Almadén

Almadén estas municipo de Hispanio, en la provinco de Ciudad Real, regiono de Kastilio-Manĉo.

Gravo de tiu urbo venas de la epoko de romianoj kiam jam estis ekspluatitaj la minejoj de cinabro el kiu oni produktas hidrargon. Menciis tiun fakton Strabono, Vitruvio kaj Plinio la Maljuna, kiam ili parolas pri apuda romia urbo Sisapo.

 Komarko 
Almadeno estas ĉefurbo de samnoma komarketo aŭ distrikto, kiu ricevas ankaŭ la nomon de Monte Sur. Ĝi enhavas la municipojn de Agudo, Alamillo, Almadenejos, Chillón, Guadalmez, Saceruela kaj Valdemanco del Esteras, kiu havas en Almadeno komarkan ĉefurbon, kaj administran kaj porserva, krom sidejo de la jurisdikcia centro.

 Toponimio 
De araba deveno kaj la nomo kaj la urbaniza kerno, rilate al grupiloĝejaro konstruita ĉirkaŭ la minoj. Oni trovis monerojn kaj aliajn aĵojn de araba kulturo en la antikvaj minaj laborejoj, kaj verkis pri tiu loko arabaj historiistoj Razis e Ibu Faĉi Alak Omari. Ankoraŭ popole uzeblas multaj priminaj terminoj de la hispana kiuj estas arabdevenaj kaj apenaŭ estas konataj for de tiu areo, kiaj "alarife" por masonisto, "aludel" por akvokondukejo, "jabeca" [ĥabEka] por forno, "azogue" [azOge] por hidrargo kaj eĉ la propra nomo de la urbo Almadeni, kiu signifas minon.

 Loĝantoj 
La loĝantoj nomiĝas almadenenses. La censita populacio en 2010 estis de 6.175 loĝantoj kaj la denseco estas de 25,77 loĝ/km².

 Situo 
Almadén estas situa en la sudokcidenta parto de Kastilio-Manĉo en la komarko aŭ distrikto Monte Sur en la sudokcidenta parto de la provinco de Ciudad Real, je altitudo de 589 m; je 106 km el Ciudad Real, provinca ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 239.64 km². La geografiaj koordinatoj estas 38°34.82′″N 13.28°′″Ok.

 Ekonomio 
Agrikulturo kaj brutobredado. Minejoj.

 Historio 
De la epoko de la araboj, de kio la nomo kiu signifas "minejo".

La loko estis sub islama povo ĝis 1151, kiam Alfonso la 7-a konkeris la komarkon. En 1168 Alfonso la 8-a cedis la teritorion al la Ordeno de Kalatravo kun la kamparo de Castilseras. En majo de 1218, Ferdinando la 3-a konfirmis la donacon, kiu estis renovigita de Alfonso la 10-a, la Saĝulo en aprilo de 1251, kaj de Sanĉo la 4-a, kiu pliampleksigis ĝin, en 1285 kaj 1289. La Ordeno ekspluatis la minojn per luado al privatuloj. Dum la 15a jarcento la vilaĝo kaj minoj pasis al la reĝaj posedaĵoj kies administrado uzis por ties ekspluatado laborforton de sklavoj kaj malliberuloj.

La reĝo Karlo la 3-a en julio de 1777 kreis la Akademion pri Minado kaj Subtera Geografio de Almadeno, kies unua direktoro estis la germana Henriko Kristoforo Störr. Tiu Altlernejo pri Minado de Almadeno estis la unuan kiu kreiĝis en Hispanio kaj la kvara de la mondo, post tiuj de Freiberg (Saksio) en 1767, Schemnitz (Hungario) en 1770 kaj de Sankta Petersburgo (Rusio) en 1772. En 1795 oni konstruis la konstruaĵon de la Akademio kie realiĝis la instruado primina ĝis 1973 kaj Muzeon de Minoj. Tie instruos kaj studos diversaj gravuloj kiaj ekzemple Andrés Manuel del Río malkovranto de vanado kaj Fausto Elhuyar, malkovranto de volframo.

En 1792 Karlo la 4-a donis al la vilaĝo pliajn privilegiojn. Dum la 18a jarcento la urbo etendiĝis kaj okazis granda konstrua aktivado: oni konstruis la Hospitalon por Ministoj, la Taŭrludejon, la Lernejon por Minestrojn kaj Prizonon, nune malaparinta kaj konstruita en 1754 fare de la inĝeniero Silvestre Abarca.

Dum la Hispana Milito de Sendependiĝo falis la urbo sub la povo de francoj, la 15an de januaro de 1810, kaj tie restis la francaj trupoj ĝis 1812.

 La Minlernejo 
Ĝi estis kreita en 1777, en 1785 oni ampleksigis la lernejon kaj oni inaŭguris la novan konstruaĵon. La Altlernejo pri Inĝenieroj translokiĝis al Madrido en 1835, dum en Almadeno restis la Lernejo por Ministoj kaj tiele integriĝis en la Politeknika Universitato de Madrido.

 Vidindaĵoj 
 La menciita Akademio.
 La taŭrludejo, de eksagona konturo.
 Hospitalo por Ministoj.

 Flaŭro kaj faŭno 
Temas pri regiono kie okazas butobredado de ŝafoj, kie tiuj kunvivas armonie kun la flaŭro asocia al kverkoj, kaj kun hegemonia faŭno de apro kaj cervo. Multaj vilaĝoj de la komarko kiaj Agudo, Alamillo, Almadén, Almadenejos kaj Chillón partoprenas en projektoj por protektado de Iberia imperia aglo, Nigra cikonio, Monaĥvulturo, Iberia linko, ktp.

 Mamuloj 
 Cervo
 Mustelo
 Kuniklo
 Kapreolo
 Foino
 Sovaĝa kato
 Genoto
 Apro
 Mediteranea leporo
 Linko
 Gliro
 Meloneto (?)
 Vesperto
 Soriko
 Lutro
 Komuna rato
 Rato de akvo
 Hejma muso
 Melo
 Komuna talpo
 Putoro
 Vulpo

 Birdoj 
 Abelmanĝulo
 Upupo
 Galinago
 Certio
 Serpentaglo
 Iberimperia aglo
 Nizaglo
 Griza cirkuo
 Blua cirkuo
 Trielo
 Komuna lanio
 Sudgranda lanio
 Alaŭdfalko
 Kadavrogrifo
 Reĝa anaso
 Fajfanaso
 Blankventra tringo
 Blankpuga tringo
 Ansero
 Ruĝkrura tringo
 Malgranda orelstrigo
 Murhirundo
 Granda otiso
 Akcipitro
 Orelstrigo
 Gufo
 Gipo
 Monaĥvulturo
 Arbarstrigo
 Granda paruo
 Koracio
 Kreko
 Turfalko
 Malgranda pluvio
 Blanka cikonio
 Koturno
 Kardelo
 Kormorano
 Sturno
 Fazano
 Blankventra stepkoko
 Nigraventra stepkoko
 Malgranda egretardeo
 Bovardeo
 Griza ardeo
 Hirundo
 Dompasero
 Montopasero
 Monedo
 Gruo
 Vespobuteo
 Migra falko
 Blua paruo
 Turstrigo
 Alciono
 Nigra milvo
 Noktuo
 Oriolo
 Ruĝa perdriko
 Griza perdriko
 Fringo
 Verda pego
 Galinolo
 Blua pigo
 Ĉetio
 Najtingalo
 Podicepo
 Saksikolo
 Turto
 Sito
 Grenemberizo
 Pigo
 Apuso
 Verda fringo
 Malgranda grebo
 Kantoturdo

 Amfibioj 
 Pleurodeles waltl
 Ranoj
 Salamandroj
 Bufoj
 Trituroj

 Reptilioj 
 Malpolon monspessulanus
 Kolumserpento
 Serpento de ŝtuparo
 Hufuma serpento
 Emidoj
 Lacertetoj
 Lacerto
 Geko
 Vipero

Surprizas, ke spite la minado por hidrargo la ĉirkaŭa medio ne suferis la kutimajn negativajn sekvojn de la uzado de hidrargo. Fakte pli danĝera estis la troa lignoproduktado por protekto de la minputoj, kiu kaŭzis senarbarigon.

 Notoj 

 Vidu ankaŭ 
 Municipoj de la provinco de Ciudad Real
 Almadenejos-Almadén (stacidomo)

Kategorio:Municipoj de Ciudad Real