Prešov

Prešov, [preŝov], hungare Eperjes [eperjeŝ], germane Preschau,  kaj rusine Пряшів [prjaŝiv] estas urbo en la orienta Slovakio, en la regiono Prešov, en la distrikto Prešov.

 Situo 
La urbo situas en la valo, ĉe la bordo de la rivero Torysa, ĉe la ĉefvojo Košice-Rzeszów, ĉe la fervojo Košice-Tarnów.

 Historio 
Onidire Béla la 2-a (Hungario) fondis la urbon en 1132 kaj nomis ĝin pri moruso. La urbon mencias skribaj dokumentoj unuafoje en 1247. Ĝi estas unu el la 24 urboj, apartenantaj al la komerca linio de la Balkano ĝis la Balta maro. En 1288 oni fondis ankaŭ monaĥejon. Andreo la 3-a donacis al la komunumo senimpostecon, rajtojn pri juĝado,doganado, ĉasado, fiŝado en 1299, atingante la rangojn libera reĝa urbo en 1324 foirorajton en 1514. La hungaroj venkis la polan armeon en 1395, sed la poloj en 1441 forrabis la urbon. En la 17-a j.c. la aŭstroj, poste Emeriko Thököly okupis ĝin en 1672, sekve post 1 jaro Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio) forprenis la urban rangon de Eperjes. Presejo ekfunkciis ekde 1656. En 1683 la komunumo sukcese kontraŭstaris la polojn sed post 1 jaro la aŭstroj okupis ĝin. Incendio okazis en 1696. Francisko Rákóczi la 2-a okupis la urbon en 1704 kaj redonis la urbajn rajtojn. En la tuta regiono okazis ribelo nomata ĥolero en 1831. Tie formiĝis insurekcia armeo de slovakoj en 1849. Denove okazis incendio en 1887. Iom poste fervojo ekfunkciis laŭ Miskolc-Kassa-Eperjes-nuntempa Pollando.
eta|maldekstre|Historiaj domoj en Prešov
En 1910 vivis en la urbo 16323 da loĝantoj (7976 hungaroj, 6494 slovakoj, 1404 germanoj, 170 rumanoj). Ĝis Traktato de Trianon la urbo estis departementejo de Sáros (reĝa departemento).

La 16-an de junio 1919, oni fondis en Prešov la Slovakan Sovetrespublikon - helpe, apoge de la Hungara Sovetrespubliko. La francoj faris pakton: la hungaroj retiriĝos, ankaŭ la rumanoj forlasos Tison kaj retiriĝos. La hungaroj faris tion, sed la rumanoj ne.

La urbo estas kultura centro kun teatro, muzeoj, altlernejoj, novepokaj vidindaĵoj.
eta|maldekstra|250ra|Restaĵoj de urba fortikaĵaro
Esperanto-movado
La 20-an de septembro 1947 estis fondita loka grupo de Slovaka Esperanto Societo en la konfitejo de sro R. Lukaĉ. Komitatanoj estis Andrej Beisetzer, prezidanto; direktoro K. Lukaĉ, vicprezidanto; profesoro Ondrej Sninĉak, sekretario. La porinfana gazeto „Priatel’ dietok” envicigis esperantan kursonEsperantisto Slovaka - Numero 16, Oktobro (1947).

eta|maldekstra|250ra|Preĝejo omaĝe al Sankta Miĥaelo en Prešov

 Sangotribunalo de Eperjes 
Grafo Antonio Caraffa starigis en 1687 12-membran komisionon en Prešov por persekuti, puni la hungarajn ribelulojn, liberecbatalantojn, gvidatajn de Emeriko Thököly. La tribunalo ankaŭ konfiskis posedaĵojn de la partoprenantaj riĉuloj, nobeloj, ĝi celis timigon de la popolo.

La arestoj kaj juĝprocesoj komenciĝis en februaro kaj daŭris ĝis fino de marto. Caraffa havis plenrajton fare de imperiestro Leopoldo la 1-a. La 5-an de marto, oni turmentis la akuzintojn sur ĉefplaco de Eperjes, per inkviziciaj metodoj. Oni ekzekutis 18 homojn, kelkaj riĉuloj savis sin per mono, aliaj mortigis sin mem.

Je premo de la departementaj delegitoj, reĝofidelaj hungaraj nobeloj, kaj la hungara nadoro,malĝusta vorto  la imperiestro ĉesigis agadon de la sangotribunalo, sed distingis je Caraffa kaj rangaltigis lin, donacis al li bienojn.

Nordokcidente de Prešov (proksimume 5 km) staras ruinoj de grava hungara mezepoka fortikaĵo Sáros [ŝa:roŝ] (slovake Šariš).

 Pentopolis 
Ĝi estis alianco de 5 gravaj urboj en orienta parto de Supra Hungarujo fine de la mezepoko. La loknomoj estas unue hungare (uzataj ĝis 1920), poste laŭ la nuna slovaka formo:
 Kisszeben Sabinov
 Kassa Košice
 Eperjes Prešov
 Bártfa Bardejov
 Lőcse Levoča

 Komunumoj de Eperjes en Hungara reĝlando 
 Eperjes (vilaĝo)  Eperjes (urbo)  Pozsonyeperjes

 Vidindaĵoj 
eta|Preĝejo en Prešov
 katolika preĝejo omaĝe al Sankta Miĥaelo el 1515
 ortodoksa preĝejo el 1754
 luterana preĝejo el 1642
 urbodomo el 1424

 Aliaj 
 Luterana Jura Akademio (Eperjes)

 Famuloj 
 en tiutempa Eperjes naskiĝis:
 hungaraj advokatoj Aurél Abafi kaj József Pap
 hungara aktoro Árpád Gabányi
 hungara arkeologo István Schönvisner
 hungara arkitekto Gyula Sándy
 hungara arkivisto Albert Gárdonyi
 hungara arthistoriisto Kornél Divald
 hungara bibliotekisto, akademiano János Csontosi
 hungara botanikisto Gyula Klein
 hungara ĉefepiskopo Ferenc Klobusiczky
 hungara entomologo Kálmán Kertész
 hungaraj episkopoj László Záboysky kaj János Vályi
 hungara genealogo József Pálmay
 hungara heraldikisto Béla Meliórisz
 hungaraj historiistoj László Fejérpataky kaj István Borsody
 hungara inĝeniero Vilmos Bruimann
 hungara instruisto István Bayer
 hungara juristo Károly Flórián
 hungara kemiisto István Jakobey
 hungara komponisto Károly Dobozy
 hungara ministro Árpád Henney
 hungaraj pentristoj Jakab Bogdány kaj Tivadar Zemplényi
 hungara poeto Frederiko Kerényi
 nehungara, eŭropa politikisto Johann Sachs von Harteneck
 hungara politikisto kaj verkisto Ferenc Pulszky
 hungara politikisto kaj magnato Emil Dessewffy
 hungara sciencisto kaj tradukisto Gyula Greguss
 hungara urbestro Sándor Hodobay
 hungaraj verkistoj Béla Hamvas kaj Ágost Greguss
 slovaka pastro Ferenc Ábel
 la unua hungara filmisto Béla Zsitkovszky
 en Sóvár (tiam aparta vilaĝo, nun urboparto) naskiĝis hungara instruisto Oszkár Merényi
 en tiutempa Eperjes mortis:
 hungara botanikisto Frigyes Ákos Hazslinszky
 hungara episkopo Miklós Tóth
 hungara fotisto Károly Divald
 hungara juĝisto Ferenc Raffay
 hungara pedagogo András Vandrák
 germana pentristo János Rombauer
 slovaka-hungara luterana episkopo Gergely Fabri
 en Prešov mortis hungara agronomo Emil Hreblay
Lokaj esperantistoj
Theodor Fuchs;

Vidu ankaŭ
 Zdenka Sulanová

 Ĝemelurboj 
  Nyíregyháza, Hungario (ekde 1975)
  Pittsburgh, Usono
  Nowy Sącz, Pollando
  Mukaĉeve, Ukrainio
  Prago-10, Ĉeĥio
  Remscheid, Germanio
  Keratsini, Grekio
  La Courneuve, Francio
  Brugherio, Italio

 Vidu ankaŭ 
 Luterana Jura Akademio (Eperjes)
 59419 Prešov

 Eksteraj ligiloj 



 Referencoj 

775px

Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Municipoj en distrikto Prešov
Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio