Ĥersono

ĤersonoJam la referenca esperantlingva "Poŝatlaso de la mondo", eldonita 1971 en Prago, en sia mapo 17 esperantigas la urbon Ĥersono. () estas urbo en la suda parto de Ukrainio, administra centro de la Ĥersona provinco, grava industria kaj kultura centro de la sudo de Ukrainio. La urbo situas sur la alta dekstra bordo de la Dnepro, 78-kilometrojn for de ĝia alfluejo al la Nigra Maro. En la urbo loĝas ĉirkaŭ 66 mil homoj (en 2025).

 Geografio 
eta|Mapo de Ĥersono
Ĥersono situas en stepa regiono tipa de suda Ukrainio. La urbo kuŝas sur la dekstra bordo de la rivero Dnepro, tuj kontraŭflue de kie la rivero dividiĝas en du kanalojn (la ĉefa kanalo kaj la rivero Koŝeva). La navigebla rivero estas pli ol 500 metrojn larĝa ĉe la urbo. Ĝin trairis nur la vojponto Antonivka, situanta en la norda antaŭurbo de la sama nomo. La riverfluejo en la Nigran Maron estas 78 km for, dum 60 km kontraŭflue, la Dnepro estis digita de la Kaĥovka Digo (detruita la 6-an de junio 2023 kadre de la rusia invado). Ĉi tiu digo kreis la Kaĥovka Rezervujon (1 850 km²) kaj estis la deirpunkto de la Norda Krimea Kanalo, kiu provizis Krimeon per nesala akvo. La ĉefurbo de Ukrainio, Kijivo, situas 447 km nordokcidente. La plej proksima granda urbo estas Mikolajivo, situanta 60 km nordokcidente.

La haveninstalaĵoj kaj pezaj industrioj situas laŭlonge de la rivero laŭflue de la urbo kaj sur la insulo formita de la rivero Koŝeva (dua kanalo de la Dnepro) kaj la ĉefa kanalo. La urbo estas konektita al ĉi tiu insulo per ponto. Ostrivka avenuo, plilongigo de ĉi tiu ponto, kuras trans la insulon. Ĉe ĝia fino, piedira ponto provizas aliron al malgranda insulo okupita de tre populara libertempa centro: Hidropark, kiu estas kovrita de arbaroj kaj inkluzivas bestoĝardenon kaj strandon Roman Adrian Cybriwsky, Along Ukraine's River A Social and Environmental History of the Dnipro (Dnieper), (arkivo) New York : Central European University Press, 2017, 248p. (ISBN 963-386-205-1).

 Historio 
 Antaŭfonda epoko 
La teritorio, ĉe kiu situas Ĥersono, estis loĝata ĉefe de militemaj kaj nomadaj loĝantaroj de orienta origino (peĉenegoj, kumanoj) kiam, en la 13-a jarcento, la mongoloj invadis la regionon kaj integrigis ĝin en la Oran Hordon. Post la kolapso de ĉi tiu Mongola Imperio, la regiono estis aneksita al la Krimea Ĥanlando en 1441.

Ekzistas pruvoj pri la ekzisto, ene de la teritorio de nuntempa Ĥersono, de la urbo Biliĥoviĉi (ukraine: Біліховичі), fondita en la 16-a jarcento de ukrainaj kozakoj. La urbo spertis grandan malkreskon kaj estis forlasita en la 18-a jarcentoХерсон первинний: Як зводили місто та де були Біліковичі (arkivo). En la 18-a jarcento, la Rusia Imperio iom post iom konkeris ĉi tiun teritorion.

 Fondo de la urbo 
La nuntempa urbo naskiĝis kiel milita fortikaĵo en 1737 dum la aŭstra-rusa-turka milito de 1735-1739. Pro sia venko super la Krimea Hanlando , Rusio akiris aliron al la Nigra Maro, sekve la  sur la loko de la fortikaĵo ĝi ekkonstruigis ŝipfabrikejon - la ĉefan entreprenon de la estonta urbo - por krei militan ŝiparon. Oni nomis ĝin "Ĥersono" omaĝe al la antikva helena urbo "Ĥersoneso" (Χερσόνησος). Kiel "patron" de la urbo oni opinias i.a. la princon Grigorij Aleksandroviĉ Potjomkin (favoraton de imperiestrino Katerino la 2-a) kiu respondecis pri la rusa koloniado de la nove konkeritaj regionoj (Novorusio). Fine de la 18a jarcento la urbo ludis gravan rolon pri evoluigo de la eksteraj ekonomiaj ligoj de la Rusia Imperio.

 Industria disvolviĝo 
Ĥersono fariĝis grava komerca centro danke al siaj maraj ligoj kun la havenoj de aliaj mediteraneaj landoj. Ĉi tiun agadon akcelis la aneksado de Pollando fare de Prusio en 1772 (la Unua Dispartigo de Pollando), kiu izolis la basenon de Vistulo de la maro. Mankante ellasejojn, la grenproduktantaj regionoj de suda Pollando turnis sin al la Nigra Maro por vendi siajn produktojn[6] per la riveroj Dnestro kaj Suda Bugo. Tamen, la translokigo de la ĉefsidejo de la admiraleco al la haveno Mikolajivo kaj la fondo de Odeso en 1794 iom post iom reduktis la agadojn de la haveno kaj la ŝipkonstruejo. En 1803, Ĥersono fariĝis la ĉefurbo de Nova Rusio, regiono ampleksanta la novajn konkerojn de Rusio sude de Ukrainio, kiu inkluzivis la nunajn oblastojn de Odeso, Ĥersono kaj KirovogradoEric Schnakenbourg, « Genèse d’un nouveau commerce : la France et l’ouverture du marché russe par la mer Noire dans la seconde moitié du XVIIIe siècle » (arkivo), Cahiers de la Méditerranée, 2011.

Ĝis la 1850-aj jaroj, la ĉefa aktiveco de Ĥersono estis la prilaborado de agrikulturaj produktoj. Sed ekde la 1860-aj jaroj pluen, industrio rapide disvolviĝis. La loĝantaro de la urbo atingis preskaŭ 60 000 loĝantojn en 1897, el kiuj 47% estis rusoj, 29% ukrainoj kaj 20% judoj. En 1907, la unua fervoja linio liganta Ĥersonon al la ĉefaj urboj de la lando estis inaŭgurita. La komerca haveno reakiris gravecon danke al la dragado de kanalo, kiu permesis al ŝipoj kun trablovo ĝis sep metroj aliri ĝin. Komerca trafiko tiel atingis 1,1 milionojn da tunoj en 1913. En 1914, la urbo fanfaronis pri du ŝipkonstruejoj, tri ferfandejoj, kvar grandaj segejoj, kvin tanejoj, tabakofabrikejo, naŭ presejoj kaj du bierfabrikejoj, dungante entute 8 500 laboristojn. Dum la Rusia Revolucio de 1905, la urbo estis la loko de laboristaj strikoj kaj ribelo de disciplina bataliono.

 Soveta epoko 
Post la Rusia Revolucio de 1917, kiu renversis la imperian reĝimon, Ĥersono ŝanĝis posedantojn plurfoje dum la Rusia Enlanda Milito. La potencon komence tenis reprezentantoj de la Ukraina Popola Respubliko antaŭ ol ĝi estis forpelita en januaro 1918 fare de bolŝevikaj trupoj, kiuj mem estis forpelitaj el la urbo fare de aŭstro-germanaj fortoj en aprilo 1918. En 1919, la urbo estis okupita dum kelkaj monatoj de francaj kaj grekaj trupoj, kiuj venis por subteni la Blankajn Armeojn. Ĉi tiu interveno kaŭzis furiozan bataladon en marto 1919 inter la francaj kaj grekaj fortoj kaj la Ruĝarmeaj fortoj senditaj por forpeli ilin.

La loĝantaro de la urbo estis malpliigita de malsatego inter 1921 kaj 1923, falante de 75 000 ĝis 41 000 loĝantoj, sed ĝi poste rekomencis sian kreskon, atingante 97 000 antaŭ 1939. Sub la nova reĝimo, la fervoja linio liganta Ĥersonon al la orientaj regionoj de Ukrainio kaj la unua digo ĉe la rivero Dnepro (DniproHES), faciliganta navigadon, estis inaŭguritaj. Ĉi tiuj du projektoj kontribuis al akcelo de havena agado en Ĥersono. Pluraj grandaj industriaj establaĵoj estis kreitaj, inkluzive de ladskatolfabriko, motorfabriko, elektramaŝinarfabriko kaj naftorafinejo.

La masakro de polaj oficiroj kaj intelektularo farita de la NKVD post la soveta invado de Pollando (1939) okazis parte en Ĥersono. Post la eniro de Germanio en la militon kontraŭ Sovetunio en 1941, la urbo estis okupita de naziaj trupoj post tritaga batalo, kiu finiĝis la 18-an de aŭgusto 1941. Dum la okupado, la germanoj alfrontis rezistajn movadojn organizitajn de ukrainaj naciistoj (OUN) kaj la Ruĝa Armeo.

Fine de septembro 1941, la okupantaj trupoj translokigis plurmil loĝantojn al la municipa malliberejo kaj, kelkajn tagojn poste, ekzekutis ilin en lokoj inter la vilaĝo Zelenivka kaj Ĥersono mem. La ekzekutoj daŭris du tagojn. Laŭ Jurij Karapulin, pli ol dek mil homoj estis mortigitaj Страшна історія херсонського гетто // Херсон-ес, 07.02.2023 (arkivo).

Sekve de la Batalo de Stalingrado, sovetiaj trupoj iom post iom repuŝis la germanajn armeojn. Inter la 2-a de novembro kaj la 21-a de decembro 1943, ili detruis la pontkapon, kiun la germanoj provis konservi sur la maldekstra bordo de la rivero Dnepro kontraŭ Ĥersono. Du monatojn poste, ili transiris la riveron direkte al Antonivka kaj liberigis la urbon post batalado, kiu okazis de la 11-a ĝis la 13-a de marto 1944. Dum la konflikto, la loĝantaro de Ĥersono pagis altan homan prezon. Multaj civiluloj pereis, kaj la juda komunumo, kiu reprezentis 26% de la loĝantaro, estis plejparte ekstermita de la nazioj. Ĝi reprezentis nur 6% de tio en 1959.

En la jardekoj post la Dua Mondmilito, Ĥersono vidis sian industrian sektoron plifortiĝi. Du grandaj ŝipkonstruejoj, unu el la plej grandaj teksfabrikoj en Sovetunio, kaj naftorafinejo estis konstruitaj dum ĉi tiu periodo. La haveno ludis kreskantan rolon en la eksportado de ukrainaj agrikulturaj produktoj. La loĝantaro atingis 261 000 en 1970. Kampara elirado, kiu influis la kamparon pro la kolektivigo de tero kaj la mekanizado de agrikultura laboro, pliigis la proporcion de ukrainoj de 36% ĝis 63% inter 1926 kaj 1959. Dum la 1960-aj jaroj, reto de trolebuslinioj kaj regula ŝvebŝipo al Odeso estis establitaj. En 1977, la Antonivka Ponto estis inaŭgurita, la unua vojponto kiu transiris la riveron Dnepro sur ĉi tiu parto (kaj la sola restanta ĝis ties detruo en 2022).

En la jaro 1978 la urbo estis honorita per Ordeno de Laborista Ruĝa Standardo.

 Ekde la sendpendiĝo de Ukrainio 
La loĝantaro de Ĥersona provinco  grandparte voĉdonis (90,1% por kun partopreno de 83,4%) favore al sendependeco de Ukrainio en la nacia referendumo okazinta la 1-an de decembro 1990Andrew Wilson, Ukrainian Nationalism in the 1990s : A Minority Faith (arkivo), Cambridge University Press, 1996, 322 p. (ISBN 0521574579).

Post la aneksado de Krimeo fare de Rusio en 2014, Ĥersono fariĝis la ĉefurbo de la ekzila registaro de la Aŭtonoma Respubliko Krimeo « Presidential representative of Ukraine in Crimea » arkivo), 3-a de marto 2016.

Rusio lanĉis sian invadon de Ukrainio la 24-an de februaro 2022, kaj jam en la unua tago, rusiaj fortoj antaŭenirantaj el Krimeo en la sudo« Most Problematic Situation In South, Fierce Battles Taking Place Near Kherson - Zelenskyy » (arkivo), ukranews_com, 24-a de februaro 2022 sukcesis kapti la ŝosean ponton Antonivka ĉe la nordorienta periferio de Ĥersono. Batalado en kaj ĉirkaŭ Ĥersono finiĝis la 2-an de marto 2022, per venko por rusiaj trupojMichael Schwirtz kaj Richard Pérez-Peña (en), « First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets » (arkivo), The New York Times, 2-a de marto 2022. En la sekvaj tagoj, rusiaj trupoj provis vastigi sian pontkapon sur la dekstra bordo de la rivero Dnepro daŭrigante sian ofensivon direkte al Mikolajivo, 60 kilometrojn nordokcidente, kun la finfina celo konkeri Odeson kaj la tutan sudan Ukrainion. Tamen, iliaj trupoj, kiuj sukcesis penetri la urbon Mikolajivo, estis forpuŝitaj.
Ekde julio 2022, ukrainiaj trupoj lanĉis kontraŭofensivon celantan rekonkeri la teritoriojn sur la dekstra bordo de la Dnepro kaj en Ĥersono. Artilerio estis uzata por detrui pontojn trans la rivero Dnepro (precipe la ŝosean ponton Antonivka), kiuj estis esencaj por provizi rusiajn soldatojn. Tamen, la teritoriaj gajnoj estis minimumaj kaj okazis je la kosto de signifaj ukrainiaj perdoj. Ĉi tiu ofensivo tamen ekigis plifortigon de rusiaj trupoj, malfortigante la nordan fronton direkte al Ĥarkivo kaj tiel faciligante ukrainian sukceson en ĉi-tiu regiono.

Kiel preludo al aneksado, la okupantaj aŭtoritatoj anoncis fine de septembro la eldonon de rusiaj pasportoj al loĝantoj, same kiel la adopton de la rublo kiel valuto« Guerre en Ukraine : la Russie facilite l’octroi de passeports aux habitants du sud de l’Ukraine » (arkivo), Le Monde.fr . Komence de oktobro, du tagojn post la rusia proklamo, la ukrainoj sukcesis trarompi norde de la okupita zono laŭlonge de la rivero Dnepro kaj, per fulmofensivo, rekaptis pli ol 2 400 km²Julia Kesaieva, « Ukraine says 2,400 square kilometers of territory liberated in south since war began » (arkivo), edition.cnn.com, Cable News Network, 7-a de oktobro 2022. La rusiaj trupoj tamen retiriĝis en bona ordo, kaj la ukrainia antaŭeniro haltis en la sekvaj semajnoj. La 22-an de oktobro, la rusiaj okupantaj aŭtoritatoj ordonis al la loĝantoj de Ĥersono forlasi la urbon, citante la streĉan militan situacion kiel pretekstonReuters Staff, « More flee Ukraine's Kherson as Russian occupiers renew warnings » (arkivo), Reuters.

La 9-an de novembro 2022, Sergej Ŝojgu, la rusa Ministro pri Defendo, ordonis la retiriĝon de rusiaj fortoj de la dekstra bordo de la rivero Dnepro, inkluzive de la urbo kaj la ukraina regiono ĤersonoGuerre en Ukraine : la Russie ordonne le retrait de ses forces de Kherson (arkivo), Le Point. La 11-an de novembro 2022, post 254 tagoj da rusia okupado, la urbo Ĥersono estis liberigita fare de la ukrainia armeo« 11 novembre, les forces ukrainiennes entrent dans Kherson libérée » (arkivo), Le Temps,‎ 11-a de novembro 2022 (ISSN 1423-3967).

Antaŭ ol retiriĝi, la rusia armeo detruis infrastrukturajn instalaĵojn de la urbo (komunikadojn, akvoprovizadon, hejtadon, elektroprovizadon, televidan turon)Освобождение Херсона и другие события 261-го дня войны (arkivo). Deutsche Welle. 11-a de Novembro 2022. ArchivedВозвращение. Как живет освобожденный Херсон (arkivo) Deutsche Welle, 22-a de novembro 2022, prirabis du ĉefajn muzeojn (Lokan Historian Muzeon kaj la Artan Muzeon), transportante iliajn objektojn al krimeaj muzeoj"Ukraine reports looting of Kherson museums by Russian troops" (arkivo). El País, 17-a de novembro 2022"Russia to take over Ukrainian museum collections as formal annexation plans announced" (). The Art Newspaper. 30 de Septembro 2022., kaj forprenis plurajn monumentojn de historiaj famuloj'У нас будет бойня, мы готовы'. Кто остается в Херсоне и кто его покидает (arkivo) BBC News, 27-a de oktobro 2022В РФ заявили об атаке беспилотников на Черноморский флот и выходе из 'зерновой сделки'. 248-й день войны России против Украины (arkivo), Radio France International, 29-a de oktobro 2022.

 Administra divido 
eta|maldekstra|220ra|Dnepro ĉe Ĥersono
La urbo estas dividita je tri distriktoj:
 Suvorova distrikto () - la plej malnova, okupas ĉefe la historian centron de la urbo;
 Komsomola distrikto () - ĉefe industria distrikto;
 Dnepra distrikto ()

eta|220ra|La domo de la provinca administracio, kun ne plu staranta Lenino sur la soklo, faligita de la urbanoj la 22an de feb. 2014 dum la Eŭromajdano en Kievo
eta|220ra|Katedralo de Sankta Katerino

 Demografio 
Laŭ la censo de la jaro 2001 76,4% de la urba loĝantaro estas etnaj ukrainoj, 20,0% rusoj, la resto, reprezentantoj de aliaj etnoj.
La kvanto de la loĝantaro laŭ la jaroj:
 1799 — 2,3 miloj da loĝantoj
 1846 — 23,6 mil
 1910 — 64 mil
 1914 — 21 mil
 1926 — 58 mil
 1939 — 97 mil
 1959 — 158 mil
 1981 — 329 mil
 2004 — 361 mil
 2007 — 315 mil

 Ekonomio 
La ĉefaj branĉoj de la urba ekonomio estas la nutra industrio, la maŝin-konstruado (ankaŭ ŝip-konstruado kaj ŝip-riparado), malpeza industrio, vitra, kemia kaj nafto-prilabora industrioj. Krome, Ĥersono kaj la regiono ĉirkaŭ ĝi estas signifa kurac- kaj ripoz-regiono (ĉefe porinfana).

Ĥersono estas grava fervoja nodo. En la urbo estas grandaj mara kaj rivera havenoj; estas ankaŭ flughaveno.

 Scienco kaj kulturo 
Ĥersono estas grava scienca kaj kultura centro. En la urbo estas multaj altlernejoj (inter ili — la Ĥersona Ŝtata Universitato, Ĥersona Ŝtata Agrikultura Universitato, Ĥersona Ŝtata Teĥnika Universitato), kelkaj sciencaj institucioj (ekz., la Agrikultura Instituto de la suda regiono de Ukrainio, strukture apartenanta al la Ukrainia Akademio de agrikulturaj sciencoj).

En la urbo estas 2 teatroj, filharmonio, kelkaj muzeoj, kelkaj kulturdomoj, planetario.

 Ĝemel-urboj 
dekstra|eta|200ra|La monumento omaĝe al John Howard en Ĥersono
eta|maldekstra|150ra|Moŝe Ŝaret, la israela politikisto naskita en Ĥersono, dum la jaroj 1953-1955 la ĉefministro de Israelo
Ĥersono subtenas interrilatojn kun la jenaj urboj:

 Ŝumen (Bulgario)
 Kiel (Germanio)
 Zalaegerszeg (Hungario)
 Oslo (Norvegio)
 Rzeszów (Pollando)
 Surgut (Rusio)
 Zonguldak (Turkio)
 Kent (ŝtato Vaŝingtono (Usono)

 Famuloj ligitaj kun Ĥersono 
eta|235ra|La tomboŝtono de Grigorij Aleksandroviĉ Potjomkin en la Katedralo de Sankta Katerino en Ĥersono
eta|maldekstra|150ra|Sergej Stanishev, naskita en Ĥersono, bulgara politikisto, MEP, la ĉefministro de Bulgario 2005–2009
eta|maldekstra|250ra|Ludoviko Zamenhof, la kreinto de Esperanto
eta|La tombo de Mariusz Zaruski en Ĥersono
 Sergej Bondarĉuk (1920-1994), ukraina film-reĝisoro, scenaristo, aktoro
 Dora Brilliant (1879-1909), judino naskita en Ĥersono, rusia revoluciulino
 Sergej Germaŝ (* 1958), naskita en Ĥersono, sovetia, rusia aktoro (ukrain-devena)
 Abraham Hannibal / Abram Petroviĉ Gannibal (Hanibalo) (1688-1781), la fondinto de la urbo, abiseno, generalo, praavo de Aleksandr Puŝkin
 Jakov Skomorowski (1889–1955), naskita en Ĥersono, sovetia ĵaz-trumpetisto kaj estro de ĵazbando
 Moŝe Ŝaret (1894–1965), judo, israela politikisto, dum la jaroj 1953-1955 la ĉefministro de Israelo (vidu la apudan foton)
 Vladimir Orlov (1895–1938), sovetia vic-admiralo
 Jefim Golishev (1897–1970), judo naskita en Ĥersono, ukraina komponisto kaj pentristo, ano de dadaismo en Berlino
 Nikolaj Grinko (1920-1989), ukraina aktoro
 John Howard (1726-1790), angla filantropo kaj prizon-reformisto, mortis en Ĥersono (vidu la apudan foton de la monumento amaĝe al li en Ĥersono)
 Mircea Ionescu-Quintus (1917-2017), rumana liberal-politikisto kaj ministro pri justico de Rumanio (1991/92)
 Miĥail Tihonoviĉ Jemcev (1930-2003), sovetia kaj rusia scienc-fikcia verkisto
 Larisa Latynina (* 1934), ukraina art-gimnastikistino (18 medaloj en Olimpikoj, la plej granda rekordo dum ĉiuj Olimpiaj ludoj)
 Sergej Polunin (* 1989), ukraina balet-dancisto
 Grigorij Aleksandroviĉ Potjomkin, princo, rusia feldmarŝalo, fondinto de la urbo (vidu la apudan foton de lia tomboŝtono)
 Sergej Stanishev (* 1966), bulgara politikisto, MEP, la ĉefministro de Bulgario 2005–2009 (vidu la apudan foton)
 Aleksandr Suvorov (1729-1800), generalo, rusia marŝalo, fondinto de la urbo
 Inna Janovskaja / Inna Haponenko (* 1976), ukraina ŝak-superĉampionino
 Waleria Fegler (1910-1984), pola instruistino kaj parlamentanino (1961-1965)
 Inna Ŝevĉenko (* 1990), ukraina aktivistino de feminismo
 Oleksij Ŝovkunenko (1884-1974), ukraina pentristo kaj instruisto akademiano
 Lev Trockij (1879-1940), judo el la ĥersona regiono, rusia revoluciisto, politikisto kaj grava partoprenanto en la Oktobra revolucio en Rusio
 Dmitro Zaĥoĵenko (*1987), teatra reĝisoro
 Ludoviko Zamenhof (1859-1917), la kreinto de Esperanto, inter novembro 1889 kaj majo 1890 li laboris en la urbo kiel kuracisto (vidu la apudan foton)
 Mariusz Zaruski (1867-1941), pola generalo, maristo, alpisto, skribisto, mortis en la NKVD-malliberejo en Ĥersono (vidu la apudan foton de lia tombo en Ĥersono)

 Ĥersono kaj Esperanto 
La kreinto de Esperanto, L. L. Zamenhof laboris en la urbo inter novembro 1889 kaj majo 1890. Ĝis nun en la urbo mankas iuj memor-mencioj pri tio. Nun aperis taŭga placo ĉe la domo de la provinca administracio, kun ne plu staranta Lenino sur la soklo, faligita de la urbanoj la 22an de februaro 2014 dum la Eŭromajdano en Kievo - do eble ukrainaj esperantistoj starigu la monumenton de Ludoviko Zamenhof sur tiu libera soklo.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Ĥerson (stacidomo)
 Ĥerson-Port (stacidomo)
 Ĥerson-Sĥidnij (stacidomo)
 Internacia flughaveno Ĥerson
 Trolebusa transporto en Ĥersono

 Eksteraj ligiloj 

 Oficiala paĝaro de la urbo 
 Paĝaro pri la urbo (ruse) 
 Paĝaro pri la urbo (ruse) 
 La mapo de la urbo 
 Fotoj de Ĥersono 
 Paĝaro pri la urbo


Kategorio:Urboj en Ĥersona provinco
Kategorio:Havenurboj de Ukrainio