Universitato Vilno

La Universitato Vilno (litove: Vilniaus universitetas; latine: Universitas Vilnensis) estas la plej granda publika universitato en Litovio kaj unu el la plej malnovaj universitatoj en orienta Eŭropo – ĝi fondiĝis dum la jaro 1578. La universitato konsistas el 12 fakultatoj, 8 universitataj institutoj kaj 10 studaj kaj esploraj centroj. Ligitaj estas 3 universitataj malsanulejoj, astronomia observejo, botanika ĝardeno, universitata komputila centro kaj la universitata preĝejo Sankta Johano. La institucio apartenas al la Koimbra Grupo, internacia asocio de 41 universitatoj en Eŭropo.

 Historio 
eta|maldekstra|
eta|maldekstra|
eta|maldekstra|
eta|maldekstra|
La universitato Vilno fondiĝis dum la jaro fare de la reĝo Stefano Báthori de Pollando-Litovio: la komenca nomo estis Alma Academia et Universitas Vilnensis Societatis Iesu (spirita akademio kaj universitato Vilna de la Societo de Jesuo. Komence la altlernejo sub gvido de la jezuitoj konsistis el filozofia kaj teologia fakultatoj, dum la jaro 1579 la fondo konfirmiĝis de la katolika papo Gregorio la 13-a. Dum la daŭro de la 17-a jarcento, aparte post la sekularigo de la jaro 1773, aldoniĝis pliaj fakultatoj.

Post la kolapso de la regno Pollando-Litovio kaj ĝia plena disdividiĝo inter la potencoj Rusio, Prusio kaj Aŭstrio, la altlernejo dum la jaro 1795 perdis la universitatan statuson, sed reakiris ĝin kiel "imperia universitato" sub rusa regado dum la jaro 1803, por la sekvaj 27 jaroj.

Ekde la jaro 1821 ĝi pro la prelegoj de la plej signifa pola historiisto kaj pli posta luktanto por libereco Joachim Lelewel iĝis centro de la nacia entuziasmiĝo de la akademia junularo; tio dum la jaro 1824 gvidis al senpostenigo de profesoro Lelewel fare de la rusiaj regantoj. La universitato pro la entuziasmiga impulso de tiuj tri jaroj tiom ekfloris, ke ĝi meze de la 1820-aj jaroj estis inter la plej grandaj universitato kaj havis pli da studentoj ol la universitato Oksfordo. Dum la jaro 1823 grupo da studentoj, inter ili la de Joachim Lelewel subtenita pollingva poeto Adam Mickiewicz enkarceriĝis por la akuzo de kontraŭimperia konspiro. Post ribelo de novembro 1830, en kiu la vilnaj studentoj ludis motoran rolon, la universitato dum la jaro 1832 plene malpermesiĝis.

Dum la Unua Mondmilito la Kościuszko-Fondaĵo el Nov-Jorko transdonis al Litovio mil dolarojn kiel helpon al 95 profesoroj el la tiam fermita Universitato Vilno.

Post la milito kaj la kolapso de la feŭdisma Rusia Imperio, la armeo de Pollando konkeris kaj aneksis la sudorienton de Litovio, kiu ricevis la nomon Centra Litovio kaj iĝis pola: Inter la jaroj 1919 kaj 1939 ĝi pluekzistis kiel "Stefano-Báthori-universitato". Post la konkero kaj anekso de Vilno samkiel de la tuta Baltio pere de la Ruĝa Armeo de Sovetunio la altlernejo ricevis la nomon "Kapsukas-universitato", laŭ gvidanto de la Komunista Partio de Litovio. Kiam la ŝtato Litovio reakiris sian sendependecon de Sovetunio dum la jaro 1990, tiu nomo de la komunistaj konkerantoj estis senprokraste forigita – nun la altlernejo nomiĝas nur Vilniaus universitetas.

La historia, en la pleja urbocentro situanta tereno de la universitato reflektas ĉiujn arkitekturajn stilojn reprezentatajn en Litovio: novgotiko, renesanco, baroko kaj klasikismo. Dum la lastaj jardekoj aldoniĝis kvin novaj lokoj de universitataj konstruaĵoj.

 Strukturo 
La universitato Vilno estas dividata en sume 12 fakultatojn, 2 institutojn kaj 4 universitatajn centrojn.

 Fakultatoj 
 Fakultato pri filozofio
 Fakultato pri medicino
 Fakultato pri juro
 Fakultato pri fiziko
 Fakultato pri ĥemio
 Fakultato pri filologio
 Fakultato pri ekonomiko
 Fakultato pri naturaj sciencoj
 Fakultato pri matematiko kaj informadiko
 Fakultato pri historio
 Fakultato pri komunikaj sciencoj
 Fakultato pri homa scienco en Kaŭno

 Institutoj 
 Instituto por internaciaj rilatoj kaj politiko
 Instituto por fremdaj lingvoj

 Centroj 
 Centro por laseroesplorado
 Centro por studo kaj esplorado de religioj
 Centro por germana juro
 Centro por franca juro

 Biblioteko 
 Signifa biblioteko, fondita dum la jaro 1570 per la librokolekto de la reĝo Sigismondo la 2-a de Pollando-Litovio. Ekde la jaro 1965 depona librejo de la Unuiĝintaj Nacioj, signifa kolekto de historiaj mapoj.

 Lekciistoj 
Interalie
 Jonas Dagys (1906-1993, romanisto kaj esperantisto)
 Laurynas Algimantas Skūpas (1935-2005, romanisto kaj esperantisto)
 Marcelijus Martinaitis (1936-2013, poeto, eseisto kaj tradukisto, lekciis pri litova literaturo)

Ankaŭ iuj denaske pollingvaj lekciistoj agis en la universitato, ne nur en la 17 jaroj inter 1922 kaj 1939, kiam la urbo kaj regiono estis okupita de Pollando:
 Henryk Elzenberg, filozofo
 Feliks Koneczny, filozofo
 Joachim Lelewel, historiisto 
 Wincenty Lutosławski, filozofo
 Wincenty Pol, verkisto
 Jędrzej Śniadecki, sciencisto, filozofo
 Marian Zdziechowski, historiisto, filozofo

eta|<center>kolora versio de la universitata emblemo

 Konataj finstudintoj 
La plej multaj finstudintoj estas denaskaj litovoj, je malpli granda kvanto ankaŭ sciencistoj el la najbaraj landoj. Ke en la sekva listo aperas tiom multaj polaj nomoj, nur ŝuldiĝas al patriotisma elekto pri verkado de biografioj en la Vikipedio en Esperanto.
 Aleksander Chodźko (1804-1891), orientalisto, slavisto
 Jan Czeczot (1796-1847), etnografo
 Marija Gimbutas (1921-1994), arkeologino
 Adomas Mečislovas Grikpėdis (1947-), filologo, redaktoro kaj esperantisto
 Aloyzas Gudavičius (1940-), esperantisto,
 Paweł Jasienica (1909-1970), historiisto
 Gediminas Kirkilas (1951-2024), politikisto
 Józef Ignacy Kraszewski, verkisto
 Józef Marcinkiewicz, matematikisto
 Justinas Marcinkevičius (1930-2011), verkisto
 Adam Mickiewicz (1798-1855), poeto
 Artūras Paulauskas (1953-), politikisto
 Ignacy Pietraszewski, orientalisto
 Dalia Pileckienė (1963-), esperantistino
 Kazimiera Prunskienė (1943-), politikistino
 Juliusz Słowacki (1809-1849), poeto
 Ludwik Spitznagel (1807-1827), orientalisto
 Stanisław Swianiewicz, ekonomikisto
 Andrzej Towiański, mistukulo
 Tomasz Zan, sciencisto, poeto
 Ankaŭ granda nombro da esperantistoj, interalie preskaŭ ĉiuj iamaj membroj de la urba Junulara Esperanto-klubo JUNECO, finstudis en la universitato Vilno. Inter tiuj estas 
 Vytautas Šilas (1937-), studinto pri fiziko,
 Jūratė Baronaitytė (nun post edziniĝo Jūratė Bušienė), 
 Marijonas Ročius (1963-), studinto de matematiko, 
 Laimius Stražnickas (1959-), studinto de la franca kaj de ĵurnalistiko en la filologia fakultato,
 Valdonė Kasperiūnienė (1963-), studintino pri statistiko en la inĝeniera kaj arkitektura fakultato,
 Arvydas Kasperiūnas (1959-), 
 Rūta Vaičiūnaitė (1963-), studintino pri biologio,
 Remi Rudaitytė (1963-), studintino pri anglistiko en la filologia fakultato,
 Dalia Bankauskaitė, studintino pri anglistiko en la sama kurso,
 Dalia Vidickienė kaj
 Kazys Tamošėtis (1960-), studinto pri arkitekturo.

 Honoraj doktoroj 
kun la jaro de ricevo de la honora doktoreco (ĉi tie nur listiĝas tiuj honoraj doktoroj pri kiuj estas aparta e-lingva vikipedia biografio)

 Valdas Adamkus (1989)

 Andreas Hofer (1991)

 Václav Havel (1996)

 Zbigniew Brzeziński (1998)

 Aleksander Kwaśniewski (2005)

 Vassilios Skouris (2005)

 Jacques Rogge (2006)

 Vidu ankaŭ 
 Litova Pedagogia Akademio de la Vytautas-Magnus-Universitato en Vilno
 Litovia Muzika kaj Teatra Akademio en Vilno
 Teknologia Gediminas-Universitato Vilno

 Bibliografio 
 Vilniaus Universiteto istorija 1579–1803 (historio de la Vilna Universitato 1579-1803), eldonejo Mokslas, Vilnius, 1976, 316 p.
 Studia z dziejów Uniwersytetu Wileńskiego 1579–1979 (Studoj pri la historio de la Vilna Universitato 1579-1979), K. Mrozowska, Krakovo 1979

 Eksteraj ligiloj 
 retejo de la universitato Vilno
 retejo de la universitata laserocentro Vilno
 retejo de la universitata biblioteko Vilno 

Vilno
Kategorio:Vilno