Karibio

eta|240px|Karibio, Mezameriko kaj partoj de Sudameriko

Karibio estas regiono en la okcidenta, tropika parto de la Atlantika Oceano norde de la ekvatoro. La regiono konsistas el la Kariba Maro kaj la tie situantaj insuloj kaj insularoj.

Situanta plejparte sur la Karibia Plato, Karibion konsistigas pli ol 7.000 insuloj, insuletoj, kaj rifoj. Ĉi tiuj dividiĝas je la Antiloj, kies partoj estas la Grandaj Antiloj je la norda rando de la Kariba Maro kaj la Malgrandaj Antiloj je la suda kaj orienta rando, inkluzive la Ĉebordajn Antilojn, kaj la Bahamoj. Geopolitike, oni kutime konsideras la insulojn de Karibio subregiono de Nordameriko; ili organiziĝas je 28 teritorioj, inkluzive sendependajn ŝtatojn, transmarajn departementojn, kaj dependajn teritoriojn (koloniojn). Iam estis mallonge vivanta lando kun la nomo Karibia Federacio, kiun konsistigis dek anglalingvaj karibiaj teritorioj.

La karibiaj insuloj estas insula ĉeno 2500 kilometrojn longa kaj ne pli ol 160 kilometrojn larĝa. Ili ĉirkaŭas la Kariban Maron.

Sian nomon la regiono havas de la indiĝena popolo kariboj, kiun la hispanaj okupantoj de la regiono fine de la 15-a jarcento renkontis sur la insularo Malgrandaj Antiloj.

 Geografio kaj klimato 
eta|240x240px|Strato en Barbado
eta|240x240px|San-Juano (Puerto-Riko)
La geografio kaj klimato en Karibio multe varias de unu loko al alia. Iuj karibiaj insuloj havas ne-vulkanan originon kaj estas pli-malpli ebenaj. Inter tiuj estas Arubo, Bahamoj, Barbado, Bonaire, Kajmaninsuloj, kaj Antigvo. Aliaj havas altajn montojn kiel la insuloj de Kubo, Virgulininsuloj, Dominiko, Hispaniolo, Jamajko, Moncerato, Puerto-Riko, Saba, Sankta Kristofo kaj Neviso, Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, kaj Trinidado kaj Tobago.

La klimato de Karibio varias de sub-tropika ĝis tropika kaj multe dependas de la proksimeco al la konstantaj ventoj venantaj de la Atlantiko. Ĉi tiuj ventoj direktiĝas nordokcidenten de la orientaj karibiaj insuloj laŭ la ĉeno de la Alventaj Insuloj.

Kiam la konstantaj ventoj alvenas proksime al Kubo, ilin kutime superas aliaj malgravaj ventoj de Karibio.

En la akvoj de Karibio vivas grandaj fiŝo-benkoj, kelonioj, kaj koral-rifoj.

La puerto-rika tranĉeo, je la rando de la Atlantika Oceano kaj la Kariba Maro tuj norde de la insulo Puerto-Riko, laŭdire estas la plej profunda loko de la tuta Atlantika Oceano.

Plejofte, la uraganoj kiuj foje batas la regionon kutime frapas la insulojn norde de Grenado kaj okcidente de Barbado. La ĉefa uragana zono etendiĝas nordokcidenten de la insulo Barbado en la orienta Karibio.

Biogeografie la regiono konstituas ekoprovincon (aŭ biolandon) el la neotropisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). La organizaĵo Naturprotekto Internacie (angle : Conservation International) indikis ĝin kiel biodiverseco-riĉaĵejon. Fitogeografie, la teritorio nomiĝas Kariba Regiono, Flaŭra regiono kiu situas en la Neotropisa Regno.
centra|eta|800x800ra|Karibaj insuloj

 Loĝantaro 
En la regiono vivas entute 35 milionoj da homoj en heterogena miksaĵo da popoloj. Krom tre malmultaj postvivintaj indiĝenoj, ĉefe homoj kun devenoj afrika kaj eŭropa, hinda (ĉefe en Trinidado kaj Tobago kaj Gujano) kaj ĉina vivas sur la karibiaj insuloj.

La hispana (parolata de ĉirkaŭ 70 procentoj de la karibianoj) kaj angla (parolata de 24 procentoj) estas la ĉefe parolataj lingvoj de la regiono. Aldoniĝas la franca lingvo, diversaj kreolaj lingvoj kaj ankaŭ la nederlanda.

eta|240x240px|La plejparte de Karibio regata de la hispanoj en la deksesa jarcento
 Historiaj grupiĝoj 

Ĉiuj karibiaj insuloj iam estis, kaj iuj ankoraŭ estas, kolonioj de eŭropaj nacioj; kelkaj estas transmaraj aŭ dependaj teritorioj:
 Anglalingva Karibio (Brita Karibio) – Angvilo, Antigvo kaj Barbudo, Bahamoj, Barbado, Belizo, Insuloj de la Golfo, Britaj Virgulininsuloj, Kajmaninsuloj, Dominiko, Grenado, Gujano, Jamajko, Moncerato, Saint Croix (mallonge), Sankta Kristofo kaj Neviso, Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Trinidado kaj Tobago (de 1797) kaj Turkoj kaj Kajkoj
 Dana Karibio – nuntempaj Usonaj Virgulininsuloj
 Nederlanda Karibio – nuntempaj Nederlandaj Antiloj kaj Arubo, Virgulininsuloj, Saint Croix (mallonge), Tobago kaj Insuloj de la Golfo (mallonge)
 Franca Karibio – Angvilo (mallonge), Antigvo kaj Barbudo (mallonge), Dominiko, Domingo (mallonge), Grenado, Haitio, Moncerato (mallonge), Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Sint-Eustatius (mallonge), Sankta Kristofo kaj Neviso (mallonge), Tobago (mallonge), Saint Croix, la nunaj francaj transmaraj departementoj de Martiniko kaj Gvadelupo (inkluzive Marie-Galante, Désirade kaj Insulojn de la Sanktuloj), kaj la nunaj francaj transmaraj kolektivoj de Saint-Barthélemy kaj Saint-Martin.
 Portugala Karibio – nuntempa Barbado, konata kiel Los Barbados en la 1500-aj jaroj kiam la portugaloj pretendis posedadon de la insulo survoje al Brazilo. La portugaloj tamen forlasis Barbadon en 1533, preskaŭ jarcento antaŭ ol la britoj alvenis.
 Hispana Karibio – Kubo, Hispaniolo (nuntempaj Domingo, kaj ĝis 1609 Haitio), Porto-Riko, Jamajko (ĝis 1655), kajmaninsuloj, Trinidado (ĝis 1797) kaj Insuloj de la Golfo (ĝis 1643)
 Sveda Karibio – nuntempe francaj Saint-Barthélemy kaj Gvadelupo (mallonge).
La Unuiĝinta Reĝlando unuigis Britan Karibion al Karibia Federacio. La sendependaj landoj kiuj iam estis partoj de la KF ankaŭ havas unuigitan kriket-teamon kiu ludas en internaciajn kriket-konkursoj. En la karibia kriket-teamo ludas reprezentantoj de la sudamerika nacio Gujano, la sola iama brita kolonio de tiu kontinento.

Aldone, la landoj de la iama Karibia Federacio komune funkciigas la Universitaton de Karibio. La universitato havas tri ĉefajn kampusojn en Jamajko, Barbado, kaj Trinidado kaj Tobago, malgrandan kampuson en Bahamoj, kaj surlokajn studdirektorojn en aliaj kontribuantaj teritorioj.

 Nuntempaj insulo-teritorioj de Karibio 

  (landeto dependa de Britio)
 Insulo Anguillita
 Hunda Insulo (Angvilo)
 Orienta Insuleto
 Malgranda insulo Scrub
 Insuletoj Prickly Pear
 Insulo Sandy (Angvilo)
 Insulo Scrub
 Insulo Seal
 Sombrero
 Okcidenta Insuleto

 Antigvo
 Barbudo
 Insulo Guiana
 Granda Birda Insulo
 Malgranda Birda Insulo
 Insulo Prickly Pear
 Redondo
  (parto de Reĝlando Nederlando)

 Abako
 Aklinsa insulo
 Andros
 Insuloj Bimini
 Kata insulo
 Insulo Crooked
 Eleŭtera insulo
 Granda Bahamo
 Granda Abako
 Granda Eksumo
 Granda Inagvo
 Sansalvadora insulo/Insuleto Half Moon
 Longa insulo
 Majagvano
 Novprovidenca insulo
 Insulo Ragged
 Sansalvadora insulo

 Barbado
 Insulo Culpepper
 Pelikana insulo (Barbado)
  (landeto dependa de Britio, dividas la Virgulininsulojn kun la Usonaj Virgulininsuloj)
 Anegado
 Bovaĵa insulo
 Insuleto Bellamy
 Roko Carvel
 Blata insulo
 Insulo Cooper
 Insuleto Dead Chest
 Diamanta insuleto
 Hundaj insuloj
 Insulo Drowned
 Orienta Fokohunda insulo
 Insulo Eŭstatio
 Insulo de Falinta Jerusalemo
 Insuleto Frenchman
 Insulo Grouge Dog
 Zingibra insulo
 Granda Kamano
 Granda Hundoinsulo
 Granda insulo Thatch
 Granda Tobaga insulo
 Verda insuleto
 Gvana insulo
 Insulo Jost Van Dyke
 Insuleto
 Malgranda Anegado
 Malgranda Kamano
 Malgranda Insulo Cay
 Malgranda insulo Jost Van Dyke
 Malgranda Fokohunda insulo
 Malgranda insulo Thatch
 Malgranda Tobago
 Malgranda insuleto Wickman
 Insuleto Marina
 Moskita insulo
 Insuleto Nanny
 Insulo Necker
 Insulo Norman
 Insulo de Malnova Jerusalemo
 Ostra Roko
 Pelikana insulo (Britaj Virgulininsuloj)
 Petra insulo
 Insulo Prickly Pear
 Saba Roko
 Sala insuleto
 Insuleto Sandy
 Insulo Scrub
 Hispana insulo
 Tortolo
 Virgulina Gordo
 Okcidenta Hundoinsulo
  (landeto dependa de Britio)
 Kajman Brak
 Granda Kajmano (kun ĉefurbo Ĝorĝtaŭno)
 Malgranda Kajmano

 Kubo
 Insulo de la Junularo
 Granda insulo de la Sudo
 Bŭenavista insulo
 Insulo Ines de Soto
 Levisa insulo
 Insulo Cruz del Padre
 Insulo Punta Arenas
 Insulo Blancos del Sur
 Insulo Santa Maria
 Insulo Fragoso
 Insulo Esquivel
 Insulo Guillermo
 Insulo Coco
 Insulo Romano
 Insulo Guajaba
 Insulo Saetia
 kaj miloj de malgrandaj insuletoj


 Birda insulo (teritorio pri kiu Dominiko disputas kun Venezuelo, ĉirkaŭ 110 km okcidente de la insulo Dominiko)
  (dividas la Grenadinan insularon kun )
 Carriacou
 Grenado
 Petit Martinique
 Insulo Ronde
 Petite Martinique
  (transmara departemento de Francio)
 Basse-Terre
 La Désirade
 Grande-Terre
 Marie-Galante
 Insuloj de la Malgranda Lando
 Insuloj de la Sanktuloj
 Terre de Haut
 Terre de Bas

 Hispaniolo

 Beata insulo
 Katalina insulo
 Saona insulo
 Insuletoj de la Sep Fratoj
 Insuleto AltoVelo Cay
 Insuleto Levantado

 Insulo Gonavo
 Tortugo
 Bovina Insulo
 Insulo de Anacaona
 Granda kaj Malgrandaj Kajemitoj
 La Arkadinoj
 Ti Teal
 Suda Insulo
 Lumtura insulo
 Navasa insulo

 Jamajko
 Insuloj Bogue (iuj nun parto de Montego Bay)
 Granda Kaproinsulo
 Malgranda Kaproinsulo
 Kokoma insulo
 Limona insuleto (parto de la insuletoj de Port Royal)
 Insuletoj Morant
 Mararmea insulo
 Insuletoj Pedro
 Kolomba insulo

  (transmara departemento de Francio)
  (landeto dependa de Britio)
  (parto de Reĝlando Nederlando)
 Bonaire
 Malgranda Bonaire
 Curaçao
 Malgranda Curaçao
 Saba
 Sint Eustatius
 Sint Maarten (parto de la insulo Sent-Martino dividita kun )
  (Teritorio de Usono)
 Puerto-Riko
 Vieques
 Culebra
 Caja de Muertos
 Insulo Desecheo
 Mono
 Monito


 Neviso
 Sankta Kristofo

  (parto de la insulo Sent-Martino dividita kun )
  (dividas la Grenadinan insularon kun )
 Baliceaŭ
 Battowia
 Bequia
 Insulo Canouan
 Mayreau
 Mustique
 Palma insulo
 Malgranda Mustique
 Malgranda Sankta Vincento
 Sankta Vincento
 Tobagaj insuletoj
 Unia insulo
 Insulo Young

 Tobago
 Kapra insulo
 Malgranda Tobago
 Insulo Saint Giles
 Fratina roko
 Trinidado
 Kaledonia insulo
 Carrera
 Chacachacare
 Insulo Craig
 Kronstadt
 Farallon
 Gaspar Grande
 Gasparillo (Malgranda Gasparee aŭ Skolopendra insulo)
 Huevos
 Lenagan Island
 Monos
 Nelsona insulo
 Pelikana insulo
 Roka insulo
 Saut d'Eau
 Soldada roko
  (landeto dependa de Britio)
 Granda Turk-insulo
 Meza Kajko-insulo
 Norda Kajko-insulo
 Papuga insuleto
 Pina insuleto
 Providencialoj
 Sala insuleto
 Suda Kajko-insulo
 Okcidenta Kajko-insulo
 Orienta Kajko-insulo
 Insuletoj Ambergris
  (Usona teritorio, dividas la Virgulininsulojn kun la Britaj Virgulininsuloj)
 Insulo Birsk
 Insulo Buck
 Capella
 Insuleto Cas
 Insuleto Congo
 Bovin- kaj Bovida insulo
 Hunda insulo
 Seka Roko
 Fiŝa insuleto
 Plata insuleto
 Herba insuleto
 Granda insulo de Sankta James
 Verda insuleto
 Insulo Hans Lollik
 Insulo Hassel
 Interna insulo Brass
 Rifo de Johnson
 Leduck
 Malgranda insulo de Sankta James
 Insuleto Lovango
 Insuleto Mingo
 Ningo
 Ekstera insulo Brass
 Roko Packet
 Insuleto Patricia
 Saba insulo
 Saint Croix
 Saint John
 Saint Thomas
 Savana insulo
 Sud-Okcidenta roko
 Insulo Strangler
 Insuleto Thatch
 Turtledove Cay
 Insulo Water
 Insuleto Waterlemon
 Roko Welk

 Ĉeflandaj ŝtatoj kun karibaj marbordoj kaj insuloj 


 Insuleto Ambergris
 Belizurbo
 Big Creek
 Insuleto Caulker
 Rifo Glover
 Insuletoj Hicks
 Lumtura Rifo
 Suda Insuleto Water
 Insuloj Turneffe

 Insularo Sankta Andreo kaj Providenco
 Barranquilla
 Kartageno
 Riohacha
 Santa Marta




 Insulo Hog (Gujano)
 Insulo Leguan
 Wakenaam

 Guanaja
 Roatán
 Útila
 Cayos Cochinos
 Cigno-insuloj


 Quintana Roo
 Cancún
 Chetumal
 Insulo Contoy
 Insulo Cozumel
 Insulo Mujeres
 Cozumel

 Insuloj Corn
 Insuletoj Miskitos
 Perlo-insuletoj

 Insuloj San Blas (konsistigas ĝin pli ol 1300 insuloj)
 Bocas del Toro (insularo kun proks. 300 insuloj)


 Insulo Margarita
 Insularo Los Monjes
 Insularo Las Aves
 Insulo de Aves
 Insulo Los Hermanos
 Insulo Los Frailes
 Insularo Los Roques
 Insulo La Sola
 Insulo La Tortuga
 Insulo La Orchila
 Insulo Los Testigos
 Insulo La Blanquilla
 Insulo de Patos

Belizo kaj Gujano, kvankam sur la ĉeflando de Centra Ameriko kaj Sudameriko respektive, estas iamaj britaj kolonioj kaj retenas multajn kulturajn ligojn al Karibio kaj estas membroj de CARICOM. La kariba marbordo de Nikaragvo, ofte nomata la Moskita Marbordo, ankaŭ estis iama brita kolonio kaj ĝi retenas multajn kulturajn ligojn kun Karibio kiuj estas apartaj de la pacifika marbordo. Gujano partoprenas karibiajn kriket-konkursojn kaj multaj ludantoj de Gujano membris en la karibia kriket-teamon. La Insuloj Turneffe (kaj multaj aliaj insuloj kaj rifoj) estas parto de Belizo kaj kuŝas en la Kariba Maro. Surinamo, sur la sudamerika ĉeflando, estas iama nederlanda kolonio kaj ankaŭ membro de CARICOM. Kvankam ne ene de la tradiciaj limoj de Karibio, Miamo ofte konsideratas la ekonomia ĉefurbo de Karibio.

 Vidu ankaŭ 
 Karibio anglalingva
 Komunumo de Ŝtatoj Latinamerikaj kaj Karibaj
 Afrik-karibia popolo
 Karibia Plato
 Kariba maro
 Kariba lingvo
 Kariboj
 Antiloj

 Ekstera ligilo 
(eo) Gujano-usona aŭtoro celebras la karibian identecon per malkutima vortaro, Global Voices (Tutmondaj Voĉoj)

 Referencoj 

775px


Kategorio:Global 200
Kategorio:Biodiverseco-riĉaĵejoj