Neotropiso

eta|250px|Situo de la neotropisa ekozono.
eta|249x249ra|Mapo montranta la ses florajn regnojn.
La neotropiso  Tute ne temas pri ekskluzive tropika regiono, nek pri iu "nova tropiko" ĉar la ekozono enhavas ankaŭ vastegajn mezvarmajn, dezertegajn, altamontarajn kaj eĉ subpolusajn partojn; tial laŭvorta traduko estas erariga kaj senenhava; la Esperanta nomo, senpere derivata de la 19-a jarcenta scienca-latina nomo Neotropis estas laŭfundamenta (15-a regulo : La tiel nomataj vortoj fremdaj, t.e. tiuj, kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzataj en la lingvo Esperanto sen ŝanĝo, ricevante nur la ortografion de tiu ĉi lingvo) kaj ne kreas konfuzojn pri ties signifo. Tio kio jam estas internacia inter fakuloj, restu evidente prefere tiele. , neotropisa ekozono aŭ novtropikohttp://cindymckee.com/librejo/zoo-geog.pdf  Støp-Bowitz "Elementa Zoogeografio" 1976 pri Ceteraj regionoj (p. 26). estas unu el la ok ekozonoj aŭ biogeografiaj regnoj de la tersupraĵo. Ekozono estas ujo de plantoj kaj bestoj kiuj havas tre longan komunan historion, estante disigitaj de aliaj partoj de la tersupraĵo  Da Lage, Antoine & Georges Métailié e.a. 2000 : Dictionnaire de biogéographie végétale, CNRS Éditions, Paris, 580 p., p. 365, ISBN 2-271-05816-3 
Néotropical (adj.)
1) Dans la nomenclature d’Alfred Russel Wallace, qualifie le territoire biogéographique correspondant au Néotropis. 2) Se dit de la flore ou de faune ou plus particulièrement d’un taxon present dans toute cette partie du globe ou qui en est originaire. 3) Dans une flore donnée, se dit de l’élément constitué par de tels taxons. 4) Se dit de l’aire de tels taxons.

[Néotropical (adjektivo)
1) Laŭ la terminologio de Alfred Russel Wallace, indikas la biogeografian teritorion respondanta al Neotropis. 2) Diriĝas pri la flaŭro aŭ la faŭno aŭ speciale pri taksono ĉeestanta en tuta tiu parto de la mondo aŭ kiu estas origina de tie. 3) En difinita flaŭro, diriĝas pri la elemento konstituita de tiaj taksonoj. 4) Diriĝas pri la arealo de tiaj taksonoj.] .

La neotropisa ekozono ampleksas la tutaĵon de Sudameriko kaj Mezameriko ĝis la sudo de Meksiko. Ĝi prezentas faŭnon kaj flaŭron kiuj diferencas de tiuj de la nearktisa ekozono, pro la estinta disigo inter la du kontinentoj.

 Ĉefaj ekologiaj partoj 
eta|220px|maldekstra|Disvastiĝo de la neotropisaj biomoj.
La Monda Natur-Fonduso (WWF) disigas la neotropisan ekozonon en ok ekoprovincojn (aŭ biolandojn), kiujn ĝi difinas kiel "geografiaj grupoj de ekoregionoj povinte enteni diverstipajn biomojn, sed prezentante fortajn biogegrafiajn afinecojn, speciale je taksonomiaj niveloj pli altaj ol la specia nivelo (genro, familio)."

 Amazona ekoprovinco

 Kariba ekoprovinco

 Mezamerika ekoprovinco

 Centr-anda ekoprovinco

 Orient-sudamerika ekoprovinco
Orient-sudameriko inkluzivas la kaatingajn kserfitarojn de nordorienta Brazilo, la vastajn ceradajn herbejojn kaj savanojn de la Brazilaj Altaĵoj, kaj la pantanalajn kaj ĉakajn herbejojn. La diversaj Atlantikaj arbaroj de orienta Brazilo estas disigita de la arbaroj de Amazonio per Kaatingo kaj Cerado, kaj gastigas diferencan flaŭron kaj faŭnon.
 Nord-anda ekoprovinco
 Orinoka ekoprovinco
 Sud-sudamerika ekoprovinco

 Historio 
eta|150px|Dendrobates azureus (supre) kaj Dendrobates leucomeles
150px|eta|Arealo de la Dendrobatidae
Sudameriko origine estis parto de la superkontinento Gondvano, kiu inkluzivis Afrikon, Aŭstralion, Hindujon, Novzelandon, kaj Antarkton, kaj la neotropiso kunhavas multajn plantajn kaj bestajn parencarojn kun aliaj kontinentoj, inkluzive de marsupiulaj mamuloj kaj la antarkta flaŭro.

Post la decida disfalo de Gondvano ĉirkaŭ antaŭ 110 milionoj da jaroj, Sudameriko estis apartigita de Afriko kaj drivis norden kaj okcidenten. Multe pli malfrue, antaŭ ĉirkaŭ 2 ĝis 3 milionoj da jaroj, Sudameriko estis ligita al Nordameriko per la Istmo de Panamo , kiu permesis biologian interŝanĝon inter la du kontinentoj, la tiel nomatan Grandan Amerikan Interŝanĝon.

 Endemiaj bestoj kaj plantoj 
 Bestoj 
Tridek unu birdofamilioj estas endemiaj de la neotropiso, pli ol la duoblo de iu ajn alia ekozono. Ili inkluzivas raojn, tinamojn, Cracidae, kaj tokanojn. Birdofamilioj origine limigitaj al la neotropiso inkluzivas kolibrojn (familion Trochilidae) kaj trogloditedojn (familion Troglodytidae).

Mamulaj taksonoj origine restriktaj al la neotropiso inkluzivas :
 la ordon ksenartrojn : formikomanĝulojn, dazipojn, Megalonychidae kaj Bradypodidae;
 okcidentajn simiulojn : kalitriksedojn, cebedojn, Aotidae, Pitheciidae, Atelidae;
 Caviomorpha (ronĝulojn), inkluzive de kapibaro, kobajo, kaj ĉinĉiloj;
 la ordojn Didelphimorphia kaj Paucituberculata.

Aliaj ekzemploj de grupoj kiuj estas komplete aŭ ĉefe restriktaj al neotropiso inkluzivas :

 Furnariedojn
 Tamnofiledojn
 Traŭpedojn
 Caimaninae (grupon de aligatoredoj)
 Dendrobatidae (grupon de anuroj)
 Gonyleptidae (grupon de araneoidoj)

 Vidu ankaŭ 
 Tutmondaj 200
 Ekologia klasifiko de la tersupraĵoj
 Granda Ĉako
 Granda Amerika Interŝanĝo
 Cotinga (gazeto)

 Laŭbiome klasifikitaj neotropisaj ekoregionoj 

 Notoj 

 Referencoj 

 Bibliografio 
  Cox, C. Barry; Peter D. Moore 1985 : Biogeography. An Ecological and Evolutionary Approach (Fourth Edition). Blackwell Scientific Publications, Oxford.
  Dinerstein, Eric; David Olson; Douglas J. Graham; et al. 1995 : A Conservation Assessment of the Terrestrial Ecoregions of Latin America and the Caribbean. World Bank, Washington DC.
  Schultz, J. 2005 : The Ecozones of the World, Springer, Berlin Heidelberg New York, 2n ed. ISBN 3-540-20014-2.
  Udvardy, M.D.F. 1975 : A classification of the biogeographical provinces of the world . IUCN Occasional Paper no. 18, Morgues, Switzerland.

 Eksteraj ligiloj 
  Listo de neotropisaj ekoregionoj (WWF)
  Ekoregionoj en Sudameriko (The Encyclopedia of Earth)
  La plej rimarkindaj naturejoj en la mondo (WWF)
   Eko-Indekso, Dulingvaj elserĉ-referencoj pri naturprotektaj kaj esploradaj projektoj en la neotropiso; Servo de la "Rainforest Alliance" (Pluvarbara Ligo).
  Neotropisaj fiŝoj.
  Origino de la sudamerika faŭno.

Kategorio:Biogeografio
Kategorio:Ekozonoj
Kategorio:Neotropiso