Ordinara ilekso

La ordinara ilekso Plena Ilustrita Vortaro 2002 p. 463 (Ilex aquifolium) estas specio de ilekso indiĝena en okcidenta kaj suda Eŭropo, nordokcidenta Afriko, kaj sudokcidenta Azio Flora Europaea: Ilex aquifoliumMed-Checklist: Ilex aquifoliumRushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9. I. aquifolium estas la specio familiara por kristnaska ornamado, kaj estas konsiderata kiel tipo-specio de la genro ilekso. Ĝi estas dioika arbo aŭ arbedo trovata, ekzemple, en ombraj areoj de kverkaroj kaj en fagaj heĝoj. Ĝi havas grandan kapablon adaptiĝi al diferencaj cirkonstancoj kaj estas pionira specio kiu reenloĝigas la arbarbordojn kaj senarbigejojn. Kiel arbo, ĝi povas superi altojn de 10 m. Ĝi ĝenerale estas trovata kiel arbedo aŭ arbeto de ĉirkaŭ 1 m alto kun rekta trunko kaj piramidaforma krono, kiu branĉiĝas ekde la bazo. Ĝi malrapide kreskadas kaj kutime ne elmaturiĝas kaŭze de paŝtado, hakado aŭ arbara incendio. Ĝi povas vivi dum 500 da jaroj, sed kutime ne atingas aĝon de 100.

 Priskribo 
eta|220px|maldekstra|Foliaro de ordinara ilekso kun drupoj.
eta|220px|maldekstra|Floroj de ordinara ilekso; masklaj supre, inaj sube (folioj tranĉitaj por pli klare montri la florojn)
La ordinara ilekso estas ĉiamverda arbo kreskanta ĝis alto de 10–25 m kun trunko kiu povas atingi diametron de 40–80 cm, malofte 1 m aŭ pli. La folioj estas 5–12 cm longaj kaj 2–6 cm larĝaj; ili estas ĉiamverdaj, restantaj ĉirkaŭ kvin jarojn, kaj estas malhele verdaj supre kaj pli helaj sube, ovalaj, ledecaj, brilaj kaj ĉirkaŭ 5 al 9 cm longaj. Ĉe la junaj kaj pli malaltaj branĉoj de maturaj arboj, la folioj havas tri al kvin akrajn dornojn ĉiuflanke, alterne pintanteajn supren kaj suben, dum la folioj de la supraj branĉoj ĉe maturaj arboj estas sendornaj .

La floroj estas blankaj, kvarlobaj kaj polenataj de abeloj. La ordinara ilekso estas dioika, kio signifas ke ekzistas masklaj kaj inaj plantoj. La sekso ne estas videbla ĝis la plantoj ekfloras, kutime inter la aĝoj de 4 kaj 12 jaroj. Ĉe la masklaj specimenoj, la floroj estas flavecaj kaj aperas en burĝonaj grupoj. Ĉe la inaj, la floroj estas izolitaj aŭ triopaj kaj estas etaj kaj blankaj aŭ rozkoloraj, kaj konsistas el kvar petaloj kaj kvar sepaloj parte kunfundataj ĉe la bazo.

La frukto estas ruĝa drupo, kun diametro de ĉirkaŭ 6–10 mm, hele ruĝa aŭ hele flava, kiu maturiĝas en oktobro aŭ novembro; je tiu tempo ĝi estas tre amara kaŭze de la enhavo de ilicino  Heinz, A. 1975: Drogenkunde, W. de Gruyter ISBN 3-13-566001-X kaj tial ĝi ne estas manĝebla antaŭ la malfrua vintro kiam la frosto estas farinta ĝin pli dolĉa kaj pli bongusta. Ili estas manĝataj de ronĝuloj, birdoj kaj pli grandaj herbomanĝuloj. Ĉiu frukto enhavas 3 ĝis kvar semojn kiuj ne ĝerminas antaŭ la dua aŭ la tria printempo  . La frukto aperas sur inaj plantoj, kiuj bezonas masklajn plantojn apude por fekundigi ilin.

 Disvastiĝo 
Nuntempe, la ordinara ilekso troviĝas en okcidenta Azio kaj Eŭropo kiel subarbaraĵo precipe en kverkaroj kaj fagaroj, kvankam kelkfoje ĝi povas konstitui veprejon kiel superreganta specio. Ĝi bezonas humidajn, ombrajn mediojn, trovatajn en arbaroj aŭ sur ombraj deklivoj, klifoj kaj kanjonoj Rushforth, K. (1999). Trees of Britain andEurope. ISBN 0-00-220013-9 Collins.

Dum la Kenozoiko, Mediteranea Baseno, Eŭropo kaj nordokcidenta Afriko havis pli humidan klimaton kaj estis vaste kovrataj de laŭrisilvaj arbaroj. La ordinara ilekso estis tipa reprezentanto de tiu biomo, kie multaj nuntempaj specioj de la genro Ilex ĉeestis. Kune kun la sekiĝo de la mediteranea regiono dum la Plioceno, la laŭrisilvaj arbaroj laŭgrade retiriĝis, anstataŭiĝite de pli sekec-rezistemaj sklerofilaj plantokomunumoj. La nuntempa ordinara ilekso rezultis el tiu ŝanĝo. La plimulto de la lastaj postrestantaj laŭrisilvaj arbaroj ĉirkaŭ Mediteraneo estis supozate malaperantaj proksimume antaŭ 10 000 jaroj, je la fino de la Plejstoceno.

 Ekologio 
La ordinara ilekso estas kovranta pionira specio kiu protektas kaj pliriĉigas la grundon faciliganta la koloniigon de aliaj specioj. Ĝi estas ekologia indikilo de bone konservata aŭ restariĝanta areo kun malmulte da homa influo. Ĝi preferas relative humidajn areojn, ĝis altitudo de 600 m, kaj estas rezistema al la mediteraneaj somero-sekeco kaj frosto. La planto estas komuna en la garigo kaj makiso kaj ankaŭ troviĝas en decidua arbaro kaj en kverkaro.

Unuspeciaj arbareroj de la ordinara ilekso povas vegeti kiel volbolabirinto en kiu turdedoj kaj cervedoj havas rifuĝon, dum pli etaj birdoj estas protektataj inter la dornaj folioj. Post la unua frosto de la sezono, la fruktoj dolĉiĝas kaj defalas sur la grundon, servante kiel grava nutraĵo por la vintraj birdoj je tempo de malabundaj resurcoj.

La floroj estas gravaj kiel nektaroresursoj por insektoj kiaj abeloj, vespoj, muŝoj kaj etaj papilioj.
Tiu palearktisa planto estiĝis invada specio ĉe la okcidenta marbordo de Usono kaj en Havajo   .

 Kultivado 
Ilex aquifolium, la familiara ilekso de kristnaskaj kartoj kaj ornamaĵoj, estas mondvaste kultivata en parkoj kaj ĝardenoj en mezvarmaj regionoj. Kaj la masklaj kaj la inaj specimenoj estas kune kreskigataj por obteni la drupojn, produktatajn nur de la inaj plantoj  . Multaj kulturvarioj estas selektitaj, el kiuj jenaj gajnis la premion de ĝardena merito de la Reĝa Hortikultara Asocio:-
 I. aquifolium 
 'Amber' (ine) 
 'Argentea Marginata' 
 'Ferox Argentea'  'Golden Queen' 
 'Handsworth New Silver' 
 'J.C. van Tol' 
 'Madame Briot'  'Myrtifolia Aurea Maculata' 
 'Pyramidalis' 
 'Silver Queen' 
La hibrido Ilex x altaclerensis estis disvolvita ĉe Highclere Castle en 1835, hibrido inter I. aquifolium kaj la ne-rezistema specio Ilex perado. Jenaj kulturvarioj gajnis la premion de ĝardena merito:-
 'Belgica Aurea' 
 'Camelliifolia'  'Golden King' 
 'Lawsoniana' 

 Aliaj uzadoj 
La ordinara ilekso estas malofte medicine uzata kaŭze de ĝia tokseco, sed estas diureza, helpas kontraŭ febrojn, kaj havas laksigan agadon  Wren, R.C. 1988: Potter's New Cyclopedia of Botanical Drugs and Preparations, C.W. Daniel ISBN 0-85207-197-3..

Ĝi enhavas saponinojn, la ksantinon "teobromino", kaj flavan pigmenton, "ileksantino" Heinz, A. 1975: Drogenkunde, W. de Gruyter.

 Diversaĵoj 
La drupoj de la ordinara ilekso enhavas alkaloidojn, kafeinon, kaj teobrominon kaj estas iome toksaj por homoj, kvankam iliaj venenaj proprecoj estas troigataj kaj mortoj estas kvazaŭ nekonataj
.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Keltaj foliarbaroj
 Mediteraneaj nordafrikaj arbaroj kaj duonarbaroj
 Skandinavaj marbordaj koniferaroj
 Listo de foliarboj de la modera klimatzono

Kategorio:Akvifoliacoj
Kategorio:Arboj
Kategorio:Arboj de Eŭropo
Kategorio:Arbedoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Kuracplantoj
Kategorio:Ĝardenplantoj
Kategorio:Invadaj specioj