Prononco de Esperanto

L. L. Zamenhof, la iniciatinto de la lingvo Esperanto, priskribis la Esperantan prononcon per komparo de ĝiaj sonoj kun analogaj sonoj en pluraj gravaj Eŭropaj lingvoj kaj per deklaro de la principo "por unu sono unu litero". Dum sia pli ol unujarcenta uzo, Esperanto disvolvis norman prononcon, inkluzive de akceptitaj detaloj de la sonsistemo,Burkina, O. (2005): "Rimarkoj pri la prononca normo en Esperanto", Lingvaj kaj historiaj analizoj. Aktoj de la 28-a Esperantologia Konferenco en la 90-a Universala Kongreso de Esperanto sonkunmetado,https://bertilow.com/pmeg/skribo_elparolo/elparolo/specialaj_reguloj.html#i-c9j kaj frazmelodio, tiel ke nun eblas paroli pri ĝusta Esperanta prononco kaj ĝuste formitaj vortoj sendepende de la lingvoj origine uzataj por priskribi Esperanton.

 Prononca normo 
Konsiderante ke la prezento de la prononco en la Fundamento de Esperanto ellasas multajn detalojn kaj ke oni povas renkonti sufiĉe vastan variadon en la efektiva prononco de Esperanto, eĉ se oni konsideras nur homojn, kiuj gramatike kaj vortprovize bone regas Esperanton, oni povus dubi pri la ekzisto de prononca normo, kiu detale determinas kio estas bona Esperanta prononco kaj kio ne. Tamen diversaj studoj, precipe la tre sistemeca studo, kiun Oksana Burkina faris por sia doktoriĝo,Resumo de la disertacio "Произносительная норма в эсперанто" ("Prononca normo en Esperanto") de Oksana Burkina en informilo por interlingvistoj n-ro 70 , paĝo 18 montras ke Esperanto-parolantoj havas tre unuecan opinion pri bona prononco, kaj ke sekve la prononca normo ekzistas kiel socia fenomeno en la komuna konscio de la Esperanto-parolantoj.

Ĉi tiu prononca normo estiĝis sen lingva planado surbaze de internacia parola uzado de Esperanto.Burkina, O. (2005): "Rimarkoj pri la prononca normo en Esperanto" (paĝo 8), Lingvaj kaj historiaj analizoj. Aktoj de la 28-a Esperantologia Konferenco en la 90-a Universala Kongreso de Esperanto En la estiĝo de ĉi tiu normo aparte rolis unuflanke la strebadoj al bona interkompreno, al la Zamenhofa idealo "por unu sono unu litero" kaj al la forigo de nacilingva influo, kaj aliflanke kelkaj malimplicite transdonataj opinioj pri boneco kaj malboneco de diversaj prononcoj.Wells, J. (1978): "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", paĝoj 25-26Burkina, O. (2005): "Rimarkoj pri la prononca normo en Esperanto" (paĝoj 9-10), Lingvaj kaj historiaj analizoj. Aktoj de la 28-a Esperantologia Konferenco en la 90-a Universala Kongreso de Esperanto Unu ekzemplo de parto de la prononca normo kiu firmiĝis pro tia malimplicite transdonataj opinioj estas la norma prononco de la fonemo /r/ kiel langopinta vibro [r]. La Fundamento de Esperanto samtempe egaligis la Esperantan /r/ kun la sufiĉe diversaj /r/-oj de la lingvoj angla, franca, germana, pola kaj rusa, kaj sekve lasis pli da libereco por la prononco de /r/; sed jam baldaŭ aperis la opinio ke la vibra langopinta [r] (kiel en la rusa kaj pola, kaj aldone ankaŭ en la itala) estas bona prononco, kaj tiu opinio iĝis parto de la nun firmiĝinta prononca normo. Aliflanke la Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko konsideras la vibran uvulan [ʀ] "tute bona alternativo".

Kie ne estas aparta mencio de nenormaj variaĵoj, la resto de ĉi tiu artikolo klarigas ĉi tiun norman prononcon de Esperanto. Ĉar Esperanto estas lingvo kies parolantoj ĝenerale ne parolas ĝin kiel ĉefan lingvon, la reala prononco relative ofte devojiĝas de ĉi tiu normo sub la influo de aliaj lingvoj. Listo de kutimaj devojiĝoj troviĝas en la artikolo Listo de misprononcadoj.

 Fonemaro 
Esperanto havas 23 konsonantajn kaj 5 vokalajn fonemojn.Wells, J. (1978): "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", paĝo 17 La du duonvokaloj /j/ kaj /w/ ĉi tie estas klasigitaj kiel konsonantoj. Fakte laŭ ilia artikulacio ili similas al vokaloj, sed ili funkcias kiel konsonantoj.

 Konsonantoj 
 TipoLipaDento-karnaPost-dento-karnaPalataVelaGlotaNaza m n   Eksplodasenvoĉa p  t    k voĉa b  d    ɡ Ekfrota senvoĉa  t͡s  t͡ʃ    voĉa   d͡ʒ   Frotasenvoĉa f  s  ʃ   x  hvoĉa v  z  ʒ   Vibra  r   Alproksimanta  l  j  w 

 Vokaloj 
 Tipo antaŭa centra malantaŭa malvasta i  u mezvasta e̞  o̞ vasta ä

La Esperantaj diftongoj /aj/, /oj/, /uj/, /ej/, /aw/ kaj /ew/ ne estas konsiderataj apartaj fonemoj, sed kombinoj de du fonemoj, nome vokalo sekvata de duonvokalo.Wells, J. (1978): "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", paĝo 19 Gramatike ili nomiĝas diftongoj.

 Literoj kaj fonemoj 
Vidu ankaŭ artikolon Esperanta alfabeto

En la Esperanta skribo, unu litero respondas ĉiam al precize unu fonemo. La jena tabelo montras ĉi tiun interrespondon. Aldone ĝi montras ekvivalentojn de la prononcoj de la diversaj literoj de la esperanta alfabeto en diversaj lingvoj:

 Litero aŭ digramo IFA Angla Hispana Italaa /ä/  car casa  casae /e̞/  pen dedo  tettoi /i/  freemisa  libroo /o̞/  horse cono  conou /u/  boot puro  tuttob /b/  backburro  bambinoc /t͡s/  tsar  robots  pizzaĉ /t͡ʃ/  bleachleche  centrod /d/  dog dos  ditof /f/  fillfeo  fungog  /ɡ/  gogato  gattoĝ /d͡ʒ/  jump   gelatoh /h/  high   hahaha!ĥ /x/  loch jota j /j/  you  viuda  Jonioĵ /ʒ/  vision   (abat-jour)k /k/  sky casa  casal /l/  letlosa  lunam /m/  himcama  mamman /n/  nicecono  nasop /p/  spoon capa  papàr /r/  (road) rama  ramos /s/  sandcasa  sassoŝ /ʃ/  sheep   scettrot /t/  stock tonto  torreŭ /w/  world  cuanto huesov /v/  valve  afgano  vitaz /z/  size  comunismo  mese

 Alofona variado 
La principo "por unu sono unu litero", kiun Zamenhof eldiris en Lingva Respondo de 1891, kontraŭas la ekziston de alofona variado, do de laŭkuntekste malsama prononcado de unusama fonemo. Alofona variado estas fenomeno trovebla en diversaj gradoj en ĉiuj lingvoj de la mondo. Ankaŭ en Esperanto ĝi ne estas tute evitebla: Ekzemple en "kiso" oni nature prononcas la fonemon /k/ iom pli antaŭe ol kutime, do kiel [k̟].Wells, J. (1978): "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", paĝo 23

Zamenhof mem fakte en Lingva Respondo de 1911 agnoskis la ekziston de alofona variado (notu ke li ne uzas prononcosciencan terminaron; laŭ tiu devus esti "palatigas" kaj "vele" anstataŭ "moligas" kaj "naze"):

Konforme kun ĉi tiu eldiro de Zamenhof, en la nature evoluinta prononca normo de Esperanto ne ekzistas deviga alofona variado, kaj ĝenerale percepteblas tendenco minimumigi la alofonan variadon.Wells, J. (1978): "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", paĝo 26Resumo de la disertacio "Произносительная норма в эсперанто" ("Prononca normo en Esperanto") de Oksana Burkina en informilo por interlingvistoj n-ro 70 , paĝo 19 Do ekzemple ne ekzistas regulo, ke /n/ antaŭ /g/ kaj /k/ devas esti prononcata kiel [ŋ]. Oni same rajtas prononci ĝin kiel [n], kaj kelkaj parolantoj aparte zorgas pri la prononco [n] ĉe klara parolado kun zorga prononco.

Aparte vaste pridiskutata estis la alofona variado ĉe vokaloj. La Plena Analiza Gramatiko preskribis regulojn por la vasteco de /e/ kaj /o/ depende de la kunteksto: Por silaboj sen fina konsonanto ĝi preskribis la pli malvastajn prononcojn [e] kaj [o], dum por silaboj kun fina konsonanto ĝi preskribis la pli vastajn prononcojn [ɛ] kaj [ɔ]. Tiuj preskriboj tamen ne iĝis parto de la ĝenerale akceptata prononca normo.Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko de Bertilo Wennergren pri vokala variado Anstataŭe oni sen laŭkuntekstaj reguloj akceptas por /e/ kaj /o/ ĉiujn prononcojn inter [e] kaj [ɛ] kaj inter [o] kaj [ɔ], kaj la tute mezaj prononcoj [e̞] kaj [o̞] estas rigardataj kiel plej modelaj.

 Fonologiaj procezoj 
En kelkaj lingvoj, aldone al reguloj pri alofona variado ankaŭ ekzistas reguloj pri fonologiaj procezoj. Temas pri reguloj, laŭ kiuj la prononco de certaj fonemoj en certaj kuntekstoj ŝanĝiĝas al la prononco de alia fonemo. La norma prononco de Esperanto ne havas tiajn regulojn, kaj la fonologiaj procezoj renkontataj ĉe kelkaj parolantoj estas ĝenerale konsiderataj kiel evitinda nacilingva influo.Wells, J. (1978): "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", paĝo 24 Ekzemple, laŭ la norma prononco de Esperanto, oni ne unuecigu la voĉecon de konsonantoj en konsonantogrupo, kiel oni faras en la franca kaj la rusa: La normaj prononcoj de "ekdanci", "okdek" kaj "ekzisti" estas [ekdant͡si], [okdek] kaj [ekzisti], kaj ne [egdant͡si], [ogdek] kaj [egzisti] aŭ [eksisti].

 Akcentoregulo 
La akcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo: radio, matematiko, malgraŭ, malgraŭe, dudek, dudeka. La ĉefa trajto de akcentita silabo estas, ke ĝi estas pli laŭta ol la aliaj silaboj. Sed aldone ĝi ofte ankaŭ estas pli longa. Precipe kiam temas pri silabo sen fina konsonanto, tiu plilongigo de la silabo ankaŭ plilongigas la vokalon de la silabo.

 Sonkunmeto 
Esperanta silabo ĝenerale havas la formon (s/ŝ)(K)(K)V(K)(K). Tio signifas, ke ĝi ĉiam enhavas unu vokalon (V), antaŭ kiu povas esti nul ĝis tri konsonantoj (K), kaj post kiu povas esti nul ĝis du konsonantoj. Se la silabo komenciĝas per tri konsonantoj, la unua nepre estas /s/ aŭ /ŝ/. Silaboj finiĝantaj per du konsonantoj estas maloftaj. Ekzemploj estas la vortoj "cent" kaj "post", la prefikso "eks-" kaj iuj silaboj en kelkaj pli teĥnikaj vortoj kiel "interpunkcio" kaj "arkta".

Duoblaj konsonantoj ĝenerale aperas nur ĉe vorterolimoj ("mallonga", "ekkuŝi", "misskribi"), ĉe propraj nomoj ("Ŝillero") kaj ĉe gentonomoj ("finno"). Simile kiel envorteraj duoblaj konsonantoj estas evitataj envorteraj kunpuŝiĝoj de eksploda konsonanto kun samloka ekfrota konsonanto, do "tc", "tĉ" kaj "dĝ".

Aldone ekzistas limigoj al la kunmeteblo de certaj sonoj. Ekzemple "ŭ" aperas ĝenerale nur post "a" kaj "e".Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko de Bertilo Wennergren pri duonvokaloj

Antaŭ ol la sonkunmetaj reguloj estis fiksitaj, fremdaj vortoj estis Esperantigitaj en manieroj kiuj kontraŭis la intencojn de Zamenhof kaj la normojn, kiuj evoluis poste, ekzemple poŭpo (=pobo) kaj ŭato (= vato (mezurunuo)). Multaj el tiaj Esperantigoj montriĝis nestabilaj, kaj estas nun kutime anstataŭigataj per prononcoj kiuj sekvas la evoluintajn normojn, ekzemple pobo kaj vato. Aliflanke, la vorto jida, kiu ankaŭ estis foje kritikata surbaze de sonkunmetaj konsideroj sed estis jam uzata de Zamenhof, tute enradikiĝis en la lingvon.

 Referencoj 

 Literaturo 
 John Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto (1978), ĉapitro 2 (Fonetiko)
 Bertilo Wennergren: Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, ĉapitro 2 (Elparolo)
 Oksana Burkina: Произносительная норма в эсперанто ("Prononca normo en Esperanto") (2009). Ruslingva disertaĵo. (Esperantlingva resumo de ĉi tiu disertaĵo troviĝas sur paĝoj 16-19 de informilo por interlingvistoj n-ro 70 .)

 Vidu ankaŭ 
 Konsonantoj en Esperanto
 Listo de misprononcadoj

 Eksteraj ligiloj 

 Parto de parolo de Humphrey Tonkin kiel ekzemplo de modela prononco de Esperanto
 Prononca Ekzercaro de Esperanto  proponita de Geraldo Pádua (1972) kaj legita de Adonis Saliba (brazila portugallingvano)

Kategorio:Esperanto
Kategorio:Ortografio
Kategorio:Fonetiko