Banská Štiavnica

Banská Štiavnica (pr: banska ŝtjavnica), esperantigebla kiel Banska-Ŝtjavnico, hungare Selmecbánya, germane Schemnitz estas urbo en Slovakio, en Distrikto Banská Štiavnica (Regiono Banská Bystrica), ĉirkaŭ 50 km sudokcidente de Banská Bystrica, en la vala baseno de Štiavnické vrchy (Montoj de Štiavnica) kun montoj altaj 900–1000 m. Ĝi apartenis ĝis 1918 al Hungario, al departemento Hont.
eta|maldekstre|Aŭtuna vido al Banská Štiavnica

 Historio 
En pasinteco ĝi estis dank' al signifa minado de arĝento konata ankaŭ kiel arĝenta urbo.

Ĝi estis en la mezepoko kaj ĝis fino de la 19-a jarcento floranta minurbo kaj fama altlerneja centro, post elĉerpiĝo de la minejoj, la loĝantaro malpliiĝis kaj ĝis fino de la 20-a jarcento iĝis mallaŭta urbeto. Ĝian industrion reprezentas ligno- kaj konstrumaterialaj uzinoj, tabakfabriko.

En la ĉirkaŭo minis jam la romianoj; en la mezepoko oni mencias unuafoje la lokon en 1217.

 Hungara erao 
En la loko akiris minadan juron la Benedikto-ordeno en la 11-a jarcento kaj komencis ekspluati la riĉajn arĝentajn, orajn, kuprajn, plumbajn trovejojn. Post la mongola invado de Hungario (ĉ. 1245) Adalberto la 4-a setligis tien ministojn el Bavario, Saksio, Flandrio. Li deklaris urbo Selmecbánya unua libera reĝa minurbo de Hungario.

Tiutempe estis verkita la jurlibro de la urbo, kiu estas la plej malnova hungara urba leĝaro. La posedrajton de la minejoj akiris – post la riĉaj lokanoj – la trezoro. Selmecbánya formis ĝis 1863 striktan komunumon kun la proksimaj minurboj, kun la t.n. sub-hungariaj minurboj.

Alianco de minurboj dum la mezepoko en la regiono (la loknomoj estas unue hungare (uzataj ĝis 1920)), poste laŭ la nuna slovaka formo:
 Körmöcbánya Kremnica
 Besztercebánya Banská Bystrica
 Bakabánya Pukanec
 Újbánya Nová Baňa
 Libetbánya Ľubietová
 Selmecbánya Banská Štiavnica

La urbo rebatis sukcese kelkajn turkajn atakojn, kaj ŝanĝis en 1549 al evangeliista kredo. Oni fondis en Selmecbánya en 1735 ministan lernejon; el tiu evoluis la unua eŭropa Akademio de Selmec, kiun igis akademio Maria Terezia. La instituto pligrandigis en 1807 kun hortikultura katedro; en 1919 ĝi trasetlis al Sopron kaj Brno.

 Slovaka erao 
La interna urbo de Banská Štiavnica etendiĝas eĉ sur la montodeklivoj, konstruiĝis terase, protektita artobjekto. Al ĝiaj famaĵoj apartenas la Praa kaj Nova fortikaĵo (la antaŭa estas romanik-gotika kirko el la 13-a jarcento, kiun oni trakonstruis en la 16-a jarcento al fortikaĵo; la lasta regas la urbopanoramon kaj konstruiĝis en la 16-a jarcento. El la preĝejoj gravas la plebanio- (13-15-a jarcento), la gotika preĝejo de sankta Katarino (1491–1501) kaj la copf-stila evangelika (1796) preĝejo. La stratojn ornamas multaj eblaj gotikdevenaj, renesancaj kaj barokaj fasadoj de patriciaj domoj kaj palacoj.

La urbo estas la sola „Unesco-urbo“ de Slovakio.

La urbo havas minadan muzeon kaj botanikan ĝardenon.

La urbo estas romkatolika pilgrimloko.
eta|230ra|Placo de sankta Triopo, malantaŭe dekstre Preĝejo de sankta Katarino kaj tute malantaŭe maldekstre "Nova fortikaĵo"

 Vidindaĵoj 
 Kalvario
 Urba burgo

 Ĝemelurboj 
  - Huenenberg, Svislando
  - Moravská Třebová, Ĉeĥio
  - Ptuj, Slovenio
  - Soragna, Italio

 Famuloj 
eta|dekstre|230ra|eta|Esperantistoj enminigotaj en vizitminejo de Banská Štiavnica.
 en la iama Selmecbánya naskiĝis kaj mortis:
 hungara advokato János Kachelmann
 latinlingva hungara bibliografo Dávid Czvittinger
 germana-hungara inĝeniero József Károly Hell
 hungaraj inĝenieroj József Divald kaj Gusztáv Richter
 hungara kuracisto István Boleman
 hungara piaristo János Nedolyi
 en la iama Selmecbánya naskiĝis:
 germana-hungara astronomo Miksa Hell
 hungara aktoro Elma Bulla
 hungara episkopo Gyula Walter
 hungara fotisto Károly Divald
 hungara geologo Sándor Vitális
 hungaraj inĝenieroj Ervin Becker, Géza Boleman, Lajos Burdáts, Jenő Faller, Károly Faller, Miksa Herrmann, Willibald Kachelmann, Géza Pattantyús-Ábrahám, Imre Pöschl kaj Géza Réz
 hungaraj inĝenieroj pri arbaroj Adolf Divald kaj Zoltán Fekete
 hungara instruisto Bernát József Benyák
 hungara kanoniko János Krobót
 hungara kuracisto Márton Galambos
 hungara lingvisto Magdolna Kövesi
 hungara meteologiisto Zsigmond Erdélyszky
 hungaria monaĥo Nepomuk János Adami
 hungara orgenisto Izabella Dedinszky
 hungara pastro Kálmán Haiczl
 slovaka superintendanto Sámuel Antoni
 hungara teologo Antal Aschenbrier
 hungara tradukisto Albin Kőrösi
 hungaraj verkistoj Lola Réz Kosáryné kaj Zoltán Szitnyai
 en la iama Selmecbánya mortis:
 aŭstra-hungarlandana inĝeniero Johann Nepomuk Lang
 Lajos Fekete (botanikisto)
 hungara fizikisto Ottó Schwartz
 hungara geologo Benő Winkler
 hungaraj inĝenieroj Gyula Farbaky, Gyula Gretzmacher, Antal Kerpely (patro), Gyula Lehoczky, Gusztáv Liszkay, János Pauer, Sándor Pauliny, Antal Péch, Rezső Schréder kaj Zsigmond Szécsi
 hungara-slovaka instruisto, lernejestro János Severini
 hungara kemiisto Mihály Patzier
 hungara oficisto Ede Richter
 hungara pastro kaj dramisto Kristóf Simai
 hungara pentristo János Zsitvay
 germandevena teknikisto Máté Kornél Hell
 akademiaj instruistoj József Schittkó kaj Heinrich David Wilckens
 János Szeberényi (superintendanto)
 en Banská Štiavnica mortis:
 hungaraj inĝenieroj István Farbaky kaj Lipót Stark
 hungara instruisto Károly Jezsovics
 hungara kuracisto Imre Tóth
 hungara luterana pastro Vilmos Händel
 hungara piaristo Vilmos Rappensberger

 Esperanto 
En Banská Štiavnica okazis de la 15-a ĝis 23-a de julio 2017 la 11-a SES.

 Bildaro 

 Vidu ankaŭ 
 Preĝejo de sankta Katarino

 Eksteraj ligiloj 


 http://www.historia.szm.sk/slovnik/uvod.htm
 http://www.bstiavnica.sk  
 http://www.muzeumbs.sk 


Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio
Kategorio:Municipoj en distrikto Banská Štiavnica