Kajano

Kajano aŭ GuandoCosta, A.K.A. Dicionário completo Esperanto - Português 2eld. Rio de Janeiro. FEB, 2001. (Cajanus cajan) estas plantspecio en la subfamilio Faboideoj (Faboideae) de la familio de Fabacoj (Fabaceae). Tiu utila planto estas kultivata en vastaj partoj de la tropikoj kaj subtropikoj.

 Priskribo 
eta|links|ilustraĵo

 Kresko kaj folio 
Kajano estas vertikale kreskanta arbusto aŭ duonarbusto, kiu atingas kreskoalton de 1,5 ĝis 3m, kelkfoje ĝis 4m. La branĉoŝelo estas okulfrape ripa kaj kovrata kun orecaj, veluraj triĥomoj.

La folioj estas triope pinataj. La folieroj estas 2,5 ĝis 10 cm longaj, 1,4 ĝis 5 cm larĝaj, eliptaj ĝis lancetaj, je la pinta ekstremo kojnformaj; la supra surfaco havas verdan koloron. La malsupra surfaco estas paleca kaj arĝente grize verda. La hararo de la supra surfaco konsistas el fajnaj, mallongaj veluraj haroj, la malsupra surfaco havas pli longajn blankecajn harojn. La folitigo longas 1 ĝis 5,5 cm.

 Floraro kaj floro 
eta|Kajana floro en Sydney 2019
La panikla floraro en la ŝosa ekstremaĵo konsistas el multege da grapolaj floraroj. La florartigoj longas inter 2 ĝis 7 cm. La frue defalantaj stipuloj estas ovformaj kaj longas 8mm kaj larĝas 5mm. La unuopaj pedunkloj longas 1 bis 1,7 cm . Ĉiuj partoj de la floraro estas flavbrune haraj.

eta|Semoj de kajano
La duseksa floro estas unusimetria kaj kvinnombra kun duobla involukro. La kaliko konsistas el 5mm longa kalika tubo kun 4 ĝis 7mm longaj kalikaj dentoj. La kaliko havas flavbrunaj kaj glandaj haroj. La korolo havas tipan formon de papiliformaj floroj. La baza koloro de la petaloj estas flava kun ruĝbrunaj ĝis malhelruĝaj strioj, la ekstera flanko havas similkoloran nuancon. La korolo estas kun diametro de 1,2 ĝis 1,7 cm preskaŭ ronda. La flugiloj estas flavaj kaj la naveto flave verda.

 Frukto kaj semo 
La guŝoj estas fojnkoloraj kun violeta- nigra nuanco, haraj kaj grandaj. La semoj estas flave brunaj, kremkoloraj, brunaj aŭ ruĝecaj kun kaŝtanbruna hilumo. Ĝi longas 6 ĝis 6,5mm kaj larĝas 4,5 ĝis 5,5mm.

 Kultivado 
Nuntempe kajano estas vaste kultivata en ĉiuj tropikaj kaj duontropikaj regionoj de kaj la Malnova kaj la Nova mondoj.

Monda produktado de kajano estas taksita je  milionoj da tunoj. Ĉirkaŭ 63% de ĉi tiu produktado devenas el Barato.S R, Devegowda; OP, Singh; Kumari, Kalpana (2018). "Growth performance of pulses in India" (PDF). The Pharma Innovation Journal. 7 (11): 394–399. Afriko estas la duaranga centro de diverseco kaj nuntempe ĝi kontribuas ĉirkaŭ 21% de la tutmonda produktado kun 1,05 milionoj da tunoj. Malavio, Tanzanio, Kenjo, Mozambiko kaj Ugando estas la ĉefaj produktantoj en Afriko.

La totala nombro de hektaroj destinita al kajano estas taksita je 5,4 milionoj, Barato okupas 70% de la areo totala de kajano aŭ preskaŭ 4 milionoj da hektaroj.

Kajano estas grava guŝa kultivaĵo de pluvoplena agrikulturo en la duaridaj tropikoj. La Barata subkontinento, orienta Afriko kaj Mezameriko, laŭ tiu ordo, estas la tri ĉefaj regionoj en la mondo. Kajano estas kultivata en pli ol 25 tropikaj kaj subtropikaj landoj, ĉu kiel sola kultivaĵo aŭ miksitaj kun cerealoj, kiel sorgo (Sorghum bicolor), perla milio (Pennisetum glaucum), aŭ maizo (Zea mays), aŭ kun aliaj legumenoj, kiel ekzemple arakidoj (Arachis hypogaea). Ĝi estas kapabla je simbiozo kun rizobioj. La bakterioj asociitaj kun la kajano riĉigas grundojn per simbioza nitrogena fiksado.

Kajano povas esti plurjara, en kiu la rikolto povas daŭri tri al kvin jarojn (kvankam la semorendimento falas konsiderinde post la unuaj du jaroj), aŭ ĉiujara pli taŭga por produktado de semoj.

Ĝi estas kultivata sur marĝena tero fare de malriĉaj kamparanoj, kiuj ofte kultivas tradiciajn mez- kaj longdaŭrajn (5-11 monatojn) landajn variojn. Lastatempe estis evoluigitaj mallongdaŭraj kajanoj (3-4 monatoj) taŭgaj por multoblaj kultivadoj. Tradicie la uzo de tiaj agadoj kiel sterkaĵoj, sarkado, irigaciado kaj insekticidaj ŝprucadoj estas minimuma, do nunaj rendimentaj niveloj estas malaltaj (mezume = 700 kg / ha). Nun oni donas pli grandan atenton al mastrumado de la rikolto, ĉar ĝi tre postulas je rekompencaj prezoj.

Kajano estas tre rezistemaj al arideco kaj povas esti kultivata en areoj kun malpli ol 650mm da jara pluvado. Kun la maiza rikolto malsukcesanta tri el kvin jaroj en sekaj regionoj de Kenjo, konsorcio gvidita de la Internacia Instituto pri Esplorado de Kultivaĵoj por la Duonaridaj Tropikoj (ICRISAT) celis enkonduki la kajanon kiel nutran alternativon, rezistema al sekeco.

 Rikolto 
John Spence, botanikisto kaj politikisto de Trinidado kaj Tobago, disvolvis plurajn specojn de nanaj kajanplantoj, kiujn oni povas rikolti per maŝino, anstataŭ per mano."John Spence (1929) Plant Pathologist". National Institute of Higher Education, Research, Science and Technology. Archived from the original on 2015-02-25. Retrieved 2015-02-24.
eta|Cajanus cajan

 Popolaj nomoj 
La planto havas tre diversajn nomojn. Ekzemple:

 tubarika (तुबरिका) en la sanskrita
 thuvaram paruppu (துவரம் பருப்பு) en la tamila
 thuvara parippu (തുവരപ്പരിപ്പ്) en la malajalama :ml:തുവര
 togari bele (ತೊಗರಿ ಬೇಳೆ) en la kanara
 tuver''' (તુવેર) en la gujarata
 toor Dal (तूर डाळ) en la marata
 toor dal (तूर दाल) aŭ arhar dal (अरहर दाल), en la hindia
 orhor dal (অড়হর ডাল) en la bengala
 rohor dail (ৰহৰ দাইল) en la asama
 harada dali en la odia
 kandi bedalu (కందిపప్పు) en la telugua
 behliang en la miza
 no-eye pea
 red gram
 tropical green pea
 gungo pea en Jamaiko
 gandule bean
 gandul / guandu en Latinameriko
 chícharo en Latinameriko
 arveja en Ekvadoro
 mgbụmgbụ
 gungo pea / gunga pea / Congo pea en Afriko
 mzimbili mussa en Tanzanio
 nandolo kaj kardis en Malavio
 fio-fio
 mbaazi
 rahar daal (रहर दाल) en la nepala
 kadyos En Filipinoj
 "Mbaazi" en Kenjo

 Disvastigo 
Kajano estas kultivata en multaj partoj de la tropikoj kaj subtropikoj kaj estas trovebla en alteco inter ĉe maro kaj 1450m super marnivelo.

 Literaturo 
 B. Mackinder, R. Pasquet, R. Polhill und B. Verdcourt: Cajanus cajan. En: Flora Zambesiaca, volumo 3, parto 5, 2001.
 S. I. Ali: Priskribo en la "Flora of Pakistan".

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Erbgut der Straucherbse entschlüsselt 

kajano
Kategorio:Utilplantoj
Kategorio:Faboideoj