵo de William Jackson Hooker en Curtis botanical magazine, volumeno 77, serio 3, numero 7, 1851, tabulo 4617

 Vegetativaj karakterizaĵoj 
La bazelacoj estas plej ofte multjaraj herbaj plantoj aŭ malofte duonarbustoj. Ili kreskas aŭ vertikale aŭ estas ofte  grimpplantoj. La radikoj estas fibraj ĝis dikiĝintaj. Kelkaj specioj havas rizomojn aŭ tuberojn kiel rezervorganojn, kiuj povas esti subteraj aŭ superteraj. La baza parto de la tigo ofte estas dikiĝinta, kelkaj estas iom sukulentaj. La tigo de kelkaj specioj povas kreski ĝis kelkaj metroj. Ĉiuj plantpartoj estas kalvaj.

La folioj havas aŭ ne havas tigojn kaj plej ofte estas alternestarantaj, malofte preskaŭ kontraŭstarantaj. La simpla foliplato estas ofte karneca. La folirando ofte estas glata, malofte per glandoj dentaj. La stomatoj estas paracitaj. Stipuloj ne ekzistas.

 Floraroj kaj floroj 
La floraroj elkreskas la akselojn aŭ estas terminale. Ekzistas plantoj en la familio bazelacoj, kiuj havas spikaj, paniklaj aŭ grapolaj floraroj kun ĉ. tri frue defalantaj stipuloj. Sub ĉiu pinakla aŭ nepinakla floroj estas du kontraŭe starantaj daŭrantaj aŭ frue defalantaj brakteoj.

La malgrandaj, radiosimetriaj, duseksaj (malofte funkcie unuseksaj) floroj estas kelkfoje kleistogamiaj kaj plej ofte kvinnombraj. Ekzistas hipantio (hypanthium). La nuraj kontraŭstarantaj, petalsimilaj, haŭtecaj ĝis karnecaj sepaloj estas liberaj aŭ malofte je la bazo kunkreskintaj. Dum la florado la sepaloj estas verdecaj, blankaj ĝis ruĝecaj kaj fariĝas dum la fruktmaturiĝo brunecaj ĝis nigraj. La plej ofte kvin (malofte kvar ĝis 13) petaloj estas nur je ilia bazo kunkreskintaj kaj similas en formo kaj koloro la sepalojn. 

Ekzistas cirklo de plej ofte kvin (malofte kvar ĝis naŭ) stamenoj. La stamenoj nur estas kunkreskintaj je la bazo kun la petaloj. Tri karpeloj estas kunkreskintaj al unukameraj, hipogeaj  ovarioj. Ekzistas un ĝis tri pistiloj kaj ĉiam tri stigmo. La nektarioj estas ringformaj.

 Diasporoj kaj semoj 
La periantaj folioj estas ĉe fruktmaturiĝo maldikvandaj, sekaj  aŭ karnecaj  kaj envolvas parte aŭ komplete la nukson – ili formas kune la  diasporo, kiu nomiĝas ankaŭ „utriklo“. Ĝi povas havi flugilojn. La globforma, rozekolora semohavas haŭtan tegumenton, multe da  endospermo kaj verdaj, spirale turniĝanta, duoncirkla aŭ hufumforma embrio.

 Enhavosubstancoj kaj kromozomnombroj 
La planto havas betalainojn. Se ĝi havas flavonoloj, tiam temas pri kverketino. Akumuliĝas kalcioksalataj-kristaloj.

La kromozomo-nombro estas  n = 11, 12, 22.

 Sistematiko kaj disvastigo 
La bazelacoj disvastiĝas tutmonde en la tropikoj kaj  subtropikoj. La disvastigocentro estas la  neotropiso. Krome specioj hejmiĝas en Afriko inkluzive de Madagaskaro. En Eŭrazio kaj Aŭstralio troviĝas  neofitoj. La plej multaj specioj kreskas en sekaj habitatoj.

George Bentham kaj Joseph Dalton Hooker metis en 1862–1883 la genroj en la familio „Chenopodiaceae“ kaj  Augustin Pyramus de Candolle kaj Alphonse Louis Pierre Pyramus de Candolle metis la genrojn 1823–1873 kaj  1993 G. Nageshwar kaj M. Radhakrishnaiah metis ilin al la Portulacaceae. Laŭ la prioritata regulo la valora plantnomo de la familia nomo Basellaceae okazis en 1837 de Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz en Flora Telluriana, 3, p. 44; la publikigo nur okazis en 1840 fare de Christian Horace Bénédict Alfred Moquin-Tandon. La tipogenro estas  Basella L. sinonimo por la bazelacoj RAF. estas: Anrederaceae J.AGARDH kaj Ullucaceae NAKAI.

En la ordo de la Kariofilaloj la bazelacoj formas kune kun Halophytaceae, Didiereaceae, kaj  Montiaceae kladon. Tiu ĉi klado ankaŭ parencas kun la Kaktacoj (Cactaceae), Portulakacoj (Portulacaceae), Anacampserotaceae kaj Talinaceae. La familio de la bazelacoj konsistas hodiaŭ el nur kvar genroj kaj ĉ. 19 ĝis 25 specioj monofile (Roger Eriksson 2007).

eta| Anredera cordifolia
eta|floroj de korfolia andredero (Anredera cordifolia)
eta|Malabara spinaco (Basella alba) kun floroj kaj fruktoj

 Genroj kaj specioj 
La plantfamilio  de la bazelacoj (Basellaceae) estas kun nur kvar genroj kaj ĉ. 19 ĝis 25 specioj relative malgranda (stato 2011):
 Anredera JUSS.,  (sin.: Beriesa STEUD. nom. nud., Boussingaultia KUNTH, Clarisia ABAT, Tandonia MOQ.): La du ĝis dek specioj hejmiĝas en la  Neotropiso de Teksaso, Florido kaj la Karibaj insuloj ĝis Galapagos-insuloj kaj  Argentino:
 Anredera aspera SPERLING: La hejmregiono estas la okcidenta Bolivio.
 Anredera baselloides (KUNTH) BAILL. Steckbrief von Anredera baselloides.: Sie kommt in Ecuador und Peru vor.
 Anredera brachystachys (MOQ.) SPERLING: La hejmregiono estas Kolumbio kaj la norda Ekvadoro.
 Anredera cordifolia (TEN.) STEENIS) : hejmiĝas en Sudameriko.
 Anredera densiflora SPERLING: La hejmregiono estas Peruo kaj la suda ekvadoro.
 Anredera diffusa (MOQ.) SPERLING: Die Heimat ist Peru.
 Anredera floribunda : Die Heimat ist Kolumbien.
 Anredera krapovickasii (VILLA) SPERLING: La hejmrgeiono estas Bolivio kaj la nordokcidenta Argentino.
 Anredera marginata (KUNTH) SPERLING: Ĝi hejmiĝas en Ekvadoro, Peruo kaj la suda kaj sudorienta Brazilo.
 Anredera ramosa (MOQ.) ELIASSON: La du subspecioj hejmiĝas de Meksiko trans  Mezameriko ĝis la okcidenta Sudameriko.
 Anredera tucumanensis (LILLO & HAUMAN) SPERLING: Ĝi hejmiĝas en Bolivio kaj la suda Ekvadoro kaj la nordokcidenta Argentino.
 Anredera vesicaria (LAM.) C.F.GAERTN.: Ĝi hejmiĝas en la neotropiso.
 Basella L. (sin.: Gandola L.): El kvar ĝis kvin specioj hejmiĝas unu en Afriko, tri en  Madagaskaro kaj unu tuttrope.
 Blanka bazelo (Basella alba)
 Tournonia MOQ.: Ĝi nur havas unu specio:
 Tournonia hookeriana MOQ.: Ĝi hejmiĝas en okcidenta Kolumbio ĝis la  norda Ekvadoro.
 Ullucus CALDAS (Syn.: Melloca LINDL.): Ĝi konsistas nur el unu specio:
 Olluco (Ullucus tuberosus  CALDAS, Syn.: Ullucus aborigineus BRÜCHER, Ullucus kunthii MOQ., Ullucus tuberosus subsp. aborigineus (BRÜCHER) SPERLING): Ĝia hejmregiono estas de  Venezuelo, Bolivio kaj peruo ĝis la norda Argentino (nur Jujuy) . Ĝi havas manĝeblajn tuberojn.

 Laŭ WFO kaj TPL 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (11 jun. 2020)Basellaceae ĉe World Flora OnlineBasellaceae ĉe The Plant List, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomojListo de plantoj baza ĉe Google Sheets:

Angiospermae - angiospermoj
Caryophyllales Juss. ex Bercht. & J.Presl - kariofilaloj
Basellaceae Raf. - bazelacoj
Anredera Juss. - anredero
Basella L. - bazelo
Tournonia Moq. - turnonio
Ullucus Caldas - uluko

 Fontoj 
 Die Familie der Basellaceae bei der APWebsite. (Abschnitt Beschreibung, Verbreitung und Systematik)
 Roger Eriksson: Neotropical Basellaceae: Online bei The Royal Botanic Gardens, Kew.  
 Michael A. Vincent: Basellaceae., S. 505 - textgleich online wie gedrucktes Werk, In: Flora of North America Editorial Committee (Hrsg.): Flora of North America North of Mexico. Volume 4: Magnoliophyta: Caryophyllidae, part 1, Oxford University Press, New York und Oxford, 2003. ISBN 0-19-517389-9
 Dequan Lu, Michael G. Gilbert: Basellaceae., S. 445-446 - textgleich online wie gedrucktes Werk, In: Wu Zhengyi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (Hrsg.): Flora of China. Volume 5: Ulmaceae through Basellaceae, Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2003. ISBN 1-930723-27-X
 Roger Eriksson: A synopsis of Basellaceae., In: Kew Bulletin, Volume 62, 2007, S. 297-320. (Abschnitt Systematik)
 C. R. Sperling, V. Bittrich: Basellaceae., In: K. Kubitzki & al. (Hrsg.): Families and genra of vascular plants, 2, 1993, S. 143-146.
 S. Carlquist: Wood, stem, and root anatomy of Basellaceae with relations to habit, systematics, and cambial variants. In: Flora, Volume 194, 1, 1999, S. 1-12.
 Urs Eggli (Hrsg.): Sukkulentenlexikon Band 2 - Zweikeimblättrige Pflanzen (Dicotyledonen) ausgenommen Aizoaceae, Asclepiadaceae, Cactaceae und Crassulaceae, Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart, 2002. ISBN 3-8001-3915-4.
 Familienbeschreibung der Basellaceae  bei DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  

 Referencoj 



 Rafaël Govaerts (Hrsg.): Basellaceae - Datenblatt bei World Checklist of Selected Plant Families des Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew.  Zuletzt eingesehen am 2. Februar 2015
 Arne Rousi & al.: The Fruit of Ullucus (Basellaceae), an Old Enigma. In: Taxon, Volume 37, 1, 1988, S. 71-75.

Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Kariofilaloj
Kategorio:Plantofamilioj