Košice

Košice [koŝice] ( [kaŝa], , ) estas urbo en orienta Slovakio, en Regiono Košice (ties centro ĝi estas), fine en la samnoma distrikto, kies distriktejo ĝi estas. Košice havas la rangojn katolika ĉefepiskopejo kaj luterana episkopejo. En 2013 Košice kune kun la francia urbo Marsejlo estis la du Eŭropaj Kulturaj Ĉefurboj.
eta|maldekstre|

 Geografio 
Košice situas laŭ bordo Hornád, sub piedoj de montoj, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Miskolc-Prešov.
eta| Katedralo kaj Preĝejo de sankta Mikaelo

 Historio 
La unua mencio okazis en 1230 pri la komunumo. En 1312 la fortikaĵo estis sieĝita fare de reĝa hungara armeo, ĉar en tiu regiono Mateo Csák regis, ne akceptanta la reĝon. La urbo ricevis la rangon libera reĝa urbo en 1347. Parlamento okazis en la urbo en 1374. La fortikaĵo firme kontraŭstaris al Miĥaelo Perényi en 1441 kaj poste al Wladislaw la 1-a. En 1449 la husanoj estre de Giskra venkis la hungarojn. En 1491 pola princo Albert ne povis okupi la fortikaĵon. La urbo omaĝis en 1526 al Ferdinando la 1-a (Sankta Romia Imperio), sed en 1536 orienthungara reĝo Johano Szapolyai (sapojai) okupis ĝin, tamen en 1551 Ferdinando reakiris. En 1604 princo de Transilvanio Stefano Bocskai okupis la urbon kaj komunukis liberecon de religioj. Post kelkaj jaroj tie mortis Bocskai. Princo de Transilvanio Gábor Bethlen en 1619 okupis la urbon, en 1625 edziĝis. Tie oni elektis princo de Transilvanio Georgo Rákóczi en 1644. Oni fondis ĉeflernejon kaj presejon en 1657. En 1677 la aŭstroj okupis la urbon kaj ili konstruis pli novan fortikaĵon, kiun grafo Emeriko Thököly okupis en 1682, sed iom poste la aŭstroj reokupis ĝin. En 1703 la urbo omaĝis al Francisko Rákóczi la 2-a, kiu elektis ĝin ŝatata urbo.

En fine de 1848 kaj komence de 1849 la aŭstroj venkis la hungarojn, sed post monato la hungaroj tamen akiris ĝin. Somere la rusa armeo okupis la urbon. En 1906 oni konstruis domon de Rákóczi kaj reentombigis lin en la preĝejo. En 1910 la urbo estis departementejo de Abaúj-Torna, en la urbo loĝis 44 211 da homoj (33 350 hungaroj, 6547 slovakoj, 3189 germanoj, 453 poloj, 227 ĉeĥoj kaj 210 rutenoj). La ĉeĥa armeo okupis la urbon en 1918, sed la tiam komunista hungara armeo reokupis ĝin en 1919. Tiam laŭ kontrakto de francoj la hungaroj forlasis la regionon, sed spite la kontrakton la rumanoj restis ĉe Tiso. En 1920 la regiono iĝis parto de Ĉeĥoslovakio. Laŭ la Arbitracio de Vieno la regiono rehungariĝis. En 1941 nekonataj flugmaŝinoj bombatakis la urbon, sekve Hungario atakis Sovetunion.

En 1944 la Ruĝa Armeo okupis la urbon, la regiono apartenis denove al Ĉeĥoslovakio, poste prezidanto Beneš tie deklaris dekretojn, en kiu la hungaroj perdis siajn rajtojn, parte ili estis deportitaj.

Nun en 2001 vivis tie 236 093 da loĝantoj (210 340 slovakoj, 8940 hungaroj, 5055 ciganoj, ktp).

 Pentopolis 
Ĝi estis alianco de 5 gravaj urboj en orienta parto de Supra Hungarujo fine de la mezepoko. La loknomoj estas unue hungare (uzataj ĝis 1920), poste laŭ la nuna slovaka formo:
 Kisszeben Sabinov
 Kassa Košice
 Eperjes Prešov
 Bártfa Bardejov
 Lőcse Levoča
eta|
eta|
 Vidindaĵoj 
 katolika Katedralo Elizabeto de Hungario (Košice)
 katolika preĝejo (dominikana) el 1250
 katolika kirko (franciskana) el la 14-a jarcento
 luterana preĝejo el 1816
 ortodoksa preĝejo el 1886
 preĝejo de kalvario el 1758
 muzeo pri Orienta Slovakio el la 19-a j.c.
 turo Orbán
 domo de Rákóczi
 Golgoto de 1758 estas pilgrimloko kune kun la apuda preĝejo
 Hungara Teatro en Kassa

Iamaj
 Reĝa Jura Akademio (Kassa)

 Ĝemelurboj 
 20px Miskolc, Hungario
 20px Budapeŝto, Hungario (partnerurbo)
 20px Wuppertal, Germanio
 20px Sankt-Peterburgo, Rusio
 20px Verona, Italio
 20px Uĵhorodo, Ukrainio
 20px Rzeszow, Pollando
 20px Bursa, Turkio
 20px Plovdiv, Bulgario
 20px Cottbus, Germanio
 20px Niš, Serbio

 Famuloj 
 en Kassa naskiĝis kaj mortis:
 hungara juristo László Klestinszky
 hungara ĵurnalisto Gyula Ladomérszky
 hungara monaĥo Adorján Aladár Szabó
 en Kassa naskiĝis:
 Beata Sára Salkaházi en 1899
 hungara abelbredisto Ferenc Saárossy-Kapeller
 hungaraj advokatoj Gejza Ferdinandy kaj Géza Grosschmid
 hungaraj agronomoj Emil Hreblay kaj Ödön Legány
 hungaraj aktoroj Natália Csercser, Ákos Egressy, Béla Éless, Károly Füredi, Antal Iványi, Béla Kuthy Krimszky, Endre Gyula Latabár, Lajos Márkus, Dezső Nagy (teatrestro), Sándor Pethes, Ernő Szabó kaj Kálmán Ujj
 germana aktoro Marie Barkany
 Béla Balogh (antropologo)
 hungara arkeologoj Csanád Bálint kaj Imre Henszlmann
 hungaraj arkitektoj Béla Benczúr, Károly Gerster kaj István Linzbauer
 hungara arthistoriisto Sándor Mihalik
 hungara astrofizikisto Jenő Barnóthy
 hungara baletisto Irma Rotter
 hungara bestokuracisto Sándor Eisenmáyer
 hungara ĉefepiskopo Márton Pethe
 hungara ĉefministro Ferenc Szálasi
 hungara entomologo Sebő Endrődi
 hungara episkopo Elek Jordánszky
 hungara feministo Margit Slachta
 hungara filozofo János Kelemen
 hungara fizikisto Jenő Klupathy
 hungara futbalisto Ferenc Nógrádi
 hungara hidrologoj János Balogh kaj Sándor Rohringer
 hungara historiistoj Elek Bolgár kaj G. Gábor Kemény
 hungara geografo Géza Czirbusz
 hungara grafikisto Jenő Doby
 hungaraj inĝenieroj Tibor Blattny, Béla Gerster, Samu Haltenberger, Ödön Jónás, Gábor Sváiczer, Imre Rázsó, kaj Sándor Rejtő
 hungaraj instruistoj Rezső Altai, Jolán Babus kaj Béla Boros
 hungara jezuita monaĥo István Dobner
 hungara juĝisto Andor Juhász
 hungara juristo Sándor Kornél Tury
 hungara komponisto Gyula Major
 hungara-usona kirurgo Árpád Gerster
 hungaraj kuracistoj Gusztáv Merényi, Ödön Zalka kaj Ida Urr
 hungara kuristo László Tábori
 hungaraj literaturhistoriistoj András Dienes, Lajos Sipos kaj László Sziklay
 hungaraj magnatoj kaj politikistoj György Andrássy kaj Manó Andrássy
 Imre Németh (martelĵetisto) (hungaro)
 hungara mecenato Andor Semsey
 hungara mineralogo Béla Mauritz
 hungara ministeria oficisto Geyza Grubicy
 hungaraj ministroj Gyula Ferdinandy, Ferenc Kassai-Schallmayer kaj Vilmos Hellebronth
 hungara monaĥo Albin Lajos Balogh
 hungaraj operkantistoj Marietta Erdélyi, Jozefa Ernstné Kaiser kaj Etelka Gerster
 hungara pafisto Sándor Prokopp
 hungaraj pentristoj Gyula Éder, Gyula Jakoby, Ferenc Klimkovics kaj Henrik Pap
 hungaraj poetoj Árpád Sárosi, Aladár Komját, Károly Bulcsú kaj József Vida
 rabeno Sándor Altmann
 hungara radiologo Albert Bogsch
 hungaraj reĝisoroj Péter Bacsó, Andor Pünkösti, Géza Radványi kaj Frigyes Bán
 hungara remisto Hugó Ballya
 hungara skulptisto József Reményi
 hungara trezormajstro Ignác Eötvös (pli aĝa) 
 hungaraj verkistoj Sándor Márai kaj Béla Illés
 en Košice naskiĝis:
 hungara aktoro Zoltán Reiter
 hungara episkopo Árpád Fábián
 hungara kuracisto-farmaciisto József Knoll
 hungara inĝeniero Pál Stefanovits
 hungara juĝisto Zoltánné Katona Márta Soltész
 hungara kemiisto Iván Szilárd Szép
 hungara literaturhistriisto Péter Rákos
 hungara pastro Ödön Szabolcs Barlay
 hungara pentristo Ferenc Fiedler
 hungara redaktoro András Barta
 tenisistino Martina Higgins
 hungara tradukisto Ferenc Hosszú
 en Kassa mortis:
 hungara arthistoriisto Viktor Myskovszky
 hungaraj episkopoj Ignác Fábry, Ferdinánd Pálffy, Ferenc Lénárd Szegedi, András Mokcsay kaj András Szabó
 hungaraj instruistoj Albert Baczoni kaj Ferenc Sziklay
 hungaraj jezuitoj Mihály Árvay kaj Márton Palkovich
 hungara juristo Károly Flórián
 hungara oficiro János Korponay
 hungara pastro Xavér Ferenc Szuhányi
 jezuito, profesoro Gábor Graff
 jezuito, historiisto Sámuel Timon
 hungara mecenato pri teatroj Vince Berzeviczy
 hungara piarista astronomo Dániel Kmeth
 kroata sanktulo Marko Križevčanin
 en Košice naskiĝis kaj mortis hungara teatrestro Péter Kolár
 en Košice mortis:
 hungara juristo Hugó Baintner
 hungara-ĉeĥoslovakiana fizikisto Tibor Kolbenheyer
 hungaraj-ĉeĥoslovakianaj episkopoj József Csárszky kaj Ágoston Fischer-Colbrie
 en Kassa/Košice naskiĝis kaj mortis:
 Lajos Kemény (arkivisto)
 hungaraj-ĉeĥoslovakianaj (slovakaj) pentristoj Lajos Feld, Gyula Jakoby kaj Lajos Csordák
 hungaraj-slovakaj pentristoj Elemér Halász-Hradil kaj Béla Klimkovics

 Transporto 
 Urba trafiko http://www.spvd.cz/?p=svet/sk/kosice/kosice.html&m=svet/sk/kosice/menu_kosice.html 
eta|maldekstra|Historia elektra tramo kun reklamo al biero Zlatý bažant - servas kiel restoracio|250pxEn Košice veturas tramoj, trolebusoj kaj aŭtobusoj. Pri urba trafiko zorgas kompanio Dopravný podnik mesta Košice, a. s (ilian retejon vidu ĉi tie ). Plej longan tradicion havas tramoj, kiuj komencis veturi en jaro 1891 (tiam temis pri ĉevala tramo), en jaro 1892 vaporaj tramoj kaj en jaro 1914 komencis veturi elektraj tramoj. Tramoj ĉefe ofertas konekton ne nur al loĝkvartaloj, sed ankaŭ al firmao U. S. Steel.

En jaro 1955 komencis esti uzitaj en transporto aŭtobusoj. Ili kune trolebusoj priservas noktan transporton. Kelkaj aŭtobusoj havas gasmotoron.

Trolebusoj estas uzataj de jaro 1993, sed estas nur du linioj.

 Trajna konekto 
Košice havas regulan trajnan konekton kun ĉefurbo Bratislava. Krome estas ankaŭ bona konekto kun ĉefurbo de Ĉeĥio, Prago (unu taga trajno kaj tri noktaj trajnoj). Eblas ankaŭ uzi dufoje dum tago trajnon al Budapeŝto.

 Bildaro 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Hungara Teatro en Kassa
 Teatro Thália (Košice)
 Tramtransporto en Košice
 Trolebusa transporto en Košice

 Eksteraj ligiloj 




Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Regiono Košice
Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio