Miaa lingvo

La miaa lingvo (ankaŭ monga"Miao" estas la etna nomo en Ĉinio, kaj la plej konata inter la miaoj mem. Inter lokaj nomoj estas meo, hmu, mong, kaj hmong (hmoob); usonaj miaoj preferas la laosajn formojn mong aŭ hmong, sed tiuj estas nekonataj de la plejparto da miaoj., miae Hmoob) estas dialektaro miao-jaŭa parolata tutmonde, ĉefe en Sud-Orienta Azio.

SpecimenoLa Patro Nia:Peb Leej Txiv tug kws nyob sau ceebtsheej ntuj
Peb thov fwm Koj lub npe kws dlawbhuvthov
Koj lug kaav peb lub sab
Thov kuas
Koj teg dlejnum tav rua huv nplajteb nuav ib yaam le sau ceebtsheej ntuj ko
Thov pub zaub mov rua peb noj nub nua
Thov zaam peb nov txim ib yaam le peb tau zaam rua lwm tug
Thov tsi txhob ca peb moog raug txujkev dlaag ntxag
Tabsis thov coj peb moog kuas dlhau txujkev phemLub tebchaws,
lub fwjchim, hab txuj koob moov yog
Koj tug moog taag ibtxhis.
Amees

 Historio 
 Geografia distribuo 
La miaoj loĝas precipe en Sud-orienta Azio. Estas tutmonde ĉirkaŭ 4 milionoj da miaoj, inter ili 200,000 usonaj miaoj.http://hmongstudies.org/LemoineHSJ6.pdf  Lemoine, Jacques. "What is the actual number of the (H)mong in the World." Hmong Studies Journal, Vol 6, 2005..

 Dialektoj 
 Sonoj 
Jen la blankmiaa (hmoob dawb) kaj verdmiaa (moob ntsuab) dialektoj.White Hmong phonology:   Green Mong phonology: Smalley, William et.al. Mother of Writing. Chicago: University of Chicago Press, 1990. p. 48-51. See also: Mortensen, David. “Preliminaries to Mong Leng (Hmong Njua) Phonology” Unpublished, UC Berkeley. 2004. Tiuj dialektoj reciproke kompreniĝas, sed malsimilas pro leksiko kaj sonoj. Ekzemple, en verdmiaa mankas aspiracio de /m/, sed ĝi havas trian vokalon nazan, /ã/.

 Vokaloj 
La vokalajn sistemojn de blankmiaa kaj verdmiaa montras tiuj tabeloj. Fonemoj unikaj de ĉiu dialekto markiĝas kolore:
 Monoftongoj Buŝaj   Nazaj Frontaj Centraj Malfrontaj Frontaj Centraj Malfrontaj Fermaj i w u       Mezaj e   o en   on Malfermaj   a     an  

 Diftongoj Falaj Leviĝaj Ferma diftongero fronta ai ia Ferma diftongero centra aw   Ferma diftongero malfronta au ua

 Konsonantoj 
La miaa, malkiel Esperanto, havas aspiracion, nazajn vokalojn, kaj flankan ellasan ekblovon por distingi fonemojn. La konsonantaron miaan montras la tabelo jena. (Konsonantoj unikaj de blankmiaa kaj verdmiaa montriĝas kolore.)

   BilabialoLabial-dentaloDentaloRetrofleksoPalataloVelaroUvularoGlotaloSimplaDentala kajblova elflankeCentraLateralaNaza m  hm nl  hnl  n  hn    ny  hny g     Ploziva Sen voĉo p ph pl  plh   t  th tl tlh r  rh c  ch k  kh q  qh -m Kun voĉo    d  dh         Post nazaleto np  nph npl  nplh  nt  nth ntl  ntlh nr  nrh nc  nch nk  nkh nq  nqh  Afrikata Sen voĉo  tx  txh   ts  tsh      Post nazaleto    ntx  ntxh   nts  ntsh     Frikativa v  f    x    hl z  s z  s   hAlproksimanta l   

 Silaba strukturo 
Miaaj silaboj havas simplan strukturon: unua silabero necesas (plej ofte), silabero meza povas esti monoftongo aŭ diftongo, kaj finaj konsonantoj ne povas esti, krom ke tamen konsonanto  povas finigi nazajn vokalojn kaj konsonanto  kun ekuvuma uvumegen tono.

 Tonoj 
Miaa estas tona lingvo uzanta 7 tonojn:

 Tono EkzemploEkzemploj el: Heimbach, Ernest H. White Hmong-English Dictionary [White Meo-English Dictionary]. 2003 ed. Ithaca, NY: Cornell Southeast Asia Program Publications, 1969. Notu, ke multaj el ĉi tiuj vortoj havas multajn signifojn. Literumo Maluvuma  "pilko" pob Meza  "lieno" po Uvuma  "dorno" pos Ekmaluvuma uvumen  "ino" poj Ekmeza maluvumen  "ĵeti" pov Ekuvuma uvumegen  "vidi" pom Ekmeza uvumen  "avino" pog

 Skribado 
La Latinigita Populara Alfabeto (LPA) estas la plej vaste uzata alfabeto por skribi la blankmiaan kaj la verdmiaan. Ĝi kreiĝis en Laoso inter jaroj 1951 kaj 1953 per tri misiistoj eŭropaj kaj multaj miaaj helpintoj. Multaj aliaj skribaj sistemoj ankaŭ kreiĝis, inkluzive de sistemoj kun la latina alfabeto bazita de pinjino aŭ la Vjetnama alfabeto. Estas ankaŭ Pahajo, unika skriba sistemo kreita per Shong Lue Yang, miaa animema gvidinto Laosa, kiu kredis, ke la skriban sistemon Dio montris.Pahawh Hmong alphabet

! LFA
! IFA
! Ekspliko
|-----
|
|
|
|-----
| c-
| [c]
| Simila al "tj" en "advokatjuro;" kun langa korpo kontraŭ palato
|-----
| ch-
| [cʰ]
| Simila al "thj" en "advokatjuro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio
|-----
| d-
| [d]
| Kiel "d;" sen aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| dh-
| [dʱ]
| Kiel "d;" kun aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| f-
| [f]
| Same kiel Esperante
|-----
| g-
| [ŋ]
| Kiel naza "n" kelkfoje antaŭ "k" aŭ "g"
|-----
| h-
| [h]
| Same kiel Esperante
|-----
| hl-
| [ɬ]
| Kiel "l" sen voĉo kaj kun samtempa "h;" simila al Kimra "ll"
|-----
| hm-
| [m̥]
| Kiel "m" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en blankmiaa.
|-----
| hn-
| [n̥]
| Kiel miaa "hm" aŭ kiel "n" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en blankmiaa.
|-----
| hnl-
| [m̥ɬ]
| Kiel miaa "hn" kun sekva miaa "hl." Nur en blankmiaa.
|-----
| hny-
| [n̥j]
| Kiel miaa "hn" kun sekva "j." Nur en blankmiaa.
|-----
| k-
| [k]
| Kiel "k;" sen aspiracio
|-----
| kh-
| [kʰ]
| Kiel "k;" kun aspiracio
|-----
| l-
| [l]
| Same kiel Esperante
|-----
| m-
| [m]
| Same kiel Esperante
|-----
| n-
| [n]
| Same kiel Esperante
|-----
| nc-
| [ɲɟ]
| Simila al "ndj" en "landjardo" aŭ "ntj" en "centjaro;" kun langa korpo kontraŭ palato
|-----
| nch-
| [ɲɟʱ]
| Simila al "ndhj" en "landjardo" aŭ "nthj" en "centjaro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio
|-----
| nk-
| [ŋɡ]
| Kiel naza "ng" en "angilo;" sen aspiracio
|-----
| nkh-
| [ŋɡʱ]
| Kiel naza "ngh" en "angilo" aŭ naza "nkh" en "ankaŭ;" kun aspiracio
|-----
| nl-
| [mˡ]
| Kiel "ml" en "amletero"
|-----
| np-
| [mb]
| Kiel "mb" en "ambaŭ;" kun aspiracio
|-----
| nph-
| [mbʱ]
| Kiel "mbh" en "ambaŭ" aŭ "mph" en "ampero;" kun aspiracio
|-----
| npl-
| [mbˡ]
| Kiel "mbl" en "emblemo;" sen aspiracio
|-----
| nplh-
| [mbɬ]
| Kiel "mbhl" en "emblemo" aŭ "mphl" en "ampleksa;" kun aspiracio
|-----
| nq-
| [ɴɢ]
| Kiel "ng" en "angilo;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio
|-----
| nqh-
| [ɴɢʱ]
| Kiel miaa "nq" aŭ kun aŭ sen voĉo; ĉiam kun aspiracio
|-----
| nr-
| [ɳɖ]
| Simila al "nd" en "ondo" aŭ "nt" en "antaŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| nrh-
| [ɳɖʱ]
| Simila al "nd" en "ondo" aŭ "nt" en "antaŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio
|-----
| nt-
| [nd]
| Kiel "nd" en "ondo;" sen aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| nth-
| [ndʱ]
| Kiel "ndh" en "ondo" aŭ "nth" en "antaŭ;" kun aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| nts-
| [ɳɖʐ]
| Simila al "nĝ" en "manĝi" aŭ "nĉ" en "anĉo;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| ntsh-
| [ɳɖʐʱ]
| Simila al "nĝh" en "manĝi" aŭ "nĉh" en "anĉo;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio
|-----
| ntx-
| [ndz]
| Kiel "ndz" en "landzono" aŭ "nc" en "danci;" sen aspiracio
|-----
| ntxh-
| [ndzʱ]
| Kiel "ndhz" en "landzono" aŭ "nc" en "danci;" kun aspiracio
|-----
| ny-
| [ɲ]
| Simila al "nj" en "panjo" aŭ kiel hispana "ñ"
|-----
| p-
| [p]
| Kiel "p;" sen aspiracio
|-----
| ph-
| [pʰ]
| Kiel "ph;" kun aspiracio
|-----
| pl-
| [pˡ]
| Kiel "pl" en "placo;" sen aspiracio
|-----
| plh-
| [pɬ]
| Kiel "phl" en "placo;" kun aspiracio
|-----
| q-
| [q]
| Simila al "k;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio. Kiel Franca "r" sen trilo.
|-----
| qh-
| [qʰ]
| Kiel miaa "q" kun aspiracio
|-----
| r-
| [ʈ]
| Simila al "t" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto; sen aspiracio
|-----
| rh-
| [ʈʰ]
| Miaa "r;" kun aspiracio
|-----
| s-
| [ʂ]
| Kiel "ŝ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| t-
| [t]
| Kiel "t;" sen aspiracio
|-----
| th-
| [tʰ]
| Kiel "th;" kun aspiracio
|-----
| ts-
| [ʈʂ]
| Simila al "ĉ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| tsh-
| [ʈʂʰ]
| Simila al "ĉh;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio
|-----
| tx-
| [ts]
| Kiel "c;" sen aspiracio
|-----
| txh-
| [tsʰ]
| Kiel "ch;" kun aspiracio
|-----
| v-
| [v]
| Same kiel Esperante
|-----
| x-
| [s]
| Kiel "s"
|-----
| xy-
| [sj]
| Kiel "sj" en "sesjaro"
|-----
| y-
| [j]
| Kiel "j"
|-----
| z-
| [ʐ]
| Simila al "ĵ" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
|
|
|
|}

 Gramatiko 
La miaa estas analiza SVO lingvo. Adjektivoj sekvas substantivoj. Substantivaj frazeroj povas enhavi tiajn vortojn: (vortojn nenecesajn indikas parentezoj):

(posesivo) + (kvanta vorto) + (klasila vorto) + substantivo + (adjektivo) + (indikila vorto)

 Substantivoj 
La uskleco de miaaj substantivoj ne indikiĝas.

 Pronomoj 
La miaa pronoma sistemo distingas tri personojn kaj tri kvantojn - singularo, dualo, kaj plurala. Ili ne indikiĝas laŭ uskleco; la sama vorto uziĝas por "mi," "mia/j/n," kaj "min," "ĝi," "ĝia/j/n," kaj "ĝin," k.t.p. Jen la personaj pronomoj de blankmiaa (Hmoob Dawb):

+Blankmiaaj Pronomoj Persono:  Unua  Dua  Tria Singulara kuv  koj  nws Duala wb  neb  nkawv Plurala peb  nej  lawv

 Verboj 
Miaaj verboj ne indikiĝas mem la tempon. Oni uzas aliajn vortojn kaj la kuntekston por montri, kiam okazis kaj kiel daŭris la ago. Jen ekzemploj el la blankmiaa:

Nag hmo kuv mus tom khw.
Hieraŭ nokto mi ir(is) tie/n aĉetejo.
"Hieraŭ nokte mi iris al merkato."

Ofte kunmetas parolantoj multajn verbojn en serion en la sama propozicio, foje en ĉejnojn da kvar aŭ kvin unikaj verboj. Jen ekzemplo el la blankmiaa:

Yam zoo tshaj plaws mas, nej yuav tsum mus nrhiav nug xyuas saib luag muaj kev pag hom dab-tsi nyob ncig ib cheeb tsam ntawm nej.
Tipo bona pli supra ke, vi vol(as) halti iri serĉi demandi viziti regardi kunulo hav(as) vojo helpi tip kiu loĝi ĉirkaŭ unu ies-loko proksima-al vi.
"La plej bona ago estas, ke vi iru serĉante, petu, kaj vidu, se povas (havas manieron) help vin homo, kiu estas najbaro (loĝas ĉirkaŭ vi)."

 Modifilaj vortoj 
La miaa havas adjektivojn, klasilojn, posesivojn, kaj indikilojn por modifi aliajn vortojn.

 Kvantaj Vortoj 
 Klasilaj Vortoj 
Klasilaj Vortoj en la miaa uziĝas por distingi substantivon kaj por specifi nombraton. Ili aplikiĝas kun substantivo kutime laŭ ĝia animeco, formo, funkcio, grandeco, aŭ konsisto. La miaa havas pli ol 50 klasilojn. Jen preskaŭ duono de la tuta klasilaro:

+ Miaaj klasilaj vortoj Vorto Uzo EkzemploEkzemploj kun steloj venas el: Jay, Xiong. Lus Hmoob Txhais (Hmong-English Dictionary). 2nd ed. 2005.Ekzemploj sen steloj venas el: Kan, Xiong, & Kohnert. "Comparison of the Cues Between Hmong and English." Chart. Hmong-English Bilingual Speakers; Resources for Speech-Language Pathologists, Educators, and Parents. University of Minnesota. <http://www.tc.umn.edu/~kanx0004/index_files/languagecuesL1L2.htm >. 2006. Signifo Traduko caj* fadeno ib caj quav tsov unu faden feko tigro fekaĵo de tigro ce(v) kompleto ib ce khaub ncaws unu komplet vestaĵo kostumo ces* angulo/sekcio ib ces teb unu sekci farmo sekcio farmeja cov* tipo ib cov nyuj unu tip bovo bovo daig* plataĵo ib daig liaj unu plataĵ farmo farmkampo daim plata maldikaĵo ib daim ntawv unu maldikaĵ papero folio papera hauv* individuo ib hauv zaub unu individu legomo legomo kaj* fadenecaĵo ib kaj zaub unu fadenecaĵ legomo kauj* ringo ib kauj hmab unu ring vito vita ringo kev* vojo/maniero kev haus manier trinki trinkmaniero kob* okazo ib kob nag unu okaz pluvo unu fojon pluvi koog* grupo ib koog xyoog unu grup bambuo bambuaro leej homo ib leej txiv unu hom patro patro lo vorto ib lo lus unu vort vorto vorto lub ronda grandaĵo ib lub tsev unu grandaĵ domo domo niag* (iu) tia ib niag neeg phem unu ti homo malbona malbonulo nkawm duopo, paro ib nkawm niam txiv unu duop ino viro paro geedza (da virino kaj viro) ntsia(v)* kerno ib ntsiav pobkws unu kern bul-maizo maizkerno ntwg* fasko ib ntwg cua unu fask vento ekblovo venta pab* teamo, animalaro ib pab dev unu animalar hundo hundaro pag* stako ib pag quav unu stak feko stako da feko pawg* aro ib pawg nplej unu ar rizo-nerikoltita akvakampo riza phab* muro ib phab roob unu mur monto monta bloko phau bindaĵo ib phau ntawv unu bindaĵ papero libro/foliaro pluag/pluas manĝo ib pluag mov unu manĝ manĝaĵo manĝo pob* rondaĵo ib pob ntoos unu rondaĵ arbo arba stumpo qhoo* fasko ib qhoo zaub unu fask legomo fasko da legomoj rab ilo ib rab riam unu il tranĉilo tranĉilo res* floro ib res paj unu flor floro floro rev* florfasko ib rev paj unu fask floro fasko da floroj tej* (iuj) tiaj ib tej neeg phem unu ti homo malbona malbonularo tsab letero ib tsab ntawv unu leter papero letero tsob planto ib tsob ntoo unu plant arbo arbo tsoom* aro unutipa ib tsoom kwvtij unu tip pli-juna-frato-malpli-juna-frato frataro tus/tug longa maldikaĵo, animalo ib tug cwj mem ntoos unu maldikaĵ memori skribilo arbo krajono txhais* korpa membro ib txhais tes unu membr mano mano txoj* longaĵo ib txoj hluas unu longaĵ ŝnuro ŝnuro zaj* kanto, frazo ib zaj kwv txhiaj plees unu kant poema-serenado amindumo Serenado aminduma

uas-marki subjekton

 Adjektivoj 
 Adverboj 
 Citaĵoj 

 Vidu ankaŭ 
 Lingvistiko
 Listo de lingvoj

 Eksteraj ligiloj 

 Miaa–Esperanto kaj angla–miaa vortaro (maŝintradukita al Esperanto)
 Mong Literacy (Ntawv Moob) (angla/miaa)
 Hmong Dictionary  (angla)

Kategorio:Miao-jaŭa lingvaro
Kategorio:Tonlingvoj
Kategorio:Lingvoj de Ĉinio