Brita angla lingvo

Brita angla lingvo (; mallonge BE oder BrE) estas la nomo por la variaĵoj de la angla lingvo, kiel ili estas parolataj sur la Britaj Insuloj kaj sub la nomo British Standard English estas uzataj kiel skriba lingvo.

Pli ofte kaj en pli speciala senco estas nomata per ĉi tiu termino la  (RP), kiu distingiĝas de kiel  nomataj lingvaj variaĵoj en Skotlando, Kimrujo kaj Irlando.

RP estas akĉento, kiu iafoje, sed ĉiam pli malofte, estas nomata ankaŭ kiel „“, „“ aŭ „“. Pli nova termino por la angla normlingvo estas „“. Ĉi tiu akĉento reiras sur trajtojn de la prononco en Sud-orienta Anglio kaj validis ĝis antaŭ kelkaj jaroj kiel tiu angla prononca variaĵo, kiel ĝi estis rekomendata por kleraj parolantoj.


Oni distingas inter tri malsamaj RP-prononcaj variaĵoj: ,  kaj .

 „“ kiel normvariaĵo sur la britaj insuloj 
Ĉe sia priskribo pri la prononco de la angla rilatis la angla fonetikisto Daniel Jones al RP kiel referenca sistemo. Li mem parolis ĉi tiun lingvan variaĵon kaj nomis ĝin kiel prononcon, kiu ne povus esti asociataj kun certa regiono. RP estas en ĉi tiu rilato sociolekto.

En sia  rimarkis Daniel Jones, ke la en lia libro uzataj prononcaj reguloj respondas al la prononco, kiel oni trovas ĝin en la ĉiutaga lingvo de sudanglaj familioj, kies filoj vizitis la konatajn internulejajn lernejojn (). Ĉi tiun prononcon laŭ li ankaŭ akceptis multaj parolantoj, kiuj ne venis el la Suda Anglio, sed estis instruitaj en ĉi tiuj lernejoj. Ankaŭ la plejmulto de la ne en ĉi tiuj lernejoj instruitaj parolantoj el la eminentaj sociaj tavoloj laŭ li uzas RP.

Al la disvastigo de RP kontribuis antaŭ ĉio la BBC, ĉar kiel parolistoj estis elektitaj principe parolantoj kun ĉi tiu akĉento. RP tiel fariĝas normo en BBC.

Se ankaŭ la variaĵo de RP sian renomon kiel lingvonormo de kleruloj kaj de elito ne perdis, tiel estas pro la kreskanta sociala moveblo, kiu evoluis post la Dua Mondmilito en la Unuiĝinta reĝlando, intertempe ne plu devige, paroli RP, por atingi socian renomon aŭ povi labori en certaj branĉoj. Ekde la fino de la 60-aj jaroj ankaŭ BBC ŝanĝis sian praktikon, tiel ke nuntempe parolantoj kun dialekte nuancita prononco aŭ kun -akĉento en la televido kaj en la radio ĉiam pli ofte estas troveblaj.

 Karakteristiko de la „“ 
RP validas en Grandbritio nun kiel antaŭe kiel referenca sistemo por la dialektoj sur la britaj insuloj, sed ankaŭ por la aliaj variaĵoj de la angla lingvo. En Germanujo kaj en la plej multaj aliaj landoj de Eŭropo RP kreas la bazon de la angla instruado de fremdaj lingvoj.

RP distingiĝas ĉefe per la sekvaj karakteristikaj prononcaj ecoj:

eta|Vokala kvarangulo kun aldono de la langaj pozicioj de la monoftongoj en la 
 RP distingas inter (fermaj) streĉitaj kaj (malfermaj) nestreĉitaj vokaloj, kies longeco dependas de la konsonanto, kiu sekvas ilin. Antaŭ voĉaj konsonantoj kaj sonorantoj ili estas pli longaj, antaŭ senvoĉaj konsonantoj ili estas prononcataj mallonge, sen ĉe tio ŝanĝi sian sonkvaliton. La antaŭaj vokaloj ĝenerale estas nerondigitaj, la malantaŭaj vokaloj rondigitaj kaj la centraj vokaloj estas prononcataj kun neŭtrala lipa pozicio.
 Prononco de /r/ nur en antaŭvokalaj kaj intervokalaj pozicioj.
 intrusiva /r/: enŝovo de /r/ al silabolimoj, kie du vokaloj kuniĝas. ekzemplo: law and order, kie inter law kaj and estas prononcata /r/.
 Distingo inter palatala /l/ kaj velara /l/.
 Neniu distingo inter aspiraciata kaj neaspiraciata /w/ (Neniu distingo ĉe la prononco de /w/ inter whales kaj Wales).

Nur malmultaj ĉefe maljunaj homoj sur la britaj insuloj ankoraŭ parolas , akĉenton, kiu distingiĝas per tre distingita artikulado. Tiel estas distingataj aspiraciata kaj neaspiraciata /w/. La diftongo en  kaj la vokalo en  estas prononcataj pli ferme ol en la General RP.

  kaj  
Jam Alfred C. Gimson, disĉiplo de Daniel Jones, konstatis en la 60-aj jaroj „modernan“ RP-prononcon, kiun li nomis . RP jam ĉiam estis akĉento, kiu baziĝis sur la fundamento de la sudorientaj dialektoj. , kiu plej ofte estis transprenata de junaj homoj de la pli altaj tavoloj, nun distingiĝas per tio, ke la tuta vokalsistemo de la priskribita de Daniel Jones „“ fariĝis pli malferma, per tio ke la kompleta artikulacia bazo fariĝis pli malferma kaj finfine nur prezentis centrigon de la kompleta vokalsistemo.  estis efektive ĉiam ankoraŭ RP, kaj en la 60-aj jaroj oni nun aŭdis ĉi tiun moderan parolmanieron en kreskanta grado ankaŭ en la komunikiloj.

Antaŭ ĉio kontribuis al tio la fakto, ke la RP de „maljunaj homoj“ kaj de la „riĉuloj“ ĉiam pli estis perceptata kiel tro distingita (nobla) kaj elita kaj  komplezis al la brita Understatement.

Ĉar la sudorientaj dialektoj de Anglio ĝenerale distingiĝas per pli malferma kaj pli leĝera prononco, „“-akĉento enhavis la tendencon, fariĝi simila al la dialektoj kiel ekz. al Cockney kaj al la dialekto en Essex. La vokalo en  estis nerondigita kaj la vokaloj en  kaj  nun fariĝis iomete diftongecaj, dum ke la diftongoj mem estis iomete longigitaj. Ankaŭ la intonacio de „RP“, kiu sendube estis „sudorientangla“, tendencis ĉiam pli en la direkton de la sudorientaj dialektoj.

En 1984 David Rosewarne, instruisto de la angla, kiu instruis eksterlandanojn, kreis la terminon , kiun li nomis kiel lingvan variaĵon, kiu povas esti priskribata kiel mikso de tipe sudorientaj prononcmanieroj kun RP, do kiel speco de io inter la Londona akĉento () kaj RP. Temas ĉi tie pli ekzakte pri pluevoluo de la  kaj pri akĉento, kiu estas rigardata sur la britaj insuloj de ĉiam pli da homoj kiel moderna norma angla kaj de ili estas akceptata en kreskanta grado kiel akĉento.

La trajtoj de la  estas:

 Glota plozivo („Glottal Stop“) kiel anstataŭaĵo por /t/ inter vokalo kaj vorta silabolimo.
 Anstataŭigo de la malhela /l/ per /o/,  (vokalizo de L)
 Anstataŭigo de /tj/ kaj /dj/ per [] kaj [] („“ kaj „“ estas prononcataj kiel [] kaj []).

 Diferencoj inter brita kaj usona anglaj 
Se oni komparas la usonan anglan (AE aŭ GA/) kun la brita angla (BE), ne estu pretervidata, ke temas pri la sama lingvo. La angla estas en ĉi tiu rilato plurcentra lingvo. La diferencoj inter la du grandaj variaĵoj troviĝas en la vortoterzoro, en la gramatiko, ĉe la ortografiaj reguloj kaj en la prononco. Ĉi tiuj diferencoj, aparte en la kampo de la gramatiko, sed ankaŭ en la vortotrezo, estas tamen ne pli ol tendencoj rilate al la uzofteco de la fenomenoj en la respektiva variaĵo de la angla.

 Gramatikaj diferencoj inter BE kaj AE 
En la gramatika rilato la diferencoj inter la du grandaj variaĵoj de la angla estas malgrandaj.

Elstara estas ĉi tie la traktado de la verboj  kaj :

En la brita angla ekzistas ĉe la verbo have en la signifo de „havi, posedi“ la eblo, distingi inter helpverbo kaj plena verbo, tiel ke la ekzempla frazo  (helpverbo + participo = „Ĉu li havas infanojn?“), en kiu temas pri daŭranta „posedo“, kontrastas kun la ekzempla frazo  (Vollverb = „Ĉu vi havas leteron de ŝi?“). En la usona angla estas preferata en ambaŭ kazoj parafrazo per . Ankaŭ estas  en Nordameriko malkutima.

La participo de la verbo  posedas en la usona angla krom la formo  la formon , kiu en la brita angla estas netipa:  („Ŝi ĵus naskis infanon“).
La usona angla havas kompare al la brita angla kelkajn regulajn verboformojn kiel , , , dum ke oni preferas en Anglio ,  kaj .

 Diferencoj en la vortotrezoro inter BE kaj AE 
Sekva tabelo donas elekton de terminoj, kiuj estas nomataj en la brita kaj usona anglaj per malsamaj vortoj.

 BE AE Esperanta tradukoautumn  fall  aŭtunobiscuit  cookie  keksobonnet  hood  kapotoboot  trunk  pakaĵujo (de aŭto)braces  suspenders  ŝelkocar park  parking lot  parkejo, parkumejocaravan  trailer  loĝveturilo, loĝvagono, loĝoĉarego, karavanocaretaker  janitor  domzorgistochemist’s  drugstore  drogvendejochicory  endive  brusela cikoriochips  French fries  terpomfingrojcinema movie theater  kinejocotton  thread  kudrofadenocrisps  chips  terpomaj ĉipsojcurtain  drapes  kurtenodiversion  detour  ĉirkaŭkonduko, preterkondukofilm  movie  filmoflat  apartment  loĝejofootball  soccer  futbalo, piedpilkoform  grade  lerneja klasofortnight  two weeks  dek kvar tagojgarden  yard  domĝardenogear lever  gear shift  rapidumilohandbag  purse  mansaketoheadmaster  principal  lerneja direktorohire purchase  installment plan  partopaga aĉetadojug  pitcher  kruĉolet  rent  luigi, ludoni (ekz. loĝejon)lift  elevator  liftolorry  truck  kamionomudwing  fender  kotŝirmilonumber plate  license plate  numerplato de aŭtopavement  sidewalk  trotuaropetrol  gas  benzinopublic convenience  rest room  publika necesejoreturn ticket  round trip ticket  iro-revena bileto, bileto por iro-revenorubbish  garbage  rubo, rubaĵosolicitor/barrister lawyer  advokatospanner  wrench  ŝraŭbilo, ŝraŭbŝlosilosubway  underpass  subpasejosweets  candy  dolĉaĵotap  faucet  akvokranotransport  transportation  transportotrousers  pants  pantalonounderground (tube)  subway  metroovalve  tube  elektrona valvo, elektrona tubowindscreen  windshield  antaŭa glaco (de aŭto)

 Tavoleco de la angla sur la britaj insuloj 
 Britaj dialektoj de la angla 
Ĝis en la plej juna pasinteco, escepte de kelkaj regionoj en Anglio, dialekta parolmaniero estis neperfektaĵo.
La dialekto perfidas „neklerecon“ kaj validis kiel obstaklo en la socia sukceso.
Alie ol en la germana, kie la dialekto aŭ regione nuancita prononco en la plej multaj kazoj ne estas konceptataj kiel sociala neperfektaĵo kaj la dialekta literaturo havas longon tradicion, suferis la anglaj dialektoj longe sub ĉi tiu socia stigmato.

La hodiaŭaj anglaj dialektoj povas esti dividitaj krude en nordan, okcidentan kaj sudorientan
grandajn variaĵojn. Karakterizaĵo de la nordaj dialektoj (Midlands, North) estas la realigo
de la en la sudo de Anglio kutimaj sonoj  kiel ekzemple en but, cut kiel  kaj [æ] kiel ekzemple en back, sad kiel [a]. La okcidento distingiĝas grandparte per tio, ke la r en ĉiuj pozicioj estas prononcata (tiel nomata rotikaj akĉentoj).

eta|370px|Geografia divido de la dialektoj en Anglio
 North
 Northeast
 Durham
 Northumberland
 Humberside
 Central North
 Cumbrian
 Yorkshire
 Lancashire
 Midlands
 Merseyside
 Scouse
 Central Midlands
 Derbyshire
 Northeast Midlands
 North Lincolnshire
 Nottinghamshire
 East Midlands
 Leicestershire
 Rutland
 South Lincolnshire
 West Midlands
 Birmingham (Brummie)
 Black Country
 Northwest Midlands
 Cheshire
 Manchester
 Staffordshire
 East
 East Anglia
 Norfolk
 Suffolk
 South Midlands
 Cambridgeshire
 Northamptonshire
 South
 South East
 Cockney
 Estuary English (Londono, Essex)
 Kentish
 Surrey, Sussex
 Upper South West
 Gloucestershire
 Worcestershire
 Shropshire
 Warwickshire
 Central South West
 Berkshire
 Bristol
 Herefordshire
 Oxfordshire
 Somerset
 Wiltshire
 Lower South West
 Cornwall
 Devon
 Irlanda angla lingvo
 Skotaj dialektoj de la angla
 Kimra angla
 Nordirlanda
 Mid Ulster English
 Ulster Scots
 Republik Irland
 Cavan
 Cork
 Donegal
 Dublin
 Kerry
 Limerick

 UK Slang – Brita slango 
Slango validis kiel unika kaj kiel aparta propreco de la angla. Fakte estas ĉi tiu ne nur rezervata al la angla. La teoria okupiĝo kun ĝi efektive komenciĝis en Usono kaj en Anglio jam pli frue ol en kelkaj aliaj landoj.

Slango estas lokita malsupre de la neformala ĉiutage lingvo (informal speech), sed supre de la Cant. Slangaj vortoj estas plej ofte tre mallonge vivaj.

Oni distingas grupospecifan slangon (junulara slango, komputila slango ktp.) de la ĝenerale valida slango, kiu ĉie en la anglalingva mondo estas komprenata kaj uzata.
Ĉi tiu ĝenerala slango ampleksas slangvortojn, kiuj pli longe konserviĝas ol la averaĝa slangvorto, kaj kiuj estas „suprenirontaj“ en la kampon de la neformala ĉiutaga lingvo aparte, se ne temas pri sakraj esprimoj.

Ĉe la sekvaj esprimoj temas pri tipe britaj longe vivaj slangvortoj, kiuj ofte ne estas komprenataj de usonanoj:

 Adam and Eve (believe)
 berk (idioto)
 bollocks (testikoj, sensencaĵo)
 bunged up (malvarmumiĝinta)
 barmy ((iom) stulta)
 dotty (stulta, mense limigita)
 decko (have a decko = foje iomete rigardi kaj kontroli)
 dead on (ekzakte)
 fanny (vagino (vulg.,BE)/postaĵo (fam.,AE))
 flash (fanfarone aspektanta)
 gamp (ombrelo)
 gob (buŝo)
 goolies (testikoj)
 grotty (naŭza)
 knackered (elĉerpiĝinta)
 lolly (mono)
 loo (klozeto, necesejo)
 Marks and Sparks (Marks & Spencer, tekstila grandmagazeno)
 mate (kamarado)
 moggie (kateto)
 naff off (foriri, forkuri, foriĝi)
 natter (babili kiel etinfano)
 nick (ŝteli)
 nipper (malgranda knabo)
 odds and sods (diversspecaj bagateloj)
 poof(ter) (gejo)
 prole (laboristo)
 randy (sekse ekscitita)
 togs („malnovaj vestaĵoj“)
 fag (cigaredo(BE)/„Schwuchtel“ (vulg., AE))

Ofte povas okazi miskomprenoj: se anglino petas la usonan dungiton ĉe la akceptejo de la usona hotelo pri tio, esti vekata je la sekva mateno kaj ĉe tio uzas la por ŝi neembarasajn vortojn knock up (veki), tiel la usonano estos konsternita, ĉar por li (to) knock up estas slanga esprimo por „gravedigi (virinon)“ kaj li sekve tion asocias kun tute aliaj aferoj.

 Literaturo 
 Daniel Jones: The Pronunciation of English, 1956, ISBN 0-521-09369-4.
 Daniel Jones: English Pronouncing Dictionary, 1998, ISBN 0-521-42586-7.
 Arnold C. Gimson: An Introduction to the Pronunciation of English, 1980, ISBN 0-7131-6287-2.
 Alan Cruttenden: Gimson's Pronunciation of English, 2001, ISBN 0-340-75972-0.
 Roland Arnold, Klaus Hansen: Englische Phonetik, 1996, ISBN 3-324-00349-0.
 Karl Hubmeyer: Lautveränderungen im gegenwärtigen Englisch. Eine experimentalphonetische Studie zur lautlichen Performanz der „Received Pronunciation“, 1980, ISBN 3-85369-427-6.

 Vidu ankaŭ 
 Listo de vortoj, kiuj havaj malsaman signifon en brita kaj usona anglaj lingvoj 

 Eksteraj ligiloj 

 British National Corpus
 Gvidlinioj de la Eŭropa Komisiono pri la angla lingvo  (PDF-dosiero; 688 kB)
 Sprachbeispiele englischer Dialektoj kaj akĉentoj
 Lerna kaj ekzerca materialo

Kategorio:Anglistiko
Kategorio:Variaĵo de la angla lingvo
Kategorio:Kulturo de Britio