Historio de Interlingvao

La historio de Interlingua inkluzivas la formiĝon de la lingvo mem kaj ankaŭ ĝian komunumon de parolantoj.

La unua merito pri Interlingua devas iri al la usona heredantino Alice Vanderbilt Morris (1874–1950), kiu fariĝis interesita pri lingvistiko kaj la movado de internaciaj helplingvoj en la komencoj de la 1920-aj jaroj. En 1924, Morris kaj ŝia edzo, Dave Hennen Morris, fondis la International Auxiliary Language Association (IALA) (Asocio de Internaciaj Helplingvoj), senprofita asocio, en Novjorko. Ilia celo estis meti la studon de helplingvoj sur sciencan bazon.Falk, Julia S. "Words without grammar: Linguists and the international language movement in the United States, Language and Communication, 15(3): pp. 241-259. Pergamon, 1995.

La esploroj pri la problemo de la helplingvo estis progresantaj ĉe la Internacia Esplorkonsilio (International Research Council), la Usona Konsilio pri Edukado (American Council on Education), la Usona Konsilio de Erudiciaj Societoj (American Council of Learned Societies), la britaj, francaj, italaj kaj usonaj asocioj por la progresigo de scienco, kaj aliaj grupoj de specialistoj. Morris kreis IALA-on kiel daŭrigon de sia laboro.Bray, Mary Connell [1951] (1971), "Foreword", Interlingua-English: A dictionary of the international Language, Second Edition, New York: Frederick Ungar Publishing Company. . OCLC 162319. Retrieved on 2007-03-05. Ŝi evoluigis la esplorprogramon en konsulto kun Edward Sapir, William Edward Collinson, kaj Otto Jespersen.

 International Auxiliary Language Association 
IALA fariĝis grava subtenanto de la konvencia usona lingvistiko, kaj fondis, ekzemple, la interlingvistikajn semantikajn studojn pri tuteco de Sapir (1930) kaj la fenomenojn de gradeco (1944). Morris mem redaktis la interlingvistikan studon pri la fenomenoj de la fina punkto de Sapir kaj Morris Swadesh (1932), kaj la studon pri indikado de Collinson (1937). Kvankam la familio Morris provizis la plej grandan parton de la financoj de IALA, ĝi ankaŭ ricevis subtenon de prestiĝaj grupoj kiel la Carnegie Corporation, la Ford Foundation kaj la Rockefeller Foundation.

En siaj unuaj jaroj, IALA okupiĝis pri tri taskoj: trovi aliajn organizojn en la tuta mondo kun similaj celoj; konstrui bibliotekon de libroj pri lingvoj kaj interlingvistiko; kaj kompari ekzistantajn internaciajn helplingvojn, kiel Esperanton, Esperanto II, Idon, Latino sine flexione, Novialon, kaj Occidental. En la plenumado de sia lasta celo, ĝi faris paralelajn studojn de tiuj lingvoj, kun komparaj studoj de naciaj lingvoj, sub la gvido de kleruloj el usonaj kaj eŭropaj universitatoj. Ĝi ankaŭ aranĝis konferencojn kun proponantoj de tiuj internaciaj helplingvoj, kaj diskutis trajtojn kaj celojn de iliaj respektivaj lingvoj. Kun "regulo de koncedo" kiu postulis, ke partoprenantoj faru certan nombron da koncedoj, la unuaj debatoj en IALA kelkfoje kreskis de fervoraj al eksplodemaj.

Ĉe la Dua Internacia Kongreso de Interlingvistiko (Second International Interlanguage Congress), okazinta en Ĝenevo en 1931, IALA komencis malfermi novan terenon. Ĝian konferencon partoprenis agnoskitaj lingvistoj, el kiuj 27 subskribis ateston de subteno por la esplorprogramo de IALA. Aliaj ok aldonis siajn subskribojn ĉe la tria kongreso, okazinta en Romo en 1933.

Ankaŭ en 1933, profesoro Herbert N. Shenton de la Syracuse University organizis intensan studon pri la problemoj trovitaj ĉe interlingvoj kiam ili estas uzataj en internaciaj konferencoj. Pli malfrue en la sama jaro, d-ro Edward L. Thorndike publikigis sciencan artikolon pri la relativaj rapidecoj de lernado de konstruitaj lingvoj "naturaj" kaj "modulaj". Ambaŭ Shenton kaj Thorndike estis gravaj influoj en la laboro de IALA ekde tiu momento.

En 1937, la unuaj paŝoj al la finfarado de Interlingua estis faritaj kiam komitato de 24 eminentaj lingvistoj el 19 universitatoj publikigis Some Criteria for an International Language and Commentary (Kelkaj kriterioj por internacia lingvo kaj komentario). Tamen, la komenco de la Dua Mondmilito en 1939 interrompis la dujarajn renkontiĝojn de la komitato.

 Evoluigo de nova lingvo 
 Ŝanĝo de la kurso  

Origine, la asocio ne intencis krei sian propran lingvon. Ĝia celo estis identigi, kiu estis la jam ekzistanta helplingvo plej taŭga por internacia komunikado, kaj kiel ĝin reklami plej efike. Malgraŭ dek jaroj da esplorado, pli kaj pli da membroj de IALA konkludis, ke neniu el la jam ekzistantaj "interlingvoj" estis bona por la tasko. En 1937 la membroj prenis la decidon krei novan lingvon, por la surprizo de la monda interlingvistika komunumo.Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, "Profunde recerca duce a un lingua", Historia de interlingua, 2001, reviste 2006.

Ĝis tiu punkto, granda parto de la debato temis pri la decido uzi vortojn naturalismajn (ekz. Novialo kaj Occidental) aŭ sistemajn (ekz. Esperanto kaj Ido). Dum la militaj jaroj, defendantoj de naturalisma interlingvo venkis. La unua subteno estis la artikolo de d-ro Thorndike; la dua estis koncedo de defendantoj de la sistemaj lingvoj, ke miloj da vortoj jam ĉeestis en multaj — aŭ en la plimulto — de la eŭropaj lingvoj. Ilia argumento estis, ke sistema derivado de vortoj estis "lito de Prokrusto", devigante la komencanton forgesi kaj relerni novan skemon de derivado kiam utila vortprovizo jam estis disponebla. Tio fine konvinkis defendantojn de la sistemaj lingvoj, kaj IALA de tiu punkto prenis la pozicion, ke naturalisma lingvo estus plej bona.

Je la ekpupo de la Dua Mondmilito, la esploraktivecoj de IALA translokiĝis de Liverpool al Novjorko, kie E. Clark Stillman starigis novan esplorteamon. Stillman, kun la helpo de d-ro Alexander Gode, evoluigis prototipan teknikon — objektivan metodaron por elekti kaj normigi vortprovizon bazitan sur komparo de kontrollingvoj.

 La kvar modeloj 
En 1943 Stillman foriris por helpi en la milito kaj Gode fariĝis Provizora Direktoro de Esplorado. En 1945, IALA publikigis Ĝeneralan Raporton — plejparte la laboro de Morris — kiu prezentis tri modelojn por la lingvo de IALA:
 Modelo P estis naturalisma modelo, kiu ne provis normigi la prototipan vortprovizon.
 Modelo E estis iomete skemigita en maniero simila al Occidental.
 Modelo K estis modere skemigita en maniero simila al Ido (t.e., iom malpli skemigita ol Esperanto).

De 1946 ĝis 1948 la renoma franca lingvisto André Martinet estis Direktoro de Esplorado. Dum tiu periodo IALA daŭre evoluigis modelojn kaj faris voĉdonadon por determini la plej bonan formon de la fina lingvo. Komenca enketo mezuris reagojn kontraŭ la tri modeloj de 1945. En 1946 IALA sendis vastan enketon al pli ol 3000 lingvoinstruistoj kaj rilataj profesiuloj en tri kontinentoj.Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, "Le natura, si – un schema, no", Historia de interlingua, 2001, revised 2006.

Kvar modeloj estis inkluzivitaj: Modeloj P kaj K, plus du novaj modeloj kiuj similis al Modelo E de 1945.

    Modelo P     tre naturalisma  Jo habe nascite, o dea cum le oculos azure, de parentes barbare, inter le bone et virtuose Cimmerios    Modelo M     modere naturalisma  Io have nascit, o dea con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon e virtuos Cimmerios    Modelo C     iomete skema  Yo ha nascet, o deessa con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon e virtuose Cimerios    Modelo K     modere skema  Yo naskeba, o dea kon le okuli azure, de parenti barbare, inter le bone e virtuose Kimerii    (moderna Interlingua)  Io ha nascite, o dea con le oculos azur, de parentes barbare, inter le bon e virtuose Cimmerios

Modelo P ne ŝanĝiĝis de 1945; Modelo M estis relative moderna kompare kun la pli klasika P. Modelo K iomete modifiĝis en la direkto de Ido.

La rezultoj de la enketo estis surprizaj. La du skemaj modeloj, C kaj K, estis malakceptitaj — K konvinke. El la du naturalismaj modeloj, M altiris iom pli da subteno ol P. Konsiderante naciajn antaŭjuĝojn (ekzemple, la francoj kiuj misproporcie preferis Modelon M), IALA elektis kompromison inter modeloj M kaj P, kun kelkaj elementoj de C.

 Finfarado 
Kiam Martinet prenis postenon ĉe la Universitato Kolumbio en 1948, Gode ekzorgis pri la lasta fazo de la evoluigo de Interlingua. Lia tasko estis kombini elementojn de Modelo M kaj Modelo P, eviti la difektojn viditajn en ambaŭ de la enketita komunumo kaj ripari ilin per elementoj de Modelo C laŭnecese, kaj samtempe evoluigi vortprovizon.

La vortprovizo kaj verbaj konjugacioj de Interlingua estis unue prezentitaj en 1951, kiam IALA publikigis la finitan Interlingua Grammar kaj la Interlingua-English Dictionary (IED) de 27 000 vortoj. En 1954 IALA publikigis enkondukan manlibron titolitan Interlingua a Prime Vista.

 Sukceso, malkresko kaj reviviĝo 
Unua praktika apliko de Interlingua estis la scienca revuo Spectroscopia Molecular, publikigita de 1952 ĝis 1980.Breinstrup, Thomas, "Un revolution in le mundo scientific" Prenita la 16-an de januaro 2007. En 1954 Interlingua estis uzata en la Dua Monda Kardiologia Kongreso en Vaŝingtono, por ambaŭ skribaj resumoj kaj parola interpretado. Post kelkaj jaroj, ĝi trovis similan uzon en naŭ (9) pliaj medicinaj kongresoj. Inter la mezo de la 1950-aj jaroj kaj la fino de la 1970-aj jaroj, ĉirkaŭ tridek sciencaj kaj precipe medicinaj ĵurnaloj provizis resumojn de artikoloj en Interlingua. Science Service, la eldonisto de Science Newsletter en tiu epoko, publikigis ĉiumonatan kronikon en Interlingua de la komenco de la 1950-aj jaroj ĝis la morto de Gode en 1970. En 1967 la potenca Internacia Organizaĵo por Normigado, kiu normigas terminologion, voĉdonis preskaŭ unuanime por adopti Interlingua kiel la bazon de siaj vortaroj.

IALA fermis siajn pordojn en 1953 sed ne formale dissolviĝis ĝis 1956 aŭ poste. Ĝia rolo en la promocio de Interlingua estis plejparte transprenita de Science Service, kiu dungis Gode kiel la estron de sia nove formita Interlingua-Divizio. Posteula organizo, la Interlingua Institute, estis fondita en 1970 por promocii Interlingua en Usono kaj Kanado. La nova instituto subtenis la laborojn de aliaj lingvaj organizoj, faris konsiderindajn akademiajn kontribuojn, kaj produktis resumojn por akademiaj kaj medicinaj publikaĵoj. Unu el ĝiaj plej grandaj atingoj estis du grandegaj volumoj pri fitopatologio produktitaj de la American Phytopathological Society en 1976 kaj 1977.

La Interlingua Institute drivis sen direkto dum iom da tempo post la mortoj de Blair en 1967 kaj Gode en 1970. Laŭ Esterhill, tamen, eldonado malrapidiĝis nur mallonge fine de la 1960-aj jaroj kaj baldaŭ poste rekuperiĝis, ĉirkaŭ la tempo de la dua eldono de 1971 de la IED. Floranta intereso en Eŭropo eble povis kontraŭpezi la luktojn okazintajn en Ameriko.

Interlingua altiris multajn antaŭajn adeptojn de aliaj internaciaj lingvoprojektoj, precipe de Occidental kaj Ido. La eks-occidentalisto Ric Berger fondis la Mondan Unionon por Interlingua (UMI) en 1955, kaj ĉirkaŭ la fino de la 1950-aj jaroj, intereso pri Interlingua en Eŭropo jam estis komencinta superi tiun de Nordameriko. Amaskomunikila kovrado de tiu epoko, ekzemple, estis ŝajne plej peza en Norda kaj Orienta Eŭropo. Ofta eŭropa kovrado daŭris ĝis la nuntempo, kune kun amaskomunikila atento en Sudameriko komence de la 1990-aj jaroj.

Komenciĝante en la 1980-aj jaroj, UMI okazigis internaciajn konferencojn ĉiun duan jaron (tipa partopreno en la antaŭaj renkontiĝoj estis 50 ĝis 100 homoj) kaj lanĉis eldonprogramon kiu fine produktis pli ol 100 volumojn. Aliaj verkoj en Interlingua estis publikigitaj de universitataj eldonejoj en Svedio kaj Italio, kaj en la 1990-aj jaroj, en Brazilo kaj Svislando. Diversaj skandinavaj lernejoj entreprenis projektojn kiuj uzis Interlingua kiel rimedon por instrui la internacian sciencan kaj intelektan vortprovizon.

En 2000, la Interlingua Institute dissolviĝis meze de disputoj pri financado kun UMI. La American Interlingua Society, fondita la sekvan jaron, sukcedis la instituton kaj respondis al nova emerĝanta intereso en Meksiko.

 Post la Fera Kurteno 
Interlingua estis parolata kaj promociata en la Sovetia imperio, malgraŭ persekutado kaj klopodoj subpremi informojn pri la lingvo. En Orienta Germanio, registaraj oficialuloj konfiskis la leterojn kaj revuojn kiujn UMI sendis al Walter Raédler, la reprezentanto de Interlingua tie. En Ĉeĥoslovakio, Július Tomin ricevis minacajn leterojn post la publikigo de sia unua artikolo pri Interlingua. Malgraŭ daŭra persekutado, li fariĝis la ĉeĥa reprezentanto de Interlingua, instruis Interlingua en la lerneja sistemo, kaj skribis longan serion de publikigitaj artikoloj kaj libroj.

 Interlingua nuntempe 
Hodiaŭ, intereso pri Interlingua disvastiĝis de la scienca komunumo al la ĝenerala publiko. Individuoj, registaroj kaj privataj kompanioj uzas Interlingua por lernado kaj instruado, vojaĝoj, reta publikigado kaj komunikado trans lingvaj bariloj. Interlingua estas promociata internacie de la Union Mundial pro Interlingua. Periodaĵoj kaj libroj estas produktataj de multaj naciaj organizoj, kiel la American Interlingua Society, la Svenska Sällskapet för Interlingua kaj la União Brasileira pro Interlíngua.

Nuntempe, Panorama in Interlingua estas la plej elstara el multaj Interlingua-periodaĵoj. Ĝi estas 28-paĝa revuo publikigata dumonate, kiu kovras aktualaĵojn, sciencon, ĉefartikolojn kaj Interlingua. Dank' al Interreto, Interlingua spertis reviviĝon en la pasinta jardeko, kun la nombro de parolantoj dekobliĝinta laŭ kelkaj taksoj.

Dank' al la agado de Carlos Valcárcel Riveiro en sociaj retoj, Interlingua spertis novan reviviĝon lastatempe.

 Referencoj 

Kategorio:Interlingvao