Apostrofo

Apostrofo (’) estas skribsigno uzata en Esperanto kaj aliaj lingvoj por montri ellasitajn literojn. En la novlatinaj kaj multaj aliaj skribsistemoj ĝia signobildo aspektas kiel supren levita komo. Apostrofoj  oftas en poezio, ekz‑e

 Apostrofo en Esperanto 
En Esperanto, laŭ la Fundamenta Gramatiko, «La fina vokalo de la substantivo kaj de la artikolo povas esti forlasata kaj anstataŭata de apostrofo »Fundamenta Krestomatio, «Plena Gramatiko de Esperanto», (16).. Tiel, oni povas skribi apostrofon anstataŭ la fina (do, nominativa) ·o de substantivo, tamen la akcento restas sur la sama silabo (kiu iĝas la lasta); tial en la ĉi-supra verso la jamba substantivo ĉiél’ klare diferencas, sone kaj skribe, disde la troĥea tabelvorto ĉíel.

Tradicie oni ankaŭ escepte uzas apostrofon en la esprimo «dank’ al» anstataŭ la regula «danke al»; sed lastatempe la regula plena formo iĝas pli ofta, almenaŭ en la formala aŭ neŭtra stilo.

Alia escepto estas la interjekcio «un’», devenanta de la nombrovorto «unu» kaj uzata kiam oni kalkulas taktojn, ritmojn «en ekzercoj dancaj, gimnastikaj, militistaj, ks.», ekz‑e
 Un’! du! un’! du! — La soldatoj marŝas. (= Unu! du!…)
 — Un’, du, tri, kvar, — li kalkulis laŭte. (= Unu, du…)

Un’ estas oficiale permesita de la Akademio de Esperanto (Aktoj de la Akademio II, p. 39), sed nur en la interjekcia taktomarka uzo, kiel en la ĉi-supraj ekzemploj (oni do ne diru «Mi havas nur un’ amikon» anstataŭ «Mi havas nur unu amikon»).

 Apostrofado ĉe nomoj propraj 
La oficialaj tekstoj fundamentaj de la 16ª regulo entenas ekzemplojn, kiuj mankas en la traduko de la «Fundamenta Krestomatio»:

 ekz‑e Ŝiller’ anstataŭ Ŝiller/o; de l’ mond/o anstataŭ de la mond/o» (traduko nia el la teksto pola).

Do formale la plene esperantigitaj propraj nomoj en la ununombra nominativo devas finiĝi je o aŭ apostrofo.

La «Oka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro» entenis jenan — ne plu validan! — rimarkon«Aktoj de la Akademio II, 1968–1974», p. 12.:

Atentu, ke ĉi tiu RIM. IV ne plu validas. En 2013 la Akademio anstataŭigis la koncernan rekomendon per alia«Kromdeklaro pri la nomoj Zamenhof kaj Vaŝington». En: «Rekomendo de la Akademio pri la uzo de propraj nomoj», 2013:

PIV1970 enhavis la artikolojn Vaŝington kaj Zamenhof; PIV2002 kaj la postaj eldonoj havas anstataŭe la titolvortojn Vaŝington/o kaj Zamenhof/o.

 Apostrofado eksternorma 
Iam oni uzas apostrofon por marki limon inter malsamaj skribsistemoj, ekz‑e inter neasimilita fremda nomo kaj esperantaj finaĵoj: «la Waringhien’a vortaro». Tiucele preferindas uzi la streketon, samkiel en aliaj similaj okazoj de malsamsistema limo: «konsultu PIV-on», «la SAT-anoj», «n-opo», «b-uma cifero» — kaj sekve «Kalocsay-aj poemoj» ktp.

En la Londona Biblio tia disiga apostrofo estas uzata por apartigi homonimojn, ekz‑e
 bat’o estas dekono de kor’o; dek bat’oj faras ĥomeron, ĉar ĥomero entenas dek bat’ojn (Jeĥ 45:14)

El la 3 malnovhebreaj mezurunuoj: bat (), kor () kaj ĥomer () la 2 unuaj kolizias kun la esperantaj vortoj bato kaj koro, tial por apartigi ilin antaŭ la esperanta finaĵo aperas apostrofo; ‹ĥomero› estas senproblema, tial senapostrofa. Tiun uzon de apostrofo multaj gramatikistoj (vd i.a. en PMEG) malaprobas, kaj rekomendas uzi anstataŭe streketon (do, bat-o, kor-o, ĥomero), aŭ toleri homonimion senmarke (tiel la vortoj aperas en PIV2002 kaj en Vikipedio: ‹bato (mezurunuo)›, ‹koro (mezurunuo)›). La disiga uzo de la apostrofo en hebreaĵoj estas speciale malkonvena, ĉar apostrofo ofte estas uzata por transskribi alefon (kiu en la koncernaj vortoj ne aperas).

eta|right|Apostrofo apartiganta finaĵojn por morfema analizo: paĝo el «Fundamentaj Reguloj de la Vort-teorio en Esperanto» de René de Saussure, 1913.
En la frua periodo oni uzadis apostrofojn por disigi morfemojn en lerniloj kaj prilingvaj verkoj. Ekz‑e en la «Fundamenta Krestomatio»En la sekcio «Artikoloj pri Esperanto», la artikolo «El la Unua libro de la lingvo Esperanto», ĉap. II (p. 249 en la 1ª eldono de 1903; p. 235 en la 18ª eldono de 1992).:
 Mi ne sci’as, kie mi las’is mi’a’n baston’o’n …

Tiu konfuza maniero nun estas definitive forlasita; anstataŭe en la vortaroj oni uzas la oblikvon ‹/›, kiel en la pola gramatiko Fundamenta — ekz‑e «vapor/ŝip/o».«Fundamenta Gramatiko de Esperanto» (1905), Gramatyka pola, Prawidła ogólne, §11, p. 25. (La Universala Vortaro kaj la gramatikoj franca kaj angla uzas tiucele la minutsignon: «vapor′ŝip′o».) Kvankam nun, en epoko de riĉa komputila tipografio, eblas uzi pli elegantan pressignon, ekz‑e la mezlinian punkton (U+00B7): «mi·a·n baston·o·n».

(Fakte, la originalo de la Unua Libro anstataŭ apostrofojn havas en tiu frazo malsuprajn vertikalajn streketojn: «Mi ne sciˌas kie mi lasˌis la bastonˌoˌn»; vd la faksimilon de pĝ. 13.)

En beletro oni iam uzas apostrofojn por prezenti nenorman, malzorgan elparolon: ’stas (estas), s’joro  (sinjoro), ’avas  (havas) ktp; cetere, ’stas iam estas uzata kiel vorto «poezia».

 Apostrofoj kaj citiloj 

La grafika formo de la apostrofa signobildo kolizias kun du formoj de la fermaj citiloj, ‹”› kaj ‹’›. Ambaŭ estas la preferataj en la anglalingva tipografio, kaj sekve forte influas la uzadon internacian kaj (interalie) Esperantan.

Zamenhofo evidente ne opiniis la formon de la citiloj grava trajto de la lingvo, li ne rekomendis iun konkretan formon; en la Fundamento estas sendistinge uzataj 3 formoj, kiujn ni demonstru per frazo el FE (§27):
 Anstataŭ «la» oni povas ankaŭ diri «l’».
 Anstataŭ „la“ oni povas ankaŭ diri „l’“.
 Anstataŭ “la” oni povas ankaŭ diri “l’”.
La unua formo, «l’», estas la plej bona kaj klara; la dua formo: „l’“, kiun ial ĉi-okaze Zamenhofo preferis en la eldono de 1905, estas malpli facile legebla, sed ankoraŭ akceptebla; la tria formo “l’” estas ĝene konfuza.

Krom tiuj Fundamentaj formoj menciindas du aliaj, ankaŭ iom uzataj en Esperanto.

Unue, la Nederlandaj citiloj „…”, uzataj en «Monato» kaj en la Vikipedia ŝablono Citajxo (vd ĝian uzon ĉi-supre pri Rim. IV). Malatentaj legantoj konfuzas ilin kun la Fundamenta formo „…“ — sed ili neniam aperas en la Fundamento, kaj fakte neniom pli bonas ol la konfuza tria formo, ĉar la problemaj fermaj citiloj de ili ambaŭ samas: „l’”.

Due, la lingvistoj ofte uzas la anglecajn apostrofajn citilojn por specialaj celoj (por apartigi esprimojn aŭ sencodifinojn ktp), ekz‑e«Lingvo kaj vivo», 1989, p. 307.:
 Tia ambigueco (kiel en la ĵus citita «hom’») malkonvenas al racia lingvo. Zamenhofo en tiaj okazoj uzadis ordinarajn citilojn — kiel en la citita ekzemplo pri „la“, „l’“, aŭ kiel en FE §42:
 La sufikso «um» ne havas difinitan signifon.
Se oni nepre volas uzi citilojn malpli pezajn, oni povas uzi la angulajn citilojn unupecajn: ‹neĝ hom›.

 Apostrofo en telegrafo, tajpado, Askio 
En la 5-bitaj telegrafaj kodoj (vd Baudot-kodo) disponeblis nur unu sola signo por prezenti la apostrofon kaj ĉiujn citilojn; do, al la konfuzo «apostrofo — ferma citilo» aldoniĝis la malferma citilo. Tial la koncerna signo akceptis la neŭtran formon de rekta vertikala streko: 'citilo'. La unua eldono de Askio (tiu de 1963) ĝin heredis de la telegrafaj kodoj.

La tajpiloj disponigis pli riĉan sortimenton da tajpsignoj, iom varian laŭ la landoj kaj lingvoj. La anglalingvaj tajpiloj kutime disponigis la kurbajn apostrofajn citilojn; la lingvoj kun diakritaĵoj disponigis diakritojn, kaj i.a. la maldekstran kaj la dekstran kornojn: ‹`› kaj ‹´›. La postaj eldonoj de la Askia normo atentis tiun tradicion, kaj kompletigis la signaron per la (paŝiga) maldekstra korno (ĉe la signonumero 96=U+0060); sekve de tio en multaj usonaj printiloj la apostrofo ricevis la oblikvan formon de la dekstra korno aŭ de minutsigno. Tio ebligis plurajn uzojn de la apostrofo:
 it′s — propra apostrofo
 `citilo´ — ferma citilo apostrofa
 6′ — «ses futoj» en la Usona-angla mezur-unua sistemo
 cafe\b′ → café — dekstra korno (vd retropaŝo).

Tamen en la definitiva Askio kaj en ĝiaj etendoj (la 8-bitaj kodoj ISO 8859, Unikodo) oni revenis al la rekta vertikala apostrofo, kvankam tio estis kritikataVidu la koncernan diskuton (anglalingve) en la dissendolisto de la Unikoda laborgrupo: “Latin-1’s apostrophe, grave accent, acute accent”..

 Apostrofo en Unikodo kaj tekstoprilaboro 
Unikodo disponigas 3 apostrofojn (listigitajn en la ordo de signonumeroj):
 U+0027 '  Askia apostrofo U+02BC ʼ  Litera apostrofo U+2019 ’  Interpunkcia apostrofo

La Askia apostrofo estas uzata por enigi tekston per klavaro, ĝi havas diversajn funkciojn en la formalaj lingvoj (programlingvoj, en vikioj — ankaŭ en Vikipedio), en neformalaj aŭ malnetaj tekstoj ktp. Tipografie ĝi estas rigardata kiel subnorma kaj neakceptebla.

En la tiparoj kiuj disponigas ambaŭ neaskiajn apostrofojn, tiuj kutime aspektas idente (havas unu saman signobildon). Ili diferencas per sia sintaksa klaso.

U+2019 kaj U+0027 kombinas (aŭ, pli ĝuste, konfuzas) la rolojn de «unupeca ferma ‘citilo’» kaj «apostrof’». Tiun citilan rolon Unikodo rigardas kiel la ĉefan, kaj klasas la signon interpunkcia. Sekve, duobla musklako sur la vorto «pom’» (aŭ «dom'») en la ĉi-supra tabelo apartigos nur la 3 literojn, sen la apostrofo: «pom’» (resp. «dom'») — samkiel se oni musklakus sur «pom;» (analogia kombino kun alia signo interpunkcia).

U+02BC estas klasita estkiel vortero, do samkiel la literoj — tial la nomo «litera apostrofo» (). Duobla musklako sur la «homʼ» en la 2ª horizontalo apartigos ĉiujn 4 signojn de la vorto: «homʼ».

Evidente, al la gramatika funkcio de la Esperanta apostrofo plej bone konvenas la litera apostrofo U+02BC. Tamen pro la apartaĵoj de la anglalingva tipografio la Unikoda normo rekomendas la apostrofon interpunkcian, ĉarUnicode® Standard 15.1.0 (2023 Sept. 12). Chapter 6 (traduko nia).

T.e. malgraŭ la aldono de la malambigua signo «apostrofo litera», oni ĝin ignoru kaj plu konservu la konfuzon de la Vindoza CP1252. Tiu argumento malmulte sencas por la plimulto da lingvoj, kiuj ja (samkiel Esperanto) plejparte ne uzas la anglajn ‘citilojn apostrofajn’.

Tamen iuj programoj, ekz‑e la literumiloj, bezonas scii, ĉu koncerna signo (apostrofo) estas parto de vorto, kiel estas en la angla  aŭ en la franca . La citita dokumento rekomendas en tia okazo atenti la kuntekston:

eta|Kunpuŝiĝo de apostrofo kaj citilo en teksto anglalingva
La rekomendo plene fiaskas por Esperanto kaj multaj aliaj lingvoj, en kiuj la apostrofo aperas fine (aŭ komence) de vorto. Tio eblas ankaŭ anglalingve, tamen tie forigo de vosta apostrofo plej ofte pasas nerimarkite: por angla literumilo  kaj  estas egale bonaj. Sed literumilon Esperantan la tekstopeco Ho mia kor (rezultanta el la citila interpreto de kor’ ) devigas signali eraron. Tio estas reala problemo por la verkilo  de LibreOffice: kontrolante tekston anglan ĝi apartigas per la ĉi-supra truko la vortojn  aŭ , sed el kor’  ĝi apartigas nur kor — kaj eĉ se la literumilo akceptas la vorton kor’ en aŭtonoma reĝimo, tamen vokate el  ĝi neniam ricevos la formon kun interpunkcia apostrofo. Sed la verkilo kaj la literumilo ja kunlaboras bonorde, se ambaŭ uzas la apostrofon literan.

La plej grava avantaĝo de la interpunkcia apostrofo estas ĝia ĉiea disponeblo: ĝin entenas la normo WGL4, kaj sekve ĉiu grava tiparo komputila. Sed ankaŭ la literan apostrofon oni povas elekti el sufiĉe riĉa aro da tiparaj familioj: Deĵavuo, Noto, Arial, Times New Roman, Consolas, Tahoma, Segoe UI, FreeSerif, Liberation… Tamen ĝi mankas en multaj belaj malnovaj tiparoj, ekz‑e en Bodoni MT, Garamond, Georgia, Palatino Linotipe, Verdana… Sed eĉ en tia okazo inteligenta programo povas uzi signobildon el konvena victiparo.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Citilo

 Eksteraj ligiloj 

 PMEG: Normala apostrofado.
 Sergio Pokrovskij: Pri apostrofoj kaj citiloj en Esperanto. (En «Lingva kritiko».)
 “Which Unicode character should represent the English apostrophe? (And why the Unicode committee is very wrong)”.

Kategorio:Ortografio
Kategorio:Interpunkcio
Kategorio:Tipografiaj simboloj