Renko

Renko (japana 連句 renku, "ligitaj strofoj") estas japandevena formo de poezio, kutime kunverkita de grupo de poetoj. Renko distingiĝas de aliaj poezioj per ĝia kunlaboreco, kaj ĝia manko de temo.

Renko verkiĝas laŭ la kerna principo de “ligi kaj formovi”, per kiu ĉiu strofo ligiĝas kun la antaŭa, sed devas formovi de la strofo antaŭ tiu. La rezulta poemo estas ne-tema, spegulante anstataŭe la koncepton de poemo kiel mandalo, kosma ekzegezo, aŭ alia formo de metafizika esprimo de “unueco en diverseco”Tempo, Gazeto de la Kroata Esperanto-Ligo, ISSN 0352-1583, aprilo 2006, p.10

Tradicie, renko enhavis 36 aŭ 100 strofojn, sed novaj pli mallongaj planoj aperis dum la lastaj jardekoj, samtempe kiam renko disigiĝis internacie.

 Historio 
 Origino 
En la 16-a jarcento, renko kreskis el la pli ortodoksa ligita poeziformo rengao, kiu restriktiĝis de vortostoko kaj temaro, simile kiel la kortega ŭakao. Ĉi tiu nova poezio emfazis liberecon de esprimo, kontraste de la formala eleganteco de rengao. Tiutempe, la nova formo nomiĝis haikai no renga (俳諧の連歌 "komika rengao"), aŭ simple hajkajo (俳諧 haikai), kaj fariĝis tre populara. Tiu hajkajo evoluis tra multaj fazoj, foje tre vulgaraj, antaŭ ol Matsuo Bashō (1644 - 1694) fondis sian propran skolon, kiu liberigis la poezion, kaj de la bridoj de ortodoksa rengao, kaj de la trooj de popola hajkajoCana, Maeda. Monkey's Raincoat, Grossman Publishers, 1973, SBN 670-48651-5 p.xv, restaŭrante ĝian elegantecon en nova sintezo de komunuza vortaro kaj ĉiutaga temaro kun poezia sincero kaj honesteco.

Kvankam la termo “renko” ĝenerale aplikiĝas al tuta hajkajo, ĝi pli specife signifas tion de la skolo de Bashō, kaj ĉiun hajkajon kiu verkiĝis deposte.

 Eksterjapana renko 
Dum la lastaj jardekoj, renko disigiĝis ekster Japanio. Per la pligrandado de la interreto kaj elektronika komuniko, internacia renka kunlaboreco fariĝis fenomeno populara, unuavice en la angla. Krom tiu lingvo, renkoj ankaŭ eldoniĝis en la francaGong, Revue Francophone de Haiku, n.13, 2006, ISSN 1763-8445, pp.30,31,36., kroataPokriven Vjetrom  en Simply Haiku v3n3 2005., germanaQuintett für Neonlicht en Chrysanthemum 2, 2007., afrikansaVuursteen 28:4, 2008, p.122, rumanaAlbatros, Revista Societăţii de Haiku din Constanţa România, nr. 8/9, 2007, ISSN 1221-4841, pp.45-52. kaj rusaПьёт из сосульки en Lishanu 1, 2005. La unua kompleta renko eldonita en Esperanto aperis en la kroata gazeto Tempo en 2006Tempo, aprilo 2006, p.10. Foje, tiuj poemoj verkiĝas samtempe plurlingve.Ekzemplo de renko verkita samtempe en la angla: Springtime in Edo  kaj la japana: 江戸の春 , en Simply Haiku v4n4 2006.

 Formo kaj Enhavo 
Renko konsistas el alternaj strofoj de 17 kaj 14 silaboj. La unua strofo nomiĝas hokko (発句, hokku, “komenca strofo”), kaj el tiu devenis historie la hajko. La hokko spegulas la aktualajn sezonon kaj ĉirkaŭaĵon, sed la restaj strofoj estas fikciaj.

Ekzistas multaj reguloj pri, ekzemple, la minimuma nombro da intervenantaj strofoj inter samaj aŭ similaj temoj, kaj la pozicioj de la specialaj strofoj pri la luno, amoro, kaj ĉerizfloro. Ĉiu renko enhavas referencojn al la kvar sezonoj, kaj traktas maksimuman diversecon de temoj, kaj naturaj kaj homaj.

 La plej uzitaj planoj de renko 
Jen listo de la plej komunaj formoj de renko

 Nomo de Plano Nombroda strofoj Nombro da kaishi (poemfolioj) Nombroda paĝoj Origino Dato de origino Hyakuin (cent tonoj)Carter, Steven D. The road to Komatsubara, Harvard University Press, 1987, ISBN 0-674-77385-3. 100 4 8 nesciita 13-a jarcento Kasen (poeziaj geniuloj) 36 2 4 nesciita 1423Drake, Chris. 'Bashō’s “Cricket Sequence” as English Literature', en Journal of Renga & Renku, Issue 2, 2012. p8 Han-kasen (duon-kasen) 18 1 2 nesciita 17-a jarcento Shisan (kvar x tri) 12 2 4 Kaoru Kubota jardeko 1970 Jūnichō (dek du tonoj) 12 1 1 Shunjin Okamoto 1989Higginson, William J. Shorter Renku en Renku Home Nijūin (dudek tonoj) 20 2 4 Meiga Higashi jardeko 1980 Triparshva (tri lateroj)Darlington, Norman. Triparshva, A trilateral pattern for renku, en Simply Haiku v3n2, 2005  22 1 3 Norman Darlington 2005 Rokku (ses stancoj)Yachimoto, Eiko. October Rain, the first English-language Rokku Renku, Tomegaki, en Simply Haiku vol. 6, no. 3, 2008  varia varia varia Haku Asanuma jardeko 2000 YotsumonoCarley, John et al. The Little Book of Yotsumonos . Darlington Richards Press, 2012. ISBN 9780986976315 (kvar temoj) 4 1 1 John Carley 2010

 Ekzemplo 
Jen la unuaj dek strofoj de 36-strofa renko verkita en 1690, La Somera Luno, de Bashō, Bonchō kaj KyoraiHajkista Klubo, Hajka Antologio, Kioto 1981, p.195:

Saturas l'urbon odoro, nur odoro sub lun' somera

— varmege, ni suferas — ĉe ĉiu pord' sufloro

antaŭ ol sarko la dua jam aperas la spik' de rizo

al cindro sur sardino la batviŝ' leĝeras

sur tiu vojo arĝento sen kutimo vojaĝon ĝenas

ba, longa glav' malsprite fiero pro l'inklino

silentas rano en herbdensej' timide, vesper' krepuskas

al petazit-burĝono lanterno estingite

la em' bonziĝi naskiĝis en sezono ke floroj ŝrumpas

Nanao Not-kabe en vintro splenas homo

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Hajko, la poeziformo kiu devenis historie el la unua strofo de la renko.
 Kigo, vorto aŭ frazaĵo kiu aperas en kelkaj renko-strofoj, kiu difinas iliajn sezonecon.
 Hajkajo, la japandevena poezia ĝenro kiu enhavas renkon, hajkon, hajbunon, hajgaon kaj senrjuon.
 Hokko, la ekira strofo de renko kaj rengao.

Kategorio:Poezio
Kategorio:Japanlingva literaturo
Kategorio:Japanlingva poezio