Federaciismo

eta|Epizodo de podkasto Kern.punkto pri federalismo
Federaciismo, ankaŭ Federalismo (de la vorto federacio, origine de la latina vorto foedus, genitive foedera „ligo“, „kontrakto“), foje ankaŭ neologisme nomata federismo,vidu la diskutpaĝan noton pri la nomvariaĵo "federismo" baze estas organiza principo, laŭ kiu la unuopaj membroj havas relativan suverenecon, sed tamen estas kunigitaj al komuna tuto. Aparte temas pri la strukturo de ŝtatoj kaj subŝtatoj. Ofte la termino nediferencite uziĝas kaj rilate al federacioj kaj al konfederacioj.

Ofte, sed ne ĉiam, la membroj de federaciisma strukturo havas rajton je malmembriĝo, kaj eĉ se ekzistas konstitucie garantiita rajto pri eksiĝo el la strukturo, en praktiko povas pli malfacili realigi tian malmembriĝon kaj kompletan suvereniĝon.

"Politika federaciismo" estas ŝtata organiza principo, laŭ kiu unuopaj subŝtatoj konsistigas federacion aŭ (signife malpli strikte ligite) konfederacion. La subŝtatoj en federacio rezignas pri sia ŝtata suvereneco, sed tenas memadministradon kaj memdecidadon en certaj temoj. La tegmenta ŝtato, decidas pri ĉiuj demandoj de la tuto kaj sia konsisto, dum la subŝtatoj memdecidas pri la temo de ilia kompetenco antaŭe interkonsentitaj kun la tegmenta ŝtato. La relativa aŭtonomio de la subŝtatoj estas esenca trajto de la federaciisma strukturo, plej ofte konstitucie fiksita, kaj ne simple rajtas esti forigita.

Krome, "institucia federaciismo" estas aparte federaciisma strukturo de iuj neregistaraj organizaĵoj, kiel politikaj partioj, sportaj aŭ kulturaj asocioj, kiuj baze organiziĝas laŭ la limoj de la subŝtatoj, kaj transdonas iujn taskojn kaj kompetentojn de la organizaĵo al nacia tegmenta organizaĵo, kiu en partoj de la aktivado povas memstare agi, en aliaj partoj tamen dependas de la membraj, subŝtate formitaj, organizaĵoj.

 Ekesto 
Federaciisma strukturo de ŝtato povas ekesti laŭ kvar manieroj:
 kunligo de ĝis tiam sendependaj ŝtatoj al pli granda ŝtata organizoformo (ekzemplo estas la ŝtato Svislando),
 malplistriktigo kaj disdivido de ĝis tiamaj centraj ŝtatoj (ekzemple Hispanio aŭ Belgio),
 daŭrigo de la tradicio de certagrada regiona suvereneco ene de monarkio kaj transigo de tiu koncepto al respublika ŝtatoformo (ekzemplo Aŭstrio), aŭ
 ekesto de federaciisma strukturo de ekstere pro kialoj de internacia politiko (ekzemple Bosnio kaj Hercegovino).

 Funkcioj de la federaciismo 
Federaciisma strukturo aparte havas la taskojn:
 fortigi demokration kaj pluralismon,
 ebligi la ekeston de politika aktivado kaj meminiciato je pluraj tavoloj,
 pli bone eduki junajn politikistojn unue je regiona nivelo kaj entute faciligi politikan partoprenon de pli multaj civitanoj,
 fortigi la ekonomian konkurencon per bona kono de la lokaj cirkonstancoj,
 fortigi la kulturan (eventuale ankaŭ lingvan aŭ dialektan) aŭtonomecon de la regionoj,
 kaj malebligi la amasigon de politika potenco ĉe malmultaj personoj.

 Listo de federaciisme organizitaj ŝtatoj 
 tegmenta ŝtato subŝtatoj teritorioj sen subŝtata aparteno rimarkoj  23 provincoj ĉefurba distrikto konstitucio de 1995  9 federaciaj landoj konstitucio de 1929  6 federaciaj ŝtatoj 3 teritorioj, 7 eksteraj teritorioj konstitucio de 1901  28 ŝtatoj 7 teritorioj konstitucio de 1950  3 geografiaj regionoj, 3 lingvaj komunumoj konstitucio de 1994  2 teritorioj 1 komuna areo de ambaŭ teritorioj Federacio Bosnio kaj Hercegovino 10 kantonoj bosnia-kroata teritorio ene de Bosnio kaj Hercegovino  26 federaciaj ŝtatoj ĉefurba distrikto konstitucio de 1988  9 federaciaj ŝtatoj, 2 memstaraj urboj konstitucio de 1995  16 federaciaj landoj konstitucio de 1949  3 federaciaj ŝtatoj konstitucio de 2005  10 provincoj 3 teritorioj konstitucio de 1867/1982  3 insuloj konstitucio de 2001  13 federaciaj ŝtatoj 3 teritorioj konstitucio de 1957  31 federaciaj ŝtatoj ĉefurba distrikto konstitucio de 1917  4 partaj ŝtatoj konstitucio de 1979  36 federaciaj ŝtatoj ĉefurba teritorio konstitucio de 1979  4 provincoj 2 teritorioj konstitucio de 1973  21 respublikoj, 9 regionoj, 46 provincoj, 2 urboj de federacia signifo, 1 aŭtonoma provinco, 4 aŭtonomaj distriktoj 7 federaciaj distriktoj, konstitucio de 1993  26 kantonoj konstitucio de 1848 (kompletaj revizioj de 1874 kaj 1999)  9 provincoj konstitucio de 1996  23 federaciaj ŝtatoj ĉefurba distrikto, dependa areo konstitucio de 1999  7 emirlandoj konstitucio de 1971  50 ŝtatoj ĉefurba distrikto, eksteraj teritorioj konstitucio de 1787

 Ne plu ekzistantaj federaciaj ŝtatoj 
 Likio Ligo (antikva epoko)
 Aitolia Ligo (antikva epoko)
 Aĥea Ligo (antikva epoko)
 Beotia Ligo (antikva epoko)
 Germana Demokratia Respubliko (de 1949 ĝis la malfondo de federaciaj landoj en 1952, nur jure federacia, sed fakte centra ŝtato)
 Jugoslavio (1945–2003)
 Kolumbio (ĝis la konstitutacio de 1886)
 Ĉeĥoslovakio (1969–1992)
 Sovetunio (1923–1991, nur jure federacia, sed fakte centra ŝtato kun tre limigita respublika aŭtonomieco)
 Serbio kaj Montenegro (2003–2006)

 Ne plu ekzistintaj konfederaciaj ŝtatoj, realunioj kaj aliaj superŝtataj unuiĝoj 
 Sankta Romia Imperio (962–1806)
 Svisio (1291–1798 kaj 1803–1848, ekde tiam federacia ŝtato)
 Svedio-Norvegio (1319–1355, 1814–1905)
 Danio-Norvegio (1380–1397, 1523–1814)
 Unio de Kalmar (1397–1523)
 Ŝlesvigo-Holstinio (1460–1866)
 Pollando-Litovio (1569–1791)
 Rejna Ligo (1806–1813)
 Germana Ligo (1815–1866)
 Aŭstrio-Hungario (1867–1918)

 Vidu ankaŭ 
 Eŭropa Unio
 Federacia strukturo de Rusio
 Sennaciismo
 Mondfederistoj

 Notoj