Lingva kuntiriĝo

Kuntiriĝo estas mallongigita versio de la skriba kaj parola formoj de vorto, silabo, aŭ vortogrupo, kreita per forigo de internaj literoj. p. 167
En gramatiko, kuntiriĝo povas indiki la formadon de nova vorto el unu vorto aŭ grupo de vortoj, ekzemple, per elizio. Tio ofte okazas per transformo de komuna sekvenco de vortoj, aŭ kiel en franca, per reteno de fluanta sono.

En strikta analizo, kuntiriĝoj ne estu konfuzata kun mallongigoj aŭ akronimoj (inklude komencismon), kun kiuj ĝi kunhavas kelkajn funkciojn el semantiko kaj fonetiko, kvankam ĉiuj tri estas rilataj al la termino "mallongigo" en nepreciza parolmaniero. Kuntiriĝo distingiĝu ankaŭ el mallongigo, kie ĉu komencoj ĉu finaĵoj estas forigitaj.

 En angla 
La angla havas nombron de kuntiriĝoj, ĉefe rilate al forigo de vokalo (kiu estas anstataŭata de apostrofo en skribo), kiel ĉe I'm por "I am", kaj foje ĉe aliaj ŝanĝoj, kiaj won't por "will not". Tiuj kuntiriĝoj estas komune uzataj en parolo kaj en neformala skribo, kvankam tendencas esti evitataj en pli formala skribo.

Ĉefaj kuntiriĝoj estas listataj en la jena tabelo.

 Plena formo Kuntiriĝoj Notoj not –n'tNeregulaj formoj: "ain't", "don't", "won't", "shan't". "n't" povas ligiĝi nur al helpa verbo kiu siavice ne estu jam kuntirita. let us let's kuntirita nun por unua-persona pluralo u-tempo (ekz. ne por "Let us go" kiel ordono al tria persono) am –'m nur ĉe "I'm" are –'re we're /wɪr/ estas prononcata diference el were /wûr/ is –'s does tre neformala, kiel ĉe "What's he do there every day?" has as nestandarda angla dialekto por la relativa pronomo "that" have –'ve Angla kuntiras nur formojn de have uzata kiel helpa verbo had –'d did tre neformala, kiel ĉe "Where'd she go?" would will, shall –'ll of o'– uzata ĉefe ĉe o'clock, kie ĝi estas necesa en nuntempa uzado it 't– Arkaika, escepte ĉe uzoj kiaj 'Twas the night before Christmas them 'em kuntirita el hem, sed uzata por moderna them him 'im is not isn't, or ain't ain't estas kuntirita el am not sed nune estas uzata ankaŭ por is not; ĝenerale evitata en moderna uzado you all y'all estas kuntiriĝo de la vortoj "you" kaj "all." Kie "you" iĝas "ya" populare, kaj la apostrofo anstataŭas "a" de "all". Ĝi estas uzata kiel plurala dua-persona pronomo. Ĉefe uzata en Usono.

 En ĉina 
 En esperanta 
La esperanta lingvo abunde uzas kuntiriĝojn. Oni povas konsideri tiujn, kiuj uzas la apostrofon; ekzemple per anstataŭigo de vokalo: dank' al por "danke al", temp'raturo por "temperaturo". Tiuj formoj de elizioj rilatas al la komuna parola lingvo. Alia formo kuntiriĝo estas la kunfandiĝo de la fina vokalo de vorto aŭ prefikso kun la komenca vokalo de sekvanta vorto aŭ sufikso en unu silabon; ekzemple kuntiriĝo por "kuntira iĝo", marakvo por "mara akvo". Tiaj kuntiriĝoj estas neologisme nomataj "krazo" (Vd en NPIV) kaj troviĝas ofte en la helena kaj latina lingvoj.

 En franca 
La franca lingvo havas diversajn kuntiriĝojn, similajn al la anglaj, kiel pri C'est la vie ("Tio estas la vivo"), kie c'est egalas al ce + est ("tio estas"). La formado de tiuj kuntiriĝoj estas nomata elizio.

 En itala 
En itala, prepozicioj kuntiriĝas kun artikoloj laŭ antaŭviditaj vojoj. La prepozicioj a, da, di, in, su, con kaj per kombiniĝas kun variaj formoj de artikolo, nome il, lo, la, l', i, gli, gl', kaj le.

+  il  lo  la  l'  i  gli  (gl')  le a al  allo  alla  all'  ai  agli  (agl')  alle da dal  dallo  dalla  dall'  dai  dagli  (dagl')  dalle di del  dello  della  dell'  dei  degli  (degl')  delle in nel  nello  nella  nell'  nei  negli  (negl')  nelle su sul  sullo  sulla  sull'  sui  sugli  (sugl')  sulle con col  (collo)  (colla)  (coll')  coi  (cogli)   (colle) per (pel)  (pello)  (pella)  (pell')  (pei)  (pegli)   (pelle)

 En hebrea 
Oni uzas multaj da kuntiraĵoj en la parola ĉiutaga lingvo. Ekzemple la posesivo, Ŝel (של, de) kaj ĝiaj deklinacioj
+PersonoLa plena formoLa parolata formoSkribiteDe miŜelliŜliשליDe vi (singulara maskla)ŜelĥaŜĥaשלךDe vi (singulara femina)ŜelaĥŜlaĥשלךDe liŜelloŜloשלוDe ŜiŜellaŜlaשלהDe niŜelanuŜlanuשלנוDe vi (pluralo)ŜelaĥemŜĥemשלכם

 En hispana 
La hispana havas du devigajn fonetikajn kuntiriĝojn inter prepozicioj kaj artikoloj nome: al (al la) por a el, kaj del (de la) por de el (nekonfuzinda kun a él, signife al li, kaj de él, signife lia aŭ, pli laŭvorte, de li). Kaj aliaj devigaj kuntiriĝoj inter prepozicioj kaj pronomoj estas la jenaj: conmigo por con mí (kun mi), contigo por con ti (kun vi), consigo por con sí (kun li/ŝi/ĝi/ili).

En neformala parolado de hispana, la vorto para, “por”, povas esti kuntirita al pa, ekzemple ĉe subordiga konjunkcio pa'que (el para que "por"): Pa'que te enteres.

Alia ofta neformala uzado estas elizio de d en vortoj kiaj la participa sufikso -ado, prononce cansado kiel cansao [kansAo]. La elizio de d en -ido estas konsiderata iom pli vulgara, kvankam ĝi estas komuna en suda Hispanio.
Tiele la andaluza quejío [kehIo] por quejido (“ĝemo”) eniris eĉ en standarda hispana kiel termino por speciala ero de Flamenko. Similaj distingoj estas farataj ĉe vortoj kiaj bailaor(a) kaj cantaor(a) kiel kuntiritaj versioj de la oficialaj tradukoj por dancisto kaj kantisto uzata nur por Flamenko, kontraŭ la oficialaj versioj de bailarín kaj cantante de standarda hispana.

 En portugala 
Plena formokuntiriĝojde águad'águael malmulta vortakombino, kio la plena formo estas maloftede ele, de eladele, dela

 En germana 
 En norvega 
 En latina 
 En japana 
 Ankaŭ vidu 
 Elizio

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 
 ZoomAstronomy.com, Kuntiriĝoj de komuna angla.

Kategorio:Mallongigoj
Kategorio:Tipoj de vortoj
Kategorio:Gramatiko laŭ lingvoj