Globuso

Globuso en kartografio estas malgrandigita modelo (maketo) de planedo, plej ofte de planedo tero (ter-globuso). Kompare kun mapoj, la granda avantaĝo de globusoj estas samtempa laŭskala fideleco de distancoj kaj areoj, kaj ĝusta prezento de anguloj, kion mapoj ne povas realigi samtempe.

Alia tipo de globusoj estas uzata por bildigi la stelkonstelaciojn en la ĉielo (ĉiel-globuso).

Laŭ grandeco oni parolas pri poŝglobuso, tabloglobuso, starglobuso aŭ globusego. Kutima grandeco estas diametro de 30 cm, la plej malgranda mezuras nur 6 mikrometrojnheise online - Japana firmao varbas por miniaturaj produktoj per la plej malgranda globuso de la mondo (germane) .

 Historio 
La plej malnova, ankoraŭ ekzistanta ĉiel-globuso estas la metala ĉielglobuso de Majenco (bildo) farita de romia skulptisto en la dua jarcento p.K..

Skribe menciita estis globuso de Krato de Malos ĉirkaŭ 150 a.K..

La plej malnova ter-globuso estas la "terpomo", kreita 1492 de Martin Behaim en Nurembergo (hodiaŭ rigardebla en Germana Nacia muzeo en Nurembergo. En 1507 Martin Waldseemüller kreis globuson, kiu montris Amerikon.

 Produktado 
Ĝis la 1950-aj jaroj globusoj estis produktitaj permane: la globo estis el ligno, la maposegmentoj estis desegnitaj kaj tranĉitaj permane kaj estis permane kunigitaj kaj gluitaj al la ligna globo.

Hodiaŭ globusoj estas produktitaj maŝine el plasto: ebena projekcio de la globusa surfaco estas presita sur plastan platon, poste la plato estas premtransformita en duonglobon, la plata rando fortranĉita kaj norda kaj suda duonglobusoj kungluitaj.

 Museo, organizaĵoj 
 Aŭstria Nacia Biblioteko en Vieno gastigas globusmuzeon (retejo ) depost . Ekde 2005 en la Globusa muzeo.
 Internacia Coronelli-Societo por globusscienco fondiĝis en 1952.

 Famaj globusoj 
eta|Terpomo de Behaim, ĉ. 1492-1494
 Terpomo de Martin Behaim en Nurembergo
 Globusego de Gottorf estas la plej malnova kavglobuso kun diametro de 3,11 m. Adam Olearius konstruis ĝin inter 1650-1664 por duko Frederiko la 3-a de Ŝleswig-Holstein-Gottorf. Ĝi estas rotaciigebla kaj sufiĉe granda por eniri ĝin. Ene troviĝas ĉiel-globuso, tiel ĝi estas kvazaŭ antaŭulo de hodiaŭaj planetarioj, de ekstere ĝi estas terglobuso. 
 Krato de Malos el Pergamono priskribis la ĉielon kaj laŭ tio - supozeble - konstruis globuson
 Globusa paro (tero kaj ĉielo) por Ludoviko la 14-a de Vincenzo Coronelli, en Parizo

 En kulturo 
La Muzo, Klio estas ofte montrite apud globuso.

 Fontoj 

 Literaturo 
 Peter E. Allmayer- Beck, Modelle der Welt, ISBN 3-85447-733-3
 Ernst Schlee, Der Gottorfer Globus Herzog Friedrichs III., Boyens & Co. 1991, ISBN 3-8042-0524-0

 Vidu ankaŭ 
 Globusa muzeo

 Eksteraj ligiloj 

 Interaktiver Globus in 3D 
 Ĉiel-globuso de Majenco (Mainzer Himmelsglobus) 
 Globus-Muzeo, Vieno , recenzo 
 Globuso de Martin Waldseemueller, 1507, montrante Amerikon 
  (interalie pri la Globusa muzeo en Vieno)