Karaĉaja-balkara lingvo

La karaĉaja-balkara lingvo estas komuna lingvo de karaĉajoj kaj balkaroj. Ĝi apartenas al la kipĉaka grupo de la tjurka lingvaro. Parolantoj ekzistas en Karaĉaj-Ĉerkesio, Kabardio-Balkario, Meza Azio, Turkio kaj Proksima Oriento. En Rusio, laŭ censo de la jaro 2002 estis ĉirkaŭ 303 000 parolantoj.

 Dialektoj 
Ekzistas du plej esencaj dialektoj: karaĉaja-basana-ĉegema (ĉ-dialekto, Къарачай/Qarachay) kaj malkara (c-dialekto, Малкъар/Malqar). Oficiala literatura lingvo baziĝas je karaĉaja-basana-ĉegema dialekto.

 Alfabetoj 

 Araba alfabeto 
En jaro 1920 estas kreita karaĉaja-balkara alfabeto surbaze de Araba skribsistemo. Ĝi diferas de originala araba alfabeto je aldonaj literoj por vokaloj.

 Latina Alfabeto 
Karaĉaja-balkara alfabeta surbaze de la latina kreita en jaro 1924:

 A a B в C c Ç ç D d E e F f G g Ƣ ƣ I i J j K k Q q L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ө ө P p R r S s Ş ş T t Ь ь U u V v Y y X x Z z Ƶ ƶ
En 1926 oni ŝanĝis ordon de literoj kaj aldonis literon .

 Cirilaj Alfabetoj 
Unua varianto de cirila alfabeto por Karaĉaja-Balkara lingvo estas kreita en jaro 1924. Ĝi konsistis el jenaj literoj: А а, Ä ä, Е е, О о, Ö ö, Ы ы, И и, У у, , К к, Қ қ, Г г, , Х х, , Н н, Ң ң, П п, Л л, Т т, Д д, Ж ж, С с, З з, Ч ч, Ш ш, Б б, Р р, Ф ф, М м, В в, Ц ц, Ю ю, Я я, ь, й. Oni eldonis alfabetumon per ĝi, sed oficiale ĝi ne estis akceptita.

En jaro 1936 aperis oficiala cirila alfabeto. Ĝi enhavis ĉiujn rusajn literojn kaj digrafojn Гъ гъ, Къ къ, Нг нг.

En 1961-1964 la alfabeto estis kelkfoje reformita: digrafoj malaperis kaj aldoniĝis literoj Ғ ғ, Ө ө, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ў ў, Ү ү, Һ һ.

Poste la alfabeto estis reformita unufoje plu, kaj tiel atingis nuntempan aspekton:
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нг нг Нъ нъ О о П п Р р С с Т т У у Ў ў ý Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ ъ Ы ы ь Э э Ю ю Я я

Literoj Дж дж, Нъ нъ, Ў ў uzatas nur en Karaĉaj-Ĉerkesio; literoj Нг нг kaj ý nur en Kabardio-Balkario

 Oficiala statuso 
Karaĉaja-Balkara lingvo estas oficiale nacia lingvo en Karaĉaj-Ĉerkesio (oficialigita en 1996) kaj Kabardio-Balkario (oficialigita en 1995). En la unua ĝi nomiĝis "karaĉaja" (къарачай тил), en la dua "malkara" (малкъар тил).

 Literaturo 
 Акбаев Ш. Х. Фонетика диалектов карачаево-балкарского языка. Черкесск, 1963.
 Алиев У. Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. М., 1973.
 Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960.
 Ахматов И. Х. Карачаево-балкарский язык. Синтаксис. Ч. 2. Нальчик, 1992.
 Гочиева С. А. Наречия в карачаево-балкарском языке. Нальчик, 1983.
 Грамматика карачево-балкарского литературного языка. Ч. 1. Фонетика и морфология. М., 1979.
 Грамматика карачаево-балкарского языка. Под ред. Н. А. Баскакова. Нальчик, 1966.
 Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика. Морфология. Синтаксис. Нальчик, 1976.
 Карачаево-барлкарско-русский словарь. Под ред. Э. Р. Тенишева. М., 1965.
 Къарачай-малкъар тилни грамматикасы. Нальчик, 1970.
 Отаров И. М. Лексикология карачаево-балкарского языка. Нальчик, 1982.
 Русско-карачаево-балкарский словарь. Нальчик, 1970.
 Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 1. Нальчик, 1995.
 Урусбиев И. Х. Спряжение глагола в карачаево-балкарском языке. Черкесск, 1963.
 Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск, 1989.
 Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное формообразование. Черкесск, 1991.
 Хаджилаев Х.-М. И. Очерки карачаево-балкарской лексикологияя. Черкесск, 1970.
 Чеченов А. А. Историческая фонетика карачаево-балкарского языка. М., 1996.
 Чеченов А. А. Проблемы формирования языка карачаевцев и балкарцев. М., 1996..

 Vidu ankaŭ 
 Latinliterigo en Sovetunio

 Eksteraj ligiloj 
 Заман  — gazeto de Kabardino-Balkario
 Къарачай-Черкес Республика — Paĝaro pri Karaĉaja-Ĉerkesio
 Karacai Balkar  — Paĝaro en Karaĉaja-Balkara, Turka kaj Angla lingvoj.
 Karachay-Малхар — Paĝaro en Karaĉaj-Balkara kaj Angla
 Karachay Malxar home page — Paĝaro pri karaĉajoj en Aŭstralio
 Millet — Paĝaro pri la etnoj kaj historio en Karaĉaj-Balkara kaj Rusa
 Silpagarlani Ahmad — Hejmpaĝo pri Karaĉaj-Balkara skribsistemo
 www.elbrusoid.org — Karaĉaj-Balkara portalo
 Projekto de Karaĉaj-Balkara Vikio en Vikimedia kovilo

Kategorio:Lingvoj de Rusio