Temes (historia departemento)

Temes [temeŝ] estis historia reĝa departemento en la suda parto de la Hungara Reĝlando, germane: Komitat Temesch, rumane: Comitatul Timiș.
eta|300ra|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Temes
eta|300ra|dekstra
eta|300ra|dekstra|Katolika katedralo en Temesvár
 Departementejo: Temesvár
 Areo: 7 110  km²
 Loĝantaro: 500 835 en 1910

 Demografio 
Laŭ la censo de 1880
 26 843 (6,8 %) hungaroj
 142 269 (36,0 %) germanoj
 3 445 (0,9 %) slovakoj
 154 351 (39,0 %) rumanoj
 57 621 (14,6 %) serbokroatoj
 10 835 (2,7 %) ceteraj.

Laŭ la censo de 1910
 169 030 (33,7 %) rumanoj
 165 883 (33,1 %) germanoj
 79 960 (16,0 %) hungaroj
 69 905 (14,0 %) serboj
 3 080 (0,6 %) slovakoj
 12 977 (2,6 %) ceteraj.

 Administracio 
Estis 11 distriktoj, iliaj nomoj kaj tiuj de la departementejoj samas:

 Buziásfürdő
 Csák
 Detta
 Fehértemplom, samtempe konsilantrajta urbo
 Kevevára
 Központi (=centra), escepte distriktejo: Temesvár samtempe departementejo kaj municipa urbo
 Lippa
 Temesrékás
 Újarad
 Versec samtempe konsilantrajta urbo
 Vinga

La departemento estis plejparte ebenaĵa. Gravaj riveroj estas Danubo (sude estis landolimo), Mureş, Timiş kaj Bega.

En 895 la alvenintaj hungaroj trovis la lokon tre konvena por loĝadi pro la paŝtejoj, ebenaĵo kaj riveroj. Stefano la 1-a (Hungario) fondis la departementon en la 11-a jarcento. Dum la mezepoko la Danubo estis grava limo kontraŭ la turkoj. La turkoj tenis la plej longe tiun regionon. Post la turka erao senhomaj vilaĝoj restis, la regiono iĝis banusujo, apartenanta al Aŭstrio ĝis 1778. Aŭstraj inĝenieroj termezuris la regionon kaj taksis ĝin riĉa je ercoj. Post la eventuala fervoja linio Budapeŝto-Vieno tuj sekvis la Budapeŝto-Temesvár-Subdanuba linio. Alvenis krom hungaroj slovakoj, germanoj, serboj kaj rumanoj. La departemento en tiu formo naskiĝis en 1860. Ekde 1918 la serba kaj rumana armeoj komencis okupi la regionon, ĉar la angloj promesis la banusujon al ambaŭ landoj. Okazis preskaŭ milito, fine oni duonigis la banusujon. Dum la Dua Mondmilito la limoj restis, ŝajnas, ke en la iama banusujo Germanio volis tie germanan teritorion.

 Eksteraj ligiloj 

 Censo de Hungario en 1880 (hungare)
 Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane) 

 Vidu ankaŭ 
 Departementoj de reĝlando Hungario
 Hungara reĝlando

Timișoara departemento