Fortranĉaĵo (kultivado)

FortranĉaĵoGoes, Heidi. 2025. "Rekreskigi legomojn kaj herbojn hejme". Esperantista Vegetarano 2025: 9. aŭ stikaĵo  Plena Ilustrita Vortaro  Simon, Karl-Hermann (ed.) 1995 : Lexicon Silvestre. Prima Pars. Vortaro de forsta fako. Esperantlingva parto (I eo) kun difinoj. Förderverein Lexicon Silvestre e.V., Eberswalde, 84 pp. , p.22 Panka, Stefan (ed.) 2009 : Lexicon Silvestre. Vortaro de forsta fako. Prima Pars (Esperano-Deutsch-Polski). Förderverein Lexicon Silvestre e.V., Eberswalde, 359 pp. , p.33 estas parto de planto enhavanta almenaŭ unu praĉelon, kiun oni fortranĉas kaj metas en taŭgan medion kiel humidan grundon, potgrundon, kokosfibron aŭ mineralan lanon kiel tekniko de vegeta reproduktado. La fortranĉaĵo produktas novajn radikojn, tigojn, aŭ ambaŭ, kaj tiel estiĝas nova planto, sendependa de la patrino.

 Tekniko 
Tipe, stiki estas simpla procezo en kiu malgranda kvanto de la patrinplanto estas detranĉita. Tiu forigita peco, nomata la stikaĵo, estas apogita por kreski kiel sendependa planto.

Ĉar plej multaj stikaĵoj ne havas propran radiksistemon, ili mortas pro senakviĝo se la kondiĉoj ne estas taŭgaj. Stikaĵoj postulas humidan medion, kiu tamen ne estu tro malseka por eviti putradon. Diversaj medioj estas uzataj en tiu procezo, inkluzive de (sed ne nur) grundo, perlito, vermikulito, kokosfibro, minerala lano, argilo-grajnegoj, kaj eĉ akvo havigas la taŭgajn cirkonstancojn. La medio devas esti daŭre humida (tio ĝenerale signifas metadon de la stikaĵoj sub plasta folio aŭ en alia limigita ejo kie la aero povas esti humidigata kaj kie parta ombro povas esti kreata), por tiel malhelpi sekiĝadon de la stikaĵo. Kiam la stikaĵoj estas metitaj en la medion, ili estas humidigataj per fajna nebulo, kiel ekde sprajilo aŭ ŝprucigilo. Post la komenca akvumado, oni lasas la medion preskaŭ sekiĝi antaŭ ol denove nebuligi. La celo estas atingi sufiĉan sed ne troan humidecon de la grundo. Fajna nebulo necesas por ne perturbi la plantojn.

Krome, la stikaĵoj devas esti taŭge prenitaj:
 en la ĝusta sezono; en mezvarmaj landoj, stikaĵoj devas esti prenitaj de juna tigo printempe, de hardita tigo vintre;
 kun la ĝusta grandeco kaj kun la ĝusta kvanto da foliaro; la longo de tigostikaĵoj de herbecaj plantoj ekzemple devas esti inter 5–15 cm kaj de lignecaj plantoj inter 20–25 cm. Ankaŭ, ĉe herbecaj stikaĵoj du trionoj de la foliaro devas esti forigitaj. Ĉe lignecaj tigostikaĵoj kompleta senfoliigo necesas.

Se la stikaĵo verŝajne ne kapablas radikiĝi, eĉ en la ĉi-supraj kondiĉoj, oni povas apliki radikigan hormonon por instigi la kreskadon de la planto. Kvankam ne esencaj, pluraj kunmetaĵoj povas esti uzataj por favori la formadon de radikoj per la eksterordinara agado de aŭksinoj, vegetaĵaj hormonoj, kiuj estas helpemaj speciale por herbecaj specioj. Inter la ofte uzataj kemiaĵoj estas indolo-3-buterata acido (IBA), utiligata kiel pulvoro, likva solvaĵo aŭ ĝelo. Tiu kunmetaĵo estas aplikata aŭ al la stikaĵopinto aŭ kiel folia sprajaĵo. Radikiga hormono povas esti produktata nature - unu metodo estas trempi la flav-pintajn ŝosojn de babilona saliko en akvo, aŭ prepari "teon" de la arboŝelo de saliko.

Kiam oni uzas la ŝosojn aŭ ŝelon, ili devas esti trempitaj dum 24 horoj antaŭ uzado  . Mielo, kvankam ĝi ne enhavas ajnajn planthormonojn, povas ankaŭ esti efika radikiga substanco.

Iuj plantospecoj formas radikojn multe pli facile. La plej multaj sukulentostikaĵoj povas esti lasitaj sur tablo kaj malgrandaj radikoj formiĝos, kaj iuj aliaj plantospecioj povas formi radikojn kiam oni metis iliajn stikaĵojn en tason da akvo.

 Tipoj de stikaĵoj 
eta|300ra|Skemo de ĝustaj tipoj de tigostikaĵoj laŭsezone, bazita sur pluraj fontoj. Mallongigoj: eq.:ekvinokso, sol.: solstico, HW: ligneca stikaĵo, SR:duonligneca stikaĵo, SW: herbeca stikaĵo; autumnal = aŭtuna, summer = somera,winter = vintra, vernal = printempa.
Multaj vegetativaj partoj de planto povas esti uzataj. La plej oftaj metodoj estas:
 apeksa stikaĵo aŭ kapstikaĵo: la apekso de la tigo kune kun du aŭ tri nodoj estas stikitaj en la grundo
eta|maldekstre|hedero: apeksa stikaĵo
eta|maldekstre|pendantaj pelargonio(Pelargonium peltatum-hibridoj): apeksstikaĵo
 Tigostikaĵo, en kiu peco de tigo estas parte enmetita en la grundon, inkluzive de almenaŭ unu folia nodo. La stikaĵo povas produkti novajn radikojn, kutime ĉe la nodo.
eta|maldekstre|hochkant=0.5|goganta jukao (Yucca elephantipes): la tigostikaĵo kun ŝoso, ĉ. 1 jaron post la stikado
eta|Serimao (Monstera deliciosa): tigosikaĵo kun 1a ŝoso (maldekstre) kaj 6a ŝoso (dekstre, post fortranĉo de la ŝosoj 1 ĝis 5)
 Radikostikaĵo, en kiu pecio de radiko estas metita en la grundon tuj sub la surfaco, kaj produktas novajn ŝosojn.
 Ligneca stikaĵo, kiu estas branĉeto kun neaktivaj burĝonoj .
eta|maldekstre|sango-ribo (Ribes sanguineum): radikiĝinta ligneca stikaĵo
 Okula stikaĵo, kiu estas peceto de tigo kun aŭ sen folioj kun unu okuloj (burĝono) aŭ pli .
 Foliostikaĵo, en kiu folio estas metita sur humidan grundon. Tiu devas disvolvi kaj novan tigon kaj novajn radikojn. Iuj folioj produktos unu planton ĉe la bazo de la folio. En kelkaj specioj, multoblaj novaj plantoj povas esti produktataj ĉe multaj lokoj sur unu folio, kaj tiuj povas esti instigitaj per tranĉado de la foliovejnoj.
eta|maldekstre|usambaravioleto (Saintpaulia ionantha-hibridoj): folistikaĵo kun frexa ŝoso
eta|serpenta sedo (Sedum morganianum 'Burrito'): folistikaĵo kun freŝa ŝoso (maldekstre), kapstikaĵo (dekstre)
Kvankam kelkaj specioj, kiel ekzemple saliko, rubuso kaj pelargonio povas esti kreskigataj simple metinte stikaĵon en humidan grundon, la plimulto de la specioj postulas multe da prizorgo. Plej multaj specioj postulas humidajn, varmajn, parte ombrajn kondiĉojn por sukcese stikiĝi, pro kio necesas la aliro supre priskribita. Precipe malfacilaj specioj povas bezoni freŝan aeron supre kaj varman grundon. Krome, kun multaj pli malfacilaj stikaĵoj, oni devas uzi la specon de stikaĵo kiu havas la plej grandan ŝancon de sukceso kun tiu specifa vegetaĵa specio  .

 Fiziologio 
Adventiva radiko estas radiko, kiu kreskas el planta strukturo, kiu ne estas radiko. Ili povas ekesti kadre de normala kreskado aŭ pro stresrespondo. La kresko de adventivaj radikoj ĉe fortranĉita tigo estas respondo al vundo.

En la molekula nivelo, kiam tigo estas fortranĉita, tuj pliiĝas jasmena acido, kiun oni scias necesa por estigo de adventivaj radikoj. Kiam la fortranĉaĵo forpreniĝas de la originala radikaro, malpliiĝas la radikinhibaj hormonoj citokinino kaj strigolaktono, kiuj produktiĝas en la radikoj kaj transportiĝas al la tigo. La malfarado de polifenolo malrapidiĝas, kio pliigas la koncentron de aŭksino. La pliigita aŭksino pliigas nitrogenan monooksidon, kio komencas radikiĝon per MAPK-a signokaskado kaj cGMF-dependa vojo, kiuj ambaŭ reguligas mitozon kaj necesas por la komenco de adventiva radikiĝo. La radikaj primordioj ekestas de kambiumaj ĉeloj en la tigo. Dum disvastigado de fortranĉitaj sukulentaj folioj, la radikaj primordioj kutime kreskas el la baza kalusa histo post kiam elkreskas la foliaj primordioj.

Oni sciis jam en 1935, ke apliko de indolo-acetata acido (IAA), t.e la plej kutima aŭksino, al la tigo de radika fortranĉaĵo pliigas la averaĝan nombron da adventivaj radikoj kompare al netraktitaj fortranĉaĵoj. Kiam esploristoj aplikis ĝin al senfoliaj tigoj, kiuj normale ne formus radikojn, ili konstatis ke aŭksino okazigas radikiĝon ankaŭ tie. La eltrovo de la rolo de tiu hormono gravis por industrioj, kiuj dependas de vegetativa reproduktigado, ĉar ili foje aplikas ĝin al freŝaj fortranĉaĵoj por stimuli la kreskon de radikoj.

 La taŭga substrato 
Depende de la speco de grundo uzata, pluraj aldonaĵoj povas utili por krei bonan substraton por stikaĵoj. Tiuj aldonaĵoj povas inkludi:
 kreto; pliigi la pH-valoron de la grundo; pH de 6-6,5 estas konservenda;
 organika substanco/humo; pliigi nutraĵoŝarĝon; tamen konservenda al minimumo;
 sablo aŭ gruzo; pliigi la akvopermeablon de la grundo.

Ekzemple kun simpla enpotiga grundo, triono de la ujo devus esti plenigita per sablo, por fari taŭgan grundon por stikaĵoj.

 Provizado per la ĝusta humideco 
eta|150ra|Blank-plasta forcejo, uzata por reteni la humidecon por la stikaĵoj.
eta|150ra|Herbecaj stikaĵoj de Bŭus sempervirens
Kvankam ekzistas pluraj elekteblecoj ĉi tie, kutime duon-blanka plasto estas uzata por kovri la stikaĵojn. La grundo sube kaj la stikaĵoj mem estas humide konservitaj, kaj devas esti aerumataj de tempo al tempo por malhelpi formadon de ŝimoj.

 Tigaj stikaĵoj 
En mezvarmaj landoj, stikaĵoj povas esti prenitaj de herbecaj, duonlignecaj kaj lignecaj tigoj. Tiuj prezentas specifajn diferencojn en praktiko. Herbecaj tigostikaĵoj estas printempe prenitaj, dum lignecaj vintre. Ankaŭ, por tranĉi herbecajn stikaĵojn, oni elektas la suprajn branĉojn ( kun longeco de 5–15 cm) kaj por tranĉi lignecajn stikaĵojn oni anstataŭe elektas la malsuprajn branĉojn (kun longo de 20–25 cm). Finfine, herbecaj stikaĵoj estas plantitaj super la grundo kaj lignecaj stikaĵoj estas komplete kovritaj per grundo. Ĉe lignecaj stikaĵoj, pluraj povas ankaŭ esti ligitaj kune (al fasko).

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

  Rooting Hormone Information
  Stikado. 

Kategorio:Ĝardenado
Kategorio:Arbara mastrumado
Kategorio:Plantokultivado