Žilina

Žilina, hungare Zsolna [ĵolna], germane Silein, pole Żylina, latine Solna, estas urbo en nordokcidenta Slovakio kiu situas precipe sur la maldekstra bordo de la rivero Váh, tial foje nomata la "perlo sur la Váh"(slovaka) Žilina: Ĉu ŝi meritas la kromnomon Perla na Váha?, odovolenke.sk. la 23-an de aprilo 2023.  Žilina estas la ĉefurbo de la regiono Žilina (Žilinský kraj) kaj la plej grava urbo de la samnoma administra unuo (Okres Žilina). Kun 81 219 loĝantoj (ĝis la 31-a de decembro 2022) ĝi estas la kvara plej granda urbo en Slovakio.  Ĝi estas grava industria kaj transportcentro, la sidejo de universitato kaj ekde 2008 la episkopejo de la Romkatolika Diocezo de Žilina.  
 Urba strukturo 

 Municipoj apartenantaj al Žilina 
La sekvaj municipoj estis aldonitaj al Žilina en la dua duono de la 20-a jarcento:
 Bánová
 Brodno
 Budatino
 Apartamento
 Mojšová Lúčka
 Považsky Chlmec Gardisto
 Dorna
 Profunde
 zastrania
 Vetkuro
 Žilina Lehota
Apartenaĵo de Žilina estas Budatín. La hodiaŭa kastelo Budatín kaj aliaj monaĥejoj kaj konstruaĵoj estis konstruitaj en la baroka periodo.

 Novkonstruitaj loĝejaj kvartaloj 

 Argiloj - 1960-aj jaroj
 Lupoj - 70-aj jaroj
 Solinky - 80-aj jaroj
 Hájik - 80-aj kaj 90-aj jaroj

Notindas, ke en Žilina oni baze donis al la loĝdomoj popolnomojn, kio kontrastas kun la regionaj urboj Banská Bystrica kaj Košice tiutempe, kie artefaritaj nomoj estis kreitaj por la loĝkvartaloj.

 Historio 
Post la tatara invado en 1241 germanoj fondis komunumon, kiu urbiĝis en 1321. Post atakoj de husanoj la germanoj rifuĝis, alvenis slovakoj. Gimnazio ekfunkciis ekde 1773. Tiutempe en la urbo produktiĝis multe da drapo. En 1849 tie oratoris Ľudovít Štúr. Fine de la 19-a j.c. konstruiĝis granda rondirado de fervojo, kiu ligis urbojn Budapeŝto-Miskolc-Košice-Poprad-Liptovský Mikuláš-Martin-Žilina-Považská Bystrica-Trenčín-Trnava-Bratislava-Vác-Budapeŝto. En 1910 loĝis tie 9179 da homoj (4954 slovakoj, 2336 hungaroj, 1463 germanoj, 164 poloj kaj 127 ĉeĥoj). 

Dum la unua mondmilito ekzistis en Žilina militkaptitejo kaj militista hospitalo. En 1276 militviktimoj estis entombigitaj ĉe la armea tombejo.  

Post la fino de la unua mondmilito, post la disfalo de la duopa monarkio Aŭstrio-Hungario kaj la kreado de Ĉeĥoslovakio, la slovakaj regionoj aliĝis al la tiel nomata Martina Deklaracio. Ĝis 1919 la urbo estis distriktejo de Trencsén (reĝa departemento), poste la regiono iĝis parto de Ĉeĥoslovakio. En marto 1919 Bratislavo fariĝis ĉefurbo de la orienta duono de la Ĉeĥoslovaka Respubliko kaj la slovaka kamparo. La 6-an de oktobro 1938, la aŭtonomio de Slovakio ene de Ĉeĥoslovakio estis proklamita en Žilina.

Urbestro estas Ján Slota. Aŭtofabriko KIA Koreo nuntempe komencas la produktadon. En 2000 la loĝantaro konsistis preskaŭ senescepte el slovakoj.

 21-a jarcento 
La aŭtofabriko Kia Motors Slovakia estis konstruita proksime de la urbo inter 2004 kaj 2006. Ĝi estas konsiderata la unua eŭropa fabriko de la Kia Group.
maldekstra|eta|333x333ra|Romantika preĝejo de Sankta Stefano.

 Vidindaĵoj 
Simile al Bratislavo, la urbocentro de Žilina estas dizajnita kiel tre granda piedira zono kie butikumado kaj restoracioj dominas.

Aliaj vidindaĵoj:

 ĉefplaco, iama foirejo ĉirkaŭita per arkadaj domoj kaj kun la malnova urbodomo
 gotika preĝejo el la 15-a j.c.
 iama burgoturo, poste sonorilturo
 baroka templo kaj klostro omaĝe al Sankta Paŭlo
 baroka preĝejo kaj klostro de franciskanoj
 romanika preĝejo omaĝe al Stefano la 1-a el la 13-a j.c.

 Kastelo Budatín en la distrikto Budatín: ĉirkaŭfosita kastelo sur la norda bordo de Waag , kiu estis konstruita post 1545 ĉirkaŭ gotika gardoturo el la 13-a jarcento. La turo estis uzata kiel doganstacio dum longa tempo. La kastelo estis laste renovigita en la klasikisma stilo inter 1849 kaj 1923 . Hodiaŭ la kastelo enhavas muzeon, kies konstanta ekspozicio estas dediĉita al la metio de dratbindo.

 Trafiko kaj transportado 
 Aertrafiko 
Flughaveno Zilina estas internacia flughaveno kun la IATA-kodo ILZ kaj la ICAO-kodo LZZI.

 Fervojo 
Žilina estas fervoja nodo kaj situas ĉe la finoj de la fervojaj linioj de Bratislavo kaj Košice kaj tial preskaŭ ekzakte meze de la fervoja interligo Bratislavo - Žilina - Poprad - Košice. Estas ankaŭ loka trajno al Rajec. Žilina havas stacidomon. Alia ĉefa vojo kondukas per Čadca al Ostrava aŭ al Katowice. Ekzistas ankaŭ regiona trajnkonekto al Rajec. Bratislavo kaj Košice estas atingeblaj per ekspresaj trajnoj de la Slovakaj Ŝtataj Fervojoj ĉiujn 2 horojn. La multe pli rapidaj Interurbaj trajnoj veturas malpli ofte la vojaĝdaŭro al Bratislavo estas 2h30 kaj al Košice 2h40.

 Internacia trajtrafiko 
En internacia trafiko estas regulaj ligoj al Vieno, Katowice, Varsovio, Krakovo, Prago, Brno kaj Kievo. Estas SuperCity-konekto (eksprestrajno) ĉiuhore al Prago kaj Košice unufoje tage. Krome, la du privataj fervojaj kompanioj Leo Express kaj Regiojet proponas interalie rektajn konektojn. al Prago, Bratislavo kaj Košice.

 Aŭtovojoj 
La urbo estas grava vojtransporta centro ene de Slovakio.
Žilina kuŝas sur la ankoraŭ ne finita D1, kiu celas ligi Bratislavon kun Košice kaj sur la parte finita D3. Ambaŭ renkontiĝas okcidente de Žilina ĉe la urbo Hričovské Podhradie ĉe la aŭtovojkruciĝo Žilina . La D1 nuntempe finiĝas ĉe la elirejo Žilina-juh (199), la daŭrigo al Košice per la 7,5 km longa Višňové-tunelo daŭre estas konstruata. La D3 nun formas la nordokcidentan pretervojon (inkluzive de la 2.2 km longa Považský-Chlmec Tunnel ) de la grandurbo, sed daŭre sen daŭrigo direkte al Čadca same kiel la Ĉeĥa Respubliko kaj Pollando.

Sur la nivelo de la ŝoseoj, kvar 1-ordaj vojoj kondukas en la urbon: la I/11 el Čadca same kiel Ĉeĥio kaj Pollando eksteren, la I/18 el Martin, Poprad kaj Orienta Slovakio, la I/64 el Rajec kaj Prievidza kaj la I/61 el Považská Bystrica, Trenčín kaj Bratislavo. Ĉiuj renkontiĝas sur la interna ringa vojo de Žilina, la I/60 .

Tri eŭropaj vojoj kruciĝas en Žilina: 50 , 75 kaj 442 .

 Urba transporto 
Ekzistas kelkaj trolebusitineroj kaj urbobussistemo.

 Personecoj (elekto) 
 Peter Sagan (n. 1990 ), biciklanto
 Martin Šulík (n. 1962 ), aktoro, reĝisoro kaj instruisto
 Ján Frátrik (1916-2000), poeto kaj tradukisto de germana kaj franca poezio
 En la iama Zsolna naskiĝis:
 hungara instruisto Adolf Schustek
 aŭstra psikiatro Victor Tausk.
 En la iama Zsolna mortis hungara advokato Sándor Lombardini.

 Ĝemelurboj 
  Bielsko-Biała, Pollando
  Ĉangĉuno, Ĉinio
  Chania, Grekio
  Corby, Anglio 
  Cotonou, Benino
  Dnipro, Ukrainio 
  Essen, Belgio 
  Ferrara, Italio
  Hrodna, Belorusio 
  Kikinda, Serbio
  Koper, Slovenio
  Nanterre, Francio

 Esperanto 
Okazos KAEST de la 7-a ĝis la 10-a de novembro 2024,

 Bildaro 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Regiono Žilina
 Trolebusa transporto en Žilina
 Slovakio
 Ĉeĥio

 Eksteraj ligiloj 


 Fotogalerio pri Žilina
 Poesiomat (automato kun voĉlegado de poemoj) en Parko Ľudovíta Štúr en Žilina, Youtube


Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio
Kategorio:Municipoj en distrikto Žilina