Ruhollah Ĥomejni

Ajatolo Ĥomejni aŭ komplete Sejed Ruhollah Musavi Ĥomejni (naskiĝinta la 21-an de septembro 1902 - mortinta la 3-an de junio 1989, en iuj okcidentaj lingvoj foje laŭ la anglalingva latinliterigo de lia nomo Seyyed Ruhollah Moosavi Khomeini) estis irana ŝijaisma islama kleriko, marjo (religia aŭtoritato), kaj la politika gvidanto de la irana revolucio de 1978-1979, en kiu la tiutempa registaro de la ŝaho estis forpelita. Post la revolucio, Ĥomejni fariĝis la ĉef-gvidanto de la Islama respubliko de Irano, kaj tenis tiun pozicion ĝis sia morto. Ĥomejni ankaŭ estis tre influa kaj originala islama politika filozofo. Post la revolucio li fariĝis mondfama figuro, en la okcidenta mondo ofte vidata kiel simbolo de religia fundamentismo kaj malprogresemo.

Ĥomejni naskiĝis en la urbo Ĥomejn, 300 kilometroj sude de Teherano, kaj lia patro estis ajatolo. Li estis sejed (aŭ sajid), honora titolo kiu estas donata al viroj kiuj devenas de la profeto Mohamedo. Lia patro estis mortigita kiam li estis nur kvinmonata. Ĥomejni instruis pri filozofio, islama juro kaj islama historio dum jardekoj, antaŭ ol li fariĝis politike aktiva. En 1963 Ĥomejni estis deklarita marjo (marja), alivorte religia aŭtoritato, kiu raitas fari leĝajn decidojn pri islamaj leĝoj, kiujn kredantoj devas sekvi. Por usuloj, la marjoj estas la plej altaj aŭtoritatoj post la profetoj kaj la imamoj.

En tiu jaro, la Ŝaho Mohamed Reza Pahlavi anoncis sian "blankan revolucion" - programon de modernigo de la lando, kiu inkluzivis voĉdonrajton de virinoj, kaj kampanjojn por klerigi la tutan popolon kaj abolicii feŭdismon. La proponitaj reformoj estis vidataj kiel minaco de la ŝijaismaj klerikuloj, ĉar ili limigus la povon de ŝijaismo en la kampoj de eduko kaj de la familiaj leĝoj. Krome, multaj el ili venis de la klaso de la ter-posedantoj, kies privilegiojn la reformoj rekte minacis. En januaro 1963, Ĥomejni organizis asembleon de la plej gravaj marjoj en la urbo Ĥomo, kaj poste li faris deklaron, en kiu li forte atakis la ŝahon kaj liajn planojn. La 3-an de junio 1963, Ĥomejni denuncis la ŝahon en publika parolado. Du tagojn poste li estis arestita. Kiel reago estis tri tagoj da perfortaj protestoj en la tuta lando kaj mortis 400 homoj. Ĥomejni estis liberigita en 1964, kaj li denove denuncis la ŝahon pro la fakto, ke tiu kapitulacis al Usono, donante diplomatian imunecon al Usonaj militistoj en Irano. Li estis denove arestita kaj ekzilita. Li pasis 14 jarojn en ekzilo, plejparte en la sankta urbo Naĝaf en Irako kaj en Francio.

Dum la fruaj 1970-aj jaroj, Ĥomejni donis serion da prelegoj en Naĝaf pri liaj teorioj pri Islama registaro, kiuj poste estis publikitaj en libro nomata "Hokumat-e islami. Velayat-e faqih" (Islama Registaro. La aŭtoritato de la juristo). Ĉi tiu libro estas lia plej fama verko, kaj en ĝi li klarigis sian teorion pri regado de landoj (je tiu epoko): laŭ li la leĝoj de la socio devus baziĝi sur la leĝoj de dio (Ŝario), kiuj kovras ĉiujn aspektojn de la homa vivo. Ĉar la islamaj juristoj aŭ Faqih estas la plej bone informitaj pri islama juro, la lando devus esti regata de Faqih, kiu bone konas islaman juron. Regado fare de monarĥoj aŭ elektitaj asembleoj estas kontraŭ-islama. Ĉi tiu sistemo de klerika regado estas necesa por malpermesi korupton, nejuston kaj malproksikimiĝon de la vera islamo, kaj ankaŭ por detrui kontraŭ-islamajn konspirojn de eksterlandaj potencoj.

Kasedoj kun liaj prelegoj fariĝis kutimaj en la bazaroj de Irano, kaj li fariĝis la plej populara figuro de la opozicio kontraŭ la Ŝaho.

Dum 1978 estis multaj protestoj kontraŭ la registaro de la Ŝaho, kaj multa malstabileco kaj perforto en Irano. En septembro 1978 la Iraka registaro de Saddam Hussein devigis Ĥomejni forlasi Irakon, pro premoj de la irana registaro, kaj li fuĝis al Parizo, de kie li daŭre incitis la opozicion al la registaro en Irano. En januaro 1979 la Ŝaho forlasis Iranon, komprenante ke li ne plu havis esperon teni la povon, kaj la 1-an de februaro 1979 Ĥomejni revenis al Irano, kaj pluraj milionoj da irananoj venis por saluti lin ĉe lia alveno. Ĥomejni preskaŭ tuj fariĝis la estro de la registaro, kaj kiam nova konstitucio estis aprobita dum referendumo, li oficiale fariĝis la "ĉefa gvidanto" de Irano.

Sub Ĥomejni Irano fariĝis teokrata lando, kie Islama leĝo estis aplikita en aparte rigora maniero. Virinoj estis devigataj porti vualon, la eduka sistemo estis komplete islamigita, punoj kiel ŝtonumado estis re-enkondukitaj. Ne-islamaj minoritatoj trovis ke ilia vivo fariĝis pli malfacila. Laŭ multaj kritikantoj de Ĥomejni, li provis reporti Iranon al la mezepoko, kaj en la okcidenta mondo li fariĝis simbolo de Islama religia fundamentismo. Tamen en la islama mondo la irana revolucio estis vidita kun ĝojo kaj entuziasmo de parto de la homoj, kiu vidis ĝin kiel fortan baton kontraŭ Usona kaj okcidenta imperiismo.

Dum la regado de Ĥomejni, Irano ankaŭ batalis kontraŭ Irako en sanga milito kiu dauris ok jarojn, en kiu mortis almenaŭ unu miliono da irananoj. 

Ĥomejni fariĝis fama tra la mondo ankaŭ pro sia fatvo kontraŭ la brita verkisto Salman Rushdie, en kiu li instigis ĉiujn islamanojn murdi Rushdie, por puni lin pro la verkado de lia libro "The Satanic verses" ("la satanaj versoj"), kiun multaj islamanoj konsideras blasfema. Kiel rezulto, Rushdie devis vivi sub protektado dum jaroj. La japana tradukisto de la romano estis murdita.

Kiam Ĥomejni mortis en 1989, centoj da miloj da irananoj marŝis laŭ la stratoj por esprimi sian doloron.



Kategorio:Naskiĝintoj en 1902
Kategorio:Mortintoj en 1989
Kategorio:Iranaj politikistoj
Kategorio:Iranaj religiuloj
Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time