Ipsilono

Ipsilonoartikolo ipsilono en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la unua presita eldono de 1970, paĝo 440 - atentu ke por alternativa nomumo "upsilono" ĝis nun ne ekzistas valida vortara referenco! (majuskla Υ, minuskla υ; greke Ύψιλον) estas la 20-a litero de la greka alfabeto. En la sistemo de grekaj numeraloj ĝi havas la valoron 400. Ĝi estas derivita de la litero waw de la fenica alfabeto.

En la frua greka ĝi estis prononcata simile al la angla oo . En la klasika greka lingvo ĝi estis prononcata simile al la franca u aŭ germana ü, . En la novgreka lingvo ĝi estas prononcata kiel , kaj en diftongoj  aŭ . En la antikva greka lingvo ĝi ekzistis en ambaŭ longa kaj mallonga versioj, sed ĉi tiu distingo perdiĝis en la novgreka.

Kiel komenca litero en la klasika greka, ĝi ĉiam portis la aspiron (ekvivalento al h) kaj tial troviĝas en multaj vortoj de greka fonto, kiuj komenciĝas per ekzemple hiper-. Ĉi tiu aspiro estis derivita de pli malnova prononco, kiu uzis ŝuŝon anstataŭe; ĉi tiu ŝuŝo estis ne perdita en la latina lingvo, donante formojn kiel super- (por hiper-) kaj sub- (por hipo-).

Ipsilono partoprenis kiel la dua ero en malkreskaj diftongoj. Ekzemple post alfo aŭ epsilono ĝi estas prononcata kiel [f] aŭ [v].

La romia imperiestro Klaŭdio proponis aldonon de nova litero al la latinan alfabeton por la sono de la greka ipsilono, sed fine la litero Y estis adoptita anstataŭe.

La nomo de la litero estis originale nur υ ("i"). Ĝi ŝanĝis al υ ψιλόν, (i psilon, kies signifo estas 'simpla υ') por distingi ĝin de ο&joto;, kiu havis la saman prononcon . La nomo de la litero en la novgreka lingvo estas prononcata kiel  (en kontrasto al Ε, kiu estas prononcata ). Ĝi estas ankaŭ malofte nomata angle "ypsilon" () pro ĝia simileco al la latina litero Y.

Kvar literoj de la latina alfabeto kreiĝis el ĝi: V kaj Y kaj, multe poste, U kaj W. En la cirila alfabeto, la literoj U (у) kaj iĵica (ѵ) baziĝas sur ĝi.

 Uzado 
 En partikla fiziko la majuskla ipsilono estas la ipsilona partiklo. Notu, ke la simbolo devas ĉiam aspekti kiel ϒ por eviti konfuzon kun la latina Y uzata por la hiperŝargo.
 En la diskuto de spacaj dimensioj, "movanta ipsilono" estas la movado de suba dimensio al pli alta.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 La latina ipsilono ʊ nuntempe reprezentiĝas per la artikolo Y

Kategorio:Greka alfabeto