Tata (Hungario)

La artikolo traktas ankaŭ eksvilaĝon Agostyán!

Tata (, ) estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en Distrikto Tata, kies centro ĝi estas.
eta|maldekstre|220ra|Elvidejo de Tata

 Situo 
Tata situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Tatabánya-Komárom, aŭtoŝoseo M1 inter Vieno-Budapeŝto preteriras.
eta|dekstra|Kastelo de Tata
eta|Kovrilpaĝo pri Tata, 1980

 Historio 
Ĉe piedo de la montaro Gerecse, sur ambaŭ bordoj de Öreg-tó (Olda aŭ granda lago) taŭga ankaŭ por velado, kaj ĉirkaŭ la malnova fortikaĵo elformiĝis el tri urbetoj (nome Tata, Tóváros kaj Váralja) unu el la plej belaj urbetoj de Norda Transdanubio.

Tata apartenis al la grandbieno (latifundium) de la familio Csák (ĉAk) ekde la 11-a jarcento ĝis 1326, kvankam ĝi estis reĝa havaĵo. La konstruado de la fortikaĵo okazis dum la regado de la Anjou-devena reĝo Ludoviko la Granda (1342-1382). Dum mallonga tempo ĝin posedis la palatino István Lackffy (1388-1397). Post ties ekzekuto pro ŝtatperfido Tata iĝis denove reĝa bieno. Ĝi estis la ŝatata restadejo de reĝo Sigismundo. Ĉitempe elformiĝis la kvar-angula fortikaĵo kun internaj turoj. Post la morto de reĝo Sigismundo, ekde la jaro 1388, la kolonio estinta “civitas” (blazonhava urbo) komencis rapide perei en la manoj de István Rozgonyi.
En 1463 reĝo Matiaso la 1-a Hunyadi reaĉetis la urbon kaj la kadukiĝantan fortikaĵon. Krom la kastelo en Visegrád, Tata estis lia ŝatata loko de ĉasado kaj ripozejo. Post la katastrofe perdita batalo ĉe Mohács (1526), dum la 145-jara turka regado ĝi ofte ŝanĝis estron. Fine en 1683 la turka veziro Kara Mustafa, marŝanta por sieĝi Vienon, eksplodigis la fortikaĵon.

La novtempa disvolviĝo de la urbo komenciĝis en 1727, kiam grafo József Eszterházy aĉetis la bienon. Famaj arkitektoj: Jakab Fellner, Antal Schweiger; inĝenieroj: Sámuel Mikoviny, Ferenc Bõhm kreis la barokan etoson de la urbo, konstruante domojn, kastelon, preĝejojn ktp. Ankaŭ nuntempe tiuj malnovaj konstruaĵoj kaj la muelejoj funkciigataj per akvo ekkaptas pleje la intereson de la vizitantoj. Tata zorge konservas kaj gardas la memoraĵojn de la iamaj hungaraj reĝoj. En la fortikaĵo-kastelo troviĝas nun la Muzeo de Domokos Kuny, kie videblas ankaŭ trovejoj el-antaŭ de la hungara patrujkonkero. En la malnova sinagogo estas montrataj kopioj de antikvaj statuoj. Famaj estas la vazoj de la potfaristoj de Tata kaj la artaĵoj de la esperantistaj pentristoj de la urbo. Ĉe la lagobordo funkcias la trejnejo de la altkvalitaj sportistoj pretiĝantaj al la olimpiko.
Ĉe Kalvaria monteto, sur kiu staras kapelo kaj akvoturo, estis konstruata Subĉiela Geologia Muzeo, la vera Ĵurasa Parko, laŭ iniciato kaj projekto de geologo-akademiano József Fülöp, kun sikula pordego kiel enirejo. Tie oni povas studi tavolaron de Transdanuba Mezmontaro, preskaŭ identa al tiu de la Sudaj Alpoj:
• blanka, malfru-triasa kalkoŝtono de Dachstein (en kiu disvolviĝis karstaj grotoj),
• rozkoloraj, ĵurasaj kalkoŝtonoj (de “kondensita” sedimentiĝo),
• verdec-griza, fru-kretacea sabloŝtono.
La mez-ĵurasajn radiolaritojn (fajroŝtonojn) ekspluatis jam la neolitikaj homoj.
La vizitantoj povas ekkoni ankaŭ kelkajn mineralajn krudaĵojn, kaj eĉ preni el ili provpecojn.

 Famuloj 
eta|Aerfoto pri la fortikaĵo
 en Tata naskiĝis kaj mortis:
 ceramikisto Mór Fischer
 komponisto Bernát Menner
 politikisto Ignác Ghyczy
 en Tata naskiĝis:

 esperantisto, politikisto Sándor Giesswein
 agronomo Sándor Vörös
 aktoroj Zsófia Alberti, János Körmendy kaj Wanda Nemes
 arthistoriisto Gyula Pasteiner
 arkitekto Kamill Fittler
 baletisto Tamás Juronics
 ceramikisto Teréz Szemereki
 Géza Antal (episkopo)
 inĝenieroj Géza Ghyczy kaj Sándor Lipthay
 inventistoj Pál Jankó kaj Ottó Bláthy
 kalvinana episkopo Ferenc Csirke
 komputikisto Tibor Gyimóthy
 kuracisto Dániel Hamary
 literaturhistoriistoj Péter Dávidházi kaj András Vizkelety
 operkantisto Andor Dárday
 profesoro Zoltán Magyary
 saksofonisto Zsolt Baronits
 vicĉefministro Ferenc Havasi
 violonisto Ödön Singer
 vitralisto Imre Zsellér
 en ekstera parto de Tata (Tóváros) naskiĝis:
 agronomo Sándor Fejes
 raportisto István Pluhár
 en Tata (aŭ en Tata-Tóváros) mortis:
 diplomato Miksa Esterházy
 ekonomikisto István Gáthy
 grafikisto Károly Kerti
 kuracisto Sámuel Zay
 kuristo István Rózsavölgyi
 pentristoj János Schadl kaj Alajos Stech

 Famaj nomportantoj 
 Sándor Tatay, verkisto
 Sándor Tatai, aktoro
 Tibor Tatai, kanuisto

 Agostyán 
Apuda vilaĝeto Agostyán [agoŝtjAn] aliĝis al Tata en 1985. Tie funkcias arboreto. Komence de la 21-a jarcento ekovilaĝo formiĝis.
eta|<center>Iama sinagogo de Tata

 Vidindaĵoj 
 Sakralaj vidindaĵoj 
 Preĝejo de Emeriko de Hungario (Tata)
 Preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Tata)
 Kalvaria kapelo (Tata)
 Kalvinana preĝejo (Tata)
 Sinagogo en Tata

 Profanaj vidindaĵoj 
 Fortikaĵo de Tata (Hungario)
 Kastelo de Tata (Hungario)
 Fiŝlago de Tata (Hungario)
 Plumbero-turo (Tata)

 Esperanto 
Estas delegito de UEALaŭ "Jarlibro 2015" de UEA, paĝo 170 kaj gastiganto de Pasporta Servo tie.
eta|Lagoborda panoramo de Tata

 Ĝemelurboj 
 20ra Alkmaar, Nederlando 1985
 20ra Gerlingen, Germanio 1987
 20ra Dammarie-les-Lys, Francio 1993
 20ra Arenzano, Italio 1994
 20ra Svodín, Slovakio 1997
 20ra Montebelluna, Italio 2000
 20ra Szováta, Rumanio 2002
 20ra Pińczów, Pollando 2004

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Esperantlingva paĝo, arkivigite laŭ stato de aŭgusto 2007
 oficiala urba retejo ()

Kategorio:Vinvilaĝoj