Bălți

Bălți [bəlcj] (, , ) estas urbo en Moldavio.

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La urbo estas dividita en distriktojn.
En Bălți troviĝas universitato, aliaj altlernejoj, teatro, muzeoj kaj kulturejoj.

 Historio 
En 1620 Bălți estis menciita por la unua fojo, tiam kiel parto de la Princlando Moldavio. Ĉu temas pri tiu ĉi setlejo aŭ alia samnoma ĉe la nuna landlimo kun Ukrainio malklaras. Fine de la 15-a jarcento ĝi estis detruita fare de la tataroj sub ĥano Mengli-Girey (1467-1515), rekonstruote poste. Post la kolapso de ilia regado en Podolio (1699), la sultano loĝigis lojalajn polajn tatarojn en proksima Lipcani, nomita laŭ la Lipka-tataroj.

En 1812 la regiono Besarabio, kaj kun ĝi Bălți, falis al Rusio. Multaj rusoj kaj ukrainoj baldaŭ ekloĝis en la regiono kaj la rusa estis prezentita kiel la oficiala kaj lerneja lingvo. Bălți aparte estis unu el la centroj de ruslingvaj enmigrintoj. La 20-an de aprilo 1818 Bălti ricevis urborajtojn. La urbo estis ege grava centro por judoj en Besarabio, en 1897 preskaŭ 56% de la 18.500 loĝantoj de Bălți estis judoj, kompare kun 23% rusoj kaj ukrainoj kaj 17% rumanoj kaj moldavoj. Ekzistis 72 sinagogoj en la urbo en la jaro 1882-a.

En 1918 Besarabio iĝis parto de Rumanio. La ruslingvaj populacioj en la regiono poste estis submetitaj al rumanigo. En 1940, kiel rezulto de la ne-agreso-pakto inter Adolf Hitler kaj Stalin, Besarabio estis aneksita fare de Sovetunio kaj iĝis parto de la nova Moldava Soveta Socialisma Respubliko. Antaŭ la Dua mondmilito planis tie ĉi multajn domojn la arĥitektino Etti-Rosa Spirer.

Dum la Dua mondmilito, la grandurbo estis sturmprenita fare de rumanaj soldatoj la 9-an de julio 1941. La plimulto de la juda komunumo en Bălţi poste estis forpelita aŭ murdita. La 26-an de marto 1944, la grandurbo estis rekaptita de la Ruĝa Armeo kaj poste iĝis parto de Sovet-Unio denove. Bălți suferspertis severan difekton dum la milito, kie multe de la historiaj konstruaĵoj estas detruitaj. Post 1945, anstataŭ rekonstruo, la fokuso estis plejparte sur novaranĝado. Grandskale novaj distriktoj estis kreitaj en la prefabrikita stilo kaj uzinoj estis establitaj. La nombro de loĝantoj rapide denove grandiĝis kaj en 1959 jam estis preskaŭ 68.000 - duoble la valoro de 1930.

Post la Dua mondmilito Stalin ordonis deportadon de miloj da urbanoj (kaj de loĝantoj de la ĉirkaŭaĵoj) al Kazaĥstano kaj Siberio pro ties laŭdira bonvenigo de germanaj/rumanaj trupoj. Fine de la 1960-aj jaroj la limo al cent miloj da loĝantoj estis transpaŝita. Ekde la kolapso de Sovet-Unio en 1991, la grandurbo estis parto de la nun sendependa ŝtato de Moldavio.

Kiel en multaj iamaj sovetiaj respublikoj, Moldavio, kaj tiel ankaŭ Bălți, spertis fazon de ekonomia kaj demografia malkresko en la 1990-aj jaroj. Intertempe tamen la situacio denove pliboniĝis.

 Demografio 
Etnaj grupoj, laŭ datumoj de censo de 2014: official ethnicity statistics
EtnoKvanto%Moldavoj59.903 55.8Ukrainoj17.45417.04Rusoj15.15014.79Bulgaroj1880.18Ciganoj1540.15Gagauzoj1300.13Aliaj etnoj1.2481.41Nekonate8.0307.84
Lingva strukturo
Lingva strukturo laŭ datumoj de censo de 2014 jarohttp://pop-stat.mashke.org/moldova-ethnic-comm2014.htm:
LingvoKvanto%Rumana41.170 42.04%Ukraina10181.03%Rusa46.67547.66%Cigana1010.10%Aliaj lingvoj 1890.19%Plurlingvoj86738.85%Sume97.930100%

 Vidindaĵoj 
 Katedralo Sankta Nikolao, la plej malnova konstruaĵo en la urbo, starigita inter 1791 kaj 1795 fare de la arĥitekto Anton Weissmann
 Katedralo Sanktaj Konstantino kaj Heleno
 Preĝejo Sankta Georgo, de la armenoj
 Vasile-Alecsandri-teatrejo
 Malnova juda tombejo, ĉe la periferio de modesta loĝkvartalo en la nordokcidento; temas pri la dua plej granda juda tombejo en la lando kun ĉ. 25 miloj da tomboŝtonoj
 Vilao Bodescu
 Urba parko (aranĝita okaze de vizito de la cara familio en 1856)
 Muzeo historia-etnografia

 Servoj 
 Universitata biblioteko de Bălți
 Universitato de Bălți, portanta la nomon de Alecu Russo
 Flughaveno Bălți-Leadoveni, situas proksimume naŭ kilometrojn nordokcidente de la urbo; krome ekzistas centra flughaveno kaj helikopterejo por sekurigi la regionan trafikon
 reto de trolebuso ekde 1972, kun kvin linioj
 Stacidomo de Bălți

 Ekonomio 
Bălţi estas ĉefe hejmo de la elektraj kaj manĝindustrioj kaj estas kaj industria kaj universitata urbo. Bălți posedas antaŭ ĉio nutran industrion, tiel oni povas trovi tie grandajn vinfarajn uzinojn, frukto- kaj legomindustrion, tabakindustrion, teksaĵindustrion. Tie troviĝas kultura centro, artgalerioj, teatroj kaj la kulturpalaco. Ankaŭ granda nombro da metiaj entreprenoj de ĉiuj sektoroj, precipe en la konstrusektoro, situas en la urbo. Konstrufirmaoj de fenestro kaj fasadoj estas forte reprezentataj.

 Partneraj urboj 
Inter la partneraj urboj de  estas
  Botoșani en Rumanio

 Bagatelaĵoj 
 En la fama jida kanto Mein Schtetele Belz la urbo prikantatas.Kantohistorio
 La futbalklubo FC Zarea Bălți aranĝas siajn matĉojn ĉe stadiono Olimpia Bălți.
 Eugenio Coseriu (denaske Eugen Coșeriu), lingvisto fama, frekventis lernejon en Bălți (nuntempe Colegiul Ion Creangă). La urba biblioteko portas lian nonmon.

 Gefiloj 
 Carol Schmidt (1846–1928), politikisto
 Leonte Răutu (1910–1993), politikisto
 Colea Răutu (1912–2008), aktoro
 Alexej Maksimĉuk (* 1958), admiralo
 Roman Grinberg (* 1962), muzikisto
 Tali Ploskov (* 1962), pedagogino politikistino
 Marian Lupu (* 1966), politikisto
 Oleg Borŝĉevskij (* 1969), popularmuzika kantisto
 Vasile Sănduleac (* 1971), skakludanto kaj skakluda trejnisto
 Sergej Aksjonov (* 1972), politikisto
 Elena Gorohova (* 1972), biatletino kaj skikuradistino
 Geta Burlacu (* 1974), kantistino
 Natalia Barbu (* 1979), kantistino

 Vidu ankaŭ 
 Trolebusa transporto en Bălți

 Eksteraj ligiloj 

 Hejmpaĝo
 Informoj pri Bălţi
 Fotoj de Bălţi 
 Mein Schtetele Belz Jida kanto, kun Chava Alberstein

 Notoj 


Balti