Bona henriko

Bona Henriko (Blitum bonus-henricus (L.) RCHB., sin.: Chenopodium bonus-henricus L.), estas plantspecio el la genro Blitum en la familio de la Amarantacoj (Amaranthaceae). Tiu ĉi specio iam apartenis al la genro Ĉenopodio (Chenopodium).

La nomo rememoru al la legendo pri la Malriĉa Henriko aŭ venis de la malnovgermana Heimrich (Heim = hejmo kaj rich = ofta, bone manĝebla).

 Priskribo 
eta|maldekstre|floraro
La bona Henriko kreskas kiel multjara herba planto kaj ricevas alton de 10 ĝis 80 cm. Ĝi havas plurajn starantajn tigojn sen branĉoj . Ĝi odoras milde. La bona Henriko estas hemikriptofita staŭdo, kiu havas ĝis 1,5 cm dika , karneca radiko.

La alternestarantaj folioj estas relative grandaj. La subaj folioj longas de 5 ĝis 11 cm kaj larĝas 3 ĝis 9 cm kaj ili estas triangulaj ĝis lancoformaj; preskaŭ kompletrandaj kaj havas ĝis 15 cm longan.

La 3 ĝis 5 mm dikaj florvolvaĵoj estas aranĝitaj en mallangaj disbranĉiĝoj en ofte pendantaj floraroj, kiuj nur havas je iliaj malsupraj partoj foliojn. La terminale starantaj floroj estas duseksaj kun kvin involukraj folioj kaj kvin stamenoj. La flanken starantaj duseksaj aŭ inaj floroj havas tri ĝis kvin stamenojn.

La fruktoj estas nur unusemaj nuksoj, kiuj defalas kune kun la involukro; la perikarpo gluas ĉe la semo. La lentoforma semo staras vertikale en la terminalaj floroj kaj horizontale en la flanke starantaj. La semoj havas grandecon de 1,5 ĝis 2,2 mm. Ilia surfaco estas malhelruĝe bruna ĝis nigra, nebrila kaj havas malprofundan rilon.

 Fenologio, polenigado, disvastigobiologio, kromozomnombro 
La planto floras de aprilo ĝis oktobro. La nepompaj floroj de la Bona Henriko estas polenigataj de la vento; ili estas „poleno-diskofloroj“ . La plej multaj de la floroj de floraro floras samtempe. La stigmoj iĝas maturaj antaŭ la stamenoj. La disvastigo okazas epizooĥorie), endozooĥorie kaj antropoĥorie).

La Bona Henriko estas tetraploida kun kromozomonombro de 2n = 36.

 Ekologio 
La planto estas nutraĵplanto de la raŭpoj de Eupithecia sinuosaria, Lacanobia oleracea kaj Trachea atriplicis, respektive Pelurga comitata.

 Kreskejo 
La planto havas sian disvastigocentron en Mezeŭropo, sur la Britaj insuloj kaj en okcidenta Francujo. Ĝi kreskas en la nordo ĝis suda Skandinavio, en oriento ĝis okcidenta Rusujo kaj en la mediteranea regiono en montaroj. Ĝi ekloĝis en la oriento de Nordameriko.

 Sistematiko 
La unua priskribo kiel Chenopodium bonus-henricus okazis 1753 fare de Carl von Linné en Species Plantarum 1, p. 218. La nomo Blitum bonus-henricus (L.) RCHB. estis nur uzata ekde 1832 de Ludwig Reichenbach en Flora germanica excursoria (volumo 2, p. 582). Laŭ pli novaj molekulaj esploroj  la planto estas pli proksime parenca al la genro Spinacia ol al la Ĉenopodioj (Chenopodium). Tial Fuentes-Bazan et al. metis la planton (2012) refoje en la genro Blitum. Kune kun Spinacia ĝi formas la tribon Anserineae.

Sinonimoj estas Agathophytum bonus-henricus (L.) MOQ., Anserina bonus-henricus (L.) DUMORT., Atriplex bonus-henricus (L.) CRANTZ, Chenopodium bonus-henricus L., Orthospermum bonus-henricus (L.) SCHUR kaj Orthosporum bonus-henricus (L.) T. NEES. . Krome ekzistas jenaj sinonimoj Blitum perenne BUBANI, Chenopodium hastatum ST.-LAG., Chenopodium ruderale KIT. EX MOQ., Chenopodium ruderale ST.-LAG., Chenopodium sagittatum LAM., Chenopodium spinacifolium STOKES, Chenopodium triangulare DULAC, Chenopodium triangularifolia GILIB. kaj Orthosporum unctuosum MONTANDON.

 Uzado 
 Nutraĵplanto 
Kiel natura legomo la planto estas uzata multoble. La junaj ankoraŭ ne floranaj plantoj estas uzataj kiel spinaco. Maljunaj folioj estas amaraj. La 12 cm longaj ŝosoj estas preparataj kiel asparago. En Balkanio oni faras el la rizomoj konfektaĵon kiu gustas kiel arakida butero. La florojn oni povas prepari kiel brokolo.

 Kuracplanto 
La planto enhavas feron kaj vitaminon C, sed ankaŭ saponinojn kaj okzalatan acidon. Antaŭe oni uzis la planton kontraŭ haŭtmalsanoj. Ĝi ankaŭ estis uzata kontraŭ verminfektoj (antelmintiko). La semo estas malforta laksigilo.

 Kroma uzado 
La Bona Henriko povas esti uzata kiel tinktura planto. Ĝi kreas oraj-verdaj koloroj.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 listo de legomoj

 Eksteraj ligiloj 

 Verbreitung auf der Nordhalbkugel aus: Eric Hultén, Magnus Fries: Atlas of North European vascular plants. 1986, ISBN 3-87429-263-0 bei Den virtuella floran. (schwed.).
 Günther Blaich: Fotos europäischer Pflanzen.

Kategorio:Chenopodioideae
Kategorio:Amarantacoj
Kategorio:Folilegomoj
Kategorio:Kuracplantoj