Budao (urbo)

Budao, germane Ofen, en slavaj lingvoj Budín aŭ Budim estis libera reĝa urbo en Hungara reĝlando situanta sur la dekstra bordo de Danubo, el kiu post integro kun urboj Pest (urbo) kaj Óbuda estiĝis en la jaro 1873 Budapeŝto. Budao longe estis ĉefurbo aŭ reĝa sidloko.
eta|180ra|Blazono de Buda
eta|Danubo-bordo de Buda en 1785
eta|Monto Gellért en Buda el Pest (urbo)

 Historio 
La loko estis loĝata jam dum la pratempoj pro grotoj, kuracfontoj kaj konvena trapasejo tra Danubo. La romianoj havis grandan urbon iom norde, tie estis sentinelejo. Por la hungaroj la loko graviĝis post fine de invado de la tataroj en 1242, kiam fortikaĵo konstruiĝis sur monteto apud la Danubo por reĝa rezidejo. Budao ricevis la rangon Libera reĝa urbo, en 1361 ĝi ricevis la rangon ĉefurbo. La turkoj havis la urbon inter 1541-1686, sed ankaŭ tiam ĝi estis rezidejo. Post la turka dominado precipe germanoj alvenis. En la jaro 1777 ĉi tien estis transportita universitato de Nagyszombat (nun Trnava, Slovakio). En la 19-a jarcento oni nomumis la urbon kune kun "Pest" Pest-Buda (neoficiale). Nuntempe Budao estas urboparto laŭ dekstra bordo de Danubo (kun Óbuda) kaj simbolizas lukson. En reklamo domo aĉetebla en Buda signifas pli karan prezon, ol en Pest.

 Vidindaĵoj 
 Fiŝista Bastiono
 Mezepoka juda preĝdomo en Buda
 Monto Vár
 Palaco Vigadó de Buda

 Famuloj 

 en Budao naskiĝis kaj mortis pentristo József Ferenc Falkoner
 en Budao naskiĝis:
 la klasika filologo Edmund Hauler
 aktoro Gyula Vízvári
 arkitekto Alajos Hauszmann
 astronomo Pál Tittel
 banuso Johano Korvin
 Gyula Kováts (botanikisto)
 episkopoj Károly Hornig kaj Ferenc Forgách
 filologo Rezső Vári
 filozofo Frigyes Medveczky
 fizikisto Károly Akin
 historiistoj László Szalay kaj Lajos Thallóczy
 juristoj Alajos Bozóky, Tivadar Pauler kaj Ágoston Szalay
 kuracistoj Ignaz Semmelweis, József Lenhossék
 literaturhistoriistoj Zsolt Beöthy kaj Jenő Péterfy
 matematikistoj Lajos Martin kaj József Kürschák
 mineralogoj József Sándor Krenner kaj Károly Zimányi
 Károly Kiss (oficiro), ankaŭ poeto
 palatino Stefan Franz Viktor Habsburg
 pedagogo Ernő Fináczy
 poeto Ferenc Toldy
 politikistoj Antal Szécsen, József Eötvös kaj János Cziráky
 reĝa juĝisto Pál Sennyey
 reĝoj Ludoviko la 1-a Jogajlido kaj Johano la 2-a (Hungario)
 skulptisto Miklós Ligeti
 en Buda naskiĝis kaj mortis:
 reĝido Ladislao Hunyadi
 profesoro János Dégen
 en Budao mortis:
 Ferenc Kiss (arkeologo)
 aventuristo András Jelky
 historiisto Ferenc Kállay
 lingvisto Antal Reguly
 martiro Ignác Martinovics
 oficisto József Podhradczky
 palatino Joseph Anton Johann Habsburg
 poetoj Benedek Virág, Gábor Döbrentei kaj Ferenc Verseghy
 politikisto, juristo István Werbőczy
 pastro-akademiano Gergely Árvay
 reĝoj Andreo la 3-a (Hungario) kaj Vladislao la 2-a Jogajlido
 Sankta Gerardo
 teologo József Palotai
 verkisto László Kelmenfi

 Nomportantoj 
eta|Panoramo de Buda en 1863
 908 Buda (asteroido)
 kuracisto Béla Buda
 poeto Ferenc Buda
 skulptisto István Buda
 episkopo Ézsaiás Budai
 László Budai (futbalisto)
 pastro Ferenc Budai
 popolkantisto Ilona Budai
 arkeologo Árpád Buday
 komponisto Dénes Buday
 Dezső Buday (instruisto)
 kemiisto Ferdinánd Buday
 juristo Gábor Buday
 grafikisto György Buday
 politikisto Gyula Budai
 instruisto József Buday
 kuracisto Kálmán Buday
 Kálmán Buday (historiisto)
 László Buday (biokemiisto)
 László Buday (statistikisto)
 kanuisto Tamás Buday
 skulptisto Tibor Budahelyi

 Fontoj 


Kategorio:Budapeŝto
Kategorio:Historio de Hungario
Kategorio:Iamaj ĉefurboj de Hungarlando