Haasta kivio

La makula kivioOrnitologia taksonomio. (), aŭ ankaŭ Granda punktokivio, Haasta kivioDavies, S. J. J. F. (2003), , estas specio de nefluga birdo el la apterigoformaj.

Tiu granda kivio estas endemia de la Suda Insulo de Novzelando. La malfacila topografio kaj akra klimato de la altaj altitudoj, nome la alpa parto de ĝia habitato, igis ilin ne neatingeblaj de multal enmetitaj mamulaj predantoj, kiaj hundoj, furoj, katojhttp://www.kiwisforkiwi.org/about-kiwi/kiwi-species/great-spotted-kiwi/ kaj ermenoj. Pro tio, la populacioj de tiu specio estis malpli akre tuŝitaj de la predado fare de tiuj invadaj specioj kompare kun aliaj kivioj. Ĉiukaze estis 43% de malpliiĝo de la populacio dum la pasintaj 45 jaroj, pro tiuj predantoj kaj habitatodetruo. Tio kondukis al la klasigo de la specio kiel vundebla. Estas malpli ol 16 000 makulaj kivioj entute, preskaŭ ĉiuj en la plej montaj partoj de nordokcidenta Nelson, la Nordokcidenta Marbordo, kaj la Sudaj Alpoj. Minoritato loĝas en insulaj rezervejoj.

Tiu kivio estas tre agresema, kaj paroj defendas siajn grandajn teritoriojn (49 akreojn) kontraŭ aliaj kivioj. La makula kivio estas nokta, kaj dormas dumtage en nestotruoj. Nokte ili manĝas senvertebrulojn kaj ankaŭ plantojn. La makula kivio reproduktiĝas inter Junio kaj Marto. Ĝia ovo estas, proporcie al la birdogrando, la plej granda el ĉiuj birdoj. Eloviĝo okazas post 75 al 85 tagoj, kaj post eloviĝo, la idoj estas abandonataj de siaj gepatroj.

 Taksonomio kaj etimologio 
Laŭ AviListAviList v2025, konsultita la 10-an de jan. 2026., jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj:

Apterygiformes - apterigoformaj
Apterygidae - apterigedoj
Apteryx Shaw, G, 1813 - apterigo, kivio
Apteryx maxima Sclater, PL; von Hochstetter, F, 1861 - makula kivio

Tiu granda kivio estas unu el la kvin vivantaj specioj de kivioj loĝantaj en Novzelando. La aliaj kvar estas la sudinsula kivio (Apteryx australis), la okarita kivio (Apteryx rowi), la eta kivio (Apteryx owenii) kaj la nordinsula kivio (Apteryx mantelli). La makula kivio estas unutipa Clements, J (2007), kaj estas rilata al la eta kivio. La kivia genro nome Apteryx, estas endemia de Novzelando, kaj 44% el la birdospecioj indiĝenaj el Novzelando estas endemiaj.

La kivioj antaŭe estis anoj de la familio de strutoformaj, kiu inkludis ankaŭ emuon, strutojn, reaojn  kaj kazuarojn. Sed nun ĝi estas klasifikita en sia propra familio, la apterigoformaj.

Kivioj estas tre proksime rilataj al la formortintaj Moaoj kiuj iam loĝis en Novzelando.

Rilataro en la genro Apteryx

Antaŭ ol la makula kivio estis konata al la scienco, cirkulis historioj pri ekzisto de granda kivio nome maorie Roaroa. En 1871, oni alportis du specimenojn al la Kanterburia Muzeo, kie ili estis identigitaj kiel nova specio kaj estis nomita "Haasta kivio" laŭ la muzea zorgisto, Dr Julius von Haast. Tiu specio estis unuafoje priskribita kiel Apteryx haastii de Thomas Henry Potts, en 1872, baze sur specimeno el Okcidenta Distrikto, Novzelando. Sed en 2021, genetika studo montris ke la originalaj specimenoj sur kiuj baziĝis la unua priskribo estis hibridoj inter A. rowi kaj A. oweniiBirds of the World, Great Spotted Kiwi.. Ĝi ankaŭ montris ke la specio male respondis al la specimeno priskribita de Philip Sclater kaj Ferdinand von Hochstetter en 1861. Pro tio la scienca nomo estis ŝanĝita al la pli malnova kaj taŭga nomo Apteryx maxima.

La genronomo, Apteryx, derivas el la antikvgrekaj vortoj a "sen" aŭ "ne", kaj pteryx, "flugilo" kaj maxima signifas "granda" en latino, ĉar tiu specio estas unu el la tri pli grandaj specioj de kivioj, kun la nordinsula kivio kaj la sudinsula kivio.

 Aspekto 
En Otorohanga Kiviejo|eta|maldekstra
La makula kivio estas la plej granda el la kivioj; la masklo estas 45 cm alta, dum la ino estas 50 cm alta. La bekolongo gamas el 9 al 12 cm, dum la pezo gamas el 1.2 al 2.6 kg ĉe maskloj kaj 1.5 al 3.3 kg ĉe inoj. La korpo estas piroforma, kaj la kapo kaj kolo estas malgrandaj kun longa svelta ebureca beko.BirdLife International (2008)(a) La makula kivio, kun la aliaj kvioj, estas la ununura birdo kun naztruoj fine de la beko. La okuloj estas malgrandaj kaj ili ne bone vidas, ĉar ĝi fidas ĉefe el sia flarkapablo. La kruroj estas mallongaj, kun tri fingroj por piedo. Ili havas plumaron komponita el mildaj, harecaj plumoj, kiuj ne havas postmudaĵojn. La plumaro povas gami el karbogriza al helbruna. Ili havas longajn vibroharojn ĉirkaŭ la buŝtruo, kaj ne havas voston, nur malgrandan vostostumpon. La komuna nomo de tiu birdo nome Granda punktokivio derivas el la nigraj punktoj de ĝiaj plumoj. Ili uzas siajn povajn krurojn kaj ungojn por defendo kontraŭ predantoj kiaj ermenoj aŭ furoj. Kivioj estas neflugaj birdoj, kaj pro tio ne havas kavajn ostojn, nek karinon al kiu flugilmuskoloj povus ankriĝi, kaj havas fajnajn flugilojn. Tiu specio havas ankaŭ malaltan korpotemperaturon kompare al aliaj birdoj. Averaĝa vivodaŭro estas 30 al 40 jaroj.

 Distribuado kaj habitato 
eta|maldekstra|Ekzemplo de herbotufa herbejo, kie loĝas la makula kivio.
La makula kivio iam loĝis en nombraj areoj tra la Suda Insulo, sed pro predado fare de invadaj specioj, la restantaj kivioj estas nune limigitaj al tri lokoj.McLennann, J. & McCann, T. Tiuj kivioj loĝas en pli altaltitudaj areoj. Estas populacioj el nordokcidenta Nelson al la rivero Buller, la Nordokcidenta Marbordo (rivero Hurunui al Artura Montopasejo), kaj la Paparoa Montaro, same kiel ĉe la ĉeftera insulo de Lago Rotoiti. La populacio de Sudaj Alpoj estas partikulare izolata. La makula kivio loĝas en komplikaj, labirintecaj nestotruoj kiujn ili konstruas. Ĝis kvindek nestotruoj povas ekzisti en la teritorio de unu birdo. Ili ofte vagadas, kaj estas en diferenca nestotruo ĉiutage. Birdonestaj fungoj nome Nidulariacoj foje kreskas en tiuj nestotruoj. Ties habitato gamas en alto el marnivelo al 1,500 m, sed majoritato koncentriĝas en gamo el 700 al 1,100 m en subalpa zono. Tiuj kivioj loĝas en herbotufaj herbejoj, arbustaroj, paŝtejoj kaj arbaroj.

 Konservado 
+Reprodukta populacio kaj tendencoj Loko  Populacio  Dato  TendencoRivero Buller al Nelson Nekonata   MalpliiĝantaPaparoa Montaro  Nekonata  MalpliiĝantaNacia Parko Artura Montopasejo  Nekonata  MalpliiĝantaNacia Parko Lagoj Nelson  Nekonata  2007 EnmetitaTotalo (Suda Insulo, Novzelando)  16,000  2008 Malpliiĝanta -2% jare
La populacio de makula kivio startis malpliiĝi kiam eŭropaj setlantoj unuafoje alvenis en Novzelandon. Antaŭ la alveno de la setlantoj, vivis ĉirkaŭ 12 milionoj da makulaj kivioj en Novzelando. Tiu birdo estis ofte predita de invadaj porkoj, hundoj, furoj kaj ermenoj, kio kondukis al nur 5%  de ida survivindico. Ili havas pliajn avantaĝojn ol aliaj kivispecioj rilate al tiuj predantoj ĉar ili loĝas en altaltitudaj kaj humidaj areoj.  Tamen, estis malpliiĝo en la populacio de 43% en la pasintaj 45 jaroj, kaj malpliiĝis je 90% ekde 1900. Homoj endanĝerigis la specion ankaŭ pro detruo de ties habitato per lignoproduktado kaj konstruado de minejoj. Antaŭe, homoj ĉasis tiujn kiviojn por ties plumoj kaj por manĝo. En 1988, la specio estis listita kiel Malplej Zorgiga. Ĝi estas nune klasita de la IUCN kiel vundebla specio. Tiu kivio havas loĝan teritorion de 8,500 km², kaj en 2000 restis 22,000 plenkreskaj ĉirkaŭkalkulitaj birdoj. Ili havis tendencojn al malpliiĝo de ĉirkaŭ 5.8% jare. La ĉefa minaco el predantoj venas de musteledoj, vulpoposumoj Trichosurus vulpecula, katoj, hundoj kaj porkoj. La plej minacitaj populacioj estas en la sudaj areoj de la teritorio de la specio. Restas malpli ol 16,000 makulaj kivioj.  Okazas klopodoj por savi la kiviojn, kaj oni konstruis rifuĝejojn por la Granda punktokivio. Danke al intensa kaptado kaj venenado de predantoj la ida survivindico pliiĝis al ĉirkaŭ 60% en areoj kie oni entreprenis mamulan plagokontrolon.

 Kutimaro 
eta|Remburita specimeno
La makula kivio estas nokta laŭ kutimaro.  Se la kivioj loĝas en areo sen predantoj, ili aperas dumtage. Nokte ili eliras por manĝi. Kial ĉe aliaj kivispecioj, ili havas bonan flarkapablon, kio estas malkutima ĉe birdoj. Maskloj estas tre teritoriemaj. Maksimume 4 al 5 kivioj loĝas en kvadrata kilometro. La teritorio de unu paro povas esti 25 ha granda. Oni ne scias kial ili defendas tiom grandan teritorion proporcie al sia grando. Ili alvokas, ĉikanas aŭ luktas por forpeli entrudulojn. Voĉo de la makula kivio inkludas gruntadon, fajfojn kaj bekofrapadon. La maskloj de makula kivio havas alvokojn kiu similas al trilovirea trilado, dum la ina alvoko estas akra, raspa kaj ankaŭ trileca.

 Dieto 
Engrunde ili elfosas por serĉadi tervermojn kaj larvojn, krom skarabojn, cikadojn, grilojn, muŝojn, vetaojn, araneojn, raŭpojn, limakojn kaj helikojn surgrunde. Ili manĝas ankaŭ berojn kaj semojn. Por trovi predon, la makula kivio uzas siajn flarkapablojn aŭ sentovibradojn kaŭzitajn de la movado de ties predo. Por fari tion, la kivio metas sian bekon en la grundon, poste uzas ĝin por elfosi engrunden. Ĉar ili estas noktuloj, ili ne eliras ĝis 30 minutoj post la sunsubiro por ekĉasadi. Kivioj englutas ankaŭ malgrandajn ŝtonetojn, kiuj helpas la digestadon.

 Predado 
Ĉar plenkreskulaj makulaj kivioj estas grandaj kaj povegaj, ili kapablas forigi plej predantojn kiuj atakas ilin, kiaj ermenoj, furoj, musteloj, porkoj, vulpoposumoj kaj katoj, ĉiuj el kiuj estas invadaj specioj en Novzelando. Tamen hundoj kapablas mortigi eĉ plenkreskulojn. Ermenoj, furoj, posumoj, katoj kaj hundoj manĝas kaj ovojn kaj idojn, kio kaŭzas ke plej idoj mortiĝas dum la unuaj kvin vivomonatoj.  Iam la Haasta kivio estis predita ankaŭ de la Haasta aglo kiu estas nune formortinta.

 Reproduktado 
eta|altdekstre|Ilustraĵo de nematura kaj maskla plenkreskulo.
La makula kivio estas monogama, kaj ties paroj foje daŭras 20 jarojn. Nestoj estas faritaj en nestotruoj. La reprodukta sezono ekas en Junio kaj finas en Marto, ĉar tiam estas multe da manĝo. Maskloj atingas seksan maturecon ĉe 18 monatoj en kaptiveco, dum inoj kapablas ovodemetadi post tri jaroj. En naturo, seksa matureco por ambaŭ seksoj estas inter aĝoj de tri kaj kvin jaroj. La maskloj de makula kivio persekutas apudajn inojn ĝis ili foriras aŭ pariĝas. La paro pariĝas ĉirkaŭ 2 al 3 fojojn dum la agokerno. La gravedo daŭras ĉirkaŭ unu monaton. La inoj ne manĝas dum tiu periodo, ĉar la ovoj estos kvarono de la kivia korpomaso. La flavo estas 65% el la ovo. Ĉe plej birdovoj, la flavo estas ĉirkaŭ 35 al 40% el la ovoj. Tio faras ke la kivia ovo estas la plej granda en proporcio al la korpo. Inoj devas dependi el la graso stokita dum la antaŭaj kvin monatoj por survivi. Pro la grando de la ovo, la gravedo estas nekomfortiga por la ino, kaj tiele ili ne multe moviĝas. Por malgrandigi la doloron, la inoj metas sin en akvon kiam ili eliras el la nestotruojn metante siajn ventrojn en flakojn. La ovodemetada sezono estas inter Aŭgusto kaj Januaro.Cockrem, J. F. , et al. (1992)

Post la ino demetas la ovon, la masklo kovas ĝin dum la ino gardas la neston. Maskloj lasas la neston nur dum kelkaj horoj por ĉasadi, kaj dume, la ino anstataŭas. Eloviĝo okazas post 75 al 85 tagoj. La kiviido bezonas 2 al 3 tagojn simple por eliri el la ovo. Kiviidoj estas frumaturaj, kaj estas abandonitaj de la gepatroj post eloviĝo. Post dek tagoj, la idoj kuraĝas eliri el la nestotruo por ĉasadi. Plej idoj estas mortigitaj de predantoj en la unuaj ses monatoj de vivo. La makula kivio atingas plenkreskulan grandon post la sesa jaro. Malkiel plej birdoj, la ino de makula kivio havas du ovariojn. Plej birdoj havas nur unu. La makula kivio distingiĝas el aliaj kivispecioj pro la fakto ke ili povas produkti nur unu ovon jare, ĉar postulas ege multan energion produkti tiun enorman ovon.

 Referencoj 

 Literaturo 



 Davies, S.J.J.F. (2003). "Kiwis". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia. 8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 89–90, 93–94. ISBN 0-7876-5784-0.




 Eksteraj ligiloj 

 BirdLife Species Factsheet. 
 Bildoj kaj filmetoj de la makula kivio (Apteryx maxima) 
 Save The Kiwi 

Kategorio:Kivioj
Kategorio:Neflugaj birdoj
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando