Gigantfabo

La gigantfabo (), ankaŭ nomata madagaskara fabo kaj jakoba fabo, estas plantspecio en la subfamilio Faboideoj (Faboideae) ene de la familio de la fabacoj (Fabaceae). Ĝi estas proksima parenca el la glavofabo. La gigantfabo estas utilplanto devenanta de la Karibaj insuloj kaj meza- kaj suda Ameriko, kie ĝi estas kultivata de pli ol 2000 jaroj

 Priskribo 
 Habito kaj folio 
La gigantfabo estas multjara herba planto aŭ duonarbusto kiu atingas altokreskon de 0,60 ĝis 1,60 metroj. Ĝi plej ofte estas kultivata kiel unujara planto. La kuŝantaj, duonvertikalaj aŭgrimpantaj tigoj atingas longecon de 2 ĝis 3 metroj. Ili disbranĉigas multe; la pli aĝaj tigoj povas ligniĝi. La forta radika sistemo kreskas relative profunde kaj formas pivotradikon. La supraj plantpartoj estas plume haraj aŭ kalvaj. La ĝermado okazas epigee..

La alterne kreskantaj folioj havas 10 ĝis 15 cm longan pedunklon. La foliraĥio estas 3 ĝis 4,5 cm longa. La nepare pinata foliplato konsistas el tri folieroj, kiuj havas 4 ĝis 7 mm longaj pedunkloj. La herbaj folieroj estas ovformaj ĝis elipsaj kaj longas 5 ĝis 20 cm kaj larĝas 3 ĝis 12 cm. Ili havas pikilforman finon. Ambaŭ flankoj de la folieroj estas maldense plume haraj aŭ kalvaj. La malgrandaj stipuloj defalas frue.

 Floraro kaj floro 
La planto floras en Ĉinujo inter majo kaj julio. El la foliekseloj kreskas 10 ĝis 35 cm longan infloreskan pedunklon kiu havas grapolan floraron kun 10 ĝis 30 floroj. La brakteoj longas 2 mm kaj finas malpinte. 

La duseksaj floroj estas unusimetriaj kaj kvinnombraj kun duobla involukro. La kvin apenaŭ plume haraj sepaloj estas kunkreskitaj al ĉ. 1,5 cm longa, dulipa kaliko. La ĉ. 2,7 cm longa florkorolo havas tipan aspekton de Faboideoj. La kvin petaloj estas aŭ blankaj, helviolaj aŭ purpuraj.

eta|Canavalia ensiformis

 Frukto kaj semoj 
En Ĉinujo la guŝoj fariĝas maturaj en oktobro. Ili longas 15 ĝis 30 cm kaj larĝas 2,5 ĝis 4 cm. Komence ili estas verdaj kaj plume haraj, matruriĝante ili estas eburkoloraj kaj kalvaj. Ĉiu guŝo havas 8 ĝis 20 semojn.

La ĉ. 21 mm × 15 mm × 10 mm grandaj semoj estese eliptaj kaj flanke iom plataj. La tegumento estas eburkolora aŭ blanka. La plej ofte 6 ĝis 9, maksimume 15 mm longa, ovala kaj griza hilumo havas brunan randon kaj kovras ĉ. kvaronon de la semo. La milgrajna pezo estas inter 1300 kaj 1800 g.

 Kromozomnombro 
La baza kromozomnombro estas x = 11; estas diploidio , do 2n = 22.

 Ekologio 
La planto fiksas helpe de rizobioj multe da nitrogenon.

La floroj ĉefe estas memfekundaj. Kelkfoje la polenigado okazas per insektoj. Nur la malsupraj floroj de floraro formas fruktojn.

+ Averaĝa konsisto   fojno  nematuraj guŝoj  maturaj guŝoj  semoj kJ (kcal) je 100 g     1.475 (347) akvo en % freŝa materialo  0  78,5  0  10,7 - 15,5 kruda proteino en % sekmaterialo  13,8 - 16,1  6,9  4,5  23,8 - 27,6 kruda graso en % sekmaterialo  2,1 - 2,9  0,5  1,5  2,3 - 3,9 karbonhidratoj en % sekmaterialo  26,5 - 35,7  13,3  42,1  45,2 - 59,0 krudaj fibroj en % sekmaterialo  41,2 - 43,5  3,3  48,1  4,9 - 8,0 cindro den % sekmaterialo   0,8  3,8  2,7 - 4,2

 Enhavosubstancoj 
En la verdaj guŝoj kej special en la semoj enestas alta procentaĵo de kruda proteino. Kiel furaĝo kaj por la homa nutrado la semoj tre taŭgas pro al alta enhavo de proteinoj, karbonhidratoj kaj grasoj. La fojno ankaŭ enhavas tre multe da proteino kaj estas relative bone digestebla (56 ĝis 59 %). La bona kvalito de proteino estas ŝuldata al la alta lisinoenhavo de 5,1 %.

eta|strukturo de la Konkanavalino A
En la planto estas saponinoj, glikosidoj, terpenoidoj, alkaloidoj kaj taninoj. Tiuj venenaj substancoj devas esti elavataj antaŭ la manĝado per trempado aŭ kuirado. 

 Uzado 
La guŝoj kaj la semoj estas manĝataj. Canavalia ensiformis estas uzata kiel verda sterkaĵo, grundokovranto kaj furaĝo.

La rikoltkvando de semoj tre diversas. Ekzistas indikoj de 7 ĝis 10, 20 ĝis 25 kaj eĉ pli ol 50 kvintalo po hektaro. La junaj guŝoj kaj la nematuraj semoj estas uzataj kiel legomo. 80 ĝis 120 tagoj post la dissemado verdaj guŝoj estas rikolteblaj kaj maturaj semoj bezonas 180 ĝis 300 tagojn.

 Deveno, disvastigo kaj kulturaj kondiĉoj 
La origina devenregiono de la gigantfabo estas la Karibaj insuloj kaj meza kaj suda Ameriko. Nun ili estas kultivataj en multaj tropikaj kaj subtropikaj regionoj de Afriko kaj Azio.
La gigantfabo povas kreski en diversaj klimatoj. Ĝi plej bone kreskas ĉe temperaturoj inter 14 kaj 28 °C. Ĝi povas esti kultivataj en tropikaj regionoj en altoj de ĉ. 1800 m. Post juneco la planto ankaŭ toleras semajnlongajn sekecojn pro la profundeco de la radikoj. La gigantfabo kreskas en klimatoj kun jaraj precipitaĵoj de 650 ĝis 4300 mm, la optimumo estas inter 900 ĝis 1200 mm. La planto toleras diversajn tropikajn grundojn. Plej bone ĝi kreskas ĉe pH 5 ĝis 6, sed ĝi ankaŭ toleras pli acidajn kaj pli alkalajn grundojn kun pH 4,5 ĝis 8,0.

 Taksonomio 
La unua priskribo okazis en 1753 sub la nomo Dolichos ensiformis fare de Carl von Linné en Species Plantarum, 2, paĝoj 725–726. La novkombino al Canavalia ensiformis (L.) DC. okazis 1825 fare de DC. en Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis, volumeno 2, paĝo. 404. Pliaj Sinonimoj por Canavalia ensiformis (L.) DC. estas: Canavalia ensiformis var. albida DC., Canavalia ensiformis var. truncata RICKER, Canavalia gladiata (JACQ.) DC., Canavalia gladiata f. leucocarpa TAUB., Canavalia gladiata var. leucosperma VOIGT, Canavalia incurva (THUNB.) DC., Canavalia loureiroi G.DON, Dolichos acinaciformis JACQ., Dolichos ensiformis THUNB., Dolichos gladiatus JACQ., Dolichos pugioniformis RAEUSCH., Malocchia ensiformis (L.) SAVI.

 Trivialaj nomoj 
Komunaj nomoj en aliaj lingvoj:
 angle: Jack bean, Sword bean, Giant stock-bean, Wonder bean, gotani-bean, horse-bean, jack-bean, seaside-bean, sword-bean, wonder-bean
 franca: haricot sabre, pois sabre, haricot sabre à grain blanc, fève Jacques, haricot de Madagascar, pois gogane
 hispana: frijol de bibijagua (Kubo), frijol de sable, frijol espada, judía sable, haba de burro, haba criolla, haba blanca (Meksikio), haba de caballo (Meksikio), 
 portugale: feijão espada, fava-branca (Brazilo), feijão-bravo (Brazilo), feijão-de-cobra (Brazilo), feijão-de-porco (Brazilo), feijão-de-quebranto (Brazilo), mangolô (Brazilo)
 svede: jackböna
 dane: Jackbønne
 nederlande: kara bendo, zwaardboon
 germane: Jackbohne, Madagaskarbohne, Riesenbohne
 arabe: Fâsûlyâ seyfîyah
 ĉine: yang dao dou, da dao dou, dao dou, bai dao dou, 直生刀豆 zhi sheng dao dou
 japane: タチナタマメ tachi nata mame, shiro nata mame, tsurunachi nata mame
 malaje: kacang parang, kacang parang putih
 sunde: kara bedog, kacang mekah
 vjetname: (cây) dâu ra, dâu tây, dâu ngua
 laŭe: thwâx fak ph'aaz
 taje: thua khaek
 kmere: tiehs
 hindie: nara sem, jangli sem, sufed kadsumbal
 sinhaa: awara, bu-wal-awara, wal-awara
 estone: mõõkjas kanavaalia
 koree: jagdukong
 tagaloge: habas
 bisaja: lagaylay
 iloke: badang-badang
 afrikanse: swaardboontjie
 kikonge: kijimanu, nsimanje, nsimana.
 kimbunde: kanza-ka-mulende, kasa-kambole

 Kulturo 
En Okcidentafriko la planto havas reputacion de magiaj potencoj.

 Vidu ankaŭ 
 Listo de legomoj

 Fontoj 
 Ren Sa, Delin Wu, Dezhao Chen, Dianxiang Zhang, Hang Sun, Puhua Huang, Michael G. Gilbert, Mats Thulin, C. Melanie Wilmot-Dear & Hiroyoshi Ohashi: Phaseoleae: Delin Wu & Mats Thulin: Canavalia: Canavalia ensiformis, S. 198 - textgleich online wie gedrucktes Werk, In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong (Hrsg.): Flora of China, Volume 10 - Fabaceae, Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2010. ISBN 978-1-930723-91-7
 Walter H. Schuster, Joachim Alkämper, Richard Marquard & Adolf Stählin: Leguminosen zur Kornnutzung : Kornleguminosen der Welt, Justus-Liebig-Universität Gießen, 1998.: Walter H. Schuster: Informationen zu Canavalia ensiformis (L.) DC.. * Datenblatt bei PROTA4u = Plant Resources of Tropical Africa. 

 Referencoj 
 M. H. Porcher et al.: Multilingual Multiscripted Plant Name Database = MMPND. 
 Walter H. Schuster, Joachim Alkämper, Richard Marquard & Adolf Stählin: Leguminosen zur Kornnutzung : Kornleguminosen der Welt, Justus-Liebig-Universität Gießen, 1998.: Walter H. Schuster: Informationen zu Canavalia ensiformis (L.) DC.. 
 Delin Wu & Mats Thulin: Canavalia: Canavalia ensiformis, S. 198 - textgleich online wie gedrucktes Werk, In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven & Deyuan Hong (Hrsg.): Flora of China, Volume 10 - Fabaceae, Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2010. ISBN 978-1-930723-91-7 


 Linné 1753 eingescannt bei biodiversitylibrary.org. 
 DC. 1825 eingescannt bei biodiversitylibrary.org. 



 USDA Plant Guide PDF.

 Eksteraj ligiloj 


 James M. Stephens: Datenblatt bei EDIS des Institute of Food and Agricultural Sciences = IFAS der University of Florida. 
 Canavalia Ensiformis Cultivation In Indonesia. Video von kacangkoropedang.wordpress.com.
 Marcelo Precoppe, 2005: Jack Bean / Wonder Bean - Canavalia ensiformis Informationen der Uni Hohenheim - Volltext-PDF. 
 Illustration bei Tropicos.

 Literaturo 
 Carlos A. Martinez-Palacios, Reyna Galván Cruz, Miguel A. Olvera Novoa, Cristina Chávez-Martinez: The use of jack bean (Canavalia ensiformis Leguminosae) meal as a partial substitute for fish meal in diets for tilapia (Oreochromis mossambicus Cichlidae), In: Aquaculture, Volume 68, Issue 2, 1988, S. 165–175,
 Andrea Medeiros Salgado, Lívia Maria Silva, Maria Alice Zarur Coelho: Development of Potentiometric Urea Biosensor based on Canavalia ensiformis Urease, Chapter 22. In: Pier Andrea Serra (eldon.): Biosensors - Emerging Materials and Applications. 2011, ISBN 978-953-307-328-6,
 Kola Ajewole: Investigation into the lesser known Pulse - Canavalia ensiformis: Chemical composition and fatty acid profile, In: Journal of Food Technology in Africa, Volume 7, Issue 3, 2002, S. 82–85.

Kategorio:Faboideoj
Kategorio:Legomoj
Kategorio:Utilplantoj