Monda pralingvo

La esprimo monda pralingvo aŭ eĉ monda protolingvo Protolingvo por uzi la internacie uzatan formon (:de:Proto-Welt-Sprache, :en:Proto-World language) estas inter la pralingvoj tiu kiu estas la unua en sia familio. NPIV proto/ = 4. prefikso montranta ke la koncernato estas en sia unua, historie origina formo: La protoeklezio, protohistorio (en sama semantika kampo : pra) el la greka πϱὢτος= unua koncernas hipotezan plej lastan komunan praulon de ĉiuj lingvoj de la mondo – antikva pralingvo el kiu deriviĝas ĉiuj nunaj lingvoj, ĉiuj lingvofamilioj kaj ĉiuj mortintaj lingvoj konataj de la lastaj 6000 jaroj de registrita historio.

 Enkonduko 
Lingvoscienco en la 18-a jarcento ekevidentigis ke oni povas ordigi lingvojn en familiojn. La unuaj evidentigitaj lingvofamilioj estis la hindo-eŭropa kaj ties subfamilioj latinida, ĝermana, slava, kelta, irana ktp. En la 19-a kaj 20-a jarcentoj lingvistoj penis ordigi ĉiujn lingvojn de la mondo en familiojn kaj iom post iom konstruiĝis arbosimila bildo de la lingva taksonomio kun supozitaj ĉefbranĉoj kiaj la nostrata, la afroazia aŭ la eŭrazia, grandaj branĉoj kiaj hindeŭropa, bantua, urala, altaja, amerinda, malgrandaj branĉoj kiaj latinida, ĝermana kun branĉetoj kiuj arigas dialektojn kaj subdialektojn. Tamen la lingvosciencistoj en tiuj jarcentoj opiniis ke ĉiuj el tiuj superfamilioj estas definitive sendependaj, kaj eĉ la franca societo pri lingvistiko en 1866 en siaj statutoj malpermesis ĉiun ajn esploron pri ebla parenceco inter la diversaj lingvofamilioj de la mondo. Generacioj da lingvistoj do edukiĝis kun tiu kredo kaj eĉ tiu malpermeso, kiu epistemologie similas al la mondkoncepto antaŭ la kopernika revolucio: same kiel ŝokis la samtempulojn de Koperniko ke la tero povus ne esti la centro de la kosmo, la lingvistoj malakceptis ke ĉiuj lingvoj de la mondo povus esti parencaj, kio malkongruas kun la antaŭjuĝo ke la hindeŭropa lingvaro estus supera al ĉiuj aliaj lingvofamilioj. Fakte temis pri defendo de profunde rasisma eŭropcentra mondkoncepto. Tamen laŭlonge de la 20-a jarcento lingvoesploristoj iom post iom evidentigis parencecon de konataj lingvofamilioj kiujn ili ekgrupigis en grandajn superfamiliojn. Lasta ŝtupo de tiu proceso estas la hipotezo ke ĉiuj lingvoj de la mondo fontas el unu nura pralingvo. Tiu hipotezo estis forte kontraŭbatalita de la plej multaj lingvosciencistoj. Tamen fasko da argumentoj apogas tiun hipotezon :
 esploristoj evidentigis kelkajn radikojn spureblajn en lingvoj el ĉiuj lingvofamilioj de la mondo
 arkeologiaj kaj biologiaj genetikaj esploroj evidentigis la verŝajnecon de la dissemado de la tuta nuna homaro el unu sola lulilo
 hipotezo ke la homaro reduktiĝis al nur kelkaj miloj (eble eĉ nur dumil) individuoj antaŭ 70000 jaroj forte pledas por la hipotezo de la pralingvo

 La ideo 
Laŭ lingva unugenezecoUnugenezeco estas teorio ke lingvoj formiĝis el nur unu pralingvo—plurgenezeco kontraste hipotezas ke lingvoj ekestiĝis sendepende en diversaj partoj de la mondo., monda pralingvo estus hipoteze parolata proksimume 50 ĝis 100 jarmilojn antaŭ la nuna tempo, la tempo supozata de arkeogenetikistoj por la kladogeneza disiĝo de ĉiuj prauloj de ĉiuj homoj hodiaŭ vivantaj. Tamen, estas neniu garantio ke la monda pralingvo estus pli juna aŭ pli maljuna ol tio, tiel konsiderante kladogenezon netaŭga por difini antikvecon de lingvoj.

Cetere ĝi ne nepre estus la unua lingvo iam parolata, sed nur la plej lasta komuna praulo de ĉiuj lingvoj nun konataj, kaj fontus jam el longa antaŭa evoluo, kaj eĉ estus ekzistinta apud aliaj lingvoj el kiuj restis neniaj spuroj en historiaj tempoj. Ekzemple estas diskutite ĉu la Neandertalaj homoj estis parolkapablaj. Se jes, plej verŝajne ilia lingvo ne fontus de la supre difinita pralingvo. Krome, se ili havis lingvon, tio estus argumento favora al la aserto pri ekzisto de pralingvo, neniel priskribante ties formon, ĉar tio implicus ke la origino de la lingvo antaŭas la homan kladogenezan disiĝon.

Multaj disputas al la subkuŝanta teorio pri unugenezo la supozon ke ĉiuj konataj lingvoj ja derivas el komuna praulo, sugestante ke lingvoj povus esti disvolviĝintaj en apartaj grupoj de prahomoj el pralingvaj komunikrimedoj, konsekvence disputante la ekziston de monda pralingvo, aŭ almenaŭ ŝovante la atenton al glotogoniaj demandoj glotogonio angle: :en:Glottogony = scienco pri la origino de lingvoj. Ĉi tiu debato temas precipe pri la difino de la vorto lingvo, kaj ĉu la komuniksistemo uzata de homoj en la tempo de la  povas esti nomata lingvo en ties baza signifo.

 Historio 
En 1917 la rusa lingvisto Nikolaj Jakovleviĉ Marr prezentis lingvounugenezan teorion kiu reduktas ĉiujn modernajn lingvojn al kvar praaj fontoj. Surbaze de esploroj de , la usona lingvisto Joseph Greenberg asertis ke oni povas montri malproksimajn rilatojn uzante disputitan aliron kiun li nomis . La lingvoj estas komparitaj uzante limigitan aron da vortoj (inkluzive de funkciaj vortoj kaj afiksoj) simple nombrante la kognatojn. Li eluzis tiun metodon por establi klasifikon de la afrikaj lingvoj. Lia verko vekis konsiderindan intereson ekster la komunumo de la lingvistoj. Ĝi daŭre estas multe debatata.

 Datumbazo de tiel nomataj boreaj etimologioj singarde sugestis kelkajn radikojn de la "" la supozita praulo de diversaj lingvofamilioj de la norda hemisfero; eblaj etimologiaj kongruoj inter la kvar laŭ lia vidpunkto plej grandaj makrofamilioj de la Malnova Mondo, , , , Aŭstrika lingvaro  kun eblaj paraleloj kun Amerinda lingvaro kaj aldono de pluraj afrikaj lingvofamilioj, sed rimarkigante ke estas tiam multe tro frue por paroli pri rekonstruita , ne menciante mondan pralingvon.

 estas unu el la plej laŭtaj kaj disputataj subtenantoj de la hipotezo pri monda pralingvo.

 Rekonstruo 
La  estas tekniko uzata de lingvistoj por pruvi genezan rilaton inter lingvoj. Uzante tiun metodon lingvistoj povas provi rekonstrui pralingvon el ĝiaj diversaj idoj. Kognatoj estas vortoj kiuj havas komunan originon. Ekzemple angla mouse germana Maus sveda mus rusa myš' (мышь) pola mysz greka mys (μυς). Uzante la komparan metodon lingvistoj konkludis ke en la Hindeŭropa pralingvo la vorto por 'muso' estis mūs. Iuj lingvistoj identigis tion kion laŭ ilia aserto estas eblaj kognatoj kiuj povus pruvi la ekziston de monda pralingvo. Joseph Greenberg proponis uzi kernon de 300 vortoj kiuj laŭ lia sento konsistigas la kernon de ĉiuj lingvoj. Tio entenas pronomojn kaj nomojn de korpopartoj kaj de familianoj. Li kredis ke tiu kernaj vortoj ŝanĝiĝas multe malpli rapide ol aliaj kaj estas bonaj indikiloj por geneza rilato inter lingvoj.La evoluo de homaj lingvoj

La sekvanta tabelo montras kelkajn radikojn de diversaj lingvofamilioj, kiuj montras similecon.The Origin of Language: Tracing the Evolution of the Mother Tongue by Merritt Ruhlen, 1996, p. 103. La tabelo montras malpli ol la duono de la radikaro kompilita de Bengtson & Ruhlen en 1994. La simbolo V reprezentas nedifinitan vokalon.
lingvo    Kiu?Kio?Du Akvo Unu/FingroBrako-1Brako-2kurbi/genuoHaroVagino/VulvoFlari/Nazo  !kūma /kam k´´a //kɔnu//kū ≠hā //gom /´u !kwai ĉ'u na de ball nki tok kani boko kutu sum buti ĉona  nanini bala engi dike kono boko boŋgo   butu   k(w)mabwVrak’watakganA bunqe somm put suna  minma yorrts/q'aertt'ot'qemuql toma put´ sun  yāvyā irantunīru birelukaŋ kay menda pūta počču ĉuntu  kwimipālāakwatikkonVbhāghu(s)bük(ä)punče p'ut'Vsnā  kwimagnyisʔoχwatokkanboqpjuttshām put´i suŋ    o-ko-em-anu ʔ(m)barnamawntoʔxeenbaγabukuśyāmbetik ijun      minaboula okho dik akan ben buku utu  sinna  ŋaaniminhabulagugu kuman mala pajingbuŋku  puda mura  kunemanap'āl akwā dik'i kano boko buka summe butie ĉuna)

Kelkaj el la hindoeŭropaj vortoj, kiuj fontas el vortoj en tiu tabelo estas qui (Latina), who (angla), aqua (Latin), digit, bough (el la radiko bhāghu- signifanta kubuto aŭ ŝultro), fud (dialekta angla por vulvo).

Baziĝinte sur tiuj kongruoj, la lingvisto  Vidu la eseon 'Global Etymologies' John D. Bengtson kaj Merritt Ruhlenn en On the Origin of Languages:Studies in Linguistic Taxonomy Merritt Ruhlen. Stanford, CA: Stanford University Press, 1994. proponis tabelon de bazaj vortoj en monda pralingvo :

Parenceco
 aja : patrino, plej aĝa
 (k)aka : plej aĝa vira parenco, patrina onklo
 kuna : virino
 mako : infano
 (m)ama, (n)ana : patrino
 mano : homo
 (p)apa, (b)aba : patro, praulo el la patra flankoAnatomio
 bu(n)jka : genuo ; klini
 caku : gambo, piedo
 cuma : haro(j)
 cun(g)a : nazo ; senti
 kamo,kanV,kol : brako
 kati,kemik : osto
 maliq'a : (mam)suĉi, mamnutri , brusto, mamoj
 poko : brako
 putV : vulvo
 teku : gambo, piedo
 tik : unu ; (pied)fingroAliaj
 aq'wa : akvo
 bur : cindroj, polvo
 kama : teni enmane
 k'olo : truo
 kuan : hundo
 ku(n) : kiu ?
 Kw = trinki
 Kway = malseka
 mana : resti surloke
 mena : pensi (pri)
 mi(n), ma : kio ?
 pal : du
 par : flugi
 tika : Tero

 Diskutoj 

Kritikantoj diris ke laŭ nur statistika vidpunkto, eĉ inter du senrilataj lingvoj, nepre estos verŝajne kelkaj similsonaj vortoj kun similaj signifoj. (Vidu Liston de Swadesh). Al tio Ruhlen respondas ke la similecoj kiujn li evidentigis estas same fortaj kiel tiuj kiuj ebligis evidentigi la parencecon de hindoeŭropaj lingvoj, sekve analoge hazardo ne povas klarigi tiujn similecojn.

 Vidu ankaŭ 
 Bibliografio 
  The Origin of Language: Tracing the Evolution of the Mother Tongue, Merritt Ruhlen, John Wiley & Sons, 1994
  L'Origine des langues, Merritt Ruhlen, (éd. Belin, collection « Débats »), 1994, ISBN 2-7011-1757-7
  Hock, Hans Henrich & Joseph, Brian D. (1996). Language History, Language Change, and Language Relationship: An Introduction to Historical and Comparative Linguistics. Berlin: Mouton de Gruyter. Chapter 17.

 Notoj 

 Eksteraj ligiloj 
  Proto-World and the Language Instinct La pralingvo kaj la paolinstinkto.
  Deriving Proto-World with tools you probably have at home  Kritiko de la etimologio de la vorto "maliq'a" laŭ metodologia vidpunkto

Kategorio:Ligilo al bezonata traduko
Kategorio:Lingvoj
Kategorio:Pralingvoj