Banská Bystrica

eta|dekstra|250ra|La placo, horloĝturo kaj preĝejo de Francisko Xavier
Banská Bystrica, hungare Besztercebánya germane Neusohl estas minejurbo en Slovakio kun ĉirkaŭ 82.000 loĝantoj (2004). Ĝi estas administra centro en Mez-Slovakio.

 Geografio 
Banská Bystrica situas apud la rivero Hron, ĝin ĉirkaŭas montoj.

 Historio 
Germanoj fondis ĝin en la 12-a jarcento. El la praa komunumo evoluis al la 13-a jarcento grava centro de la minado (precipe kuprojn kaj arĝentojn oni minadis).

Alianco de minurboj dum la mezepoko en la regiono (la loknomoj estas unue hungare (uzataj ĝis 1920)), poste laŭ la nuna slovaka formo:
 Körmöcbánya Kremnica
 Besztercebánya Banská Bystrica
 Bakabánya Pukanec
 Újbánya Nová Baňa
 Libetbánya Ľubietová
 Selmecbánya Banská Štiavnica

Tiam ĝi ricevis liberajn reĝajn urbajn rajtojn. En 1620 Gábor Bethlen aranĝis parlamenton, kie oni kronis lin reĝo. Inter 1703-1708 Francisko Rákóczi la 2-a tenis ĝin. Baldaŭe la urbo iĝis ankaŭ episkopejo.

La urbocentraj konstruaĵoj en gotika kaj renesanca stiloj (burĝaj domoj, urbodomo kaj preĝejoj sur loko de la iama fortikaĵo) devenas el la 16-17a jarcentoj, el tiu tempo, kiam la arĝento kaj kupro - minita en la ĉirkaŭo - estis bone vendita en tuta Eŭropo.

En 1910 loĝis tie 10776 da homoj (5261 hungaroj, 4388 slovakoj, 879 germanoj). La urbo estis distriktejo de Zólyom.

La 29-an de aŭgusto de 1944, Banská Bystrica estis la loko de la slovaka nacia ribelo kontraŭ  pornazia marioneta ŝtato — senkompate subpremita de Wehrmacht kaj SS. En la konstruaĵo de la malnova urbodomo (1479), funkcias muzeo montranta la eventojn.

Post la dua mondmilito, Banská Bystrica evoluis al industria centro, kie oni produktas teksaĵojn, paperojn, metalaĵojn kaj cementon (hodiaŭ cementon ankoraŭ ne). La urba ĉirkaŭaĵo estas ŝatata somera kaj vintra ripozejo.

En 2001 95% de la loĝantoj estis slovakoj.

 Famuloj 
 en Banská Bystrica naskiĝis:
 slovaka juristo Peter Tomka
 hungara poeto István Jánosy
 en la iama Besztercebánya naskiĝis:
 hungara aktoro Irma Bermann
 hungara-slovaka arkitekto László Hugyecz
 hungara advokato Dezső Ágai
 hungara arkivisto Béla Bottló
 hungara ekonomo Lóránd Dabasi Schweng
 hungara filozofo Károly Böhm
 hungara filologo Antal Bartal
 hungaraj instruistoj Károly Kárpáti, István Szokolszky, Keresztély András Zipser kaj Lajos Wagner
 hungaraj juĝistoj Alfréd Doleschall kaj Gyula Zachár
 hungara lingvisto Szende Riedl
 hungara ministro János Grünn
 hungaraj pastroj József Szabó kaj József Verney
 hungara pedagogo Ágost Lubrich
 hungaraj pentristoj Miklós Bánovszky kaj Miklós Göllner
 hungaria pentristo Károly Lajos Libay
 hungara politikisto Gábor Prónay
 hungaria slovaka instruisto Pavol Križko
 en la iama vilaĝo Radvány (nun urboparto) naskiĝis:
 hungara ministro Nándor Bernolák
 hungara inĝeniero Samu Zorkóczy
 en la iama vilaĝo Jakabfalva (nun urboparto) naskiĝis:
 hungara skulptisto Adolf Huszár
 en la iama Neusohl mortis:
 dana pentristo Johannes Jacob Stunder
 en la iama Besztercebánya mortis:
 hungara episkopo Ferenc Berchtholdt
 hungara geologo Sándor Gesell
 hungara inĝeniero Vilmos Wagner
 hungara jezuito-profesoro Henrik Berzeviczy
 hungara kuracisto Károly Ottó Moller
 hungaria oraĵisto Sámuel Libay
 en Banská Bystrica mortis:
 hungara-slovaka inĝeniero Tibor Blattny
 hungara pentristo Gyula Flaché
 aŭstrohungara oficiro Antal Wachenhusen
 ĉeĥa-juda pentristo Döme Skuteczky
 superintendanto Ádám Lovich

 Ĝemelurboj 
  - Alba, Italio
  - Durham, Anglio
  - Hradec Králové, Ĉeĥio
  - Salgótarján, Hungario
  - Tula, Rusio
  - Herzliya, Israelo
  - Larissa, Grekio
  - Montana, Bulgario
  - Tarnobrzeg, Pollando  - Zadar, Kroatio
  - Ascoli Piceno, Italio
  - Halberstadt, Germanio
  - Dabas, Hungario
  - Budva, Montenegro
  - Radom, Pollando
  - Kovaĉica, Serbio
  - Versec, Serbio
  - Saint-Étienne, Francio

 Esperanto 
En urbo okazos en jaro 2015 Somera Esperanto-Studado.

 Vidu ankaŭ 
 Trolebusa transporto en Banská Bystrica

 Eksteraj ligiloj 



 Fontoj 



Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Municipoj en distrikto Banská Bystrica
Kategorio:Slovaka nacia ribelo
Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio