Tiro (mitologio)

Laŭ la helena mitologio, Tiro (el la greka Τυρώ, «fromaĝ-aspekta») estis tesalia princino, filino de la gereĝoj Salmoneo (filo de Eolo) kaj Alkidiko. Laŭ Diodoro Sicilia, ŝia nomo devenis de la vorto «tyrôs», ĉar ŝia haŭto estis tiel blanka kaj supla kiel kaprina fromaĝoDiodoro Sicila. Historia biblioteko, 6.6.5..

Post la morto de siaj gepatroj (pro tio, ke ili komparis sin kun Zeŭso kaj HeroDiodoro Sicilia. Historia biblioteko, 6.7.2-3.), Tiro, tiam ankoraŭ infano, estis translokita al la kortego de sia onklo Kreteo, reĝo de JolkoPseŭdo-Apolodoro. Mitologia biblioteko, 1.90-96.. Tie ŝi freneze enamiĝis al EnipeoStrabo. Geografio, 8.3.32., tesalia riverdio kiu daŭre rifuzadis ŝiajn amproponojn, kvankam la princino pasigis siajn tagojn en ĝiaj riverbordoj priplorante sian situacion. La mara dio Posejdono lascive profitis la ŝancon kaj adoptis la formon de Enipeo por allogi la princinon. Profitante unu el ŝiaj oftaj vizitoj al la rivero, li kreis akvokirlon kiu kaptis Tiron, dormigis kaj portis ŝin al bela kaverno subakva kie li plenumis sian pasionFilostrato. Bildoj, 2.8.. Kiam Tiro vekiĝis, terurigite, Posejdono fanfarone klarigis ĉion al ŝi, ordonis ŝin diri nenion kaj promesis kiel kompenso ke iliaj filoj iĝos povoplenaj. El tiu unuiĝo naskiĝis la ĝemeloj Peliaso kaj Neleo, kiuj poste akiris diversajn reĝlandojn. Pro timo al Sidero, Tiro forlasis la bebojn en monto, celante ilian morton, sed servistino, ŝafisto aŭ ĉeval-bredisto vartis ilin kiel propra idaro. Laŭ kelkaj rakontoj, ĉevalino nutradis Peliason kaj hundino NeleonEŭstakio. Pri Odiseado de Homero, 11.253., paralele al la multnombraj priskriboj («mitemo») de herooj vartitaj de bestoj dum infanaĝo.

Troviĝas ankaŭ alternativa versio laŭ kiu Tiro, antaŭ naski la bebojn, konfesis al sia patro ke Posejdono gravedigis ŝin. Sed Salmoneo ke kredis tion, kaj atribuis la staton de sia filino al Sizifo, sia malamata frato. Do, li ordonis ke, post naskiĝo, oni forlasu siajn nepojn en naturo por tiel kaŭzi ilian morton.

eta|200ra|maldekstra|Sizifo, laŭ Max Klinger (1914. La onklo de Tiro edziĝis al ŝi nur pro tio, ke apolona orakolo aŭguris ke la filoj de ambaŭ mortigos Salmoneon.
Plenkreskinte, la ĝemelaj filoj de Tiro kaj Posejdono serĉadis sian patrinon, kaj malkovris ke ŝi suferadas mistraktadon en Jolko fare de la dua edzino de Salmoneo, Sidero, al kiu li edziĝis post la morto de Alkidiko dum la naskiĝo de Tiro. Sidero kaŝiĝis ĉe la templo de Hero, sed tio ne dekonvinkis Peliason, kiu fine mortigis Sideron en la sanktejo kaj, kune kun sia frato, okupis la urbon. De tiam, la dia edzino de Zeŭso ĵuris eternan malamon al la heroo kaj pro tio ŝi helpadis Jazonon kaj la argonaŭtojn en ilia ekspedicio al Kolĥido (la patro de Jazono estis duonfrato kaj dumviva malamiko de Peliaso). Verŝajne, Peliaso faris nenion por pacigi la diinon, ĉar li de tiam rifuzadis honori ŝinPseŭdo-Apolodoro. Mitologia biblioteko, 1.9.8. Greka teksto ĉe Wikisource..

Post sia liberigo kaj la morto de Sidero, Tiro edziniĝis al sia onklo Kreteo. Kun li, ŝi havis tri filojn: Esono, Fereso kaj AmitaonoHomero. Odiseado, 11, 235-259. Greka teksto ĉe Wikisource.Johano Tzetzes. Pri Likofrono, 175.Diodoro Sicila. Historia biblioteko, 4.68.2-3. (plus Talao kaj Peliaso laŭ kelkaj versioj).

Laŭ tute malsama rakonto, la edzo de Tiro estis alia frato de Salmoneo: Sizifo, fama por sia fia agado. Ŝi naskis du filojn al li, sed Apolono aŭguris ke ili iam mortigos sian avon Salmoneo, do Tiro decidis mortigi la bebojn por savi sian patronHigeno. Fabulae, 60.239.. Fakte, Sizifo edziĝis al sia nevino Tiro ĝuste pro tiu aŭguro, ĉar li malamis sian fraton kaj la orakolo asertis ke li estos murdita de la ebla idaro de Tiro kaj SizifoPaŭzanio. Priskribo de Grekio, .8.25.9.. Fakte li, indiferenta al la morto de siaj filoj, portis iliajn kadavrojn al merkato de Lariso kaj akuzis Salmoneon pri ilia morto kaj sangadolto kun Tiro. Lia strategio sukcesis, ĉar la loĝantaro ekziligis Salmoneon for de Tesalio kaj Sizifo akiris la tronon. Ĝuste pro tio, laŭ tiu ĉi versio, Sidero mistraktadis ŝin, ĉar ŝi konsideris Tiron kulpanto de ilia ekzilo en ElisoHigeno. Fabulae, 60.. Tiu rakonto verŝajne estas deformita versio de la seksperforto fare de Posejdono, kiu supervivis nur parte kaj aldoniĝis al pliaj lokaj mitoj.

Tiro iĝis praulino de multaj el la plej elstaraj herooj en la greka mitaro. Nepoj ŝiaj estis, inter aliaj, la divenisto Melampo kaj la argonaŭtoj Jazono, Admeto, Akasto, Ifiklo kaj Periklimeno. Plie, kelkaj el ŝiaj pranepoj partoprenis la Trojan militon.

 Tiro en arto kaj literaturo 
Laŭ Odiseado, de Homero, Tiro estis altranga aĥea princino kaj la unua fantomo kiun Odiseo vidis dum sia vojaĝo al Hadeso. Ŝi estis ofte prezentita kiel unu el la loĝantoj de la postmorta mondo, ekzemple sur pentraĵo en la Polignoto de Delfo, kie ŝi estis prezentita sidanta sur roko, apud ErifiloPaŭzanio. Priskribo de Grekio, 10.28.7...

La atena dramaturgo Sofoklo (5-a jarcento a.K.) verkis du teatraĵojn en kiuj Tiro ĉefrolis: Tondita Tiro kaj Remalkovrita Tiro. Tamen, ambaŭ verkaĵoj perdiĝis kaj restas nuntempe nur kelkaj aludoj al ili en aliaj tekstoj. Same okazis al la teatraĵo Salmoneo, de la sama verkisto, kie supozeble Tiro ankaŭ havis elstaran rolon. Astidamo la Juna kaj Karkino la Juna (4-a jarcento a.K.) verkis respektivajn teatraĵojn titolitajn Tiro, sed bedaŭrinde ankaŭ ili malaperis kaj nur troviĝas mencioj al ili en aliaj duarangaj verkoj.

eta|200ra|Ruina strato de Tiro, fenica urbo kies eponimo estis samnoma nimfo.
La nuntempa poeto Ezra Pound ankaŭ mencias Tiron en sia verko The Cantos, kie li priskribas seksperforton kontraŭ ŝi fare de Posejdono kaj rilatas ŝin al Alkmeno, malliberigita en HadesoEzra Pound. The Cantos. Eld. New Directions. Novjorko, 1988..

 Fenica Tiro 
Tiro estis ankaŭ la nomo de fenica nimfo, amantino de Heraklo. Unu tagon, ŝia hundo ronĝis purpuran konkon, do ĝia muzelo purpure koloriĝis. Kiam Tiro vidis tiun eksterordinaran koloron, ŝi minacis Heraklon per forlaso se li ne donacos samkoloran robon al ŝi. La heroo konsentis kaj sukcesis tinkturi ŝtofon, kaj originis per tio la faman purpur-tinkturadon de la urbo TiroFrançois Noël. Dictionnaire Universel de la Fable et de la Mythologie..

Ĉu tiu ĉi nimfo, ĉu alia samnoma estis menciita kelkfoje kiel edzino de Agenoro, reĝo de Fenicio, kun kiu ŝi iĝis patrino de multnombra idaro: Elektro, Eŭropo, Fenikso, Fineo, Kadmo, Kilikso kaj Taso. Laŭ ŝi, oni nomigis la faman fenican ĉefurbon.

 Eksteraj ligiloj 
  Tiro ĉe Theoi.com

 Notoj kaj referencoj 

Kategorio:Eolidoj
Kategorio:Eponimoj
Kategorio:Fenicoj
Kategorio:Loĝantoj de Hadeso
Kategorio:Mortemaj gepatroj de duondioj en la helena mitologio
Kategorio:Murdistoj en la helena mitologio
Kategorio:Viktimoj de seksperforto en la helena mitologio
Kategorio:Nimfoj
Kategorio:Partneroj de Heraklo
Kategorio:Partneroj de Posejdono
Kategorio:Princinoj en la helena mitologio
Kategorio:Roluloj de la Odiseado