Fizika grando

Oni nomas grandon «fizika grando» ĉiun proprecon en la naturscienco, kiu povas esti kvantigita kaj mezurita kaj kalkulita per nombro kutime referencita al mezurunuo.

Tiel, ekzemple, maso kaj longo estas grandoj esprimitaj, kutime, en kilogramoj kaj en metroj (aŭ en multobloj de tiuj bazaj mezurunuoj) eĉ kiam temas pri realoj nemasaj kaj sendimensiaj.

 Difino 
En la dua eldono de la "Internacia Vortaro de Metrologio" (1993), grando estas difinita kiel «propraĵo de fenomeno, korpo aŭ substanco, kiu povas esti kvalite distinkta kaj kvante determinita»ISO Technical Advisory Group 4 (TAG 4), International vocabulary of basic and general terms in metrology, second edition, 1993, Ĝenevo : International Organization for Standardization, 1993, 1.1; en la tria eldono "International Vocabulary of Metrology, 2008, 2.1, estas pliprecizigite kiuj fenomenoj estas fizika grando kaj kiuj ne. Rilate tion ne ĉiam la scienculaj konceptoj koincidas.

 Bazaj grandoj 
La ebleco «mezuri grandon startante el alia grando supozas ke inter la du troviĝas komuna elemento kiel ponto inter la du, kiun oni difinas «baza grando». Tiuj grandoj, plibone iliaj unuoj, ofte estas ligitaj en sistemoj de diversaj mezurunuoj laŭ la praktika utileco de iliaj rilatoj kaj kunaĵoj. Kiel la aktuala sistemo estas tiu SI, kiu instaliĝas sur sep bazaj unuoj.

Tial la grandoj menciitaj ĉi-sube rigardas al la grandoj de tiuj sistemo. Por ĉiu grando estas indikataj la unuo de la SI por determini la dimensiojn, la bazajn grandojn, la derivitajn grandojn, simbolon kaj mezurnomon La unua proponanto de la dimensia analizo estis Jean Baptiste Joseph Fourier en 1822

Internacia sistemo de mezurunuoj de la mezureblaj kvantojNomoSimbolo de la grandoSimbolo de la dimensioBazaj unuoj laŭ SISimbolo de la unuo Longo l, x, r, ktp. L metro m Tempo t T sekundo s Maso m M kilogramo kg Elektra kurento I, i I ampero A Termodinamika temperaturo T θ kelvino K Kvanto de materia substanco n N molo mol Lumintenso Iv J kandelo cd
La pli detalitaj mezuroj de kvanto de grando estas devenigeblaj el la baza mezurunuo per multoblo aŭ divido. Ekzemple, la fizika kvanto de rapido eltireblas el la baza mezurunuo de L/T, tiu lasta, siavice, laŭ la dimensio. Kelkaj derivitaj grandoj havas dimension 1 kaj onidire ili estas sendimensiaj kvantoj.

 Ekzemploj de grandoj kun kvantaj derivaĵoj 
 Tempo-spaco kaj kinematiko 
 Bazaj grandoj 
 longo (l, metro)
 tempo (t, sekundo)

 Derivitaj grandoj 
 surfaco (L2, kvadrata metro)
 volumeno (V, L3, kuba metro)
 angulo (sendimensia aŭ notita per α, radiano)
 solida angulo sr, (steradiano)
 frekvenco Hz, herco),
 rapido (v, LT-1, metro / sekundo)
 akcelo (LT-2 metro / (sekundo x sekundo) )
 angula rapido (ω, αT-1, radiano / sekundo)

 Mekaniko 
 Bazaj grandoj 
 maso (m, kilogramo)

 Derivitaj grandoj 
 premo (ML-1T-2, paskalo)
 volumena maso (ML-3 , kilo / kuba metro)
 energio kaj laboro (ML2T-2, ĵulo)
 movokvanto (MLT-1, neŭtono x sekundo)
 angula movokvanto (ML2T-1α-1, ĵulo x sekundo / radiano)
 povumo (ML2T-3, vato)
 forto (MLT-2, neŭtono)
 torda momanto (ML2T-2α-1, neŭtono x metro / radiano)
 ago (fiziko) (ML2T-1, ĵulo x sekundo)

 Termodinamiko kaj statistika mekaniko 
 Bazaj grandoj 
 temperaturo (Θ, kelvino)
 materikvanto (molo)

 Derivitaj grandoj 
 dilatkoeficiento (Θ-1, 1/kelvino)
 entalpio (ML2T-2, ĵulo)
 entropio (ML2T-2Θ-1, ĵulo/kelvino)

 Elektromagnetismo 
 Bazaj grandoj 
 elektra kurento (A, ampero)
 elektra tensio (U, volto)

 Derivitaj grandoj 
 elektra ŝargo (IT, As, kulombo)
 kurenta denseco (IL-2, ampero / kvadrata metro)
 elektra potencialo ((ML2T-3I-1, volto)
 elektra kampo (MLT-3I-1, volto / metro )
 magneta kampo (IL-1, ampero / metro)
 magneta indukdenso (MT-2I-1, teslo)
 konduktanco kaj admitanco (I2T3L-2M-1, simenso)
 elektra konduktivo ((I2T3L-3M-1, simenso / metro)
 elektra rezistanco kaj elektra impedanco (ML2T-3I-2, omo)
 induktanco (ML2T-2I-2, henro)
 magneta permeablo (MLT-2I-2, henro / metro)
 kapacitanco F (I2T4L-2M-1, farado)
 elektra permitivo (I2T4L-3M-1, farado / metro)

 Optiko 
 Bazaj grandoj 
 lumintenso (cd, kandelo)

 Derivitaj grandoj 
 lumflukso lm (cd x sr, lumeno)
 iluminanco lx (cd x sr / kvadrata metro,  lukso)

 Notoj 

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Fizika kvanto