Beaune

Beaune [bon], esperante Bono aŭ Baŭno, estas mezgranda franca komunumo situanta en la departemento Orbordo kaj en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo. Ĝi estas unu el la subprefektejoj de la departemento, kaj havas proksimume  loĝantojn.

La loĝantojn de Beaune oni kutime nomigas Beaunois [bonŭa]. La urbo estas famkonata pro sia hospico, eksa malsanulejo kiu fariĝis muzeo.

 Geografio 
eta|maldekstra|Geografio de Beaune
La urbo troviĝas sur deklivo de la Pariza Baseno. Tra la urbo fluas la rivero Bouzaise, kies akvofonto situas en Beaune mem. Du aliaj riveretoj fontis en Beaune: Aigue kaj Genet.

 Klimato 
La averaĝa ĉiujara pluvokvanto sumiĝas je 745 mm. La averaĝa ĉiujara sunumado estas 2000 horoj. La averaĝa ĉiujara temperaturo estas .

 Ekonomio 
Plej multaj enspezoj venas de la vino kaj la malsanulejo. Decembron 2007,  entreprenoj pagis  salajrojn.

 Vino 
eta|maldekstra|Kelo

Beaune estas la aŭtenta ĉefurbo de la burgonjaj vinoj. Ĝi situas meze de Côte-d'Or, kaj estas ĉirkaŭata de pluraj vilaĝoj kies nomoj famiĝas ĉe la vinamatoroj: Pommard, Meursault, Pernand-Vergelesses, Puligny-Montrachet, Savigny-lès-Beaune ...

La surfacampleksoj ĉe Beaune pri produktado estas:
 ruĝaj: 413 ha : Beaune premier cru 313 ha, Beaune village 81 ha, Côte de Beaune 19 ha
 blankaj: 41 ha : Beaune premier cru 22 ha, Beaune village 13 ha, Côte de Beaune 6 ha

biodinamikaj metodoj estas kelkfoje uzataj.  biodinamika vinberisto

 Mustardo 
eta|maldekstra|Mustardejo
Unu mustardejo fabrikas diĵonan mustardon kaj burgonjan mustardon.
Diĵona mustardo estas nur recepto (ĝi ne estas fabrikata en Dijon).
Burgonja mustardo estas fabrikata kun burgonja Brassica juncea kaj burgonja blanka vino.

 Biero 
Unu bierfarejo fabrikas bieron nomatan Belenium.
Iam bierfarejo fabrikas bieron nomitan La Suprême de Beaune.

 Demografio 

 Historio 
 Antaŭ 1203 
Homoj de neolitiko ĝis Halŝtata ferepoko loĝis ĉefe en la altoj kaj apud fontoj (Bouzaize, Aigue). De neolitiko estis silikoj de Le Grand-Pressigny.
Nur dum la Latena Ferepoko, aperis loĝejoj kaj vojoj en la ebenaĵo apud la fontoj dediĉitaj al Belenos, la gaŭla dio de akvo. La nomo Beaune devenas de Belenos. La urbo prosperis dum la romia periodo ĝis ĉirkaŭ 259 kaj la invadoj. Tiam ĉirkaŭ 275, la urbaj muroj konstruiĝis en mallonga areo. Ĉirkaŭ 475 burgundoj, germana popolo (la nomo devenas de Bornholm) okupis pace la urbon. 534, frankoj venkis la burgundojn. En la jaro 731 arabaj militistoj ruinigis ĉirkaŭe la urbon. En la jaro 994 kaj la jaro 1089, la lando suferis teruran epidemion kaŭzitan de Claviceps purpurea. En 1099 teksto de Urbano la 2-a citis preĝejojn Saint-Martin kaj Saint-Pierre. En la jaro 1171 herezuloj nomitaj Cottereaux estis evikciitaj de la urbo. En la jaro 1203, la duko Odo la 3-a donis al la urbo la rajton de komunumo.

 1203-1477 
La komunumo konstruis remparojn. La tertremo de Bazelo en 1356 okazigis detruojn. La urbo brulegis en 1401. Produktado da vino kaj da drapo rezultigis du riĉecojn. En 1443, Nicolas Rolin starigis la hospitalon. Kiam Karlo la Brava la duko de Burgonjo mortis ĉe Nancio la 5-an de januaro 1477, la urbo iĝis francia.

 1477-1789 
En 1478, la urbo defendis la rajtecon de Maria, la filino de la duko. Sieĝo de la urbo per Ludoviko la 11-a armeo daŭradis pli ol kvin semajnojn. Poste Ludoviko la 11-a konstruigis kastelon por pririgardi la urbon. 1562-1596 Beaune suferis pro la religiaj militoj. En 1656, Kristina de Svedio vizitis la urbon. En 1658, Anna de Aŭstrio vizitis la urbon kun sia filo Ludoviko la 14-a.
En 1754 la rabisto Louis Mandrin kaptis la urbon kaj ĝia urbestro Pierre Gilet.

 1789 ĝis hodiaŭ 
eta|maldekstra|Fondet vilao
eta|dekstra|Fera ponto (1985)
En 1793, estis detruita la timpano de la preĝejo Notre Dame.
La preĝejo de la Madeleine estis detruita en 1798, la preĝejo Saint Martin estis detruita en 1800, la preĝejo Saint Pierre estis detruita de 1803 ĝis 1805.
En 1888 la prezidento Sadi Carnot oficiale vizitis la urbon.
En 1893 Camille Fondet ekkonstruis siajn vilaojn.
En 1918 usona universitato estas konstruita por la militistoj.
La 17-an de junio 1940, post duhora batalo kaj 70 francaj mortintoj, la germania armeo okupaciis Beaune. Ĝi forlasis la urbon la 8-an de septembro 1944.
En 1952 la fervojo estis elektrizita.
En 1970 la prezidento Georges Pompidou inaŭguris la novan aŭtovojon A6 kaj samtempe li inaŭguris la konstruitan novan malsanulejon.
En 1971 la hospico establis la novan malsanulejon.
En 1975 nova fervoja stacidomo estis konstruita.

 Administrado 

 Religia vivo 
eta|maldekstra|Eta reĝo de gracio (1643)
eta|maldekstra|Islama preĝejo As-Salam (2011). Dekstre la minbaro kaj centre la Mihrabo.

Tie estas sanktejo de Jesuĉjo (Jesu-Infaneto) ekde 1639.

Kvar pastroj kaj tri diakonoj (en 2015) zorgas pri la paroĥo. La paroĥo enhavas 18 komunumojn (32 671 loĝantojn en 2009): Beaune, Corcelles-les-Arts, Merceuil, Tailly, Bligny, Montagny, Levernois, Sainte-Marie-la-Blanche, Combertault, Meursanges, Chevigny-en-Valière, Corgengoux, Corberon, Villy-le-Moutier, Marigny-lès-Reullée, Ruffey, Vignoles kaj Chorey.

Tie estas moskeo ekde 2011.

 Vidindaĵoj 
eta|dekstra|250px|Interna korto de la gotika malsanulejo Hospicoj de Bono
 Baziliko Dipatrino
 Preĝejo Sankta Nikolao
 Hospico kaj ĝia mirinda pentraĵo de la Fina Juĝo
 Sonorilejo (Beffroi)
 Vilaoj Fondey
 Muzeo Salvador Dalí
 Belarta muzeo de Beaune

 Lokaj famuloj 

 Jacques de Molay 1243-1314 grandmajstro de la templanoj.
 Nicolas Rolin 1376-1462, fondinto de la hospicoj
 Guigone de Salins 1403-1470, fondinto de la hospicoj
  (1619-1648) Marguerite du Saint-Sacrement, monaĥino

 Gaspard Monge 1746-1818, matematikisto kaj politikisto
  1807-1879, libristo kaj scienca eldonisto
 Xavier Forneret 1809-1884, dramisto, poeto kaj ĵurnalisto
 Félix Ziem 1821-1911, pentristo
 Hippolyte Michaud 1823-1886, pentristo
 Marie Favart 1833-1908, aktorino
 Camille Fondey 1844-1927, urbisto
 Étienne-Jules Marey 1830-1904, kuracisto kaj fiziologo
 E. Bord 1858-1919, profesoro kaj esperantisto
 Adolphe Retté 1863-1930, verkisto

  1898-1982, aviadfaristo

  1932-1988, teatristo
  1947 Sociologo kaj filozofo
 Alwyn Hamilton verkistino de  eldonita en 2016, junaĝe vivis en Beaune

 Okazoj 
 Vinoaŭcio de hospico
 Polica filmfestivalo
 Baroka muziko-festivalo
 Boogie-woogie-festivalo

 Esperanta vivo 
eta|maldekstra|Bord Profesoro de la liceo en Beaune ĉirkaŭ 1913
eta|dekstra|250px|Klaso de Esperanto kun Ernest Bord 1912
Antaŭ Zamenhof, Moïse Lyoen kreis tie internacian lingvon.

Dum la komenco de la dudeka jarcento en Beaune estis multaj esperantistoj. La Esperanta grupo datiĝis de la 23-an de januaron de 1903. Ĝi havis 140 anojn en majo 1907 kaj 220 anojn en majo 1908,.
Pli poste ĝi havis 306 anojn. En 1912 la nombro da anoj preterpasis 400. La rektoro Émile Boirac estis honora membro. La 2-an de majo 1909 okazis en Beaune la dua kongreso de la federacio de la esperantistaj grupoj burgonaj. En la kongreso partoprenis la administrantoj de la UEA, Théophile Rousseau kaj Hector Hodler. Oni trovis en Beaune esperantajn poŝtkartojn (eldonitaj de la vidvino Caucal), turistajn dokumentojn kaj menuojn en restoracioj. Ernest Bord, profesoro de la liceo en Beaune instruis Esperanton ĉe unuagrada knabina lernejo kaj kolegio. Oni instruis ankaŭ esperanton en la vinberkultura lernejo kaj en la liberaj knaba kaj knabina lernejoj. La komunumo eldonis du tekstojn por subteni la instruadon de Esperanto, unue la 20-an de junio 1934 por postuli devigan Esperanton en lernejoj kaj poste la 22-an de novembro 1957 por postuli laŭvolan Esperanton en abiturientecoMunicipaj interkonsiliĝoj en la arĥivo de la urbodomo.

La arkivo de la forminta klubo estas hodiaŭ konservita en la Nacia Esperanto-Muzeo de Gray.

Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 18 voĉojn (0,36 %) en 2004, 19 voĉojn (0,38 %) en 2009 kaj 30 voĉojn (0,55 %) en 2014.

 Dominique Jacquin, administranto de Vikipedio en la nomo Pino, naskiĝis la 9an de julio 1958 en Nancio, vivis kaj forpasis la 19-an de januaro 2017 en Beaune. Li estas entombigita en Limey-Remenauville (Loreno) apud la familia bieno.

 Partneraj urboj 






 Notoj kaj referencoj 


 Vidu ankaŭ 
 Komunumoj de Côte-d'Or
 Listo de urboj de Francio
 Beaune (stacidomo)

 Eksteraj ligiloj 

 TTT-ejo de la paroko
 TTT-ejo de la turisma oficejo
 TTT-ejo de la bona centro pri historiaj studoj
 Bildoj de la hospico
 Festoj de la vendo da vinoj 

Kategorio:Komunumoj de Côte-d'Or
Kategorio:Urboj de Francio