Herakleo

En tiu ĉi artikolo temas pri planto. Por pluraj signifoj de la vorto, vidu Herakleo (apartigilo).

Herakleo (Heracleum) estas genro de plantoj el familio apiacoj. Ĝiaj specioj troveblas tra la tuta modera zono en Norda Hemisfero, kaj la plej sudaj vivareoj ekzistas tiom sude kiel Etiopio.

 La nomo 
La scienca nomo Heracleum estas proponita far Linnaeus kaj donita je la nomo de Heraklo, heroo de helena mitologio konata pro sia fizika potenco. Supozeble, la nomo estas elektita pro grando kaj diko de folioj de la planto kaj rapideco de ĝia kresko.

En lingvoj de slava lingvaro, la indiĝena nomo de la planto havas saman radikon kiel la vorto barĉo: , ukraine Борщівник, ĉeĥe Bolševník, , beloruse Баршч aŭ Baršč. Verdire, origine vorto "barĉo" en slavaj landoj signifis supon el junaj ĝermoj de herakleo. Poste oni komencis aldoni aliajn legomojn krom herakleo, kaj, proksimume en la 17-a jarcento, tute anstataŭigis ĝin per beto.

En ĝermanaj lingvoj la nomo de herakleo ĝenerale tradukeblas kiel "ursa ungego" pro formo de la folioj: , nederlande Berenklauw, dane Bjørneklo ktp.

En la angla herakleo nomiĝas Hogweed, aŭ "porka herbo". Tio aludas, ke multaj specioj de herakleo estas taŭgaj por nutro de bruto.

 Botanika priskribo 
eta|maldekstra|200px|Ordinara herakleo (Heracleum sphondylium). Botanika ilustraĵo el libro Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz far Otto Wilhelm Thomé, Gera, 1885.
Herakleoj estas dujaraj aŭ plurjaraj herboj. Alto de tigoj varias, depende de la specio, inter 20-50 kaj 400 cm. Plej ofte tigoj estas tubecaj kun ioma lanugo, pli dika kaj densa ĉe pli nordaj specioj. La folioj ĉiuj kreskas el ĉeradika rozeto. Ili estas grandegaj, kun tre longaj propageroj, ofte estas triope- aŭ duoble-triope-kunmetitaj kun folieroj de diversaj formoj.

Floroj estas malgrandaj, blankaj aŭ fojfoje verdece-flavaj aŭ rozkoloraj. Ili formas grandegajn florarojn kun formo de kunmetitaj umbeloj, ĉe kelkaj specioj ĝis 40 cm je diametro. La frukto estas seka duakeno de speciala tipo.

Plej multaj specioj ekfloras en junio kaj floras ĝis julio aŭ aŭgusto. La semoj aperas inter malfrua junio kaj frua septembro, kaj tiam la fruktoj facile forfalas kaj disfalas.

 Arealoj 
Herakleoj troveblas en moderaj klimatoj de Norda Hemisfero, kun absoluta plimulto en Eŭrazio. En Norda Ameriko nature kreskas nur unu specio. Pli ol 20 specioj de herakleo kreskas en Kaŭkazio, precipe en subalpa zono. Grandajn areojn en Siberio, en eŭropa parto de Rusio kaj en Kazaĥstano okupas siberia herakleo (Heracleum sibiricum).

eta|Areoj de disvastigo de  de herakleoj en Okcidenta Eŭropo. Ruĝe — Heracleum mantegazzianum, verde — Heracleum persicum, blue — Heracleum sosnowskyi
En Eŭropo oni iam kultivis herakleon de Sosnowsky por nutrado de brutaro. Pro tio ĝi vaste disvastiĝis kaj fine okupis nekultuvatajn areojn: bordojn de akvujoj, placetojn, randojn de vojoj, neprilaboratajn kampojn ktp. Ĝia disvastiĝo kaŭzas malekvilibron en ekologiaj sistemoj kaj ankaŭ damaĝas kulturajn plantojn. Krome, pro ekzisto de fotosensemigaj substancoj furanokumarinoj en ĝiaj folioj, herakleo povas kaŭzi gravajnajn sunbrulojn ĉe homoj kaj animaloj. En multaj landoj ĝi estas konsiderata danĝera herbaĉo. En Germanio, Ĉeĥio, Estonio kaj landoj de Skandinavio ekzistas specialaj ŝtataj kaj sociaj programoj por lukto kontraŭ herakleo.

En Belorusio plejparto de modernaj populacioj de herakleo estas en Vitebska kaj Minska oblastoj, sed ili rapide kreskas suden kaj okcidenten..

 Specioj 
Entute estas priskribitaj 187 specio en la genro. Plimulto de tiuj estas verŝajne sinonimoj, kaj la supozata kvanto da unikaj specioj estas ĉ. 60. Ĉi-sekve estas plena listo de ĉiuj iam priskribitaj specioj de herakleo:
 Heracleum aconitifolium
 Heracleum acuminatum
 Heracleum afghanicum
 Heracleum albovii : Herakleo de Albov
 Heracleum algeriense
 Heracleum alpinum
 Heracleum amanum
 Heracleum amplissimum
 Heracleum anatolicum
 Heracleum angustilobatum
 Heracleum anisactis
 Heracleum antasiaticum
 Heracleum apiifolium
 Heracleum arcticum
 Heracleum armoricum
 Heracleum artvinense
 Heracleum asperum : Malmola herakleo
 Heracleum austriacum
 Heracleum bailletianum
 Heracleum basvicum
 Heracleum bhutanicum
 Heracleum biternatum
 Heracleum brevivittatum
 Heracleum brignoliaefolia
 Heracleum brunonis
 Heracleum calcareum
 Heracleum candolleanum
 Heracleum canescens
 Heracleum carneiflorum
 Heracleum caspicum
 Heracleum ceretanum
 Heracleum chloranthum
 Heracleum circassicum
 Heracleum colchicum
 Heracleum coreanum
 Heracleum crenatifolium
 Heracleum cuneiforme
 Heracleum cyclocarpum
 Heracleum dalgadianum
 Heracleum daralaghezicum
 Heracleum davisii
 Heracleum deqenense
 Heracleum dichotoma
 Heracleum dissectifolium : Dissektata herakleo
 Heracleum egrissicum
 Heracleum fargesii
 Heracleum forrestii
 Heracleum freynianum
 Heracleum giganteum
 Heracleum gorganicum
 Heracleum granatense
 Heracleum grandiflorum
 Heracleum grossheimii
 Heracleum hemsleyanum
 Heracleum henryi
 Heracleum hookerianum
 Heracleum hypoleucum
 Heracleum idae
 Heracleum incanum
 Heracleum inexpectatum
 Heracleum inperpastum
 Heracleum insigne
 Heracleum isopetalum
 Heracleum jacquemontii
 Heracleum jugatum
 Heracleum kansuense
 Heracleum kingdoni
 Heracleum lallemantii
 Heracleum lanatum: Barata Celerio
 Heracleum lehmannianum: Herakleo de Lehman
 Heracleum leichtlini
 Heracleum leskovii: Herakleo de Leskov
 Heracleum ligusticifolium
 Heracleum likiangense
 Heracleum mandenovae
 Heracleum mantegazzianum: Herakleo de Mantegazzi
 Heracleum marashicum
 Heracleum massyciticum
 Heracleum microcarpum
 Heracleum millefolium
 Heracleum minimum
 Heracleum moellendorffii
 Heracleum moellendorffii var. paucivittatum
 Heracleum moellendorffii var. sagenifolium
 Heracleum montanum Heracleum morifolium
 Heracleum multibracteatum
 Heracleum nanum
 Heracleum nepalense
 Heracleum nyalamense
 Heracleum obtusifolium
 Heracleum olgae
 Heracleum oreocharis
 Heracleum orphanidis
 Heracleum ossethicum
 Heracleum pachyrhizum
 Heracleum palmatilobum
 Heracleum palmatum
 Heracleum panaces
 Heracleum paniculatum
 Heracleum paphlagonicum
 Heracleum pastinaca
 Heracleum pastinacifolium
 Heracleum pedatum
 Heracleum persicum: Persa herakleo
 Heracleum peshmeniana
 Heracleum pimpinellifolium
 Heracleum pinda
 Heracleum pinnatum
 Heracleum platytaenium
 Heracleum polyadenum
 Heracleum propinquum
 Heracleum pubescens
 Heracleum pulchrum
 Heracleum pyrenaicum
 Heracleum rapula
 Heracleum rawianum
 Heracleum rechingeri
 Heracleum rigens
 Heracleum scabridum
 Heracleum scabrum
 Heracleum schansianum
 Heracleum schelkovnikowii
 Heracleum setosum
 Heracleum siamicum
 Heracleum sibiricum: Siberia herakleo
 Heracleum simplicifolium
 Heracleum smithii: Herakleo de Smith
 Heracleum sommieri
 Heracleum sosnowskyi: Herakleo de Sosnowsky
 Heracleum souliei
 Heracleum spathiphyllum
 Heracleum speciosum
 Heracleum sphondylium: Ordinara herakleo
 Heracleum sphondylium var. fontqueri
 Heracleum sprengelianum
 Heracleum stenopteroides
 Heracleum stenopterum
 Heracleum steveni: Herakleo de Steven
 Heracleum strelkovi: Herakleo de Strelkov
 Heracleum subglabrum
 Heracleum subtomentellum
 Heracleum sumatranum
 Heracleum tabuchii
 Heracleum taylori
 Heracleum tenuevittatum
 Heracleum ternatum
 Heracleum thomsoni
 Heracleum tiliifolium
 Heracleum trachycarpum
 Heracleum trachyloma
 Heracleum transcaucasicum
 Heracleum tuberosum
 Heracleum turugisanense
 Heracleum umbellatum
 Heracleum umbonatum
 Heracleum verrucosum
 Heracleum verticillatum
 Heracleum vescens
 Heracleum vicinum
 Heracleum villosum: Vila herakleo
 Heracleum viscosum
 Heracleum wenchuanense
 Heracleum wolongense
 Heracleum woodii
 Heracleum xiaojinense
 Heracleum yoshii
 Heracleum yungningense
 Heracleum yunnanense
 Heracleum zozimioides

 Fototokseco 
Folioj kaj fruktoj de herakleo estas riĉaj je volatilaj oleoj. Tuŝo de la plantoj de iuj specioj povas kaŭzi brulon de haŭto, ĉar la plantoj enhavas furanokumarinojn - substancojn, kiuj pliigas sensemecon je ultraviola radiado. Samkiel ruto, herakleo kaŭzas plej fortajn brulojn dum sunaj tagoj. Sed nur nelonga ago de suna radiado al haŭto, malpura je suko de la planto, sufiĉas por kaŭzi gravajn brulojn ĝis la dua nivelo (vezikoj, plenaj je limfo). Aparta danĝero estas tio, ke kontakto kun la planto komence ne kaŭzas iun malkomforton, kaj la brulo kutime aperas kelkajn horojn aŭ eĉ tagojn post radiado. Krom fototokseco, herakleo estas sufiĉe forta alergeno kaj havas fortan odoron, kiun multaj trovas malplezura.

 Uzoj 
Malgraŭ fototokseco de la suko de multaj herakleaj specioj, tigoj, folioj kaj junaj ĝermoj de kelkaj specioj estas manĝeblaj. Siberia herakleo (Heracleum sibiricum) estas manĝata freŝa kiel legomo, salita aŭ marinita, kaj ankaŭ uzeblas kiel kondimento por supoj. Junajn ĝermojn de ordinara herakleo (Heracleum sphondylium) volonte manĝas brutoj, precipe bovoj.

Herakleo de Sosnowsky (Heracleum sosnowskyi) estis kultivata en la 1940-aj jaroj kiel nutra (precipe sila) krexskaĵo. Herakleo de Sosnowsky havas bonan produktivecon - pli ol po 2500 kvintaloj hektare - kaj grandan kvanton da sukeroj - ĝis 3% je malneta pezo. Tamen, ĝi facile malkulturiĝis kaj invadis lokajn ekologiajn sistemojn. Kune kun tokseco de ĝia suko, tio kondukis al decido ĉesigi ĝian kultivadon. Ĝis nun malkultura herakleo de Sosnowsky kaŭzas problemojn kiel herbaĉo.

La specioj Heracleum pubescens, Heracleum mantegazzianum kaj kelkaj aliaj fojfoje uzatas kie ornamaj plantoj. Vila herakleo (Heracleum villosum) estas uzata kiel kondimento kaj dum produktado de iuj tradiciaj specoj de brindzo en Suda Kaŭkazio.

En antikvaj tempoj sekaj flortenaj tigoj de herakleo uziĝis por kreo de tradicia rusa fluto koljuko, nun preskaŭ ne uzata. Nun el herakleaj tigoj oni faras frapinstrumentojn kaj pluvbastonojn (Rainstick).

 Referencoj 

Kategorio:Apiacoj