Fulana lingvo

Klasifiko 
La fulana apartenas al la atlantika branĉo de la niĝerkonga lingvaro.

 Priskribo 
La fulana havas reputacion esti komplika, sed vere ĝi estas sufiĉe regula (malmultaj esceptoj aŭ "malregulaj" formoj).

 Morfologio 
La fulana estas bazita sur verbo-substantivaj radikoj, el kiuj devenas verbaj, substantivaj kaj modifigaj vortoj. Ĝi uzas ankaŭ Infiksojn (silabo enmetita meze de vorto, fakte post la radiko kaj antaŭ la finaĵo) por modifi la signifon.

 Klasoj de substantivoj 
Estas ĉirkaŭ 25 klasoj de substantivoj (ties nombro povas varii iomete laŭ diferencaj dialektoj).

 Voĉoj 
La verboj en la fulana estas kutime klasitaj laŭ 3 "voĉoj" (escepte en Adamava Fulfulde): aktive, meza kaj pasiva. Ne ĉiu radiko povas esti uzata en ĉiu voĉo. Kelkaj verboj de meza voĉo estas Refleksivoj.

Komuna ekzemplo de tiuj verboj el la radiko loot- (lav-) estas jenaj:
 lootude - lavi (ion)
 lootaade - lavi (sin)
 looteede - esti lavita

 Ŝanĝo de konsonantoj 
Alia eco de tiu ĉi lingvo estas la ŝanĝo de komenca konsonanto inter la formoj de singularo kaj pluralo de substantivoj kaj verboj (escepte en Pular, kie ne estas ŝanĝo en konsonantoj en verboj, nur en substantivoj).

Simpligita skemo estus jene:
 b ↔ mb ↔ w
 c ↔ s
 d ↔ nd ↔ r
 g ↔ ng ↔ w
 h ↔ k
 j ↔ nj ↔ y

 Pronomoj 
La fulana havas inkludantajn kaj ekskludantajn pronomojn de la unua persono.

 Dialektoj 
Kvankam estas multnombraj dialektoj de la fulana lingvo, ĝi estas kutime konsiderata kiel ununura lingvo. Wilson (1989) asertas, ke "longdistancaj veturantoj neniam trovas komunikadon malebla," kaj Ka (1991) konkludas, ke spite la geografian amplekson kaj la dialektan variadon, Fulfulde estas ĉefe kaj fundamente unu lingvo."...malgré son extension géographique et ses variations dialectales, le fulfulde reste une langue profondément unie." Ka, Fary. 1991. "Problématique de la standardisation linguistique: Le cas du pulaar/fulfulde." In N. Cyffer, ed., Language Standardization in Africa. Hamburg: Helmut Buske verlag. Pp. 35-38. Tamen, tradukistoj de la Biblio supozas, ke almenaŭ oni bezonas 7 diferencajn tradukojn por fari ĝin komprenebla por ĉiuj parolantoj de la fulana, kaj etnologoj konsideras kelkajn el la variantoj kiel separatajn lingvojn:

 Orientocentra 
Fulfulde, Orienta Niĝero (Niĝero)

Fulfulde, Centrorienta Niĝero (Niĝero)

Fulfulde, Niĝeria (Niĝerio)

 1.700.000 en Niĝerio (2000)

 Orienta 
 Fulfulde, Adamava, fub 
 700.000 parolantoj en Kameruno (1993)
 128.000 en Ĉado (1993)
 90.000 en Sudano (1982)

 Fulfulde, Bagirmi, fui 
 24000 parolantoj en Ĉado
 156.000 parolantoj en Centrafrika Respubliko (1996).

 Okcidentocentra 
 Fulfulde, Maasina, ffm 
 900.000 parolantoj en Malio (1991)
 7000 parolantoj en Ganao (1991)

 Fulfulde, Borgu, fub 
 280.000 parolantoj en Benino (2002)
 48.000 parolantoj en Togolando (1993)
 parolata ankaŭ en Niĝerio

 Pular 
Oni donas ankaŭ alternativajn nomojn kiel Futa Ĝalon (kio estas fakte la nomo de la regiono kie ĝi estas parolata).
 2.550.000 parolantoj en Gvineo (1991)
 50.000 parolantoj en Malio (1991)
 136.000 parolantoj en Senegalio (2002)
 178.000 parolantoj en Sieraleono (1991)

Pular estas oficiala regiona lingvo en Gvineo, kaj multaj parolantoj estas unulingvaj. La lingvo prunteprenis multe el la araba kaj la franca, sed ankaŭ el la angla, portugala, malinka, susu, volofa kaj aliaj.

 Okcidenta 
 Pulaar 
Maŭritanio, Senegalio kaj Gambio

 Skribado 
 Latina alfabeto 
Por skribado estas uzata la latina alfabeto, sed la fulana uzas la jenajn aldonajn specialajn literojn por distingi signife diferencajn sonojn: Ɓ/ɓ, Ɗ/ɗ, Ŋ/ŋ, Ɲ/ɲ, Ƴ/ƴ (i.e. imploda B, imploda D, velara N [sonoj kiel "ng" en la angla "king'], palatala N, ejektd Y). La apostrofo ʼ estas uzata kiel gorĝa halto. En Niĝerio ʼy anstataŭas ƴ, kaj en Senegalio la litero ñ estas uzata anstataŭ ɲ.

 fulana alfabeto 
a, aa, b, mb, ɓ, c, d, nd, ɗ, e, ee, f, g, ng, h, i, ii, j, nj, k, l, m, n, ŋ, ny (or ñ or ɲ), o, oo, p, r, s, t, u, uu, w, y, ƴ

La literoj q, x, z estas uzataj en kelkaj kazoj por prunteprenitaj vortoj.  En la pulana de Gvineo (Pular) estas aldona litero - ɠ - estas parto ankaŭ de la ortografio.

 Araba skribado 
La fulana estis skribita ankaŭ en la araba alfabeto aŭ Ajami ĝis la eŭropa koloniigo. Tio daŭras iagrade kaj ĉefe en kelkaj areoj kiel Gvineo.

 Alfabeto ADlaM 
La gvineaj fratoj Ibrahima kaj Abdoulaye Barry kreis propran alfabeton por la lingvo fulana (Pulaar), lingvo parolata de 40 milionoj da fulanoj en Okcidentafriko, ĉar ĝi neniam havis propran alfabeton. Tio signifis ke la poemoj, kantoj, menuoj, leteroj kaj retpoŝtoj de la fulanoj estis ĉiuj skribitaj per aliaj alfabetoj kaj popolo kiu ne povas komuniki ciferece per alfabeto, kiu reflektas la propran lingvon, ne nur uzas aliajn skribsistemojn, sed iam ankaŭ aliajn lingvojn. Tial la du fratoj, Ibrahima (14-jaraĝa- kaj Abdoulaye (10-jaraĝa), komencis ekde 1989 inventi alfabeton por helpi konservi la fulanan kulturon: ADLaM, akronimo kiu uzas la unuajn kvar literojn de la alfabeto kaj kiu signifas "Alkule Dandayɗe Leñol Mulugol", aŭ "la alfabeto kiu protektas la homojn kontraŭ malapero".

Laŭ Abdoulaye Barry ĉiu, kiu ne scipovas legi aŭ skribi en la franca, estas konsiderata analfabeta en iuj partoj de Afriko, precipe tiuj kun kolonia heredaĵo kiuj volas regi la popolon farante la registaran komunikadon en lingvo, kiun pli ol tri kvaronoj de la loĝantaro ne komprenas.

Ene de ses monatoj ili ellaboris funkciantan manuskripton: 28 literoj, skribitaj de dekstre al maldekstre, kiel en la araba. La knaboj kundividis sian alfabeton kun iu ajn, kiu montris intereson. Ili transskribis librojn, ellaboris broŝurojn kaj organizis klasojn. La skribo estis intertempe akceptita de la konsorcio de Unikodo kaj de Microsoft.

 Referencoj 

 Literaturo 
 Arnott, David W. (1970). The nominal and verbal systems of Fula. Oxford: Clarendon Press.
 Wilson, W. A. A. (1989). Atlantic. In John Bendor-Samuel (Ed.), The Niger-Congo Languages, pp. 81–104.

 Eksteraj ligiloj 


 Filmeto pri la nova fulana alfabeto ADlaM
 http://www.pulaagu.com
 http://www.jamtan.com
 http://www.kawtal.org 
 http://www.kawtal.com
 Miɗo Waawi Pular! Learner's guide to Pular (Fuuta Jallon)  de Herb Caudill kaj Ousmane Diallo
 Online learner's guide to Adamaoua Fulfulde 
 Etnologa signifo de Fula
 Fulfulde Language Family Report (SIL) - ĝi inkludas mapon de dialektoj
 FULA (Fulfulde, Pulaar, Fulani, Peul) Lingvoretejo  el MSU's Webbook of African Language Resources  (el 1980-aj jaroj)
 Pular Language Ebooks , PDF
 PanAfrican L10n retejo pri la fulana

Kategorio:Atlantika lingvaro

Kategorio:Lingvoj de Afriko
Kategorio:Lingvoj de Senegalo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto