Kartuzy

Kartuzy estas urbo en Pomeria provinco en Pollando. Ĝi apartenas al samnoma komunumo Kartuzy en ankaŭ samnoma distrikto Kartuzy (dulingva nomo pro la kaŝuboj loĝantaj tie en la urbo kaj distrikto: kaŝube Kartuzë, Esperante Kartuzio, germane Karthaus).

Loĝas en la urbo ĉirkaŭ 15500 da loĝantoj (99 % kaŝuboj).
eta|240px|maldekstra|La Ĉefa Urboplaco en Kartuzio. Videbla la Preĝejo de Sankta Kazimiro
eta|240px|maldekstra|La strato de la 3-a majo
eta|maldekstra|La gotika altaro el la jaro 1444 en la Ora Kapelo de la nuna kolegiato de Ĉielenpreno de Maria de la kartuzianoj
eta|maldekstra|La Kolegiato de Ĉielenpreno de Maria
eta|200ra|maldekstra|Unu el la konstruaĵoj de la iam klostro de la kartuzianoj, la iama refektorio de la abatejo de la kartuzianoj, nun la Galerio Refektorio
eta|200ra|maldekstra|La iama refektorio de la abatejo de la kartuzianoj, nun la Galerio Refektorio
eta|200ra|maldekstra|Aviadila foto de la Granda Kartuzio. La Granda Kartuzio (france: Grande Chartreuse, latine: Magna Cartusia) estas la ĉefmonaĥejo de la kartuzianoj
 Historio 
 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio en paleolitiko (ŝtonepoko) 
Antaŭ preskaŭ 20 mil jaroj la teritorion de nuntempa Pomerio kaj regionon de nuna Kartuzio estis kovrita per dika tavolo da glaĉero. Sur la tereno forlasita de glaĉero aperis io simila al nuna tundro.

 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio en mezolitiko 
Pli ol 8 mil jaroj a.K. sur la teritorio de nuntempa Pomerio plivarmiĝis kaj stabiliĝis la klimato. En tiu tempo la subarkta tundro ŝanĝiĝis al vastaj arbaroj. Samtempe en mezolitiko sur la teritorio de norda Pollando aperis la unuaj nomadaj gentoj, migrantaj norden post la ĉasbestoj.

 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio en neolitiko (nova ŝtonepoko) 
La arkeologiaj esploroj sur la tereno de la urbo Kartuzio komenciĝis en la 19-a jc. Plimulto de la arkeologiaj trovaĵoj tamen perdiĝis dum la Dua Mondmilito. 

 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio en Bronza epoko 
Fine de la Bronza epoko, t.e. 1200 da jaroj a.K., la Gdanska Pomerio kun la tereno de hodiaŭa Kartuzio estis sub la influo de la Kulturo de Luzacio.

 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio en Fera epoko 
En la ĉirkaŭaĵo de la nuntempa Kartuzio troviĝas ne multaj arkeologiaj trovaĵoj el la frua Fera epoko, do de la jaroj 400 ĝis 100 a.K.. 

 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio en antikveco 
Inter la 1-a kaj 3-a jc p.K. sur la ĉirkaŭaĵo de nuna Kartuzio dominis la ĝermanaj gentoj de la Gotoj kaj Gepidoj. Tamen jam ĉe la fino de 5-a jc p.K., rezulte de la migrado de popoloj, tiun terenon okupis la slavaj gentoj. 

 Historio de la ĉirkaŭaĵo de Kartuzio de la 5-a jc ĝis la 6-a jc p.K. 
Sur la terenoj ĉirkaŭantaj la nuntempa Kartuzio oni trovis valorajn aĵojn, ekzemple la romiajn monerojn, biĵuterion kaj broĉojn, kiuj estis tie danke al setlantoj de tiuj terenoj de la duono de la 5-a jc p.K. ĝis la komenco de la 6-a jc p.K.. Probable tio estis la reprezentantoj de ĝermanaj gentoj, kiuj ne sukcesis forlasi la terenojn antaŭ la veno de Slavoj kaj esti devigitaj akcepti la kutimojn kaj morojn de la novaj setlantoj. 

 Historio de Kartuzio en la Mezepoko 
La unuaj informoj pri malgranda ĉeklostra setlejo, kiu poste transformis la urbo devenas de la jaro 1391 kaj aperis en la fond-dokumento de la paroĥejo en Kiełpino. 

 Historio de la fondintoj de la urbo Kartuzio en la Gdanska Pomerio 
La urbo estis fondita danke al la invito al Gdanska Pomerio de la Ordeno de kartuzianoj en la jaro 1381, la a[ordeno estis fondita en la jaro 1084 en la valo de Chartreuse apud Grenoblo en Francio. 

 Historio de Kartuzio en la 16-a jc 
eta|200ra|dekstra|La Ŝtato de Teŭtona ordeno post la Dektrijara Milito, 1466 jaro
En la 16-a jc Kartuzio, kiel la setlejo ĉeklostra, havis malprogreson. Tio estis sekve de detruoj dum la Dektrijara Milito (1454-66), inter Prusia Konfederacio aliancita kun la Krono de la Regno de Pollando, kaj aliflanke la Ŝtato de la Teŭtona Ordeno.

 Historio de Kartuzio en la 17-a jc 
En la 17-a jc Kartuzio daŭre estis nur malgranda ĉeklostra setlejo. 

 Historio de Kartuzio en la 18-a jc 
eta|maldekstra|La interno de la kolegiata preĝejo Ĉielenpreno de Maria, de la kartuzianoj
eta|dekstra|Eŭropo dum la Napoleonaj Militoj
Komence de la 18-a jc la loka ordeno de kartuzianoj havis grandan posedaĵon, t.e. 50 vilaĝojn, 40 lagojn, 24 fiŝstavojn, 9 muelilojn, 20 gastejojn, vastajn terenojn kaj multe da domoj en diversaj urboj de Pomerio.

 Historio de Kartuzio en la 19-a jc 
eta|200px|maldekstra|La strato Dworcowa / la fervoja strato
Komence de la 19-a jc rezulte de la provinca administracia reformo de Prusio farita post la Napoleonaj Militoj (1815-1819) Kartuzio fariĝis la sidejo de la Distrikt-administracio. 

 Historio de Kartuzio dum la jaroj 1900-1918 
Jam komence de la 20-a jc en Kartuzio aperis urbaj akvoduktoj kaj elektro. Ĝuste dum tiu periodo estis la plej forta disvolvo de la urbo. Antaŭ la la eksplodo de la Unua Mondmilito estis ankaŭ finkonstruita la plej avantaĝa por la komunikado kun Gdansko la fervojo tra Kokoszki-Wrzeszcz, tamen detruita en la jaro 1945 dum la fino de Dua Mondmilito. 

 Historio de Kartuzio dum la jaroj 1919–1930 
eta|200px|Perdoj de teritorio de Germanio pro la Traktato de Versajlo
eta|200px|dekstra|Generalo Józef Haller kaj lia Blua Armeo, 1919
Laŭ la subskribita la 29-an de junio 1919 de la Traktato de Versajlo la terenoj de Kartuzio eniris Pollandon en 1918 kiam ĝi denove renaskiĝis. La simbolan transprenon de la urbo kaj la terenoj faris la 8-an de februaro 1920 generalo Józef Haller. 

 Historio de Kartuzio dum la jaroj 1931–1938 
eta|200px|maldekstra|Kaŝubio
Dum la intermilita periodo Kartuzio estis la Turisma Centro de tn. Kaŝubia Svislando. Tiam estis konstruitaj interalie la Urbaj Banejoj sur la Cigna Insulo. 

Historio de Kartuzeio de 1939 ĝis 1999 mankas

 Historio de Kartuzio post la jaro 1999 
eta|200px|dekstra|La Sankta Bruno de Kolonjo, fondinto de kartuzianoj kaj patrono de urbo Kartuzio
Sekve de la administracia reformo en la jaro 1999 Kartuzio estas en Pomeria Vojevodio. En la jaro 2002 laŭ decido de Apostola Ĉefurbo en Romo la Sankta Bruno de Kolonjo estas patrono de la urbo Kartuzio.

Bibliografio:

1. Bahn Paul (2001): The Penguin Archaeology Guide, Penguin Books, Londono / London.

2. Christian David, Brown Cynthia, Benjamin Craig (2014): Big History. Between Nothing and Everything, McGraw-Hill Education, Nov-Jorko / New York.

3. Ellwart Jarosław (2000): Kaŝubio (Kaszuby), Regiono Gdinio / Gdynia.

4. Heather Peter (1996): La Gotoj (The Goths), Blackwell Publishers, Kembriĝo / Cambridge.

5. Kokowski Andrzej (2005): La Antikva Pollando (Starożytna Polska), La Eldonejo "Trio" ( Wydawnictwo Trio), Varsovio / Warszawa.

6. Marks Leszek, La lasta granda glaciiĝo en Pollando (Last Glacial Maximum in Poland), „Quaternary Science Reviews” 2002, vol 21, n-roj 1 – 3, p. 103 – 110.

7. Mazoyer Marcel, Roudart Laurence (2006): A History of World Agriculture. From the Neolithic Age to the Current Crisis, Earthscan, London.

8. Piskorski Jan Maria (1999): Pomerio dum la tempo de Vandaloj (Pommern im Wandel der Zeiten), La Kastelo de Pomeriaj Princoj (Zamek Książąt Pomorskich), Szczecin.

9. Samsonowicz Henryk (1990): Historio de Pollando de la jaro 1795 (Historia Polski do roku 1795), La Eldonejo Lernej-Pedagogia (Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne), Varsovio / Warszawa.

10. Uecker Heiko (2001): Studien zum Altgermanischen. Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Walter de Gruyter, Berlino / Berlin.

11. Whittle Alasdair (1996): Eŭropo dum neolitiko (Europe in the Neolithic). The Creation of New Worlds, La Eldonej o de Kembriĝa Universitato (Cambridge University Press), Kembriĝo / Cambridge.

12. Widernik Mieczysław (2001): La Historio de la urbo Kartuzio (Dzieje Kartuz), Komunumo Kartuzio (Gmina Kartuzy), Kartuzio / Kartuzy.

13. Zvelebil Marek, Domańska Lucyna, Dennell Robin (1998): Harvesting the Sea, Farming the Forest: The Emergence of Neolithic Societies in the Baltic Region, Continuum International Publishing Group, Ŝefildo / Sheffield.

14. Zvelebil Marek (1986): Hunters in Transition: Mesolithic Societies of Temperate Eurasia and Their Transition to Farming, La Eldonejo de Kambriĝa Universitato (Cambridge University Press), Kembriĝo / Cambridge.

 Internacia kunlaboro 



 Famuloj ligitaj kun la urbo Kartuzio 
eta|160px|eta|Lotte Bingmann-Droese, en la jaro 1930, la germana pentristino naskita en Kartuzio160px|eta|Anna Anderson / la caridino Anastasia, foto el la jaro 1914eta|150px|Andrzej Wroński, pola luktisto, dufoje olimpik-ĉampionoeta|170px|eta|Prof. d-ro habil. Witold Stankowski - pola historiisto naskita en Kartuzioeta|160px|Zenon Kitowski - pola klarnetisto naskita en Kartuzio
 Lotte Bingmann-Droese (naskiĝis en la jaro 1902 kiel Charlotte Droese en Kartuzio; mortis en la jaro 1963 en Gießen en Germanio) - la germana pentristino 
eta|180px|dekstra|
 Anna Anderson (naskiĝis en 1896 en distrikto Kartuzy), nomanta sin: Anastasija Nikolaevna Romanova / la caridino Anastasia 
 Andrzej Wroński (naskiĝis en 1965 en Kartuzio) - pola luktisto, dufoje olimpik-ĉampiono en lukto 
 Prof. d-ro habil. Witold Stankowski (naskiĝis en 1966 en Kartuzio) - pola historiisto 
 Jan Rompski, kaŝube Jón Rómpsczi (naskiĝis en 1969 en Kartuzio) - la kaŝuba verkisto
 Zenon Kitowski (naskiĝis en 1981 en Kartuzio) - pola klarnetisto 
 Wojciech Kasperski (naskiĝis en 1981 en Kartuzio) - pola film-produktisto
 Aleksander Majkowski (kaŝube Aleksander Majkòwsczi) (naskiĝis en 1876 en Kościerzyna, mortis en Gdynia, entombigita en Kartuzio / vidu la apudan foton de la memortabulo omaĝe al li en Gdansko) – kaŝuba verkisto, ĵurnalisto, poeto kaj dramisto
 inĝ. Kola Ajayi (naskiĝis en Warri / Niĝerio la 23an de aprilo 1906), esperantisto kaj aktoro el Niĝerio kiu la 10an de marto 1933 prelegis en Esperanto pri Afriko, ĉefe pri kulturo, religio, moroj kaj kutimoj de siaj samlandanoj, tio okazis en la loka Gimnazio en Kartuzio. (vidu la suban foton en la ĉapitro Esperanto)

 Esperanto 
eta|maldekstra|inĝ. Kola Ajayi, esperantisto kaj aktoro el Niĝerio kiu la 10-an de marto 1933 prelegis en Esperanto pri kulturo, religio, moroj kaj kutimoj de siaj samlandanoj, en la loka gimnazio en Kartuzio
La 10an de marto 1933 joruba aktoro-esperantisto el Niĝerio inĝ. Kola Ajayi prelegis en Esperanto pri Afriko, ĉefe pri kulturo, religio, moroj kaj kutimoj de siaj samlandanoj, la prelego kun diapozitivoj (lumbildoj) okazis en la Gimnazio en Kartuzio, la prelegon partoprenis direktoro de la Gimnazio Józef Orzech, kiu estis ankaŭ esperantisto kaj ĝuste li tradukadis la prelegon al la pola, krome partoprenis la instruistoj kaj amase la lernantoj de la gimnazio, partoprenis ankaŭ la lokaj esperantistoj: Adela Frankowska kaj Feliks Marszałkowski. La preleganton sendis al Kartuzio Jan Fethke el Bydgoszcz kiu esperantigis la afrikanon en la jaro 1931 en Bydgoszcz.http://afryka.org/afryka/rok-1933--afrykanin-prowadzi-zajecia-w-kartuskim-gimnazjum,news/

En Kartuzio naskiĝis konata esperantisto Feliks Malinowski (nask. la 23an de julio 1932) kiu estinte kaŝubo tamen translokiĝis al regiono Pałuki, al urbo Żnin (en la jaro 1988 li instruis Esperanton en Afriko).

Komence de septembro 2015 venis de Miastko la Senata Esperanto-ekspozicio. La Senata Ekspozicio dum sia turneo tra Pollando unue estis oktobre 2012 en Varsovio en la Pola Senato kaj estis organizita okaze de la 125-jara Jubileo de Esperanto fare de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando), polaj parlamentanoj: senatanoj Edmund Wittbrodt, Kazimierz Kleina, Andrzej Grzyb kaj sejmanino Teresa Hoppe kun financa helpo de Mecenato de Esperanto el Japanio Etsuo Miyoshi. Post la Senato la E-ekspozicio estis en Malborko, Nowy Staw, Tczew, Gdynia, Pelplin, Wołów, Złotoryja, Vroclavo, Sosnowiec, Czeladź, Będzin, Lębork, Lodzo, Loviĉo, Sztum, Kwidzyn, Elbląg, Slupsko, Kępice, Darłowo, Łeba kaj Miastko. Al Kartuzy / Kartuzio la ekspozicion invitis la lokaj esperantistoj de EDE-PL Halina Borysiewicz kaj doktoriĝ-kandidato Mariusz Borysiewicz kun la vic-prezidanto de EDE-Pollando Eduardo Kozyra (legu: Kozira), ĉio kunlabore kun la Urbestrino de Kartuzio, Direktorino de la Publika Biblioteko Kazimiera Nowicka kaj la loka aktiva esperantisto red. Andreo Marszałkowski. La vernisaĝo okazis la 7-an de septembro 2015 je la horo 17:00 en la Publika Biblioteko je la nomo de Janusz Żurakowski en Kartuzio. En la trihora vernisaĝo krom la multaj urbanoj partoprenis la vernisaĝon esperantisto de Wejherowo Gerard Tobias kiu i.a. dum kvaronhoro en Esperanto deklamis ampleksan fragmenton de Sinjoro Tadeo, "La Preĝo sub la verda standardo" kaj "Vojon" de Ludoviko Zamenhof, Andreo Marszałkowski el Kartuzio prelegis pri historio de E-Movado en Kartuzio, Krystyna Mikołajczak kantis en Esperanto kaj tradicie Eduardo Kozyra prelegis pri Ludoviko Zamenhof, Esperanto kaj gvidis tra la ekspozicio kun centoj da esperantaĵoj en la vitroŝrankoj (E-medaloj kaj insignoj, libroj, prospektoj, poŝtmarkoj ktp.). Rezulte de la vernisaĝo 9 personoj aliĝis al la E-kurso kiun gvidis en Kartuzio Andreo Marszałkowski. La sekvonta urbo dum la turneo de la Senata Ekspozicio estis Puck / Pucko.

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

  ()

Kategorio:Urboj de Pomerio (provinco de Pollando)
Kategorio:Urboj en Pollando
*