Ĝardena rozo

eta|bukedo kun rozkoloraj kulturrozoj

Ĝardena rozo aŭ kultiva rozo estas kultivita formo de la genro rozo (Rosa), male ol la sovaĝaj rozoj. Ekzistas multege da kultivaroj de la ĝardena rozo.
En Okcidento la rozo havas la famon esti la plej nobla kaj plej valora floro. Ĝi simbolas (precipe la ruĝaj rozoj ) amon kaj romantikon.

 Priskribo 
eta|juna pinata folio de ĝardenrozo kun stipuloj

Rozujoj kreskas libere starantaj aŭ povas grimpi helpe de grimpiloj. Kelkaj specioj havas neniun aŭ nur tre malmultajn pikilojn. (Rozoj ne havas – male ol la poeziaj deklaroj - dornojn, sed pikilojn.) La pikiloj povas esti ruĝecaj, nigraj, malgrandaj, grandaj, rigidharaj, rektaj, larĝaj, kojnformaj, hokformaj, kurbaj aŭ tre pintaj. Rosa omeiensis f. pteracantha REHDER & E.H.WILSON el Ĉinio havas la plej grandajn pikilojn: akrajn, durajn, kojnformajn, ruĝecajn kaj diafanajn, kiuj estas je la bazo ĝis 2 cm kaj pli larĝiĝintaj kaj pli longaj ol la folioj. La planto nomiĝas tial „pikdrata rozo“. La alterne sidantaj folioj estas plej ofte nepare pinataj, malofte simplaj. La stipuloj estas plejofte bone videblaj.
Rozoj havas florojn, kiuj staras unuope aŭ en diversaj infloreskoj. La duseksaj floroj estas radisimetriaj kaj kvinnombraj. La kvin (malofte kvar) verdaj sepaloj ofte similas la foliojn. Sovaĝaj formoj havas kvin okulfrapajn petalojn. La stamenoj estas multnombraj. La plej ofte multaj karpeloj ne estas kunkreskintaj (apokarpaj). (Kultur-)rozoj kaj ĝardenrozoj ekzistas en ĉiu koloro (escepte de pura bluo kaj nigro) kaj estas ankaŭ diverskoloraj. La maloftan verdan florkoloron havas la kulturvario 'Viridiflora'. Multaj kulturvarioj bonodoras diversmaniere. Multaj kulturvarioj havas plenajn florojn. Tio signifas, ke parto de la stamenoj transformiĝis en dekorajn petalojn.

La fruktoj de la rozoj (ili estas plurnuksaj fruktoj, t.e., la „kernetoj“ estas la veraj fruktoj) nomiĝas rozfruktoj. La „fruktokarno“ estas manĝebla kaj tre riĉa je vitaminoj. Plurfoje jare florantaj rozoj ne formas fruktojn pro la pritondado en somero.

eta|Informpanelo: malgranda rozologio
eta|Blanka, malmulte densa rozo; ekzistas ankoraŭ multaj flavaj stamenoj (floribundarozo 'Maria Mathilda')
eta|floroj de oranĝkoloraj plena rozo (te-hibrido 'Ave Maria')
eta|floro de plena ruĝa rozo (te-hibrido 'Kardinal')
eta|floro de ruĝa rozo (Floribundarozo 'Trumpeter')
eta|malfermiĝanta rozfloro (te-hibrido 'Inspiration')
eta|blanka.ruĝa rozfloro (te-hibrido 'Maxim')

 Utiligado 
 Tranĉfloro 
Tranĉrozoj estas grava komerca artiklo. Ekzemple en la jaro 2014 ĉirkaŭ 977 milionoj da rozoj (kun valoro de ĉ. 765 milionoj da eŭroj) estis importitaj nur al Germanio.
La eksportantoj estis interalie:
 675 Mio. da rozoj el Nederlando en la valoro de 681 Mio. da Eŭroj
 16,9 Mio. el Italio
 14,6 Mio. el Kenjo
 12,4 Mio. el Ekvadoro
La tranĉrozoj importitaj en Germanujon egalas ĉirkaŭ 90 % de la entuta konsumado en Germanujo. Nur 10% estas produktitaj de la enlandaj hortikulturaj entreprenoj.

 Kosmetiko kaj kuraciloj 
La floroj de la Provenca rozo kaj damaska rozo estas uzataj por produkti rozoleon kaj rozakvon. Rozoleo estas la bazo de multaj kosmetikaĵoj kaj parfumoj. Rozoleo estas uzata ankaŭ terapie.

 Nutraĵoj 
El rozfloroj eblas fari rozkonfitaĵo. Kanditaj rozflorfolioj estas frandeblaj kiel deserto. Rozakvon oni aldonas ekzemple al marcipano.

 Kulturhistorio 
 „Disvastiĝo“ 
La plej malnovaj restaĵoj, kiuj ĝis hodiaŭ estis trovitaj, estis fosilioj de sovaĝaj rozoj en la Kolorada Rokmontaro. La premsignoj de rozflolioj originas el la paleolitiko, do antaŭ 35 ĝis 32 milionoj da jaroj. La komenco de rozkultivado estas la ĉina ĝardenarto; Konfuceo (551–479 a. K.) rakontis pri rozoj en la reĝaj ĝardenoj de Pekino.

La lirikisto Anakreono de Grekio laŭdis la sanigajn efikojn de rozbalzamo. Dum la romia epoko la homoj kultivis en Italujo rozojn (Rosa canina, Rosa gallica, Rosa×alba) por fari el ili parfumon kaj kuracilojn. Por romianoj rozoj havis famon de luksegaĵoj. Tial ili disigis rozajn petalojn super festajn tablojn. Post la fino de la Romia imperio la kultivado de rozoj (por fari kuracilojn) okazis nur en .
Karolo la Granda ordonis en la jaro 794, en sia skribaĵo Capitulare de villis vel curtis imperii, la kultivado de frukt-, legom-, kurac- kaj ornam-plantoj, inkluzive de hundorozo. En la 13a jarcento ekzistis en meza Eŭropo laŭ Albertus Magnus, Rosa alba, Rosa rubiginosa, Rosa arvensis kaj kelkaj varioj de Rosa canina. Ĝis tiam la rozoj floris nur unufoje jare. Novaj varioj ekestis nur per spontaneaj mutacioj (t.n. „sportoj“), nuraj kruciĝoj kaj ties selektado. La rozoj estis aŭ blankaj aŭ ruĝetaj. Ruĝaj kaj flavaj koloroj ĉe rozoj ekestis en Eŭropo nur post la kontaktoj kun orienta Azio en la 16a jarcento.

Granda influo sur rozbredado havis la imperiestrino Joséphine, la edzino de Napoleono (1763–1814), kiuj konstruigis la unuan rozkolekton.

En la 18a kaj 19a jarcento estis kultivataj la unuaj plurfoje florantaj rozoj en Mezeŭropo (vidu portlanda rozo, remontanco). Tiu eco estas kaŭzita de la krucado kun Rosa fedtschenkoana, kiu floras plurfoje dum la jaro.

En 1867, en Francio, aperis la legenda rozo 'La France', la unua te-hibrido. Per tiu vario komenciĝis nova historio de rozoj.

Post la remalkovro de la mendelaj heredreguloj komence de la 20a jarcento, la rozbredado progresis. Intertempe ekzistas pli ol 30.000 kulturvarioj de rozoj.
Kolektoj de rozoj estas la tiel nomataj rozejoj. Ekzemple, en Germanio: la Eŭropa rozejo en Sangerhausen, la Germana Rozejo en Dortmund kaj la rozĝardeno de Eŭropo en Zweibrücken.

La multigado de la kulturrozoj okazas plej ofte per greftado.

 Simboliko 
La kvinparta floraranĝo simbolas la pentagramon kaj per tio la sekreton. „Sub rosa dictum“ (sub rozo dirita) – la rozo estas de pratempo la simbolo de
diskreteco.

En la kristanismo la rozo estas simbolo de paradizo, kaj la senpikila rozo, tiu de Maria, la dipatrino. La rozo simbolis en mezepoko la virinon, amon al virino, kaj poste, volupton.
Male okazas en budhismo: sur domaj budhismaj altaroj oni ne metas rozojn pro iliaj pikiloj.

En la alkemio la rozo estas la flos sapientiae (latine: la floro de scienco).

En la framasonismo la rozo estas la simbolo por amo, lumo kaj vivo.

En la heraldiko la rozo sur blazono estas kromsigno.

 Hortikulturaj engrupiĝoj de la rozaj specioj kaj varioj 
→ Vidu ankaŭ: rozaj klasoj

 Malnovaj rozoj 
Malnovaj rozoj estas ĉiuj rozvarioj, kiuj jam ekzistis kiel grupo antaŭ 1867 (en tiu jaro oni enkondukis la faman kultivaron 'La France' , la unua Te-hibrido). La kultivaro 'Scharlachglut' de la rozbredisto Kordes (1952) estas ekzemple „malnova rozo“, ĉar ĝi estas gaŭla rozo – la grupo Gallica-rozoj jam ekzistis antaŭ 1867. La ofte dirita opinio, ke malnova rozo devus ekesti antaŭ 1867 estas malĝusta.American Rose Society: Modern Roses XI, London und San Diego 2000, S. xii: “In 1966, the American Rose Society defined an ‘old garden rose’ as any rose belonging to a class which was in existence prior to 1867 (the year of introduction of the first Hybrid Tea).”

 Tehibridoj (Noblaj rozoj) 
Te-hibridoj aŭ nobla rozo estas rozoj, kiuj aspektas speciale „noblaj“. Ili plej ofte havas nur po unu floro en ĉiu tigo. La unua tehibrido ekestis, kiam en la jaro 1867 la arĝente-rozkolora 'La France' – tiel nomata remontancobredado – estis krucita kun iu orienta terozo. La rezulto de la interkruciĝo estis rozvario, kiu kunigas la robustecon de la remontanca rozo kun la beleco de la terozo. Unu el la plej famaj noblaj rozoj estas la flave floranta 'Gloria Dei', kiu verŝajne estas la plej ofte plantita rozvario de ĉiuj tempoj. Ekde ĝia apero en 1945 estis venditaj pli ol 100 milionoj de plantoj. Pli nova, kun simila kvalito, estas la kulturvario 'Orient Express'.

 Tabelo: kelkaj konataj nobelaj rozoj 
kulturvariokolorojarorimarkojbildo'Mme. Caroline Testout'rozkolora189040 px'Ophelia'hele rozkolora 1912valora malnova vario40 px'Betty Uprichard'ruĝa1922'Dainty Bess' rozkolora 192540 px'Dame Edith Helen'velure rozkolora 1926tre valora'Edith Nellie Perkins'1928'Talisman'1929'Mrs. Pierre S. du Pont'orflava192950px'Picture' rozkolora 1932'Geheimrat Duisberg'pure flava1933'Eclipse'1935'Crimson Glory'velure malhelruĝa193540 px'Elite'1936'Michéle Meilland'blankeca- rozkolora 194540 px'Gloria Dei' orflava, ruĝa ĉe la randoj1945sin. 'Mme A. Meilland', 'Peace'40 px'Spek's Yellow'orflava1947'New Yorker'malhelruĝa194850 px'Mme. L. Dieudonné'ruĝe ora194850 px'Sondermeldung'gerani-ruĝa1950'Queen Elizabeth'rozkolora1954monda rozo 1978centre|40px'Duftwolke'koralruĝa  1963 monda rozo 1981centre|40px'Papa Meilland'ruĝa1963 monda rozo 1988centre|30px'Pascali'blanka1963 monda rozo 1991centre|40px'Ingrid Bergman'ruĝa1984 monda rozo 2000centre|40px

 Bedrozoj aŭ poliantaj rozoj 
Bedrozoj ankaŭ nomiĝas ankaŭ Polyantha-rozoj aŭ floribundaj rozoj. Ili ne estas unueca rozraso, sed konsistas el pluraj grupoj:
 etfloraj, sed poliantaj rozoj florantaj en grandaj umbeloj;
 Polyantha-hibridoj, kruciĝo inter rozo Poliantha kaj tehibridoj: florantaj en umbeloj, la unuopa floro similas al tehibrido;
 floribunda hibrido: tre similas al tehibridoj, sed floranta en umbeloj kaj forte kreskanta;
 nanpolianta hibrido, kiu atingas grandecon de nur 20–25 cm.

Tiuj ĉi rozoj floras dum la tuta somero kaj havas ĉ. 10-12 floroj en ĉiu tigo. Bedrozoj kreskas pli forte ol la plej multaj tehibridoj. Ili ankaŭ floras pli regule.

 Tabelo: kelkaj gravaj rozoj Polyantha 
kulturvariokolorojarorimarkojbildo'Gruß an Aachen'rozkolora-blanka-orflava190940 px'Ellen Poulsen'1912'Josef Guy'skarlata1921'Baron de Vivario'pure blanka1925'The Fairy'rozkolora1932hibrido kun Rosa moschata40 px'Dick Koster'salmoroza-oranĝa1935ankaŭ nomata „Pariza rozo“ 'Margo Koster'salmoranĝa1935'Orange Triumph'oranĝa-skarlata1937'Holstein'malhelruĝa193840 px'Poulsens Pink'samkolora, helruĝa1939'Frensham'malhelege ruĝa1946'Fashion'samkolora1947'Goldilocks'flava1948'Alain'malhelkamenruĝa194840 px'Schleswig'pure roza1949'Gelbe Holstein'malhelflava1949'Guletta'flava1976de Ruiter40 px

 Grimprozoj kaj rambleraj rozoj 
eta|'Paul´s Scarlet Climber' en junio

Grimprozo devena de diversaj rozspecioj. La du eŭropaj specioj Rosa pendulina kaj la kamprozo Rosa arvensis povas esti inter la devenrozoj. Pli gavaj estis la „ĉiamverda grimprozo“ Rosa wichuraiana, kaj antaŭ ĉiu la „Multflora rozo  Rosa multiflora, kiu ankaŭ estas la prapatrino de la poliantaj rozoj. Noisette-rozoj kaj multaj aliaj grimprozoj heredis la odoron verŝajne de la „mosko rozo Rosa moschata.

Multaj grimprozoj estas sportoj de negrimpantaj rozujoj. Ankaŭ ĉe arbustaj rozoj (ekzemple tehibridoj) unuopaj tigoj povas montri fortan grimpantan kreskon. Tiel ekestis varioj, kiuj, escepte de pli forta kresko, estas identaj al la devenvario. La novaj varioj ricevas ilian nomon de la devenvario kun aldono de „Climbing“ (angla) =, grimpanta). Ekzemple la el arbustrozo ‚Souvenir de la Malmaison’,la grimprozo nun nomiĝas Climbing Souvenir de la Malmaison. Grumprozoj povas ricevi longecon de du ĝis dek metrojn. Depende de la vario kaj specio ili floras unufoje aŭ multfoje.

Rambler-rozoj formas flekseblaj kaj longaj tigoj. Ili tre taŭgas por kreskigi ĉe maldensaj arboj. La plej konata vario eventuale estas la forte kreskanta ‚'Bobbie James', kiu floras blanke unufoje jare. Pli juna vario de la ramlera rozo estas 'Guirlande d’Amour', kiu ankaŭ floras blanke. Ĝi floras dum la tuta somero.

 Tabelo: kelkaj gravaj grimpaj kaj rambleraj rozoj 
kultivarojarokolorotrunkformorimarkojbildo'Gloire de Dijon'1853flavece rosea te-rozo40 px'American Pillar'1902ruĝa-blankaRosa wichuraiana(1891 el Japanio)40 px'Dorothy Perkins'1902ĉerizroseaRosa wichuraiana40 px'Excelsa'1910sangoruĝaRosa wichuraianamondfama vario40 px'Paul's Scarlet Climber'1917skarlataRosa multiflorakonata ankaŭ sub la nomo „Blaze“, ekde 1954 ankaŭ „New Blaze“, nun ĉiamfloranta 40 px'Easlea's Golden Rambler'1933citronflavaRosa multiflora'New Dawn'1930rosea, poste blankece-roseaRosa lucieae40 px

 Arbustrozoj 
eta|blanka arbustorozo 'Schneewittchen'
La esprimo „arbustrozo“ estas stranga esprimo, ĉar botanike ĉiu rozo estas arbusto laŭ la botanika senso de la vorto. En hortkulturo arbustrozo estas rozo, kiuj kreskas , male al la tre rigide kreskantaj tehibridoj pli malrigide kaj kiuj havas pli altan habiton. Ĉe grandeco de unu ĝis tri m arbustrozoj ankaŭ taŭgas kiel soliterplantoj en ĝardeno kaj parko.

Oni distingas inter unufoje florantaj kaj plurfoje florantaj arbustrozoj. La plurfoje florantaj arbustrozoj havas florpaŭzon post la ĉefa florado en la frua somero kaj floras denove en la malfrua somero.

La plej fama arbustrozo de l monddo estas la vario 'Schneewittchen', kiu portis longe la predikaton ADR-rozo. Ĉar intertempe ekzistas kulturvarioj, kiuj havas multe malpli da inklino al infektiĝo de ekzemple melduo kaj Diplocarpon rosae oni forprenis tiun predikaton de la malnova vario 'Schneewittchen'. La pli nova vario 'Petticoat', ankaŭ kun blankaj floroj floroj kaj forta kresko, anstataŭas ĝin.

 Arbustetrozoj 
Arbustetrozoj ankaŭ estas nomataj grundkovrantaj rozoj. Ili kreskas horizontale, sed ankaŭ larĝe arbustece ĝis arke pendante. Ili estas horizontale etendiĝantaj rozkultivaroj el diversaj rozaj klasoj. Ili estas alternativo por aliaj grundkovraj lignoplantoj aŭ staŭdojn. Tio sugestas ke la areo kun tiuj grundkovrantaj rozoj estas facile flegebla kaj sentrudherba, sed tio ne pravas. Rozoj ne povas esti grundkovrantoj kaj subpremi trudherbojn. Tial prefere estas uzata la esprimo „arbustetrozoj“ anstataŭ „grundkovraj rozoj“. Pravas, ke tiuj rozoj estas pli fortika kaj rezistaj kontraŭ malsanoj. Tial ili estas uzataj ofte en publikaj verdejoj.

Al la arbustetrozoj apartenas ekzemple:
 la salmkolora 'Bonica 82', ADR-rozo, ekde 2003 monda rozo, ĝi fariĝas 40 ĝis 60 cm alta.
 la malhelruĝa 'Colossal Meidiland', kiu fariĝas ĝis 80 cm alta.
 'Cubana' estas nur 50 cm alta arbustetrozo. La florkoloro estas oranĝa.
 'Purple Meidiland' estas rozo kun ADR-predikato. Ĝi fariĝas 40 ĝis 60 cm kaj toleras malmildan klimaton.
 la rosea kultivaro 'Windrose' estas ankaŭ ADR-rozo. Ĝi fariĝas 80 cm alta.
 La flava kaj malmulte plena 'Celina' ankaŭ toleras ombron.

 Sovaĝaj rozoj 
Kelkaj specioj de sovaĝaj rozoj estas kultivataj en parkoj kaj ĝardenoj. Jen kelkaj ekzemploj: pomrozo, sulka rozo, hundorozo, vinagra rozo kaj ĉina orrozo (Rosa hugonis).

 Rozaj baztrunkoj 
eta|informpanelo rozmultigado
eta|informpanelo sovaĝaj rozoj kiel baztrunko
La baztrunkoj servas al la rozaj kulturvarioj kiel „radiko“. Plej ofte oni greftas rozojn en la radikkolo per inokulado.

 Rosa canina 'Inermis'
 Rosa canina 'Pfänders' (precipe por alttrunkaj rozoj)
 Rosa canina 'Schmidts Ideal'
 Rosa corymbifera 'Laxa'
 Rosa multiflora
 Rosa rubiginosa (por parkrozoj kaj malnovaj rozoj)
 Rosa canina 'Heinsohn's Rekord'
 Rosa canina 'Pollmer'
 Rosa canina 'Schreiber'
 Rosa canina 'Superbe'
 Rosa canina 'Bögs Stachellose'
 Rosa canina 'Heinsohns Rekord'
 Rosa coriifolia

 Rozoj kiel ĝardenplantoj 
 La ADR-ekzameno 
En Germanujo oni ekzamenas novajn rozkultivarojn. La atesto „Ĝenerala Germana Roznovaĵa Ekzameno“ (germane: „Allgemeine Deutsche Rosenneuheitenprüfung“ (ADR) ) estas ŝatata predikato por altkvalita nova kultivaro. La prijuĝo entenas kaj estetikaj kaj hortikulturaj aspektoj. Rozoj kun pli ol 80 punktoj rajtas porti la indikon „ADR-rozo“.

 Malsanoj 
Multaj plantmalsanoj atakas la kulturrozojn. La inklino al malsanoj reduktiĝas, se la rozoj havas optimumajn kreskokondiĉojn: sunriĉa kreskejo, plantkonforma sterkado kaj kultivarkonforma pritranĉo. La rozmalsanoj estas: rozrusto, nigra makulozo kaj cindra borito. Akvumante la plantojn oni evitu la akvumadon de la folioj. Nur sur akvo nur la folioj la sporoj de la fungoj povas ĝermi. Melduo estas verŝajne la plej oftaroza malsano. La fibestoj kiuj atakas rozojn estas rozcikadoj, folivespoj, rozlaŭsoj kaj ŝpinakaroj.

 Bildaro 

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Welt der Rosen.
 GRF - Gesellschaft deutscher Rosenfreunde e.V. (gegr. 1883 als VDR)

!
Kategorio:Arbokultivado
Kategorio:Ornamaj plantoj
Kategorio:Plantbredado