Diospiro

DiospiroPlena Ilustrita Vortaro 2002, p. 241 (Diospyros) estas genro de proksimume 450–500 specioj de falfoliaj kaj ĉiamverdaj arboj. La plimulto estas indiĝenaj en la tropikoj, kun nur kelkaj specioj kiuj estas disvastiĝintaj en la mezvarmaj regionoj. Ili estas komune konataj kiel ebono-arboj. La genra nomo estas derivita de la grekaj vortoj διός (dios), signifante "de Zeŭso" kaj πυρός (piros), signifante "fajro" aŭ "greno" kaj origine rilate al kaŭkaza diospiro (D. lotus). En Barato, ĝi estas konata kiel la pasandu-arbo.

 Ekologio 
Diospiraj specioj estas gravaj kaj okulfrapaj arboj en multaj el siaj indiĝenaj ekosistemoj, kiel ekzemple la malaltaĵaj tropikaj sekaj arbaroj de la praa Granda Maui en Havajo The Nature Conservancy 2004 : Long-Range Management Plan Fiscal Years 2005–2010, Hawaii Department of Land & Natural Resources Natural Area Partnership Program , la hirkaniaj-kaspiaj miksaj arbaroj, la sekaj deciduaj arbaroj de Katiarbar-Gir, la ludovik-insularaj pluvarbaroj, la madagaskaraj malaltaĵaj arbaroj, la narmad-valaj sekaj deciduaj arbaroj, la novgvineaj mangrovoj aŭ la sudokcident-ghataj montaraj pluvarbaroj.

La frukto estas riĉa je taninoj kaj tial la plej multaj herbovoruloj evitas ĝin kiam nematura; kiam maturaj la fruktoj tamen estas fervore manĝataj de multaj bestoj, kiel ekzemple de la malofta Cephalophus adersi (bovedoj).

La raŭpoj de multaj lepidopterospecioj uzas la foliaron kiel nutraĵon.

Arctiidae:
 Eupseudosoma aberrans
 Eupseudosoma involutum
 Hypercompe indecisa
Geometridae:
 Gymnoscelis rufifasciata
Limacodidae:
 Monema flavescensLycaenidae:
 Neopithecops zalmoraNymphalidae:
 Charaxes khasianus (ĉe D. natalensis)
 Dophla evelina (ĉe D. candolleana)Saturniidae:
 Actias luna Callosamia promethea Citheronia regalis (ĉe D. virginiana)Tortricidae:
 Cnephasia jactatanaEkonomie signifa plantomalsano kiu infektas multajn diospirajn speciojn (D. hispida, D. kaki, D. lotus, D. texana, D. melanoxylon) kaj verŝajne aliajn, estas la askofungo Pseudocercospora kaki, kiu kaŭzas foli-punktan malsanon.

 Homa uzado 
eta|220ra|Betulina acido povas esti izolita el Diospyros leucomelas.
eta|maldekstra|220ra|Ebona jivari de sitaro.
La genro inkludas plurajn plantojn de komerca graveco, aŭ por ilia manĝebla frukto (persimono) aŭ por ilia ligno (ebono). Tiuj ĉi specioj estas komerce dividitaj en du grupojn: la pura nigra ebono (precipe de D. ebenum, sed ankaŭ pluraj aliaj specioj), kaj la striata ebono aŭ kalamandro-ligno (de D. celebica, D. mun kaj aliaj). La plej multaj specioj en la genro produktas malmultaj aŭ neniu el tiu nigra ebon-speca ligno; ilia malmola ligno (ekzemple pri D. virginiana) povas tamen esti uzita sur pli limigita bazo.

Folioj de D. melanoxylon estas uzitaj por ruli sudaziajn bidio-cigaredojn. Pluraj specioj estas uzitaj en herbokuracado, kaj D. leucomelas produktas la multflankan medicinan kunmetaĵon betulinan acidon.

Kvankam abeloj ne ludas ŝlosilan rolon kiel polenantoj, en plantejo diospiro povas esti de iu uzo kiel mieloplanto. D. mollis, loke konata kiel mặc nưa, estas uzita en Vjetnamujo por tinkturfarbi la faman nigran lãnh Mỹ-silkon de Tanĉaŭ-Distrikto.

Tiuj arboj estas bonkonataj en sia indiĝena arealo, kaj sekve multe uzitaj kiel floraj emblemoj. En Indonezio, D. celebica (Makasar-ebono, konata loke kiel eboni) estas provinca arbo de Centra Sulaveso, dum ajan kelikung (D. macrophylla) estas tiu de Okcidenta Nusa-Tengaro. La emblemo de la japana insulo de Iŝigaki estas la jaejama kokutan (D. ferrea). En Tajujo, D. decandra estas la provinca arbo de la provincoj Ĉantaburi kaj Nakonpatom, dum D. malabarica estas tiu de Angtong-Provinco. La nomo de la taja distrikto Tatako-Distrikto laŭlitere signifas "Distrikton de la diospiro-piero" laŭ fama loka kunveno-punkto.

 Specioj 
eta|220ra|Floroj de Diospyros chloroxylon.
eta|220ra|Frukto de Diospyros decandra.
eta|220ra|Diospyros dichrophylla.
eta|220ra|Diospyros ferrea, konata kiel Jaejama kokutan en Japanujo.
eta|220ra|Foliaro kaj juna frukto de Diospyros geminata.
eta|220ra|Diospyros rhombifolia estas falfolia specio.
eta|220ra|Branĉeto kun juna frukto de Diospyros whyteana.
eta|Lotusdiospiro (Diospyros lotus)
eta|Usona diospiro Diospyros virginiana en Tampa, Florido.
 Diospyros abyssinica Jos-altebenaĵa arbara-herbeja mozaiko
 Diospyros acocksii (De Winter) De Winter
 Diospyros acris Diospyros affinis Thwaites
 Diospyros apeibacarpos Raddi
 Diospyros armata Diospyros attenuata Thwaites
 Diospyros australis Diospyros austroafricana De Winter
 Diospyros barberi Diospyros batocana Hiern
 Diospyros blancoi (Filipinoj)
 Diospyros brandisiana Kz.
 Diospyros canaliculata (= D. cauliflora, D. xanthochlamys)
 Diospyros candolleana Diospyros caribaea (A.DC.) Standl.
 Diospyros castanea (Craib) Fletcher
 Diospyros cathayensis Steward (= D. sinensis)
 Diospyros cauliflora Blume
 Diospyros celebica Diospyros chamaethamnus 
 Diospyros chloroxylon Diospyros clavigera C.B.Clarke
 Diospyros confertifolia Diospyros compacta (R.Br.) Kosterm.
 Diospyros consolataei Diospyros conzattii Standl.
 Diospyros crumenata Thwaites
 Diospyros crassiflora Nesbitt
 Diospyros crassinervis (Krug & Urb.) Standl.
 Diospyros decandra Lour.
 Diospyros densiflora Diospyros dichrophylla (Gand.) De Winter
 Diospyros digyna Diospyros ebenum - Ebona diospiro
 Diospyros elliptica (J.R.Forst. & G.Forst.) P.S.Green
 Diospyros eriantha Champ. ex Benth.
 Diospyros fasciculosa Diospyros ferrea (Willd. ) Bakh.f.
 Diospyros fischeri Diospyros geminata Diospyros glabra (L.) De Winter
 Diospyros glandulosa Lace
 Diospyros glaucifolia F.P.Metcalf
 Diospyros gracilipes (Madagaskar)
 Diospyros grisebachii (Hiern) Standl.
 Diospyros guianensis (Aubl.) Gürke
 Diospyros halesioides Griseb.
 Diospyros hillebrandii Diospyros hispida DC.
 Diospyros humilis 
 Diospyros ierensis Britton
 Diospyros inconstans Jacq. (= D. psidioides)
 Diospyros inhacaensis F.White
 Diospyros insignis Thwaites
 Diospyros insularis Bakh.f
 Diospyros japonica Siebold & Zucc.
 Diospyros juruensis A.C.Sm.
 Diospyros kaki - Kakinoko-diospiro, Japania persimono
 Diospyros kirkii Hiern
 Diospyros kurzii 
 Diospyros lanceifolia Diospyros leucomelas Diospyros littorea (R.Br.) Kosterm.
 Diospyros lokohensis Diospyros longibracteata Lecomte
 Diospyros lotus lotusdiospiro - Kaŭkaza diospiro (vidu la apudan foton)
 Diospyros lycioides Desf.
 Diospyros lycioides ssp. guerkei (Kuntze) De Winter
 Diospyros lycioides ssp. lycioides Diospyros lycioides ssp. nitens (Harv. ex Hiern) De Winter
 Diospyros lycioides ssp. sericea (Bernh.) De Winter
 Diospyros mabacea Diospyros macrocalyx (= D. loureiroana)
 Diospyros macrophylla Blume
 Diospyros major (G.Forst.) Bakh.f.
 Diospyros major var. ebenus f. australiensis Diospyros malabarica (Desr.) Kostel. (= D. embryopteris, D. peregrina)
 Diospyros maritima Blume
 Diospyros marmorata R.N.Park.
 Diospyros melanida 
 Diospyros melanoxylon Narmad-valaj sekaj deciduaj arbaroj
 Diospyros mespiliformis Diospyros mindanaensis Merr. (= D. rosenbluthii)
 Diospyros mollis Griff.
 Diospyros montana Roxb. (= D. cordifolia, D. montana var. cordifolia) - Tandamo
 Diospyros moonii Thwaites
 Diospyros morrisiana Hance
 Diospyros multiflora Diospyros mun 
 Diospyros natalensis (Harv.) Brenan
 Diospyros natalensis ssp. natalensis Diospyros natalensis ssp. nummularia (Brenan) F.White
 Diospyros nitida Merr.
 Diospyros oblongifolia (Thwaites) Kosterm.
 Diospyros oldhamii Maxim. (= D. taitoensis)
 Diospyros oleifera Cheng
 Diospyros pallens (Thunb.) F.White
 Diospyros papuana Valeton ex Bakh.f.
 Diospyros pavonii Diospyros pentamera Diospyros philippinensis A.DC.
 Diospyros phlebodes (A.C.Sm.) A.C.Sm.
 Diospyros pilosanthera Blanco
 Diospyros piscatoria Gürke
 Diospyros poeppigiana Diospyros pyrrhocarpa Miq.
 Diospyros quaesita Thwaites
 Diospyros rhombifolia Diospyros ridleyi Bakh.f. (= D. crumenata auct. non Thwaites, D. pyrrhocarpa auct. non Miq., D. pyrrhocarpa var. andamanica, D. pyrrhocarpoides)
 Diospyros rosei Standl.
 Diospyros rotundifolia Hiern
 Diospyros rubra Lecomte
 Diospyros rumphii Bakh.f. (= D. macassar, D. utilis Koord & Val. (non Hemsl.))
 Diospyros samoensis A.Gray
 Diospyros sandwicensis
 Diospyros sapota Roxb.
 Diospyros sericea DC.
 Diospyros seychellarum Seychelles
 Diospyros siamang (= D. elliptifolia)
 Diospyros simii (Kuntze) De Winter
 Diospyros sintenisii (Krug & Urb.) Standl.
 Diospyros sonorae Standl.
 Diospyros subrotata
 Diospyros subtruncata Hochr.
 Diospyros sundaica Bakh.f. (= D. pseudoebenum)
 Diospyros sylvatica Roxb.Nordokcident-ghataj humidaj deciduaj arbaroj
 Diospyros tessellaria Poir.
 Diospyros texana - Teksasa diospiro
 Diospyros trichophylla (= D. pruriens)
 Diospyros tutcheri Dunn
 Diospyros venosa Wall. ex DC. (= D. hermaphroditica
 Diospyros villosa (L.) De Winter
 Diospyros virginiana - Virginiana diospiro Sudorient-usonaj koniferaroj - Usona diospiro
 Diospyros vitiensis
 Diospyros vitiensis var. longisepala (Gillespie) A.C.Sm. (= D. globosa
 Diospyros whyteana (Hiern) F.White
 Diospyros tomentosa
 Diospyros sp. 'Bamaga'
 Diospyros sp. 'Mt Lewis'
 Diospyros sp. 'Mt Spurgeon'

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 
   (1998): Germplasm Resources Information Network – Diospyros . Version of 1998-APR-28. Retrieved 2009-JAN-12.

Kategorio:Arboj
Kategorio:Arbedoj
Kategorio:Fruktarboj