Tilapio

Tilapio estas la komuna nomo de preskaŭ cento da specioj de fiŝoj el familio cikledoj el la tilapiena cikleda tribo. Tilapioj estas ĉefe fiŝoj el nesala akvo, kiuj loĝas ĉe neprofundaj rojoj, lagetoj, riveroj kaj lagoj, kaj malpli komune troviĝas en saleta akvo. Historie, ili estis de granda gravo por vivtena fiŝkaptado en Afriko kaj Levantenio, kaj estas de pliiĝanta gravo en akvokulturo. Tilapioj povas iĝi problema invada specio en novaj varmakvaj habitatoj, ĉu intence ĉu akcidente enmetitaj, sed ĝenerale ne en moderklimatoj, ĉar ili ne kapablas survivi en pli malvarmaj akvoj sub ĉirkaŭ 21 °C.

 Historio 
 Specioj 
eta|dekstre|220ra|Niltilapioj, Oreochromis niloticus.
Noto : Certaj specioj havas plurajn nomojn.
 Tilapia - Tilapia sp.Meyer C., ed. sc., 2009, Dictionnaire des Sciences Animales (Vortaro de bestosciencoj). consulter en ligne. Montpellier, France, Cirad. (), Oreochromis sp.Nom vernaculaire en français d’après Termium plus , la banque de données terminologiques et linguistiques du gouvernement du Canada (terminologio de la kanada estraro), Sarotherodon sp. kaj pli specife Oreochromis mossambicus
 Alkala tilapio - Oreochromis alcalica
 Blua tilapio - Oreochromis aureus
 Mozambika tilapio - Oreochromis mossambicus, ankaŭ nomata "java tilapio" aŭ "nigra tilapio"
  - Oreochromis niloticus
 Magadia tilapio - Oreochromis alcalicus
 Florida ruĝa tilapio - hibrido Oreochromis hornorum x Oreochromis mossambicus
 Ruĝabrusta tilapio - Tilapia rendalli
 Makula tilapio - Pelmatolapia mariaeDunz, A.R. & Schliewen, U.K. (2013): Molecular phylogeny and revised classification of the haplotilapiine cichlid fishes formerly referred to as “Tilapia”.  Molecular Phylogenetics and Evolution, Available online 29 March 2013 doi: 10.1016/j.ympev.2013.03.015

 Ekonomio 
Tilapiaĵo estas produktata preskaŭ ĉiam per industriaj amasbredejoj, situantaj ĉefe en Ĉinujo, Indonezio, kaj Egiptujo. Ankaŭ Usono konsumas multe da tilapiaĵo, sed malmulte bredas, ĉefe ĝi importas tilapiaĵon el Ĉinujo.Informoj de la usona ministerio pri agrikulturo  Usona konsumado de tilapiaĵo iam estis malofta, sed eksplodis inter 2000 kaj 2010. Post 2014 ĝi malrapide malkreskas.Posadas, Benedict C. 2020. "U.S. Tilapia Consumption, Production, Imports, and Prices." Mississippi MarketMaker Newsletter.   Dum la pinto de la furoro la ŝtataj malliberejoj de Koloradio bredis tilapiojn en klimato tro malvarma por kutimaj metodoj uzante malliberulojn sen la normalaj laboraj rajtoj kiel laboristojn. Tilapiaĵo estas malmultekosta, sed la produktadaj kondiĉoj ofte estas kritikataj.Romero, Gabby. 2022. "The Ugly Truth About the Tilapia Boom". Delish. 

 Ekologio 
Tilapioj estas portitaj de homoj en preskaŭ ĉiun tropikan kaj subtropikan regionon de la mondo por akvokultura bredado, sporta kaptado, kaj aliaj celoj, kaj ili ofte eskapas sian malliberon. Ĉar ili estas grandaj, rapide kreskantaj kaj rapide reproduktiĝantaj fiŝoj kaj kapablas vivi en malfavoraj kondiĉoj, ili rapide establas populaciojn en novaj habitatoj. Ili ofte minacas indiĝenajn fiŝojn per konkurado kaj metas turbidon en la akvon per fosado. Ekologiaj damaĝoj pro enporto de tilapioj estas konstatitaj interalie en Aŭstralio, Filipinoj, Ĉinujo, Barato, Latinameriko, kaj Usono. Xiong Wen kaj al. 2023. "Tilapia introduction in China: Economic boom in aquaculture versus ecological threats to ecosystems". Reviews in Aquaculture 15(1), p. 179-197.Lobo, Aaron Savio. 2020. "Tilapia: How an invasive fish came to dominate our ecology, food and psyche". Mongabay. Cazar Baquero, Diego. 2022. "La tilapia: una especie invasora que se extiende en Ecuador sin controles del Estado". Mongabay.  La usona ŝtato Nevado malpermesas vendadon de vivaj bluaj tilapioj.Allen, Mike. 2023. "Go fish: Top-selling live seafood not allowed in Nevada anymore". Fox 5. 

 Sano 
Kiel aliaj  bestoj, tilapioj estas ofte trafataj de epidemiaj malsanoj, interalie streptokokoj, la tilapia laga viruso, kaj la tilapia malgrandviruso. Alia ofta kaŭzo de amasmortadoj estas senoksigeniĝoj."Why Fish Are Dying in Lake Victoria". 2021. The Citizen. 

 Bibliografio 
 Logan, Cheryl A.; Alter, S. Elizabeth; Haupt, Alison J.; Tomalty, Katharine; Palumbi, Stephen R. (2008). "An impediment to consumer choice: Overfished species are sold as Pacific red snapper". Biological Conservation 141 (6): 1591–1599. doi:10.1016/j.biocon.2008.04.007. ISSN 00063207.
 FAO Fishery Information, Data and Statistics Service (1993). "Aquaculture production (1985-1991)". FAO Fisheries Circular (Food and Agriculture Organization of the United Nations) 815: 20–21.
 Trewavas, Ethelwynn (1983). Tilapiine fish of the genera Sarotherodon, Oreochromis and Danakilia. London: British Museum (Natural History). ISBN 0-565-00878-1.
 McCrary, Jeffrey K; Castro, Mark; McKaye, Kenneth R. (2005). "Mercury in Fish From Two Nicaraguan Lakes: A Recommendation for Increased Monitoring of Fish for International Commerce" (PDF). Environmental Pollution. pp. 513–518.

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Kiel bredi Tilapiojn en la korto
 Tilapiaj sano, diagnozo, kaj kuracado
 Tilapia Nutrado  el USDA SR 22 database

Kategorio:Tilapienoj
Kategorio:Akvokulturo
Kategorio:Kuirarto
Kategorio:Fiŝoj
Kategorio:Komercaj fiŝoj
Kategorio:Invadaj specioj