Kantono Urio

Kantono Urio (germane Uri) estas unu el la 26 federaciaj ŝtatoj de Svislando, nomitaj kantonoj. Ĝi apartenas kune kun Ŝvico kaj Untervaldo al la tri prakantonoj de la Svisa Ĵurkomunumo.

Laŭ la stato de  en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝi estas do la tria plej malgranda svisa kantono laŭ la nombro de loĝantoj. La ĉefkomunumo Altdorf estas la loko, kie laŭ la dramo de Friedrich Schiller la svisa nacia heroo Wilhelm Tell pafis la pomon sur la kapo de sia filo.

 Geografio 
Urio situas en centra parto de la lando en supra valo de la rivero Reuss. La kantono estas centprocente ĉirkaŭita de  . Okcidente, sude kaj oriente la Alpoj formas la limojn, dum en la nordo la limon formas la Lago de Urio, kio estas la suda parto de la Kvarkantona Lago. 

 Lingvoj 
La plej uzata lingvo en la kantono estas skribe kaj oficiale la germana kaj en ĉiutaga parola uzo efektive la alemana.

 Trafiko 
Hisorie en la 20-a jarcento de esenca signifo por la kantono estis la Gotard-fervojtunelo, kiu ligas Urion kun la Kantono Tiĉino kaj Italio. Ekde la mezepoko la plej granda strato al la nordo kondukis trans la montpasejo Sankt-Gotardo, unu el la plej gravaj trafikkonektoj inter la sudo kaj la nordo de Eŭropo. Ekde 1980 tra Gotardo ankaŭ ekzistas aŭtovojtunelo, tra kiu pasas la svisa aŭtovojo A2 respektive en pli vasta perspektivo la eŭropa ŝoseo 35. Aldone en 2016 estis finkonstruita la Gotarda Baza Tunelo, kiu estos kun longeco de 57 km la plej longa tunelo de la mondo. Ĝi ebligas, ke la Gotardo-Masivo povas esti pasata de Erstfeld ĝis Biasca sen antaŭa grimpado ĝis la nuna tunelportalo sur alteco de pli ol 1000 m s.m..

 Historio 
En la jaro 853 la germana imperiestro Ludoviko la 2-a donacis la valon de Urio al la virina monaĥejo Zuriko. Tiel la Urio venis sub la kontrolo de la Imperia Voktejo Zuriko, kiun kontrolis la nobela dinastio Zähringer. Post ties formorto Frederiko la 2-a transdonis Urion al la Habsburgoj. De ties filo, reĝo Henriko la 4-a Urio akiris la imperian senperecon, kion en la jaro 1274 Rudolfo la 1-a de Habsburgo konfirmis.

La plua historio de Kantono Urio estas firme ligita kun la historio de la Svisa Ĵurkomunumo kaj de la pasejvojo trans Gotardo. En la jaro 1291 en Urio sur la herbejo Rütli ĉe la bordo de la Kvarkantona Lago estis farita la unua kontrakto inter la tri svisaj prakantonoj por komune defendi sian intereson pri la tiam por ĉaroj malfermita Gotardo-Pasejo kontraŭ la heredantoj de la imperiestro Rudolfo la 1-a de Habsburgo. Ne estis la unua celo akiri ŝtatan sendependecon de la Sankta Romia Imperio, sed konservi la imperiajn privilegiojn. Ŝtatan sendependecon la Svisa Ĵurkomunumo kaj kun ĝi Urio akiris nur en la jaro 1648 per la Vestfalia Paco.

 Ekonomio 
Ekonomie la kantono vivas ĉefe de la agrikulturo, sed gravas ankaŭ la laborlokoj, kiuj dependas de la Gotarda fervojo kaj de la svisa armeo. Esencan rolon ludas ankaŭ la turismo en somero por migrado kaj montgrimpado kaj en vintro por skicado precipe en la regiono de Andermatt. Krom la tipa vintroturismo Kantono Urio favoras tiel nomita mildan turismon, precipe por migrantoj kaj naturamikoj. Flankaj valoj, kiel ekzemple la Maderaner-Valo invitas al ripozado, mineralserĉado kaj migrado.

 Administra subdivido kaj komunumoj 
En Kantono Urio ne ekzistas administra subdivido en formo de distriktoj. La kantono konsistas el la sekvantaj 20 komunumoj (stato en la jaro 2010, vico laŭ alfabeto):

eta|maldekstra|220px|Komunumoj de Kantono Urio Altdorf
 Andermatt
 Attinghausen
 Bauen
 Bürglen
 Erstfeld
 Flüelen
 Göschenen
 Gurtnellen
 Hospental Isenthal
 Realp
 Schattdorf
 Seedorf
 Seelisberg
 Silenen
 Sisikon
 Spiringen
 Unterschächen
 Wassen

 Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo de Kantono Urio

Urio
-