Kalmuka lingvo

{{Informkesto lingvo
|Lingvo=Kalmuka lingvo
|Propra_nomo=хальмг келн halʹmg keln'
|Landoj=Kalmukio, Francio, Usono
|Denaske=174 000
|Fremdlingve=
|Klasifiko=altaja La ekzisto de la Altaja familio estas disputata. Vidu altajan lingvaron.
|Fam2=mongola
|Fam3=orienta
|Fam4=oirata
|Fam5=torguta kaj dorbeta
|Fam6=Kalmika
|Koloro=Altaja 
|Oficiala lingvo=
|Reguligita de=
|Skribo=latina, cirila, "Todo Biĉig (klara skribo)"
|ISO1=
|ISO2B=xal
|ISO2T=
|SIL=XAL
|vikipedio=xal
}}

La kalmuka lingvo (хальмг келн ankaŭ konata kiel Kalmuck, Qalmaq, Khal:mag kaj Okcident-mongola) estas la indiĝena lingvo de la kalmukoj de la Respubliko de Kalmukio, ano de la Rusa Federacio. Ĝi estas la plej elstara dialekto de la oirata lingvo, kiu apartenas al la okcidenta branĉo de la mongola lingva familio. La Oiratoj estas dissemitaj ĝenerale en Eŭrazio, kun grandaj grupoj situantaj en okcidenta Mongolio, la nordokcidenta regiono (plejparte Ŝinĝango) de la Ĉina Popola Respubliko kaj la nordokcidenta marbordo de la Kaspia Maro en la Rusa Federacio, kie ili iĝis konataj kiel kalmukoj.

De 1648 ĝis 1924, la skriba formo de la kalmuka lingvo estis komunikita en Todo Biĉig ("klara skribo"), vertikale-skribita alfabeto kreita fare de Zaja Pandita, oirata buddhista monaĥo. Ĝi estis prilaborita laŭ la mongola skribsistemo. En 1924, ĝi estis anstataŭigita per cirila. Sed baldaŭ, en 1930, cirila estis anstataŭigita per la latina alfabeto. Tiu reformo estis la sekvo de la progreso de la Latinigo por la alfabetoj de la Turklingv-parolantoj en Sovetunio. La nova kalmuka alfabeto estis sekve bazita sur la latinigitaj turkaj alfabetoj. Ĝi ne daŭris longe, aliflanke, kaj finfine cirila alfabeto estis reenkondukita en 1937.

Kalmuka lingvo nun estas nur parolata kiel gepatra lingvo de malgranda malplimulto de la kalmuka populacio. Ĝia forpaso kiel vivanta lingvo komenciĝis post kiam la Kalmukoj estis amase deportitaj de sia patrujo en decembro 1943 kiel puno estinte akuzitaj je kunlaborado kun la Naziaj politikistoj. Signifaj faktoroj kontribuantaj al ĝia forpaso inkludas: 
 la mortojn de granda procento de la Kalmuka populacio pro malsano kaj subnutrado, kaj dum ilia vojaĝado kaj sur ilia alveno al malproksimaj ekzilejoj en Mezazio, sude de centra Siberio kaj la Sovetia Fora Oriento; 
 la vastan dismeton de la kalmuka populacio; 
 la tempodaŭron de ekzilo, kiu finiĝis en 1957; 
 la stigmaton asociitan estante malĝustabaze akuzitaj je ŝtatperfido, kaj 
 asimiladon en la pli granda, pli superreganta kulturo. Kune, tiuj faktoroj interrompis la intergeneracian lingvotranssendon.

Al Kalmukoj estis permesite reveni al sia patrujo en 1957 post 14 jaroj en ekzilo. En konsento kun ilia reveno, la soveta registaro reinstalis la Kalmukan Sendependan Oblaston kaj poste reestablis la Aŭtonoman Respublikon de Kalmukio. La rusa lingvo, aliflanke, fariĝis la oficiala lingvo de la respubliko, kaj sovetiigo estis trudita al la kalmukoj, kondukante al drastaj tranĉoj en kalmuka lingveduko. La cirila alfabeto firme establiĝis inter la kalmukoj (kaj ankaŭ ĉe aliaj popoloj). Ekzemple, libroj, periodaĵoj, gazetoj, ktp., estis publikigitaj uzante ĝin. De la malfruaj 1970-aj jaroj, la rusa lingvo iĝis la unua instruadlingvo en ĉiuj lernejoj en la respubliko.

Dum la periodo de Perestrojko, kalmukaj lingvistoj, kunlabore kun la kalmuka registaro, planis kaj provis efektivigi revigligon de la kalmuka lingvo. Tiu reviviĝo estis vidita kiel integrita parto de la refirmigo de kalmuka kulturo. En grava simbola gesto, la kalmuka lingvo estis deklarita oficiala lingvo de la respubliko, donante al ĝi egalan statuson kun la rusa lingvo kun respekto al oficiala registara uzo kaj lingveduko.

 Geografia distribuo 
La plimulto de kalmukaj lingvoparolantoj loĝas en la Respubliko de Kalmukio, kie ĝi estas oficiala lingvo. Grupetoj de kalmukaj lingvoparolantoj loĝas ankaŭ en Francio kaj Usono, sed la uzo de kalmuka lingvo estas draste malkreskanta. En tiuj tri lokoj, la fakta nombro da parolantoj estas nekonataj. La kalmuka lingvo estas rigardata kiel endanĝerigita lingvo.

 Lingva klasado 
La kalmuka lingvo estas historie la plej elstara dialekto de la oirata lingva familio. Ĝi estas preskaŭ identa al la Oirat-dialektoj trovitaj en Mongolio kaj la Ĉina Popola Respubliko, kaj fonologie kaj morfologie. La diferencoj en dialektoj, aliflanke, koncernas la vortprovizon, ĉar la kalmuka lingvo estis influita kaj adoptis vortojn de la rusa lingvo kaj diversaj tjurkaj lingvoj.

Du gravaj ecoj kiuj karakterizas kalmukan lingvon estas aglutineco kaj vokala harmonio. En aglutina lingvo, vortoj estas formitaj per kromaj sufiksoj al ekzistantaj vortoj, nomataj radikvortoj. Prefiksoj, aliflanke, ne oftas en la mongola lingvo. Vokala harmonio plusendas al la akordiĝo inter la vokaloj en la radiko de vorto kaj la vokaloj en la sufikso de la vorto aŭ sufiksoj. Aliaj ecoj inkluzivas foreston de genro (kun ĝiaj distingoj de virsekso, virineca, kaj neŭtra).

Ĝi havas kelkajn komunajn trajtojn kun la uralaj kaj ujguraj lingvoj, kio reflektas ĝian devenon de la komuna lingvo de la oiratoj, unuiĝo de kvar oirataj triboj kiuj absorbis iujn ugriajn kaj turkajn tribojn dum ilia etendiĝo okcidenten.

 Skribosistemoj 
La literatura tradicio de Oiratoj fontas el la 11-a jarcento, kiam la Ujgura skribsistemo ekuziĝis. La oficiala kalmuka alfabeto, nomita Todo Biĉig ("klara skribo"), estis kreita en la 17-a jarcento fare de kalmuklingva Buddhista monaĥo Zaja Pandit''. En 1924 tiu skribsistemo estis anstataŭigita per cirila skribsistemo, kiu estis prirezignita en 1930 favore de latina skribsistemo. La latina skribsistemo estis siavice anstataŭigita per alia cirila skribsistemo en 1938. Tiuj skribreformoj efike interrompis la oiratan literaturan tradicion.

La modifita cirila alfabeto uzita por la kalmuka lingvo estas kiel sekvas:

CirilaIFATransliterumo 	CirilaIFATransliterumo 	АаaaОоoӘәäӨөoöБбp,bПп(), ()pВвw,v, ŭРрr,rГг,,gСсssҺһhhТт,tДдt,dУуuЕеjejeҮүuüЁёjoФф( f )fЖжĵХхx,ĥҖҗdʒĝЦцcЗз(d)zЧчĉИиiiШшŝЙйjjЩщ()ŝĉКк( k ), ()kЫыiiЛл,lЬь'Ммm,mЭэeeНнn,nЮюjuҢңŋngЯяjaja

 Notoj 

 Vidu ankaŭ 
 Latinliterigo en Sovetunio
 Bernhard Jülg, verkinto de la unua gramatiko de la kalmuka
 kaŭkaziaj lingvaroj
 oiratoj

 Eksteraj ligiloj 


 Artikolo pri lingvopolitiko kaj historio en Kalmukio 
 skriba sistemo pri kalmuka lingvo

 Fonto