Irlando

Irlando (, ) estas lando en okcidenta Eŭropo. Ĝi kovras proksimume kvin sesonojn de la insulo Irlando, kies alia sesono nomiĝas Nord-Irlando kaj apartenas al Unuiĝinta Reĝlando. Oni foje uzas la terminon Respubliko Irlando (Poblacht na hÉireann/Republic of Ireland), sed tio estas "leĝa priskribo" de la ŝtato, ne ties nomo. La oficiala nomo ekde 1937, kiam akceptiĝis la nuna konstitucio, restas simple Ireland en la angla aŭ Éire en la irlanda, esperante Irlando. La plej parolata lingvo estas la angla. Tamen la unua oficiala lingvo estas la irlanda lingvo.

Irlando sendependiĝis en 1922 post la Irlanda Milito de Sendependeco (1919-1921) kontraŭ Britio. Ĝi restis membro de la Komunumo de Nacioj ĝis 1949 kiam ĝi oficiale iĝis respubliko. La ŝtato estas demokratia parlamenta respubliko. Irlando estas membro de la Eŭropa Unio ekde la jaro 1973, sed ne estas membro de NATO.

 Geografio 

Mapo de Irlando

La respubliko Irlando kuŝas sur 70 273 km². Norde suden 486 km, kaj okcidente orienten 275 km. La plej alta punkto estas Carrán Tuathail/Carrauntoohill je 1 039 m. La vetero estas tre pluva kaj la klimato estas oceana.

 Historio 

 Administra divido 

eta|maldekstre|Flago de la Provincoj, Irlando
La lando estas dividita en 26 graflandojn kaj 4 provincojn (Munstro, Konoĥto, Lenstro, Ulstero).

Graflandoj en Irlando (angla – irlanda - esperanta)
 Dublin – Réigiúin Átha Cliath - Dublino
 Wicklow – Cill Mhantáin - Kilmantano
 Wexford – Loch Garman - Lokgarmano
 Carlow – Ceatharlach - Carlo
 Kildare – Cill Dara - Kildaro
 Meath – Mí - Mito
 Louth – Lú - Luto
 Monaghan – Muineachán - Minakano
 Cavan – Cabhán - Kavano
 Longford – Longfort - Lonforto
 Westmeath – Iarmhí - Okcidenta Mito
 Offaly – Uíbh Fhailí - Ivfaljo
 Laois – Laois - Liŝo
 Kilkenny – Cill Chainnigh - Kilkenjo
 Waterford – Port Láirge - Portlargo
 Cork – Corcaigh - Korko
 Kerry – Ciarraí - Kirijo
 Limerick – Luimneach - Limeriko
 Tipperary – Tiobraid Árann - Tibradarano
 Clare – Clár - Klaro
 Galway – Gaillimh - Galivo
 Mayo – Maigh Eo - Maigo
 Roscommon – Ros Comáin - Roscomano
 Sligo – Sligeach - Ŝligaĥo
 Leitrim – Liatroim - Litrimo
 Donegal – Dún na nGall - Dunagalo Dosiero:Ireland Numbered.png

eta|Lagoj de Killarney (Kilarnejo), vido de Ladies View en Graflando Kerry

 Loĝantaro 
 Demografia evoluo 
Laŭ la censo farita en 2006, 4 234 925 homoj loĝas en la Respubliko Irlando, inter ili 98,5 % irlandanoj. Tio estas 60 loĝantoj/km², relative maldense loĝata lando en okcidenta Eŭropo. Tamen, en 1841, la loĝantaro de la lando estis 8 178 000. La kialo de tiu loĝantara sobiĝo estas la granda terpoma malsato kiu okazis inter 1845 kaj 1847. Tiam pereis 1,5 milionoj da irlandanoj kaj en tiu situacio, multaj personoj amase elmigris al landoj kiel Usono, Francio kaj Svisio, kie vivo estis pli facila, kaj do la tuta loĝantaro eĉ pli malaltiĝis.
En 1847, en Bostono vivis 37 000 irlanddevenuloj.

Male, depost sia aliĝo al la Eŭropa Unio, Irlando pli bone fartas, kaj ankaŭ ties loĝantaro. Dum en la fruaj 1960-oj estis 2,9 milionoj da loĝantoj, ĝi kreskis al pli ol 4 milionoj hodiaŭ. Kongruante kun eksplodo de la ekonomika stato de la lando, la enmigrado superis la elmigradon ekde 1990, multaj revenantaj irlanddevenuloj sed ankaŭ alilandanoj kiu transloĝiĝas tien por ĝui la favoran ekonomion. Dum ili preskaŭ ne estis antaŭ la 1990-oj, foraj fremduloj kiel nord-afrikanoj aŭ ĉinoj nun regule enmigras en la landon. La naskokvanto estas nuntempe la plej granda de Eŭropo. La Respubliko Irlando ankaŭ estas tre juna lando, 23,8 % de la loĝantaro aĝas malpli ol 15.

 Urboj 

La loĝantaro loĝas precipe en la kamparo. Sed la ĉefurbo Dublino arigas 40 % de la tuta loĝantaro kun 1 186 159 loĝantoj en la Graflando Dublino.

 Dublino – Baile Átha Cliath : 505 739 (1 186 159 en la aglomeraĵo)
 Korko – Corcaigh : 119 143 (274 000)
 Galivo – Gaillimh : 71 983
 Limeriko – Luimneach : 52 560

 Lingvoj 
La du oficialaj lingvoj de la Respubliko estas la Irlanda lingvo (kelta lingvaro) kaj la Angla lingvo (Ĝermana lingvaro). Depost 2003, ĉiuj oficialaj dokumentoj kaj strataj paneloj devas esti dulingvaj. Hodiaŭ, la angla estas vaste parolata en la tuta insulo kaj preskaŭ ĉiuj irlandanoj scipovas ĝin. Laŭ la censo de 2001, 1,6 milionoj scipovas la irlandan kaj 71 000 parolas ĝin ĉiutage. La lingvo estas aŭdebla precipe en kelkaj regionoj (t.n. gaeltacht) en la okcidenta kaj okcident-norda parto de la lando. Kvankam la irlanda estas devige lernenda en la lernejoj, multaj lernantoj havas malfacilaĵon lerni ĝin kaj eĉ pli bone parolas la francan, kiun ili lernas samtempe, ol la irlandan! Multaj personoj cetere kulpigas la instruan metodon de la lingvo. Dum la ĵusaj jaroj, okazas reinteresiĝo de la irlandanoj pri ilia historie propra lingvo kaj fariĝas laŭmoda kaj ŝika paroli ĝin. Cetere, ankaŭ ekzistas irlanda gestlingvo.

 Ekonomio 
eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Irlando, 2019
Irlando suferis dum jaroj de malriĉeco kaj la kontrabando de loĝantoj kiel rezulto de sia malbona ekonomia situacio kaj estis plejparte bazita sur agrikulturo.

En 1972, Irlando subskribis la Traktaton de Aliiĝo al la Eŭropa Unio (vidu Treaty of Accession 1972 en la angla).

Kvankam Irlando iam estis malriĉa lando, ekonomiaj reformoj en la 1980-aj jaroj rezultis ke en la 1990-aj jaroj, samtempe kun akceliĝo de industriiĝo, komenciĝis fenomeno nomata "Kelta Tigro", kiu karakteriziĝis per rapida kresko de la irlanda ekonomio kaj turnis ĝin de malsukcesa ekonomio en kreskantan ekonomion - la irlanda ekonomio kreskis per mezumo de 10 % inter 1995-2000. Irlando lanĉis la Eŭron en 1999 kune kun la aliaj EU-landoj.

La lando prosperiĝis tiel, ke ĝi fariĝis inter la plej riĉaj (la 5-a) landoj de la mondo, kun MEP po kapo de 50.303 en internaciaj dolaroj en 2005. Tamen la financa krizo de 2008 severe frapis la landon kaj kreskigis la senlaborecon de 8 % en 2008 al 12,5 % en oktobro 2009. Al tio ĉi kontribuis ankaŭ la kreskantaj salajroj. Ekzistas garantiita minimuma salajro de 1.183 eŭroj monate.

En la unua jardeko de la 21-a jarcento, la irlanda registaro komencis serion de mezuroj celantaj trakti inflacion, malaltigi la impostan ŝarĝon, plibonigante la kvaliton de la laborantaro kaj instigante eksterlandan investon en la lando. La irlanda ekonomio estas moderna kaj relative malgranda ekonomio bazita sur komerco. Agrikulturo, en la pasinteco la plej grava sektoro en la irlanda ekonomio, estis anstataŭigita per industrio, kiu hodiaŭ respondecas pri proksimume 46% de MEP, 80% de eksportaĵoj kaj proksimume 29% de la laborforto. Kvankam eksportoj estas la ĉefa motoro kiu pelas la irlandan ekonomion, la kresko de privata konsumo kaj la reakiro en la konstruindustrio kaj komercaj investoj kontribuas al ekonomia kresko.

La ĉefurbo Dublino estas la 22-a en tutmonda enketo, kiu ekzamenis la vivkoston en diversaj urboj tra la mondo.
 MEP: totala en 2005 – 164 mlrd US$; pokapa – 40.710 US$.
 Eksporto: komputiloj kaj programaro, kemiaĵoj, bovaĵo, laktaĵo, viskio.
 Organizoj: EU, UNO (1955)

 Politiko 

Irlando estas respubliko kun parlamenta sistemo de registaro. La parlamento (Oireachtas) enhavas du ĉambrojn - Dáil Éireann (rekte elektita fare de la popolo) kaj Seanad Éireann (elektita fare de aliaj politikistoj). La Dáil havas 158 membrojn kaj la mandato de la parlamento daŭras kvin jaroj ĝis nova voĉdonado. La ministroj devas esti membroj de la parlamento. 

La ŝtatestro estas la prezidento kies mandato daŭras sep jaroj kaj rajtas esti elektita nur du fojoj. La nuna prezidento estas Catherine Connolly, elektita en 2025. La Konstitucio de Irlando aŭ Irlanda Konstitucio (irlande Bunreacht na hÉireann; angle Constitution of Ireland) estas la fundamenta leĝo (Konstitucio) de la Respubliko Irlando. Ĝi estas la dua konstitucio de la ŝtato ekde la sendependeco, anstataŭigante la pli fruan de 1922. 

La Seanad Éireann (prononcata [ˈʃan̪əd̪ ˈeːɾʲən̪], signifante Senato de Irlando) estas la oficiala nomo de la supera ĉambro de la irlanda parlamento, la Oireachtas, la parlamento de la Respubliko Irlando.

 Kulturo 
 Irlanda Kultura Instituto
 Kuraĥo
 Kolegio Triunuo
 Biblioteko Trinity College (Dublino)

 Turismo 
alternative=EPIC|eta|EPIC, la irlanda elmigrada muzeo
La Irlanda muzeo pri elmigrado (angle: EPIC - The Irish Emigration Museum) estas la unua tutcifereca (privata) muzeo en la mondo. Ĝi situas en Dublin (Docklands, Custom House Quai). kaj rakontas pere de 20 temogalerioj pri Irlandaj elmigrintoj, kiuj fariĝis sciencistoj, politikistoj, poetoj, artistoj kaj eĉ eksterleĝuloj. Ĝi estis projektita de londona projektfirmao Event Communications kaj ricevis en 2019 kaj 020 la premiojn "Word Travel Award' (Premio Monda Vojaĝo) kaj estis agnoskita kiel "Europe's Leading Tourist Attraction" (Eŭropa Gvidanta Turisma Allogaĵo)(en) Pól Ó Conghaile, Epic Success: Irish museum voted Europe's leading tourist attraction, Irish Independent, la 9-an de junio 2019.(en) "World Travel Awards name EPIC Museum Europe's top tourist spot", RTÉ, la 2-an de novembro 2020..

 Famaj irlandanoj 
Vidu :Kategorio:Irlandanoj

 Irlando en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 39-an ĉapitron "Fabelo el Irlando" al komentoj pri la lando; poste ŝi rakontas fabelon pri marvirino.Marjorie Boulton, Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro, Universala Esperanto-Asocio, Roterdamo, 1984, dua eldono 1993. Paĝoj 311-316.

 Vidu ankaŭ 
 Harpo
 Hibernia (personigo)
 Irlanda naciismo
 Nacia himno de Irlando
 Sankta Patriko
 Shamrock

 Eksteraj ligiloj 

Retejo de la Irlanda Muzeo pri elmigrado (EPIC) + filmeto
 http://www.nationmaster.com/graph-T/eco_chi_pov 
 http://www.finfacts.com/Private/bestprice/irishconsumerprices.pdf
 Iralando ĉe CIA 


 Referencoj 



Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1937