Dorlotbesto

Dorlotbesto Dorlotbesto en ReVo  estas besto tenata ĉefe por plezuro (sporto, propra ĝuo, dorlotado). Plejmulto da dorlotbestoj (kiel hundoj kaj katoj) estas aldomigitaj per tenado kaj bredado fare de homoj dum multaj generacioj. Sed eĉ sovaĝa besto vivanta ne libere sed en hejmo povas esti dorlotbesto. 

Hejmbesto estas preskaŭ sinonimo de dorlotbesto, sed foje distingataDorlotbesto en ReVo  laŭ la kriterio, ke hejmbesto estas nur besto, kiu loĝas en la hejma domo de homo (do ĉevalo povas esti dorlotbesto, sed samtempe ne hejmbesto), kaj dorlotbesto estas nur besto, kun kiu homo interagas dorlote (do fiŝo aŭ servobesto povas esti hejmbesto, sed samtempe ne dorlotbesto).  

Dombesto Dombesto en vortaro.net  estas besto, kiu ial ajn loĝas kun homoj, t.e. dorlotbesto, hejmbesto, aŭ utilbesto (ekzemple bovoj, porkoj, parte ĉevaloj) tenata en bieno por agrikultura uzo.

Ĉefe infanoj ŝategas havi dorlotbeston. Sed flegado de besto dum ĝia tuta vivtempo ofte estas tasko, kiun infanoj ne kapablas fidinde kaj daŭre plenumi, kaj do necesas ke plenkreskuloj transprenu tiun taskon. Do necesas bone priprensi antaŭ ol havigi al si dombeston. Ili ja ne estas anstataŭigo de ludiloj. Necesas klarigi al infanoj, ke alveno de dombesto signifas respondecon por la besto. Aldone oni ofte miskalkulas la kostojn de tenado de dorlotbestoj, ĉefe la bestkuracistajn. Pro tiuj kaj aliaj kialoj, en Eŭropo, ĉiujare dum la ferioj, multaj dombestoj estas tutsimple forlasitaj sur la aŭtovojoj.

Kontraste dorlotbestoj aŭ dombestoj povas ankaŭ utili al posedantoj kaj havigi ekonomie kalkuleblajn profitojn. Ekzemple hundoj gvardias kaj protektas, katoj mortigas kaj forigas malprofitajn bestojn kiajn musojn kaj ratojn, kantobirdoj, kiel kanarioj, distras kaj kreas agrablan hejmetoson, akvariaj fiŝoj havigas trankvilevcon en la hejmo ktp.   

Psikologio de tenado de hejmbestoj
La tenado de dorlotbestoj motivas psikologian distingon inter ili kaj aliaj dombestoj, kiujn en la sama kulturo oni mortigas kaj manĝas. En la okcidenta kulturaro, kie la homoj plejparte ne spektas bestan agrikulturon proprokule, oni ofte havas realisman ideon pri la mensaj kapabloj nur de hejmbestoj, dum manĝobestojn oni subtaksas aŭ tute evitas pensi pri ili. En kulturoj kie bredado kaj buĉado estas pli videblaj, oni ŝajne agnoskas pli konscie la arbitrecon kaj malstabilecon de la distingo inter hejmaj kaj aliaj bestoj. Krome, oni foje konsideras dorlotbestojn kiel amuzilojn por infanoj, maltaŭgajn por plenkreskuloj.Hanh Nguyen. 2019. Tongue Tied: Breaking the Language Barrier to Animal Liberation. New York: Lantern Books. 15-17.

Foje oni rimarkas, ke la termino "dorlotbesto" povas enhavi ioman negativan konotacion; certe la difino en PIV de la verbo "dorloti" estas Agi kun iu tro kareseme k tro indulge, kie evidentas la uzado de la negativa vorto "tro".PIV NPIV Alirita la 5an de Septembro 2023. Tiukadre oni povas ĉirkaŭkalkuli la malekvilibron inter la profitoj kiujn la dorlotbestoj havigas kaj la profitoj kiujn ili ricevas pro la kunvivado kun homoj.

Efikoj al homa sano
eta|<center>Homa paro kun hejma hundo.
eta|Homo kaj hundo kurantaj kune sur la strando de Carcavelos, Portugalujo.

 Avantaĝoj 
Granda parto de la publiko kaj iuj sciencistoj kredas, ke hejmbestoj verŝajne havas avantaĝan efikon al la mensa kaj korpa sano de iliaj prizorgantoj; komuniko de NIH en 1987 singarde argumentis, ke havataj datumoj estis "sugestaj" pri signifa avantaĝo. Lastatempa malkonsento estas farita de esploro de la usona pensfabriko RAND Korporacio en 1987, laŭ kiu, almenaŭ ĉe infanoj, la havo de hejmbesto ne havis statistike signifan avantaĝon por korpa aŭ mensa sano; anstataŭe, laŭ la esploro, infanoj kiuj jam havis bonan ŝancon de sano pli ofte akiris hejmbeston. Longadaŭraj hazardaj testoj por solvi la demandon estus kostaj aŭ malfacile fareblaj.

 Observitaj korelacioj 
Hejmbestoj eble stimulas siajn prizorgantojn, precipe maljunulojn, havigante al ili iun kiun ili povas prizorgi, kun kiu ili povas ekzerci sin, aŭ kiu povas helpi ilin resaniĝi post korpe aŭ mense malfeliĉa pasinteco.  Academic Search Elite. EBSCOhost. Polk Library, UW Oshkosh Besta akompano povas helpi por ke homo konservu akceptindan nivelon de feliĉo malgraŭ emociaj simptomoj kiel anksio aŭ deprimo. La ĉeesto de hejmbesto povas helpi por ke homo atingu celojn por sia sano, ekzemple malpli altan sangopremon, aŭ malpli altan streĉon. Academic Search Elite. EBSCOhost. Polk Library, UW Oshkosh Ekzistas indikoj, ke ĉeesto de hejmbesto povas helpi, por ke la vivo de homo estu pli longa kaj sana. En esploro en 1986 pri homoj enmalsanulejigitaj pro korarteria malsano, ene de jaro mortis 11 el la 29 kiuj ne havis hejmbeston, kompare al 3 el la 52 kiuj havis. Hejmbesto ankaŭ signife malpliigis trigliceridojn kaj tial ankaŭ riskon de kormalsano ĉe maljunuloj.Dembicki, D and Anderson, J. 1996. Journal of Nutrition in Gerontology and Geriatrics. 15(3), p. 15-31. Esploro de la usona Nacia Instituto pri Sano trovis, ke prizorgantoj de hundoj havas malpli grandan riskon morti pro koratako ol aliaj homoj.  Ekzistas ankaŭ indikoj de avantaĝa efiko kontraŭ demenco.Friedmann E, Galik E, Thomas SA, Hall PS, Chung SY, McCune S. Evaluation of a Pet-Assisted Living Intervention for improving functional status in assisted living residents with mild to moderate cognitive impairment. American Journal of Alzheimer's Disease and Other Dementias.2015:30(3):276-289 Laŭ aliaj esploroj, sano eble estas antaŭbezono por prizorgo de hejmbesto, ne ĝia efiko. Foje la sano de handikapito ricevas avantaĝon de la servado de trejnita hundo, ekzemple gvidhundo por vidhandikapito aŭ besthelpata terapio (BHT), ekzemple terapia rajdado aŭ ĉevalterapio, ĉe iuj aliaj perturboj. Estas esplorate ĉu adopto de netrejnita hundo povas helpi por la kuracado de posttraŭmata stresa perturbo.Stern, Stephen L., k. al. 2024. "Adopting a Companion Dog Helps Veterans with Posttraumatic Stress Disorder in a Pilot Randomized Trial." Society & Animals 32(2), p. 196-218.

Hejmbestoj en longadaŭraj prizorgejoj
La loĝantoj de longadaŭraj prizorgaj domoj, kiel paliativejoj kaj maljunulejoj, povas havi pozitivajn sanefikojn de hejmbestoj. Ĉi tiuj helpas ilin elteni emociajn malfacilojn rilatajn al la malsano. Ofte la simpla fizika kontakto kun alia vivulo, kiun dorlotbesto povas doni, mankas en la vivo de maljunulo. Oni elektas maljunulejajn hejmbestojn laŭ la grandeco de la besto, la bezonojn de prizorgo tipajn de la raso, kaj la grandeco kaj loĝnombro de la prizorgejo. Taŭgaj bestoj trairas kvalitsekurigan taksadon kaj, se ili estas hundoj, kromajn trejnadojn por fariĝi terapihundoj.. LexisNexis. Polk Library, UW Oshkosh. 5-a de novembro 2006. Estas tri specoj de terapihundoj: endomaj terapihundoj, fakaj terapihundoj, kaj vizitaj terapihundoj, el kiuj la vizitaj estas plej oftaj. Ili estas normalaj hejmbestoj, kies prizorgantoj dediĉas tempon por viziti malsanulejojn, maljunulejojn, malliberejojn, kaj rehabilitejojn. Diversaj hejmbestoj postulas diversajn nivelojn de atento kaj zorgo; ekzemplej katoj povas postuli malpli da zorgo ol hundoj. Academic Search Elite. 	EBSCOhost. Polk Library, UW Oshkosh.

Konekto kun la komunumo
Krom individuaj sanefikoj, hejmbestoj efikas al la socia vivo kaj komunumaj konektoj de siaj prizorgantoj. Kelkaj pruvoj indikas ke ili plifaciligas socian interagadon.Wood L, Martin K, Christian H, Nathan A, Lauritsen C, Houghton S, Kawachi I, McCune S. The pet factor – Companion animals as a conduit for getting to know people, friendship formation, and social support. PLoS One. 2015:10(4):e0122085 Leslie Irvine, Helpa Profesoro de Sociologio ĉe la Universitato de Koloradio ĉe Boulder, esploris la kompanbestojn de senhejmuloj. Ŝi konstatis, ke multaj senhejmuloj modifas siajn vivojn pro timo, ke ili perdos kompanbeston. Ili ofte zorgas eviti elektojn taksatajn malrespondecaj, kiel uzadon de alkoholo aŭ kontraŭleĝaj drogoj, kaj kontakton kun droguzantoj aŭ krimuloj, timante, ke oni povus disigi ilin de la kompanbesto. Aliflanke, multaj rifuzas loĝi en rifuĝejoj se oni ne permesas, ke la kompanbesto loĝu kun ili.

Riskoj
Sanriskoj rilataj al ĉeesto de hejmbestoj inkludas:
 Alergiojn kaj astmon pro haŭteroj kaj haroj aŭ plumoj
 Falvundojn pro stumblo kontraŭ besto
 Mordojn kaj atakojn de bestoj
 Infektojn kaj parazitojn
 Streson pro konduta konflikto kun bestoj
 Maltrankvilon pri la demando, kiu zorgos pri la besto se la posedanto ne plu povos.

 Historio 
 Prahistorio 
Arkeologio indikas, ke homa tenado de hundoj kiel hejmbestoj komencis antaŭ almenaŭ 12 mil jaroj.

 Antikva historio 
La antikvaj grekoj kaj romanoj malkaŝe funebris pri mortintaj hundoj, kiel atestas memorskriboj sur tomboŝtonoj. La plu restantaj memorskriboj pri ĉevaloj pli verŝajne indikas dankemon pro kompaneco de militaj ĉevaloj ol vetkuraj ĉevaloj. Eble ĉi tiujn oni memorigis ĉefe por antaŭenigi la famon de la posedanto. En antikva Egiptujo, homo tenis hundojn kaj pavianojn kiel hejmbestojn kaj enterigis ilin kun la posedintoj. Hundoj ricevis nomojn, kio gravas, ĉar egiptoj supozis, ke nomoj havas magiajn uzeblojn.

 La apero de moderna hejmbesta kulturo 
Dum la 17-a kaj 18-a jarcentoj la moderna tipo de hejmbesta tenado iom post iom akceptiĝis tra Britujo. Komence, hundojn tenis aristkratoj kaj kiel kompanojn kaj por ĉasado. Tiel la havo de hejmbestoj signis elitecon. Antaŭ la 19-a jarcento la pligraviĝo de la meza klaso stimulis la evoluon de hejmbesta tenado, kaj ĝi akiris signifon en burĝa kulturo.

 Ekonomio 
Dum la populareco de hejmbestoj en la moderna senco kreskis en la viktorina epoko, hejmbestoj enradikiĝis kiel posedaĵoj kaj ornamaĵoj en urba kulturo. Ili fariĝis komerca oportuno por entreprenistoj. Jam meze de la 19-a jarcento, preskaŭ dudek mil surstrataj vendistoj en Londono komercadis vivajn bestojn. La populareco de la bestoj evoluigis postuladon de kromvaroj kaj gvidiloj pri bestotenado. La prizorgado de hejmbestoj fariĝis granda negoco antaŭ la fino de la 19-a jarcento.

Malhonestuloj trovis en bestoŝtelado rimedon por ekonomia gajno. Profitante la amsenton de posedantoj por hejmbestoj, profesiaj hundoŝtelistoj forkaptis bestojn kaj postulis elaĉetan pagon. La apero de hundoŝtelado indikas la plivaloriĝon de hejmbestoj. Oni iom post iom difinis hejmbestojn kiel posedaĵojn de iliaj prizorgantoj, kaj kreis leĝojn kiuj punis forŝtelintojn.

 Socio 
Oni atribuis socian kaj kulturan signifon al hejmbestoj dum la 19-a jarcento. La klasifiko de hundoj laŭ raso spegulis la hierarkian socian strukturon de la viktorina epoko. La genealogia atestilo de hundo reprezentis la statuson kaj genealogion de la posedantoj kaj subtenis la distingon inter sociaj tavoloj. Por mezklasaj posedantoj valoris la eblo asociiĝi kun la supera klaso per tenado de hejmbestoj. La kapablo teni hejmbeston signis decan karakteron kaj memsufiĉon. Laŭ Harriet Ritvo, la identigo de "elita besto kaj elita posedanto ne estis konfirmo de la statuso de la posedanto, sed maniero redifini ĝin."

 Distro 
La populareco de tenado de hundoj kaj katoj naskis la bestotenan ŝatokupon. Tiel nomataj hundoŝatantoj entuziasmis pri posedado, bredado, kaj ekspoziciado de hundoj. La unua hunda ekspozicio okazis la 28-an de junio de 1859 en Newcastle, kaj montris plejparte sportajn kaj ĉasajn hundojn. Hejmbestuloj tamen emis ekspozicii siajn bestojn kaj konkursi per ili. Tial hejmhundoj iom post iom akceptiĝis en hundajn ekspoziciojn. La unua granda ekspozicio, kun mil konkursantaj bestoj, okazis en Chelsea en 1863. La Hundeja Klubo kreiĝis en 1873 por certigi juston kaj bonan organizon ĉe hundaj ekspozicioj. La Bredlibro evoluigita de la Hundeja Klubo difinis politikojn, prezentis tutlandan registron de purrasaj hundoj, kaj instituciigis hundajn ekspoziciojn.

 Kutimaj dorlotbestoj 
 Hundo
 Kato
 Hamstro
 Kavio
 Furo
 Muso
 Kuniklo
 Birdoj
 Fiŝoj
 Testudoj

 Nekutimaj dombestoj 
 Araneo
 Krokodilo
 Rato
 Serpento
 Simio
 Skorpiono
 Pendventra porko

 Vidu ankaŭ 

 Sojla besto

 Referencoj