Fundamenta Gramatiko de Esperanto

La Fundamenta gramatiko de Esperanto estas la listo da 16 reguloj, aperanta en la 4 nacilingvaj versioj de la Fundamento de Esperanto. La Fundamenta Krestomatio donas Esperantan tradukon de tiuj reguloj, kiu tamen ne estas rigardata kiel Fundamenta. Tiu 16-regula gramatiketo fakte ne konsistigas kompletan priskribon de la lingvo, ĝi donas nur grandtrajtan ideon pri la gramatiko de Esperanto; ĝi tamen estas deviga bazo por la evoluo de Esperanto.

A. Alfabeto. Aa, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, Vv, Zz. Rimarko. Presejoj, kiuj ne posedas la literojn ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ, povas anstataŭ ili uzi ch, gh, hh, jh, sh, u. (Vidu artikolon H-sistemo)

B. Reguloj. La gramatiko estas resumita en 16 reguloj:
 1.- artikolo,
 2.- substantivoj,
 3.- adjektivoj,
 4.- numeraloj,
 5.- pronomoj,
 6.- verboj,
 7.- adverboj,
 8.- prepozicioj,
 9.- fonetika legado,
 10.- akcento,
 11.- vortoj kunmetitaj,
 12.- neoj,
 13.- akuzativo de direkto,
 14.- je,
 15.- fremdaj vortoj, kaj
 16.- apostrofo.

  • Artikolo nedifinita ne ekzistas; ekzistas nur artikolo difinita (la), egala por ĉiuj seksoj, kazoj kaj nombroj. La uzado de la artikolo estas tia sama, kiel en la aliaj lingvoj. La personoj, por kiuj la uzado de la artikolo prezentas malfacilaĵon, povas en la unua tempo tute ĝin ne uzi.
  • La substantivoj havas la finiĝon -o. Por la formado de la multenombro oni aldonas la finiĝon j. Kazoj ekzistas nur du: nominativo kaj akuzativo; la lasta estas ricevata el la nominativo per la aldono de la finiĝo n. La ceteraj kazoj estas esprimataj per helpo de prepozicioj (la genitivo per de, la dativo per al, la ablativo per per aŭ aliaj prepozicioj laŭ la senco).
  • La adjektivo finiĝas per -a. Kazoj kaj nombroj kiel ĉe la substantivo. La komparativo estas farata per la vorto pli, la superlativo per plej; ĉe la komparativo oni uzas la konjunkcion ol.
  • La numeraloj fundamentaj (ne estas deklinaciataj) estas : unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil. La dekoj kaj centoj estas formataj per simpla kunmeto de la numeraloj. Por la signado de numeraloj ordaj oni aldonas la finiĝon de la adjektivo; por la multoblaj – la sufikson -obl-, por la nombronaj – -on-, por la kolektaj – -op-, por la disdividaj – la vorton po. Krom tio povas esti uzataj numeraloj substantivaj kaj adverbaj.
  • Pronomoj personaj : mi, vi, li, ŝi, ĝi (ordinare pri objekto, besto aŭ infaneto), si, ni, vi, ili, oni; la pronomoj posedaj estas formataj per la aldono de la finiĝo adjektiva. La deklinacio estas kiel ĉe la substantivoj.
  • La verbo ne estas ŝanĝata laŭ personoj nek nombroj. Formoj de la verbo : la tempo estanta akceptas la finiĝon -as; la tempo estinta -is; la tempo estonta -os; la modo kondiĉa -us; la modo ordona -u; la modo sendifina -i. Participoj (kun senco adjektiva aŭ adverba): aktiva estanta -ant-; aktiva estinta -int-; aktiva estonta -ont-; pasiva estanta -at-; pasiva estinta -it-; pasiva estonta -ot-. Ĉiuj formoj de la pasivo estas formataj per helpo de responda formo de la verbo esti kaj participo pasiva de la bezonata verbo; la prepozicio ĉe la pasivo estas de.
  • La adverboj finiĝas per -e; gradoj de komparativo kiel ĉe la adjektivoj.
  • Ĉiuj prepozicioj per si mem postulas la nominativon.
  • Ĉiu vorto estas legata, kiel ĝi estas skribita.
  • La akcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo.
  • Vortoj kunmetitaj estas formataj per simpla kunigo de la vortoj (la ĉefa vorto staras en la fino); la gramatikaj finiĝoj estas rigardataj ankaŭ kiel memstaraj vortoj.
  • Se en frazo estas alia nea vorto la vorto ne estas forlasata.
  • Por montri direkton, la vortoj ricevas la finiĝon de la akuzativo.
  • Ĉiu prepozicio havas difinitan kaj konstantan signifon; sed se ni devas uzi ian prepozicion kaj la rekta senco ne montras al ni, kian nome prepozicion ni devas preni, tiam ni uzas la prepozicion je, kiu memstaran signifon ne havas. Anstataŭ la prepozicio je oni povas ankaŭ uzi la akuzativon sen prepozicio.
  • La tiel nomataj vortoj fremdaj, t. e. tiuj, kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzataj en la lingvo Esperanto sen ŝanĝo, ricevante nur la ortografion de tiu ĉi lingvo; sed ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.
  • La fina vokalo de la substantivo kaj de la artikolo povas esti forlasata kaj anstataŭata de apostrofo.

 Vidu ankaŭ 

 Fundamento de Esperanto
 Gramatiko de Esperanto
 Akademio de Esperanto