Tabelvorto

La tabelvortoj aŭ korelativoj en Esperanto estas certaj vortoj apartenantaj al diversaj vortospecoj konstruitaj laŭ fiksita principo, kaj kiujn oni povas aranĝi en tabelo. Multaj inter ili estas tre oftaj (kiu, ie), certaj apenaŭ uzeblaj (nenial).

 Sistemo 

 -A
(kvalito) -AL
(kaŭzo) -AM
(tempo) -E
(loko) -EL
(maniero) -ES
(aparteno) -O
(aĵo, afero) -OM
(kvanto) -U
(homo, situacio) ĈI-
(tutampleksa) ĉia (j,n) ĉial ĉiam ĉie (n) ĉiel ĉies ĉio (n) ĉiom ĉiu (j,n) I-
(nedifinita) ia (j,n) ial iam ie (n) iel ies io (n) iom iu (j,n) KI-
(demandovorto pri)(rilatovorto pri) kia (j,n) kial kiam kie (n) kiel kies kio (n) kiom kiu (j,n) NENI-
(nea vorto pri) nenia (j,n) nenial neniam nenie (n) neniel nenies nenio (n) neniom neniu (j,n) TI-
(montrovorto pri) tia (j,n) tial tiam tie (n) tiel ties tio (n) tiom tiu (j,n)

 ti-, ki-, neni- ktp ne estas veraj radikoj per si mem, nur kun tabelvorta finaĵo ili havas signifon. Oni devas do almeti vortospecajn finaĵojn (-a, -o) kaj pliajn kutimajn radikojn al plenaj tabelvortoj, krom en malmultaj okazoj (ekzemple "neniigi" kaj "neniiĝi"), kie la rezulta vorto estas jam establita.
 neniigi, neniiĝi, nenifaro, nenieslando
 ĉiesulino (slango)
 tiama, iama
 tiea (≈ tiuloka)
 tiele (≈ laŭ tia maniero)
 kialo
 tiamaniere, kiamaniere... (≈ tiel, kiel...)
 tioma, kioma, ...
 ...ktp...

 Tamen, la tabelvortoj tio, kio, ktp ne povas pluraliĝi:
 x tioj, kioj, ktp.
 Kiel pluralojn, oni laŭbezone uzu la esprimojn "tiuj aferoj", "kiuj aferoj", ktp.

 Aliflanke, estas kontraŭ la Fundamento de Esperanto uzi la finaĵojn de la tabelvortoj (precipe "-es") kun netabelvortaj radikoj (precipe "ali-" kaj personaj pronomoj):
 x alies
 x mies
 ...ktp...

 Etimologio 

Pluraj el la fontlingvoj de Esperanto posedas seriojn de interrespondaj pronomoj kaj adverboj, kiuj povis inspiri L.L. Zamenhof al lia tabelvorta sistemo, nome la angla, franca, germana, itala, pola kaj latina. Speciale oni pensas pri la rusa kaj malnovgreka kiel inspirofontoj (pli detale vidu en "Etimologia Vortaro de Esperanto" kaj "La Deveno de Esperanto" fare de Geraldo Mattos).

 Angla Germana Franca Itala Latina ki- / ti- ki- / ti- ki- / ti- ki- / ti- ki- / ti- -U (pronomo) who / -- wer / der qui, lequel / celui chi / costui quis / is -U (adjektivo) which / that welcher / dieser quel / ce quale / quello quis / is -O what / that was / das quoi / cela che cosa / ciò quid / id -A what kind of / such was für ein / solch ein quelle sorte de / tel quale / tale qualis / talis -E where / there wo / da où / là dove / là ubi / ibi -AM when / then wann / dann quand / alors quаndo / allora quаndo / -- -OM how much / that much wie viel / so viel combien / tant quanto / tanto quot / tot -EL how / so, thus wie / so comment / ainsi come / così quomodo / -- -AL why, wherefore / therefore warum, weshalb / darum, deshalb pourquoi / pour cela perché / pertanto quare / eare -ES whose / that one's wessen / dessen de qui / d'un tel di chi / di costui cuius / eius

 Tabelvortoj en Esperanto kompare al la rusa kaj la pola 

Jen komparo de la esperantaj tabelvortoj kun la respondaj rusaj kaj polaj vortoj, kiuj estas escepte regulaj kompare al neslavaj lingvoj, sed malpli regulaj ol esperantaj tabelvortoj.

 KI- TI- I- NENI- ĈI- U kiuктоkto tiuтотtamten iuкто-тоktoś neniuниктоnikt ĉiuвсякийwszyscy O kioчтоco tioтотtamto ioчто-тоcoś nenioничтоnic ĉioвсеwszystko A kiaкакойjaki tiaтакойtaki iaкакой-тоjakiś neniaникакойżaden, żadnego rodzaju ĉiaвсяческийkażdego rodzaju E kieгдеgdzie tieтамtam ieгде-тоgdzieś nenieнигдеnigdzie ĉieвездеwszędzie EN kienкуда tienтуда ienкуда-то nenienникуда ĉienкуда угодно AM kiamкогдаkiedy tiamтогдаwtedy iamкогда-тоkiedyś neniamникогдаnigdy ĉiamвсегдаzawsze OM kiomсколькоile tiomстолькоtyle iomсколько-тоileś neniomнисколькоnic, żaden, wcale ĉiomцеликомkażdą ilość EL kielкакjak tielтакw ten sposób ielкак-тоjakoś nenielникакw żaden sposób ĉielвсяческиkażdym sposobem AL kialпочемуdlaczego tialпотомуdlatego ialпочему-тоz jakiegoś powodu nenialбеспричинноbez powodu ĉialпо всякой причинеz każdego powodu ES kiesчейczyj tiesтогоtego iesчей-тоczyjś neniesничейniczyj ĉiesвсехnależący do wszystkich

Notu ke en la tabelo supre ne aperas ĉiuj tradukoj de la esperantaj tabelvortoj. Rimarku ke kelkfoje la iniciala litero aperas post prefikso kiel la iniciala "K" en сколько kaj la iniciala "T" en потому.

Rimarku ke en la pola lingvo kvar el la demandaj tabelvortoj komenciĝas per "k" aŭ enhavas ĝin, la montraj komenciĝas per "t" (aŭ enhavas ĝin), ĉiuj nedifinaj devenas el la demandaj per aldono de "ś", preskaŭ ĉiuj negativaj komenciĝas per "ni" kaj sep el naŭ kolektivaj komenciĝas per "wsz" (aŭ enhavas ĝin).

 Reform-diskutoj 

La tabelvortoj de Esperanto ŝparas multan lernadon kaj memorstreĉon, post ke la lernanto alproprigis la sistemon. Instruspertoj tamen montras, ke por lernantoj kun certaj okcidenteŭropaj lingvofonoj tabelvortoj povas esti "malfacilaj", ĉar "fremdaj" kaj "arte faritaj", eble la plej "arte farita" parto de la Esperanta leksiko. Poetojn kelkfoje ĝenas, ke la tabela sistemo necesigas ĉiam du (aŭ kombine kun "ĉi") eĉ tri silabojn por tre ofte uzataj, plej bazaj vortoj. Eble pro tio la tabelvortoj en la pasinteco ofte estis, kaj ĉiam denove estas diskutataj laŭ du tendencoj: anstataŭigo per "pli natura" sistemo unuflanke, vastigo kaj ĝeneraligo de la tabelo aliflanke.

 Ĉu anstataŭigo per pli "natura" sistemo? 

L.L. Zamenhof mem estis preta rezigni pri la tabelvortoj en la (fine ne realigita) reform-diskuto de 1894. Jen la hipotezo de kiel la tabelo povus esti ŝanĝita:
+ki-ti-ĉi-nen-i--ukvuisomnunemoalikvu-okvoidomnonuloalikvo-eubuibupartutunuskvamin alikve loko-akvaletaleomnenulealikve-omkvantutantualikvantu-amkvandutumsempernunkvamalikvam-elkomsikomnemanierenulemanierein alikve maniere-alpro kvopro hopro alikvo-esde kvude nemode alikvu
La reform-Esperanto Ido en 1908 tamen sekvis tiun vojon. La Iltisa Skolo en la 1980-aj jaroj vaste uzis paralelajn formojn kiel "hik" (de latina hic) por "tie ĉi". Tiuj proponoj kaj tendencoj ĝis hodiaŭ nek vaste eniris lernolibrojn, nek ĝeneralan lingvo-uzon.

 Ĉu plivastigo de la tabelo? 

La kontraŭa diskuto temas pri aldono de "multobligaj" elementoj al la tabelo, kaj "horizontale" kaj "vertikale". Iom vaste diskutata estas la demando, ĉu oni aldonu apud ki-, ti-, i-, neni- kaj ĉi- plian elementon ali-. Pro la kialoj klarigitaj en PMEG ankaŭ tiu propono restis escepto kaj ne eniris la ĝeneralan lingvaĵon. Ignorante la gramatikan karakteron nedisigeblan de la tabelvortoj oni facile kaj formale povus pensi pri distranĉo ekzemple el kiam, tiam, iam ktp. la (ŝajn-)elementon -am kaj kombini ĝin kun aliaj elementoj, ekzemple mult'am (ofte, multfoje). Ankaŭ tiaj reform-proponoj ne estas ĝeneraligitaj.

 Nen 
André Albault iam proponis la vorton nen por la malo de jes, indikante, ke ĝia origino estas la unua silabo de neni- kun apogo de la franca non kaj germana nein.

 En Esperanto aperis 

 De abrakadabra al zigurato 28 babiladoj pri vortoj de Sten Johansson (Nenial) - elŝutebla

 Literaturo 
 Gilles, André & Tvarožek, Eduard Vladimír 1971 : Ĉu "ali"-vortoj rajtas viciĝi en la tabelo de la korelativoj? Esperanto, 790 (10), p. 169
 Vilborg, Ebbe 2001 : Etimologia vortaro de Esperanto. Malmö: Eldona Societo Esperanto (poste en Stockholm). 5-a vol. S - Z, p. 142-148. ISBN 91-85288-23-3.

 Eksteraj ligiloj 

 Tabelvortoj en la Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko.
 Artikoloj  pri tabelvortoj en Esperanto en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA) (serĉu je "tabelvort").
 Sylvain Lelarge: Korelativa danco. YouTube-filmeto pri ekzercado de la tabelvortoj (korelativoj), kiu "enprintas" en la korpon la korelativojn.
 Об этимологии эсперантских коррелятивов (окончание) pri la etimologio de la korelativoj

Kategorio:Gramatiko de Esperanto
Kategorio:Vortoj