Tjumena provinco

Tjumena provinco () estas provinco en Okcidenta Siberio en Rusio, etendiĝanta sur Okcident-Siberia Malaltebenaĵo. Ĝi estas parto de Urala federacia distrikto kaj inkluzivas du aŭtonomajn distriktojn, kiuj samtempe estas subjektoj de Rusia Federacio: Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra kaj Jamala-Neneca aŭtonoma distrikto.

 Loĝantaro 

La  en la provinco loĝis  homoj, inkluzive de  en Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra kaj  en Jamala-Neneca aŭtonoma distrikto. En la suda parto de Tjumena provinco (do krom la aŭtonomaj distriktoj) loĝis  homoj.

 Etnoj 

Laŭ la censo la  en la provinco loĝis reprezentantoj de jenaj etnoj.

EtnoNombro (homoj)rusojInkluzive de  kozakoj kaj 16 pomoroj.tatarojInkluzive de  siberiaj tataroj kaj buĥaranoj.ukrainojazerojarmenojgermanojkazaĥojĉuvaŝojbelorusojtaĝikojbaŝkirojkirgizojkomioj-zirjanojkomioj-permjakojkumikojlezgojmansojmoldavojmordvojnenecojnogajojosetojpolojselkupojtabasaranojudmurtojuzbekojĥantojciganojĉeĉenojavarojbulgarojgagauzojkartvelojdargojinguŝojkalmukojlakojmarioj

Mankas datumoj pri etna aparteno de  homojHomoj ne havas aŭ ne indikis ĝin.

 Nombro 

En 2023 urbanoj konsistigis 81,2% de la loĝantaro, en kamparo loĝis 18,8%. 47,3% estis viroj kaj 52,7% virinoj. En tiu jaro en la provinco naskiĝis  kaj mortis  homoj, do natura kresko konsistigis . Fekundindico por  homoj estis 11, mortindico 7,6, do natura kresko 3,5. Atendata vivodaŭro estis 75,4 jaroj (70,1 por viroj kaj 80,5 por virinoj). En 2023 al la provinco venis  homoj, inkluzive  el Rusio kaj  de eksterlande — plejparte el Taĝikio (), Kazaĥio (), Kirgizio (), Azerbajĝano (), Ukrainio () kaj Uzbekio (). Foriris  homoj, el kiuj  eksterlanden, inkluzive  al Taĝikio,  al Ukrainio,  al Kazaĥio,  al Kirgizio kaj  al Azerbajĝano. Migrada kresko por  homoj estis 6,9, do , el kiuj  venis de eksterlande.

 Klimato 
La teritorio de la provinco (kun la aŭtonomaj distriktoj) enhavas plurajn klimatajn zonojn, do la veterkondiĉoj grave varias. La klimato estas ĉefe kontinenta, sufiĉe severa. Ĝin difinas kvar ĉefaj faktoroj:

 granda etendiĝo de la provinco de nordo al sudo, kiu kaŭzas grandan diferencon en sunradiado;
 malproksimeco de la Atlantiko;
 dominado de ebenaĵoj malfermaj same al la malvarma arkta kaj varma centrazia aero;
 Urala montaro, kiu kaptas grandan parton de humido de la atlantikaj aermasoj.

Vintro estas la plej daŭra sezono kaj en la suda parto de la provinco daŭras 6 monatojn, en la arkta parto 8 monatojn. Vintre dominas kontinentaj ventoj el la okcidentaj partoj de la Siberia anticiklono. Sudaj kaj sud-okcidentaj ventoj alportas malvarman aermason kun relative eta humideco. Pro tio ofte ripetiĝas helaj frostaj tagoj.

Averaĝa temperaturo en januaro grave diferenciĝas en diversaj lokoj: Nov-Porto , Taza kaj Gidana duoninsuloj , Berjozovo kaj Surguto , Tjumeno . Absoluta minimumo en la provinco estas  (Nov-Porto, Tazovskij), en Tjumeno .

Alveno de ciklonaj masoj de okcidento estas akompanata fortaj ventoj kaj neĝofaloj. Ĝenerale vintroj en Tjumena provinco estas pli neĝabundaj ol en la apudaj uralaj provincoj kaj Komiio. En la arkta parto vintre averaĝe falas po 15–20 mm da precipitaĵoj monate, en la suda parto po 10–15 mm.

Neĝotavolo en la orientaj deklivoj de Uralo atingas 60–70 cm, en la baseno de la mezfluo de rivero Tazo 80–85 cm. En la malfermaj areoj de Iŝima regiono ĝi estas nur 30 cm. Norde de la tajga zono dikeco de neĝotavolo malkreskas samtempe kun malkresko de la precipitaĵoj, do sur la bordoj de la Karaa maro ĝi estas nur 20–25 cm.

Periodo de seninterrompaj frostoj daŭras en Tjumeno 130 tagojn, en Niĵnevartovsko, Ĥanti-Mansijsko kaj Surguto — 155, en Saleĥardo — 200, en la tundroj de Gidana kaj Jamala duoninsuloj — pli ol 210 tagojn.

Printempo en diversaj partoj de la provinco venas en malsama tempo kaj tio varias laŭ jaroj. Ĝenerale oni konsideras ke printempo komenciĝis, se averaĝaj diurnaj temperaturoj superis  kaj finiĝis se ili falis sub . En arbarostepaj kaj subtajgaj regionoj printempo komenciĝas averaĝe la 11-an de aprilo, en la suda kaj meza tajgo — la 20an de aprilo ĝis la 10-an de majo, en la norda tajgo — la 11-an ĝis la 20-an de majo, en la tundro — post la 1a de junio.

Malvarmo foje povas reveni. Frosto en la suda parto de la provinco ĉesas fine de majo, sed grundofrostojen povas aperi ĝis la dua duono de junio. Fine de majo kaj eĉ komence de junio foje neĝas. Tamen la sudan parton printempe ofte invadas sekaj varmiĝintaj aermasoj, kiuj formiĝas super Kazaĥio, kaj tiam aera temperaturo altiĝas ĝis +23-. Tiukaze establiĝas varma, foje eĉ seka vetero.

Vera printempo en la suda parto venas en majo, kiam dumtage temperaturo atingas +15-. La arboj foliiĝas, ekfloras siringo, komenciĝas kamparlaboroj. Tiutempe en la arkta parto ankoraŭ regas vintro. Averaĝa temperaturo en majo en Saleĥardo estas , en Tambejo (Jamala duoninsulo) . Printempo en la tundro venas en junio.

Somero komenciĝas kiam averaĝa diurna temperaturo superas . En la arbarostepaj kaj subtajgaj zonoj tio okazas inter la 10a kaj 20a de majo, en la suda kaj meza tajgo — la 21an de majo ĝis la 10a de junio, en la norda tajgo — la 10an ĝis la 20a de junio, en arbarotundro — la 21an ĝis la 30a de junio. Sur la duoninsuloj somero komenciĝas en julio.

Somere falas maksimumo da precipitaĵoj. En julio-aŭgusto en Tjumeno falas 47% precipitaĵoj, en Surguto 46%, Saleĥardo 44%, Tambejo 40%. En la tundro maksimumo de precipitaĵoj falas en aŭgusto, en tajgo, subtajgo kaj arbarostepo — en julio.

Somere vetero ofte ŝanĝiĝas. Nordaj ventoj alportas malvarman sekan arktan aeron. Ilin akompanas malfruaj grundofrostoj kaj hela vatero. Kiam ciklonoj alportas atlantikajn aermasojn, formiĝas la malhela pluva vetero. Someroj malofte similas, jen ili estas pluvaj kaj malvarmaj, jen sekaj. Dum daŭraj trosekecoj (ekzemple en 1975) de majo ĝis julio okazis nur mallongaj kaj maloftaj pluvoj, kiuj alportis 3–5 mm da precipitaĵoj.

Aŭtuno komenciĝas kiam averaĝa diurna temperaturo superas  kaj finiĝas kiam ĝi falas sub . En septembro kaj oktobro poioman malaltiĝon de temperaturo sekvas ĉiam pli oftaj drezeloj. Meze de septembro en la suda parto de la provinco tago mallongiĝas je 6 horoj. Akra malvarma vento alportas pluvnebulojn. Dum hela vetero nemaloftas noktaj grundofrostoj. En montaraj regionoj kaj tundro grundofrostoj aperas jam je la 20aj de aŭgusto, en Ĥanti-Mansijsko, Surguto kaj Niĵnevartovsko ili kutimas ekde komenco de septembro, en la arbarostepaj areoj — ekde mezo de septembro.

Unufoje en kvin jaroj venas rapida postsomero dum kiu revenas varma, suna, seka vetero. Komence de oktobro temperaturo rapide malaltiĝas kaj eĉ tage ĝi falos sub . Ĉesas planta vegetado, senfoliiĝas arbaroj. Oktobre en Tjumeno estas , en tajgo jam sub , en la tundro kaj arbarotundro jam komenciĝas vintro. Averaĝaj diurnaj temperaturoj proksimiĝas al aŭ falas sub . Formiĝas daŭra neĝotavolo.

 Geografio 

En 2023 en la provinco estis 2 aŭtonomaj distriktoj, 38 municipaj distriktoj, 29 urboj, 28 urbotipaj loĝlokoj kaj  vilaĝoj.

 Historio 
La provinco estis establita la .

La plej gravaj urboj (en mil) estas: Tjumeno 861; Tobolsko 99; Iŝim 64; Jalutorovsko 37.4; Zavodoukovsko 25. La plej gravaj vilaĝoj estas: Borovskij 19,9; Goliŝmanovo 14.6; Vinzili 14; Bogandinskij 11,6; Omutinskoje 9.7; Abatskoje 8.

Post formiĝo ekde la 1950-aj jaroj de la Okcidentsiberia naftogasa komplekso Tjumena provinco iĝis la ĉefa naftogasa regiono de Rusio.

 Sekureco 
La regiono estas sufiĉe sekura. En januaro — marto 2022 por ĉiuj 100 mil loĝantoj de la provinco estis registritaj  krimoj (Moskvo — , Sankt-Peterburgo — ).

 Eksteraj ligiloj 
 Artikoloj pri Tjumena provinco 

 Referencoj