Nanplanedo

eta|Cereso estas la unua malkovrita nanplanedo (en 1801)
eta|Plutono estas la dua nanplanedo esplorita deproksime per kosmosondilo (New Horizons en 2015)
Nanplanedo aŭ nana planedo"Nana planedo" uzata en la video https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Scivolemo (esperante) estas klaso de ĉielaj korpoj en nia sunsistemo. Ĝi estis difinita, kiel nova kategorio, per rezolucio akceptita la 24-an de aŭgusto 2006 de la Internacia Astronomia Unio. La difino koncernas nur la planedan sistemon de la Suno (kiu inkluzivas la Teron), alistelaj sunsistemoj ankoraŭ ne havas klarajn difinojn por tipoj de siaj eroj kaj apenaŭ povas havi, ĉar malmulto estas jam sciata pri ili.

La difinon IAU formulis angle, kaj ĝi do koncernas origine nur la anglan esprimon dwarf planet. En la diversaj lingvoj ekestas tradukoj kiel nana planedo, nanplanedo, kaj preskaŭplanedo. Laŭ difino (vidu la tutan rezolucion numero 5A en la artikolo Sunsistemo) la termino nanplanedo priskribas objekton, kiu

 Ĉirkaŭiras la Sunon.
 Havas sufiĉan mason por ke ĝia propra gravito superu la internajn fortojn de rigida korpo kaj ĝi tiel ricevu hidrostatike ekvilibran formon proksimume globan
 Ne malplenigis la ĉirkaŭaĵon de sia orbito.
 Ne estas satelito (de planedo aŭ alia ekstersuna objekto)

La tria kriterio precizigas, ke la nanplanedo "ne malplenigis la ĉirkaŭaĵon", kio estas la ĉefa diferenco kompare kun planedo. Tio signifas, ke la maso de la nanplanedo ne sufiĉas por forigi aliajn korpojn el la proksimaĵo de la orbito, dum la pli pezaj planedoj per sia gravito tiom perturbas aliajn proksimume samorbitajn objektojn, ke tiuj forĵetiĝas aŭ tute kaptiĝas kaj iĝas satelitoj de la planedo aŭ alimaniere iĝis sinkronaj kun ĝi. Tiu kondiĉo signifis oficialan forigon de Plutono el la kategorio de planedoj, ĉar ĝi ne malplenigis sian ĉirkaŭaĵon en la Kujper-zono. La "detronigo" de Plutono kaptis konsiderindan atenton ankaŭ en la amaskomunikiloj.

En junio 2008 IAU aldonis du decidojn. Unue, faka termino por nanplanedo ekster la orbito de Neptuno estas plutoido (angle: "plutoid"). Due, ĉiun nove trovitan objekton pli helan ol absoluta magnitudo M = 1,0 oni tuj klasas kiel nanplanedon, ĝis eble postaj malkovroj montros, ke la objekto ne plenumas la kondiĉojn por esti nanplanedo (tre neverŝajne)

 Nomo 
La nomo nana planedo (angle dwarf planet) estis kreita de Alan Stern kiel speco de planedo. Laŭ li, la planedoj estas la 8 ĉefaj planedoj kiel la Tero, la variaj nanaj planedoj kiel Plutono, kaj la satelitaj planedoj: la 19 elipsoidaj lunoj. La IAU decidis akcepti la koncepton de nana planedo, sed ne kiel speco de planedo. Ili opinias, ke pli taŭgus nomigi ilin subplanedo, preskaŭplanedo (ja la nomo en la japana lingvo), aŭ planedoido (objekto de la formo de planedo), sed ke la vorto nana planedo jam tro enradikiĝis en la lingvouzo. Esperante, oni akceptas la anglan termon nana planedo, modifas ĝin kiel nanplanedo aŭ nanoplanedo, aŭ tradukas ĝin kiel planedoido.

 Ĉefaj nanplanedoj 
Ĝis septembro 2008 la Internacia Astronomia Unio oficiale klasis kvin ĉielkorpojn kiel nanplanedojn. Plutono (trovita en 1930), Cereso (1801) kaj Eriso (2003) eniris la grupon jam en 2006, la unua jaro de ekzisto de la nova kategorio. Makemako (trovojaro 2005) kaj Haŭmeo (2004) estis aldonitaj en 2008. Tiuj kvin estas la komenco, kaj estas verŝajne, ke la klaso multe pligrandiĝos. La unuaj nanplanedoj estas kvazaŭ specimenoj el tri malsamaj regionoj en la sunsistemo: Cereso estas la plej granda asteroido el la asteroida zono inter Marso kaj Jupitero, dum Plutono, Makemako, Eriso kaj Haŭmeo estas trans-Neptunaj objektoj el du iom aliaj zonoj de la foraj regionoj de la sunsistemo. Plutono, Makemako kaj Haŭmeo estas en regiono nomata la Kujper-zono, dum Eriso sin movas en la t.n. disa disko, alia parto de la trans-Neptuna spaco. Plutono estas ankaŭ membro de grupo nomata plutinoj (angle "plutino"), objektoj sinkronaj kun la orbitado de Neptuno en proporcio 2:3.

Aliaj objektoj estas akceptitaj de variaj astronomoj: ĉe Mike Brown kaj Tancredi, ankaŭ Sedno, Gongongo, Kvavaro, kaj Orko. Variaj aliaj estas eblaj, kiel
Salacio, 307261 Manio, 208996 Aĥliso, 55565 Ajo, 174567 Vardo, 532037 Ĉiminigagvo, Iksiono, 145452 Ritono kaj Varuno.

+ Faktoj pri la ĉefaj nanoplanedoj Nomo  Formala nomo  Sunsistema regiono  Kategorio  Diametro  Maso Cereso  1 Ceres Asteroida zono  asteroido  975 × 975 × 909 km  ĉ. 0,94 × 1021 kg Plutono  134340 Pluto Kujper-zono  plutoneno  2306 km ± 20 km  ĉ. 13,0 × 1021 kg Haŭmeo  136108 Haumea Kujper-zono   ĉ. 1500 km  ĉ. 4,2 × 1021 Makemako  136472 Makemake Kujper-zono  kubevano  1600 km ± 300 km  ĉ. 4,2 × 1021 Eriso  136199 Eris Disa disko  disdiskano  2400 km ± 100 km  ĉ. 16,7 × 1021 kg

+ Nanplanedo Ekvatora*diametro Maso* Orbitaradiuso* (AU) Orbita periodo*(teraj jaroj) Orbitainklinaciogradoj Orbitadiscentreco Tago* Nombro deSatelitoj Cereso 0,08 0,00015 2,54-2,99 4,6 10,587 0,080 0 Plutono 0,18 0,00218 29,70-49,89 251,1 17,1 0,249 -6,5 3 Haŭmeo 35,02-51,55 284,76 28,2 0,191 0,163 2 Makemako 0,12 38,22-52,75 306,8 28,96 0,159 0 Eriso 0,20 0,00280 38,16-97,52 558,7 44,187 0,442 1

(*) Proporcia, kompare kun la Tero.

 Verŝajnaj nanplanedoj 
Pluraj aliaj objektoj en nia sunsistemo povus ankaŭ esti en la klaso de la nanplanedoj. Krom la naŭ li akceptas kiel esence certaj, Michael E. Brown opinias ke aliaj cent konataj objektoj estas verŝajne nanplanedoj.Kiom da nanplanedoj en la ekstera sunsistemo ? El la paĝaro de Dr. Michael E. Brown, ĉe Caltech, Divido pri Geologia kaj Planeda Scienco  La IAU anoncis por la venontaj monatoj kaj jaroj la proklamon de ceteraj nanplanedoj. La kandidatoj kolektiĝas sur tiel nomata observlisto. Portempe la observado de tiuj objektoj ankoraŭ ne sufiĉas por certigi, ke ili restas en hidrostatika ekvilibro.

 Notoj kaj referencoj 




Kategorio:Sunsistemo
Kategorio:Tipoj de planedoj