Maorea lingvo

La maorea lingvo ("Shimaore" [Ŝimaore], aŭ "Mahorais" [Maore'] en la franca) estas unu el la du ĉefaj indiĝenaj lingvoj parolataj en Majoto (Maore). Ĝi estas dialekto de la komora lingvo, dum la buŝia ("Kibushi") estas najbara al lingvoj parolataj en Madagaskaro. Se historie la maorea - same kiel la buŝia - estis la kampara lingvo de Majoto, ĝi fakte fariĝas la indiĝena lingvafrankao por ĉiutaga uzo, notinde pro plimultiĝo de la popolo parolanta la maorean. La maorea enestas la novajn televidajn programojn de RFO. La popolnombrado de 2002 montris, ke 80140 personoj parolas la maorean en Majoto.

Hodiaŭ la maorean klare minacas la franca. Krom tio ke kelkaj parolantoj de Majoto parolas la francan lingvon, tiu lasta estas la lingvo de instruado, scio kaj… dungo. Pro tio, kulturaj asocioj, interalie SHIME, provas reanimi flamon kaj redoni al la maorea ĝian plenrajton.

Reciproka interkompreno inter Shindzuani parolata en Anjuano kaj Shimaore estas preskaŭ plena; nur kelkaj etaj fonetikaj diferencoj, kaj lokaj leksikaj apartaĵoj ilin diferencigas.

 Ortografio 
La maorea estis tradicie skribita per neformala Franclingve-bazita Latina ortografio. La , la Conseil de la Culture, de l'Education et de l'Environnement de Mayotte enkondukis oficialan alfabeton elfaritan de Shime-Asocio kiu uzas la bazan Latinan alfabeton sen c, q, kaj x kaj aldonas tri literojn: ɓ, ɗ, kaj v̄.http://ylangue.free.fr/alphabet.htm
+Maorea alfabeto (Alifuɓe ya Shimaore) Literoj  Aa  Bb  Ɓɓ  Dd  Ɗɗ  Ee  Ff  Gg  Hh  Ii  Jj  Kk  Ll  Mm  Nn  Oo  Pp  Rr  Ss  Tt  Uu  Vv  V̅ v̄  Ww  Yy  Zz IPA                                                    

 Kelkaj ekzemploj 
 Esperanto  Maorea lingvo Saluton  Jeje (aŭ Kwezi) Bone  Ndjema (aŭ Mbona) vivo estas bela en Majoto  maesha ya mazuri Maore tero  dunia ĉielo  wingu akvo  maji fajro  moro viro  mutru baba virino  mutru mama manĝi  u dya trinki  u nwa granda  -bole malgranda  -titi nokto  uku mateno  asubuhi ŝtelisto  mwidzi

 Nombroj 
+ 1. Nombroj de 1 ĝis 20 :   1  MOJA 11  KUMI NA MOJA   2  MBILI 12  KUMI NA MBILI   3  TRARU 13  KUMI NA TRARU   4  NNE 14  KUMI NA NNE   5  TSANO 15  KUMI NA TSANO   6  SITA 16  KUMI NA SITA   7  SABA 17  KUMI NA SABA   8  NANE 18  KUMI NA NANE   9  SHENDRA 19  KUMI NA SHENDRA 10  KUMI 20  SHIRINI

Nombroj en la maorea rolas kiel adjektivoj, kaj kiel ĉiuj adjektivoj, ili metiĝas post la nomo, kvankam antaŭ la demonstrativo.

Nombroj 1, 6, 7, 9 estas nevariaj kaj ne alprenas prefikson de klaso.

Nombroj 2, 3, 4 , 5, 8 akordiĝas kun la nomo kaj alprenas prefikson de plurala klaso.

+ Akordo de nombroj : 2, 3, 4, 5, 8 : KLASO / NOMO 2 3 4 5 8   2.     WATRU WAILI   WARARU WANNE WATSANO WANANE   4.     MIRI MILI   MIRARU MINNE MITSANO MINANE   6.     MAGARI MAILI   MARARU MANNE MATSANO MANANE   8.     ZIRI ZILI   ZIRARU ZINNE ZITSANO ZINANE 10.     NGUO MBILI   TRARU NNE TSANO NANE

+ Ekzemploj : WATRU WARARU tri homoj WATRU KUMI NA WANANE dek ok homoj WATRU MIA WA SHIRINI NA WATSANO cent dudek kvin homoj MAGARI MANANE ok aŭtoj MAGARI SITA ses aŭtoj MAGARI THALATHINI NA MARARU tridek tri aŭtoj MIRI MINNE kvar arboj MIRI MIA NA KUMI NA MINANE cent dek ok arboj

+ 2. Dekoj : 10  KUMI 20  SHIRINI 60  SITINI 30  THALATHINI 70  SABWINI 40  ARBAINI 80  THAMANINI 50  HAMSINI 90  TUSWINI

Kiam deko estas sekvata de unuo, oni antaŭigas la unuon per la vorto "NA" = kaj.

+ Ekzemploj : 21 SHIRINI NA MOJA 27 SHIRINI NA SABA 34 THALATHINI NA NNE 35 THALATHINI NA TSANO 46 ARBAINI NA SITA 58 HAMSINI NA NANE

+ 3. Centoj : 100  MIA 200  MIA TENI 600  SITA MIA 300  THALATHA MIA 700  SABA MIA 400  ARBA MIA 800  THAMANI MIA 500  HAMSU MIA 900  TUSU MIA

Kiam cento estas sekvata de unuo, oni antaŭigas tiun ĉi per la vorto "NA".

+ Ekzemploj : 101 MIA NA MOJA 202 MIATENI NA MBILI 303 THALATHAMIA NA TRARU

Estas same por dekoj ĝis 19 :

+ Ekzemploj : 110 MIA NA KUMI 117 MIA NA KUMI NA SABA

Tamen kiam cento estas sekvata de deko ekde 20, oni antaŭigas tiun ĉi per la vorto "WA" = kaj (en la araba). Estas same por miloj.

+ Ekzemploj : 120 MIA WA SHIRINI 230 MIA TENI WA THALATHINI 354 THALATHA MIA WA HAMSINI NA NNE 697 SITA MIA WA TUSWINI NA SABA

+ 4. Miloj : 1000  ALIFU 2000  ALIFU MBILI 6000  ALIFU SITA 3000  ALIFU TRARU 7000  ALIFU SABA 4000  ALIFU NNE 8000  ALIFU NANE 5000  ALIFU TSANO 9000  ALIFU SHENDRA

+ Ekzemploj :   1001 ALIFU NA MOJA   1018 ALIFU NA KUMI NA NANE   2021 ALIFU MBILI WA SHIRINI NA MOJA   5735 ALIFU TSANO WA SABA MIA WA THALATHINI NA TSANO 10000 ALIFU KUMI 18000 ALIFU KUMI NA NANE 20000 ALIFU SHIRINI

+ 5. Frakcioj : 1/2 NUSU duono 1/4 ROBO kvarono 1/8 THUMUNI okono

+ 6. Ordaj numeraloj : -A HANDRA MTRU WA HANDRA la unua homo -A VILI GARI LA VILI la dua aŭto -A RARU MWANAMTSA WA RARU la tria junulo -A NNE SHIRI YA NNE la kvara seĝo -A TSANO NYUMBA YA TSANO la kvina domo -A SITA FI YA SITA la sesa fiŝo -A SABA SUKU YA SABA la sepa tago -A NANE PAHA YA NANE la oka kato -A SHENDRA MWEZI WA SHENDRA la naŭa monato -A KUMI MUNADZI WA KUMI la deka kokoso-arbo
(Fonto: Ylanguehttp://ylangue.free.fr)

 Bibliografio 
 Blanchy, Sophie (1987). L'interprète. Dictionnaire Mahorais - Français et Français - Mahorais. CMAC, Mayotte. L'Harmattan, Paris.
 Cornice, Abdillahi D. (1999). Manuel grammatical de shimaore. Mamoudzou, Mayotte: L’Association SHIME - Le SHImaorais MEthodique.
 Johansen Alnet, Aimee (2009). The clause structure of the Shimaore dialect of Comorian (Bantu). Ph.D thesis. University of Illinois at Urbana-Champaign, Urbana, Illinois.
 Kordji, Chamsidine, Martine Jaquin, et alia (1999). Narifundrihe shimaore - Apprenons le shimaorais. Association SHIME, Mamoudzou.
 Maandhui, Ousseni (1996). Parlons Shimaore. Editions du Baobab, Mamoudzou.
 Rombi, Marie-Françoise (1983). Le Shimaore (Île de Mayotte, Comores): Première approche d’un parler de la langue comorienne. Paris: Société d’Etudes Linguistiques et Anthropologiques de France (SELAF).

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Komora lingvo
 Svahila lingvo
 Araba alfabeto
 Majoto
 Nombroj en diversaj lingvoj
 Monato
 Semajno

 Eksteraj ligiloj 

  Gramatika enkonduko al la maorea lingvo
  Freelang - vortaro
  Laŭtema vortaro
  Retejo de Shime-Asocio

  Ethnologue report

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de la Komoroj
Kategorio:Majoto