Dunombro

Dunombro aŭ dualo estas gramatika subkategorio de la gramatika nombro. Kontraste al la ununombro kaj la nepreciza multenombro la dunombro signas duon de la priskribataj elementoj kun respondaj substantivaj, adjektivaj kaj foje ankaŭ verbaj formoj. Pliaj nekutimaj gramatikaj nombroj estas la trinombro kaj malmultenombro.

 Apero 
En la plej multaj lingvoj, kiuj konas dunombron, ĝi uziĝas precipe por nature paraj aĵoj, ekzemple por la paraj korperoj kiaj brakoj, kruroj, oreloj, okuloj, renoj ktp. aŭ ekzemple por ŝuoj, iloj kun du simetriaj partoj (tondilo aŭ tranĉiloj) aŭ geedzoj. Se la nombro de objektoj aŭ personoj kontraŭe nur hazarde estas du, oni kutime uzas la normalan multenombron.

En la hindeŭropaj lingvoj la dunombroj pli poste je granda parto anstataŭiĝis per multenombroj. Aliflanke en iuj situacioj ankaŭ originaj dunombroj foje transprenis multenombrajn funkciojn. En la sanskrita lingvo la dunombro ankoraŭ estis plene evoluinta, en la  antikva greka kaj en la gota lingvoj la dunombro ankoraŭ troveblis en restoj. Ankaŭ en la aliaj ĝermanaj lingvoj ĝi ekzistis, pro sia komplekseco tamen pli kaj pli perdis je signifo. Diversaj dialektoj de la nordfrisa lingvo konservis dunombrajn pronomojn en la unua kaj dua personoj (ekzemple wat por "ni ambaŭ" kaj jat por "vi ambaŭ"), la dialekto de la insulo Sylt (nomata Sölring) ankaŭ en la tria persono) ĝis la unua duono de la 20-a jarcento.

Ankaŭ la plej multaj slavaj lingvoj historie havis dunombron, sed intertempe perdis ĝin, kun la escepto de la slovena kaj soraba lingvoj, kiuj plu praktike uzas dunombrojn.

En la nuntempaj keltaj lingvoj ĝi ekzistas kiel "eĥo" en specialaj vortoj por paraj korperoj, kvankam alikaze post 2 (kiel post ĉiuj nombrovortoj) uziĝus la ununombra (!) formo. En la malnovirlanda lingvo la dunombro ankoraŭ estis pli forta, kaj eĉ influis la fleksion de la substantivoj.

En multaj ekstereŭropaj lingvofamilioj la dunombro ankoraŭ ekzistas nuntempe. La plej multaj ŝemidaj lingvoj havas ĝin, ekzemple la hebrea (nur por paraj objektoj kiel okuloj aŭ oreloj) kaj la araba.

En la nordaj lingvoj de la irokeza lingvaro la dunombro restis vivanta formo.

En Esperanto oni povus konsideri dunombro la uzadon de vortoj kiel "ambaŭ", "geedzoj", ktp.

 Ekzemploj 

 Araba lingvo 
Ununombro (Singularo)Dunombro (Dualo)Pluralo (multenombro)* „la domo“ „ambaŭ domoj, la du domoj“ „la domoj“* „“ci/vi (m., f.) „vi ambaŭ“ „vi“ (m., f.)
En la araba la dunombro estas ĉiam markata en la norma lingvo (por religio, literaturo, gazetaro, novaĵoj, oficialaj paroloj) en ĉiuj gramatikaj rilatoj, do ĉe verbo, adjektivo, pronomo kaj substantivo. En ĉiuj arabaj dialektoj la dunombro nur estas markata ĉe substantivoj. Tio estas en la plej multaj dialektoj (krom ekz. Maroka:d:Q56426) ankaŭ produktiva.

 Bavara 
En la Bavara la origina pronomo por la 2-a persono de dunombro estas uzata kiel kutima plurala formo. Aparta dunombro nuntempe ne plu ekzistas.
 Transpreno de la pluralo:
 en Bavar. és (ofte „eß“, „öß“, „ös“ skribata, prononco ĉiam „es“) „vi“ < „vi ambaŭ“
 en Bavar. enk „vin“ < „vin ambaŭ“
 Al la origina dunombra pronomo rilatas ankaŭ la verba finaĵo -ts anstataŭ -t por la 2-a persono de pluralo: és gebts = „vi donas“.

 Ĉeĥa lingvo 
En la ĉeĥa la dumbro estis uzata ĉe substantivoj kaj verboj ĝis ĉ. la 15-a jarcento. De tio nuntempe ankoraŭ konserviĝis formoj ĉe la esprimoj por kelkaj paraj korpopartoj de homoj kaj bestoj en la genitivo, prepozitivo kaj instrumentalo de la multenombro.

 Nom. Sg. Nom. Pl. Gen. Pl. Prep. Pl. Instr. Pl. noha (kruro, piedo) nohy nohou nohou nohama ruka (mano, brako) ruce rukou rukou rukama rameno (ŝultro) ramena ramenou ramenou rameny koleno (genuo) kolena kolenou kolenou koleny prsa (brusto) prsa prsou prsou prsy oko (okulo) oči očí očích očima ucho (orelo) uši uší uších ušima

Plia ekzemplo estas de formo de la numeralo dvě stě (ducent) anstataŭ dvě sta kaj la deklinacio de  la numeralo dva (du) en la instrumentalo de multenombro dvěma. La lasta distingiĝas de la formado de la instrumentalo de multenombro de pliaj numeraloj je -mi kiel třemi (tri) kaj čtyřmi (kvar).

En la parola lingvo oni ofte transprenas la formadon de la instrumentalo el la dunombro al la instrumentalo de multenombro de la koncerna genro: s kamarádama anstataŭ s kamarády (kun la amikoj).

 Gota lingvo 
En la Gota la dunombro konserviĝis ĉe la personaj pronomoj kaj verboj, sed ne ĉe substantivoj. 
 Got. wit „ni ambaŭ“ (vs. weis „ni“)
 Got. igqis „al vi ambaŭ“ (vs. izwis „al vi“). La mominativo de dunombro ne estis skribe trovita kaj estas rekonstruata kiel *jut („vi ambaŭ“). igqis rilatas al pli frua formo de la bavara enk.
 Ankaŭ ĉe la verboj estas en la 1-a kaj 2-a personoj dunombraj finaĵoj: (wit) sôkjôs, (*jut) sôkjats „ni ambaŭ serĉas, vi ambaŭ serĉas“, vs. (weis) sôkjam, (*jut) sôkeiþ „ni serĉas, vi serĉas“. La finaĵo -ts de la 2-a persono de dunombro rilatas al la bavara finaĵo de la 2-a persono de pluralo -ts.

 Hebrea lingvo 
En la Hebrea la dunombra formo estas יים- (-ajim) nur por kelkaj pare ekzistantaj, ĉefe inaj substantivoj. Ĉi tiu krome ankaŭ estas uzataj por la pluralo.
 עין okulo  – עיניים okuloj
 רגל piedo  – רגליים piedoj
 נעל ŝuo    – נעליים ŝuoj
Tio ankaŭ koncernas la vortojn por oreloj, ŝultroj, ŝtrump(et)oj, okulvitroj, pantalonoj ktp. Ĉe tempindikoj (horo, tago, semajno, monato, jaro) estas distingata inter dunombro kaj pluralo.

 Islanda lingvo 
 hver ĉiu/kiu (pri multaj), sed hvor ĉiu/kiu (pri du)ekz. hver þeirra kiu el ili, sed hvor þeirra kiu el ili ambaŭ

 Latina lingvo 
 La dunombro ne konserviĝis en la Latina krom malmultaj esceptoj. La latinaj vortoj duo („du“),  ambo („ambaŭ“) kaj octo („ok“, origine verŝajne „duoble kvar fingroj“) ankoraŭ montras la malnovan dunombran finaĵon -ō.Rubenbauer/Hofmann/Heine: Lateinische Grammatik. 12-a eldono. Bamberg / München 1995, p. 26.

 Litova lingvo 

 ununombro dunombro multenombro vyras („viro“) vyru vyrai mergina („knabino“) mergini merginos einu („mi iras“) einava einame

 Malnovnordlanda lingvo 
En la malnovnordlanda nur la personaj pronomoj de la unua kaj dua personoj havis dunombrajn formojn:

 Nom. ununombro Ak. ununombro Dat. ununombro Gen. ununombro ek mik mēr mīn mi þū þik þēr þīnci/vi Nom. dunombro Akk. dunombro Dat. dunombro Gen. dunombro vit okkr okkr okkarni ambaŭ it ykkr ykkr ykkarvi ambaŭ Nom. multenombro Akk. multenombro Dat. multenombro Gen. multenombro vēr oss oss vārni þēr yðr yðr yðarvi

 Mohoka lingvo 
 Sewahtáhkwa () „ŝuo“ (ununombro)
 Tewahtáhkwake () „du ŝuoj“ (dunombro)
 Áhsen niwahtáhkwake () „tri ŝuoj“ (multenombro)

 Pola lingvo 
En la pola nuntempe nur ekzistas ununombro kaj multenombro. Origine ankaŭ ekzistis dunombro, kiu kiel en preskaŭ ĉiuj slavaj lingvoj perdiĝis. Spuroj tamen konserviĝis en la pola, tamen tre malofte, ekzemple ĉe paraj korperoj w ręce („en unu mano“), w ręku („en ambaŭ manoj“), w rękach („en la manoj“ ekzemple de malamikoj, do en pluraj manoj), laŭ la bazaj vortoj ręka („la mano“), dwie ręce („du manoj“), trzy ręki (malnovstile „tri manoj“). En proverboj la dunombro ofte troveblas (ekzemple mądrej głowie dość dwie słowie anstataŭ dwa słowa: „al saĝa kapo sufiĉas du vortoj“) kaj la pola verkisto Adam Mickiewicz dum la 19-a jarcento ankoraŭ literature uzis ĝin. 

 Slovena lingvo 

 ununombro dunombro multenombroSubstantivo korak („paŝo“ – virsekse) koraka koraki lipa („tilio“ – insekse) lipi lipe mesto („urbo“ – neŭtre) mesti mestaVerbo grem („mi iras“, 1-a persono) greva („ni ambaŭ iras“) gremo („ni iras“) greš („ci/vi iras“, 2.a persono) gresta („vi ambaŭ iras“) greste („vi iras“) gre („li iras“, 3-a persono) gresta („ili ambaŭ iras“) gredo („ili iras“)Posedaj pronomoj moj („mia“, 1-a persono) najin („de ni ambaŭ“) naš („nia“) tvoj („cia/via“, 2-a persono) vajin („de vi ambaŭ“) vaš („via“) njegov/njen („lia/ŝia“, 3-a persono) njun („de ili ambaŭ“) njihov („ilia“)

 Sorabaj lingvoj 
La Sorabaj finaĵoj estas tre similaj. Nur ĉe la virseksaj formoj estas diferenco inter ambaŭ lingvoj, nome ke la suprasoraba havas malsamajn finaĵojn depende de la moleco de la lasta konsonanto.

 Malsuprasoraba lingvo 

 ununombro dunombro multenombro wuknik („lernanto“ – virsekse) wuknika wukniki źowka („knabino“ – insekse) źowce źowki wokno („fenestro“ – neŭtre) woknje wokna

 Suprasoraba lingvo 

 ununombro dunombro multenombro šuler („lernanto“ – virsekse kun mola lasta konsonanto) šulerjej šulerje wosoł („azeno“ – virsekse kun malmola lasta konsonanto) wosołaj  wosoły  holčka („knabino“ – insekse) holčce holčki wokno („fenestro“ – neŭtre) woknje wokna

 Singular dunombr Plural Holca čita rjanu knihu. („[la] knabino legas belan libron“) Holcy čitatej rjanej knize. („ambaŭ knabinoj legas du belajn librojn“) Holcy čitaja rjane knihi. („la knabinoj legas belajn librojn“) Dźěd rěči z nowym susodom. („[la] avo parolas kun nova najbaro“) Dźědaj rěčitaj z nowymaj susodomaj. („ambaŭ avoj parolas kun du novaj najbaroj“) Dźědojo rěča z nowymi susodami. („[la] avoj parolas kun [la] novaj najbaroj“) Widźiš tute wysoke twarjenje? („Ĉu vi vidas ĉi tiun altan konstruaĵon?“) Widźitej tutej wysokej twarjeni? („Ĉu vi ambaŭ vidas ĉi tiujn du konstruaĵojn?“) Widźiće tute wysoke twarjenja? („Ĉu vi vidas ĉi tiujn altajn konstruaĵojn?“)

 Referencoj 

Kategorio:Gramatiko