Dordogne (rivero)

Dordogne ( Dictionnaire Français-Espéranto Léger/Albault p. XXVII.) estas franca rivero, kiu fontas en Puy de Sancy, kulmino de Centra Masivo (), en monts Dore. Ĝi kunfluas kun Garono en la estuaro de Ĝirondo, kiu enfluas en Atlantikon post trairo de departemento Dordogne kaj de parto de departemento Gironde, en la de la akvitania baseno.

La valo de Dordogne estas klasita Lando Arta kaj Historia por sia parto en departemento LotArtaj kaj historiaj urboj kaj landoj laŭ regiono  sur la TTT-ejo de "Villes et pays d'art et d'histoire".. En 2012, la tuta akvokolekta areo estis klasita biosfera rezervejo de UNESKOChantal Gibert, La Dordogne labellisée, gazeto Sud Ouest, eldono "Dordogne" de la 13-a de julio 2012..

 Rivero aŭ almara rivero ? 
Dordogne kunfluas kun Garono je la nivelo de la estuaro de Ĝirondo. Pro tio ĝi estas klasita kiel rivero en la vortaroj kaj enciklopedioj kaj per Sandre, la Servo de nacia administrado de la datumoj kaj referencaro pri akvo. Tamen kelkaj regionaj organizaĵojEkzemploj : Komitato pri baseno Adour-Garonne ( ) aŭ la teritoria publika organizaĵo pri la baseno de Dordogne (Épidor) () Kvalifikas ĝin kiel almaran riveron, konsiderante ke la estuaro de Ĝirondo estas estuaro komuna al Garono kaj al Dordogne, kio farus de ĝi la kvinan plej longan francmetropolan almaran riveron.

 Geografio 
Dordogne aperas en departemento Puy-de-Dôme (63), sur la flankoj de Puy de Sancy, la plej alta monto interne de Francio, per la kuniĝo de du torentoj : la torento Dore (longa je  m, (kies fonto troviĝas je -metra alteco) kaj kiu ricevas je -metra alteco la torento Dogne.

En bec d'Ambès, en departemento Gironde, ĝi enfluas kun rivero Garono en komunan estuaron, la Ĝirondo.

Longa je 483 km, Dordogne estas navigebla alvale de Libourne. Tajdo sentiĝas ĝis Castillon-la-Bataille.

Dordogne trairas ses departementojn (Puy-de-Dôme, Cantal, Corrèze, Lot, Dordogne kaj Gironde, de monto alvale). Ĝia akvokolekta areo etendiĝas sur kvin aliaj departementoj : Creuse, Haute-Vienne, Lot-et-Garonne, Charente kaj Charente-MaritimeÉpidor, Dordogne, fizika kunteksto. Alirdato la 26-an de junio 2010..

 Nomo 
Male al aspekto, la nomo Dordogne ne estas freŝdata arigo de la nomoj de la torentoj Dore kaj DogneKiel Midouze, valizvorto formita per la nomoj de la kontribuintoj, Midou kaj Douze.. Ĝia nomo venas de malnova vorto DurāniusSidoine Apollinaire, derivita de la prakelta radiko dur-, dor- (vidu Durance, Douro/Duero, ktp.).

dekstra|eta|280 px|Dordogne en Bergerac

 Hidrologio 
Kiel plej multaj francaj riveroj flanke de Atlantiko, Dordogne estas abunda almara rivero, profitanta humidan klimaton kaj fortajn pluvojn, kiuj estas karakterizaĵoj de granda parto de ĝia baseno. Ĝia flukvanto estis observata laŭ 54 jaroj (1958-2011), en Bergerac, urbo situanta je distanco fora de ĝis kunfluejo kun Garono. 
Dordogne havas sezonajn flukvantajn variojn, kun periodo de altaj akvoj vintre altigantaj la mezan monatan flukvantoj je nivelo inter 345 kaj , de decembro al aprilo inkluzive (kun maksimumo en januaro-februaro). Ekde la fino de marto la fluo iom post iom malkreskas ĝis la periodo de la malaltaj akvoj, kiu daŭras de julio ĝis septembro, kun malkresko de la meza monata fluo ĝis  en aŭgusto, kio restas alta kompare al multaj francaj almaraj riveroj. Tamen tiuj flukvantaj fluktuoj povas esti pli grandaj laŭ iuj jaroj kaj sur periodoj pli mallongaj.

Kiam estas la minimuma rivernivelo, la flukvanto povas fali ĝis , kaze de seka kvinjara periodo, kio estas relative forta, precipe kompare al Garono ĝia najbaro, kies flukvanto en minimuma rivernivelo estas aparte tenataj per neĝo kaj pluvo en Pireneoj.

 Navigado 
La navigado estis longtempe aktiva sur Dordogne, kun intensa trafiko de ĉiuspecaj varoj. Malgraŭ ĝiaj danĝeroj kaj nereguleco, ĝi vivigis ĝis en la 19-a jc tutan popolon da riverŝipistoj. Lignoflosigado estis grava aktivaĵo en Souillac. La argentats estis efemeraj ŝipoj konstruitaj en Argentat laŭ la sama stilo kiel la rambertoj sur rivero Luaro. 

 Trairataj departementoj kaj komunumoj 
Dordogne trairas ses (6) departementojn kaj cent sepdek tri (173) komunumojn, jen la ĉefaj trairataj urboj :
 Puy-de-Dôme : Le Mont-Dore (fonto), La Bourboule, Saint-Sauves-d'Auvergne, Avèze, Singles, Larodde, Labessette ;
 Cantal : Beaulieu, Lanobre, Madic, Saint-Pierre, Champagnac, Veyrières, Arches, Chalvignac ;
 Corrèze : Bort-les-Orgues, Saint-Julien-près-Bort, Liginiac, Neuvic, Soursac, Argentat, Beaulieu-sur-Dordogne ;
 Lot : Carennac, Bétaille, Vayrac, Martel, Souillac ;
 Dordogne : Carlux, Domme, La Roque-Gageac, Beynac-et-Cazenac, Saint-Cyprien, Le Buisson-de-Cadouin, Mauzac-et-Grand-Castang, Lalinde, Mouleydier, Creysse, Bergerac, Prigonrieux ;
 Gironde : Sainte-Foy-la-Grande, Castillon-la-Bataille, Libourne, Fronsac, Saint-André-de-Cubzac, Bourg, Cubzac-les-Ponts.

 Ĉefaj flankriverojDictionnaire des communes de France, Adolphe Joanne, eldoninto "Hachette", 1864 
eta|Dordogne iom supre de Mont-Dore
eta|Ponto sur Dordogne en Argentat
eta|Bordo de rivero Altillac ĉe Dordogne kaj Beaulieu-sur-Dordogne
eta|Dordogne en Vayrac (departemento Lot) antaŭ la vilaĝeto Mézels
eta|Dordogne en Nigra Perigordo
eta|upright|Dordogne en Cénac-et-Saint-Julien
eta|Dordogne en Bergerac
eta|Dordogne en Sainte-Foy-la-Grande en Gironde.
Noto : (D) = dekstra flankrivero ; (MD) = maldekstra flankrivero.

De supro alvale :

 Puy-de-Dôme
 (MD) la Mortagne
 (D) le Chavanon (ou Chavanou : 1864) (ou la Ramade dans sa partie amont)
 (MD) la Burande (ou la Jarrige)

 Corrèze kaj Cantal
 (MD) le Rigaud
 (D) le Dognon
 (MD) la Tialle (ou l’Étoile)
 (D) le Lys
 (MD) la Rhue (Rue en 1864)
 (D) la Diège
 (D) l'Artaude
 (MD) la Sumène
 (D) la Triouzoune
 (MD) le Labiou
 (D) le Pont-Aubert
 (MD) l'Auze
 (D) la Luzège
 (D) la Sombre (ou le Gaumont)
 (MD) la Glane (ou la Glane de Servières ou le Glanet)
 (D) le Doustre
 (D) la Souvigne
 (MD) la Maronne
 (D) le ruisseau de la Gane
 (D) la Ménoire

 Lot
 (MD) la Cère
 (MD) le Mamoul
 (MD) la Bave
 (D) le ruisseau de Palsou
 (D) la Sourdoire
 (D) la Tourmente
 (D) le Cacrey (ruisseau)
 (MD) l'Ouysse
 (D) la Borrèze

 Dordogne
 (MD) le Tournefeuille
 (MD) la Marcillande (ou la Germaine)
 (D) l'Énéa
 (MD) le Céou
 (MD) la Nauze
 (D) la Vézère
 (MD) la Couze
 (MD) le Couzeau
 (MD) la Conne
 (D) le Caudeau
 (D) la Gouyne
 (MD) la Gardonnette
 (D) l'Eyraud
 (D) le Barailler
 (D) l'Estrop

 Gironde
 (MD) le Seignal
 (MD) la Gravouse
 (MD) la Soulège
 (MD) la Durèze
 (D) la Lidoire
 (MD) l'Escouach
 (MD) la Gamage
 (MD) l'Engranne
 (MD) la Rouille (ou le Canaudonne)
 (D) l'Isle
 (MD) le Gestas
 (MD) la Laurence
 (D) la Virvée
 (D) le Moron,

 Baraĵoj 
 baraĵo de La Bourboule
 baraĵo de Saint-Sauves-d'Auvergne
 baraĵo de Bort-les-Orgues
 baraĵo de Marèges, konstruita inter 1932 kaj 1935
 baraĵo de l'Aigle
 baraĵo de Chastang
 baraĵo de Argentat
 baraĵo de Mauzac
 baraĵo de Tuilières
 baraĵo de Grand-Salvette (Bergerac)

 Historio 
En la 9-a jc, kiam la vikingoj prirabis la regionon de Dordogne, la loĝantoj en la valo forlasis siajn vilaĝojn, kaj reekloĝis en la ŝirmejoj de siaj prauloj. Ili skrapas la pariojn, malfermante ĉambrojn kaj koridorojn, por krei siajn loĝejojn en kavoj, kiujn ili nomis "cluzeau". Altsidaj, provizitaj per gvatistoj, ili estis bonegaj rifuĝejoj por rezisti al la invadintoj.

 Bibliografio 
Veteraj kapricoj en Sud-Okcidento , speciala eldono de historia revuo Arkheia, Montauban, 2009.

 Vidu ankaŭ 

 Listo de la almaraj riveroj de Francio
 Flukvantoj de la riveroj de la akvokolekta areo de Dordogne
 Akvokolekta areo de Dordogne
 Gorĝoj de Dordogne
 Kanalo de Lalinde

 Eksteraj ligiloj 
 Vortaro de la riveroj kaj kanaloj de la projekto Babel : Dordogne

 Notoj kaj referencoj 
 Notoj 

 Referencoj 

*Dordogne