Orgen-glosaro

Jen listo de nocioj rilate orgenon, orgenkonstruon kaj orgenmuzikon. Oni ne trovas ĉi tie registronomoj samkiel ĝeneralaj nocioj pri akustiko. Por tiu ĉi vd. listo de orgenregistroj. Netradukitaj aŭ netradukeblaj nocioj, tamen ofte trovebla en pri-orgenaj tekstoj, estas markitaj per kursivskribo. 

 A 
 Agordofendo: la fendo, kiu ekestas je la enrulado de metallameno dorsflanke de labiofajfilo
 Agordhoketo: drato, kiu fiksigas la lamenon sur la gorxon de lamenfajfilo kaj kiun oni el- aŭ enŝovas por agordi la fajfilon.
 Agordokorno: konusforma agordilo por malgrandaj labiofajfiloj
 Agordmarteleto: agordilo por el- aŭ enŝovi agordhoketon por agordi lamenfajfilon
 Agordoringo: ringo ene de la tubfinaĵo de labiofajfilo, kiun oni forŝovas por agordi la fajfilon 
 Agordorulaĵo: enrulata metallameno, kiu liberigas la t.n. agordofendon
 Akustika registro: registro, kiu utiligas la tonon reziduan el oktavo kaj kvinto
 Alikvotregistro (ankaŭ supratonregistro) estas orgenregistro, kiu ne sonas sur la batita klavotono, sed sur iu el ties supratonoj (kvinto, tercio, septimo, ktp.). 
 Alkroĉita pedalaro: pedalaro, kiu ne disponas pri propraj registroj. Tiam la pedalaro estas fikse konektita kun la (kutime ununura) manualverko kaj ne estas memstare registrebla.
 Anĉfajfilo: vd. Lamenfajfilo
 Anticipado: boraĵo en la registroŝablono ebligas la apartan ludadon de unu fajfilo el plurvoĉa orgenregistro
 Antaŭmetaĵo: je lignaj labiofajfiloj, egalas la malsupran labion de metalfajfiloj
 aroregistrilo, per kiu oni povas kune al- aŭ malŝalti certajn grupojn de registroj

 B 
 Barker-levilo: pneumatika relajso, kiu ja malpliigas la ludpezon, sed separas la kontakton al la  tonvalvo komplete.
 Balgotretanto: garantiis en malnovaj tempoj la aerprovizadon de orgeno
 Blokpozitivo: orgenverko de la mezepoka orgeno, kiu ne havas registrojn kaj kies ventkesto ne estas subdividita
 Boto: ĉe lamenfajfiloj ujo, kiun trafluas la vento, kiu osciligas en ĝi la lamenon
 Brustverko: situas rekte antaŭ la orgenisto supre de la ludotablo

 C 
 Ĉ 
 Ĉefa suborgeno: Plej granda suborgeno; ĉefverko
 Ĉefverko: vd. Verko (Orgeno)

 D 
 Digitalorgeno: vd. elektronika orgeno
 Dispozicio: la tuta aranĝado de orgeno, ankaŭ la starigo de ĝiaj registroj
 Dorsopozitivo: troviĝas dorsflanke de la orgenisto en la galeriobalustrado

 E 
 Elektronika orgeno
 Ekstere labiita labio: kutima konstruformo de ligna labiofajfilo, je kiu la labio estas ekstere fajlita
 Esprimilo: lango en la tubo de malferma labiofajfilo, per kiu oni influas la sonon de fajfiltono

 F 
 Fajfilaro: unu el la strukturgrupoj de orgeno
 Fajfilbuŝo: malfermaĵo inter supra kaj malsupra labioj
 Fajfilkorpo: parto de la fajfiltubo super la kerno
 Fajfilpiedo: malsupra parto de labiofajfilo, kiu staras sur la ventokesto kaj ne apartenas al la akustike efika lofajfillongeco
 Fajfilplanko: tabulo sur la ventkesto kun boraĵoj, en kiuj staras la fajfilpiedoj
 Ferma fajfilo
 Fiksaj kombiniloj: registrokombinaĵojn antaŭfiksitajn de la orgenkonstruisto; plejparte gradigitaj laŭ dinamikaj gradoj 
 flankplateto: plateto flanke de la fajfilbuŝo, kiu  utilas ĉe la intonado kaj agordado kaj plibonigas la eksonadon de la fajfilo
 Forŝaltilo: ebligas la en- kaj elŝaltadon de apartaj registrogrupoj (ekz. lamenfajfila forŝaltilo) aŭ ĉiuj registroj (ĝeneralforŝaltilo). 
 Futotona nombro: nombro indikanta la longecon de la plej longa fajfilo de orgenregistro kaj tiel ĝian tonaltecon.

 G 
 Glitŝablono: vd. registroŝablono
 Gorĝo: parto de lamenfajfilo; tubeto kun fendeto, sur kiu oscilas la lameno

 Ĝ 
 Ĝemelkesto: Ventkesto, kiu havas por ĉiu tono po du tonĉambretojn

 H 
 Hejmorgeno. Orgeneto por starigado en privatajn ĉambrojn
 Hirundonesta orgeno: nomo por orgeno, kiu pendas ĉe muro kaj ne staras sur jubeo
 Hispana trumpeto: lamenregistro horizontale aranĝita en la orgenfasado

 Ĥ 
 I 
 Interne labiita labio: malofta konstruformo de ligna labiofajfilo, je kiu la labio estas ene fajlita

 J 
 Ĵ 
 K 
 Kaliko: tubo de lamenfajfilo
 Kalikujo: ĉe lamenfajfilo ujo, kiu entenas la kalikon
 Kapo: parto de lamenfajfilo, kiu ŝtopas la boton
 Kejlo: parto de lamenfajfilo, kiu fiksas la lamenon al la kapo
 Kernfendo: mallarĝa fendo inter la malsupra labio kaj la kerno, tra kiu la vento elpasas kaj estas blovata kontraŭ la supra labio.
 Kestorgeno: vd. Pozitivo
 Klavaro: grupo da klavoj, per kiuj orgenisto ludas la fajfojn en unu suborgeno (verko)
 kombiniloj: ludhelpiloj por faciligi la registradon 
 Konektilo (orgeno): teknika mekanismo por ludi apartajn suborgenojn ankaŭ ekde manualoj ne fikse alordigitaj al ili
 Konektmanualoj: Manualo sen propraj registroj, kiu daŭre estas konektita al la aliaj manualoj. Tiel la tirado de manualkonektilo ne necesas kaj sonŝanĝoj estas pli facile realigeblaj.
 Konusvalva ventkesto: ventkesto kun registroĉambretoj kaj konusvalvoj por ĉiu tono
 Kreŝendilo vd. Registroŝveligilo
 kresĉendopedalo vd. Registroŝveligilo
 Kvintkonektilo: kunsonigas la supran aŭ malpuran kvinton

 L 
 Labiofajfilo: unu el la du plej gravaj konstruformoj de orgenfajfilo
 Lamenfajfilo: unu el la du plej gravaj konstruformoj de orgenfajfilo
 Lameno: oscila parto de lamenfajfilo, kiu generas la tonon
 Liberaj kombiniloj: kombiniloj, per kiu orgenisto povas antaŭelekti registraĵon
 Lipfajfilo: vd. Labiofajfilo
 Ludhelpilo
 Ludotablo : La ludaparato de orgeno kun ĉiuj mastrumelementoj  por la orgenisto. En pli malvasta senco nur la liberstara versio, vd. ludŝranko. 
 Ludotraktilaro: ligo inter klavo kaj fajfilvalvo
 Ludovalvo: valvo, kiu tralasas la venton ekde la ventĉambro al difinita tonĉambreto.

 M 
 Malantaŭverko: staras malantaŭ de la ĉefverko
 Malproksima verko: staras malproksime de la ĉeforgeno, foje kaŝite
 Malsupra labio: labio malsupre de la fajfilbuŝo, kiu direktas la aerfluon.
 Malsupra verko: troveblas ambaŭflanke de kaj samnivele kun la ludotablo
 Manualo: vd. Klavaro
 Mastrumilaro: unu el la strukturgrupoj de orgeno
 Miksita voĉo: orgenvoĉo el pluraj alikvotviĉoj
 Multspecorgeno: orgeno kun unuĉambra ventkesto kaj propra valvo por ĉiu tono, ofte starigita kaj uzata en kinejoj en la 1920-aj kaj 1930 jaroj.

 N 
 O 
 Oktavkonektilo: eksonigas la ludatajn tonojn oktavon pli altajn aŭ malaltajn
 Orgenisto: muzikisto, kiu ludas orgenon
 Orgeno
 Orgenfaristo: orgenkonstruisto, vd. orgenkonstruo
 Orgenfasado: fasadofajfilaro de orgenoj, kiu povas enteni ankaŭ "mutajn" orgentubojn pro estetikaj celoj
 Orgenfajfilo
 Orgenkonstruo: metio de la orgenfarado, -flegado, riparado, -renovigado kaj -restaŭrado. 
 Orgenmetalo: metalo, el kiu oni faras orgenfajfilojn; alojo el stano kaj plumbo.
 Orgenregistro: vd. registro

 P
 Pedalaro: klavaro ludata per la piedoj
 Pedalpozitivo: entenas la plej malaltajn registrojn de orgeno  kaj ĉiam 16′-fajfilojn
 Piedotruo: truo en la fajfilpiedo, tra kiu eniras la vento
 Pleno
 Portativo: portebla etorgeno
 Pozitivo
 eta orgeno, vd. Pozitivo
 orgenparto (suborgeno), en plurmanualaj orgenoj kiel dorsregistro plejofte alludebla per la plej malsupra manualo, kiel ene stara pozitivo ofte per la dua manualo.

 R 
 registrado: elektado de registroj, kiuj uzendas dum la muzikado 
 Registradhelpilo: instalaĵoj, kiu faciligas la registradon dum la orgenludado
 registro
 registroĉambreta kesto: ventkesto , el kiu la vento trapasas unue la registrovalvon, trairas la registroĉambreton kaj poste trapasas la ludovalvon.
 Registrokateno: ludhelpilo
registroŝablono : movebla lato ene de la registroŝabloningo
 Registroŝabloningo : ingo el du latoj fiksaj sur la tonĉambretoj, inter kiu troviĝas la movebla registroŝablono, kiu baras aŭ malbaras la venton al la fajfiloj de difinita registro
 Registroŝveligilo: aparato instalita ĉe la ludotablo, kiu dum funkciado aŭtomate en- aŭ elŝaltas registrojn kaj per tio kreas kresĉendon kaj malkresĉendon 
 Registrotirilo:  registrilo unue en formo de eltirebla butono (mekanika registrotraktilaro) aŭ de baskuloŝaltilo (ekz. elektra registrotraktilaro)
 Registrotraktilaro: traktilaro, kiu male al la ludotraktilaro ligas ne la klavojn, sed la registrotirilojn kun la ventokesto.
 Rigalo: portebla etorgeno ekipita nur per anĉfajfiloj. Oni nomas ĝin bibliorigalo, se la klavaro malaperas en la kunfalditaj balgoj kiel en libro.
 Rulŝveligilo vd. Registroŝveligilo

 S 
 Sonkaliko: tubo sur la kapo de lamenfajfilo, kiu destinas la sonon 
 Strukturgrupoj: fajfilaro, ventigilaro kaj mastrumilaro estas la tri teknikaj elementaj grupoj de orgeno
 Suborgeno: partorgeno, por kiu ekzistas aparta manualo sur la ludotablo; pozitivo
 Supra labio: akra eĝo supre de la fajfilbuŝo, kie ekestas la tono
 Supra pozitivo: troviĝas super la ĉefverko; formas la plej supran punkton de la orgeno

 Ŝ 
 ŝablonoventkesto: Ventkesto kun toncambretoj kaj registroŝabloningo
Ŝvelpozitivo: suborgeno, kiu staras en ŝvelkesto

 T 
Tonĉambreto: ventoĉambreto, tra kiu pasas la vento al ĉiuj fajfiloj de unu difinita tono 
 Tonĉambreta kesto: ventkesto, je kiu la vento trapasas unue la ludovalvon, trairas la tonĉambreton kaj poste trapasas la registrovalvon
 Traktilaro: mastrumado de la tuboj; oni diferencas inter ludo- kaj registrotraktilaro
 Transmisiilo: konektilo de fajfiloj de unu registro al alia suborgeno, ekz. de manualo al pedalaro
 Tremsonigilo: instalaĵo, kiu por certaj suborgenoj periode variigas la aerfluon (vento)
 Trioludado: samtempa ludado sur du manualoj kaj pedalaro
 Tubujo: vd. Kalikujo

 U 
 unuĉambra kesto, ventkesto, el kiu la vento trapasas nur unu valvon, kiu elektre mastrumata efikas samtempe kiel registro- kaj ludovalvo

 Ŭ 
 V 
 Ventiligaro: unu el la strukturgrupoj de orgeno
 Ventkesto: Kernaĵo de la orgeno; ligo inter ludotablo kaj orgentubo
Ventĉambro: malsupra parto de ventkesto, sur kiu kuŝas la ton- (registroŝablona ventkesto) aŭ registroĉambreto (konusvalva ĉambreto)
 Vento: komprimita aero produktata de balgaro aŭ blovilo.
 Virtuala tono: tono, kiu mezureble ne ekzistas kaj tamen aŭdiĝas. Ekz.: ferma kvinto 102/3′ formas kune kun prefere malferma 16′-registro akustikan 32′-registron helpe de la virtuala tono

 Z 

 Pluaj listoj pri la temaro orgeno 

 Listo de orgenregistroj
 Listo de orgenkonstruantoj
 Listo de orgenistoj
 Listo de orgenkomponistoj

 Literaturo 
 Praet, Wilfried (red.). Orgena Vortaro - nederlanda, angla, germana, dana, norvega, franca, hispana, katalana, itala, Esperanto. Zwijndrecht (Belgio): CEOS 1989, 330 p. (la Esperanta parto de David G. Hill; kun multaj ilustraĵoj). ISBN 90-9002-742-4

Kategorio:Orgeno
Kategorio:Glosaroj