Ultraviola radiado

Ultraviola aŭ transviola radiado (mallongigite UV) estas elektromagneta radiado kun ondolongo inter 380 nm kaj 10 nm.

La supran limon de ĝia ondolongaro formas la viola lumo, kiu estas la plej altfrekvenca lumo videbla por la homa okulo. La suba limo estas arbitre fiksita; radiadon kun pli mallongaj ondoj oni nomas rentgena aŭ X-radiado.

Ofte oni jene dividas la ultraviolajn radiojn (UV) laŭ la ondolongo:
 UVA, 380–315 nm; nomataj ankaŭ "nigra lumo"; tiaj radioj trairas ordinaran vitron kaj bronzigas la homan haŭton. Ili estas uzataj ankaŭ por fluoreskigi certajn substancojn. Interalie ili lumigas dentojn kaj tolaĵojn lavitajn per modernaj lavmaŝinoj
 UVB, 315–280 nm; tiaj radioj ne trairas ordinaran vitron; ili bronzigas, sed ankaŭ brulumigas la homan haŭton kaj kaŭzas haŭtan kanceron.
 UVC, 280–10 nm; ĝi utilas por mortigi malutilajn mikroorganismojn; tiu efiko baziĝas sur la alta energio de la ultraviolaj fotonoj, kiu kapablas difekti la strukturon de vivantaj ĉeloj; sub 200 nm ĝi kapablas jonigi atomojn. Aero sorbas radiadon sub ondolongo de 200 nm. Pura nitrogeno tamen tralasas UV-radiojn ĝis ondolongo de 150 nm.

UV-radiado ĉeestas en sunlumo, kaj konsistigas ĉirkaŭ 10% de la tuta elektromagneta radiado eligita de la Suno. Tiu ĉi elradias ĉiujn tri specojn, sed pro la ŝirmo de la atmosfero preskaŭ nur UVA atingas la surfacon de la Tero; nur 1 % estas UVB kaj UVC. Pro la difektiĝo de la ozona tavolo tiu parto nun pligrandiĝas.

Kvankam long-ondolonga ultraviola ne estas konsiderata joniga radiado ĉar al ĝiaj fotonoj mankas la energio por ionigi atomojn, ĝi povas kaŭzi kemiajn reakciojn kaj kaŭzas multajn substancojn brili aŭ fluoriĝi . Sekve, la kemiaj kaj biologiaj efikoj de UV estas pli grandaj ol simplaj varmaj efikoj, kaj multaj praktikaj aplikoj de UV-radiado devenas de ĝiaj interagoj kun organikaj molekuloj. UV-lumo permesas al korpo produkti D-vitaminon (specife per UVB), kiu estas esenca al vivo; tamen ekscesa eksponiĝo produktas nocajn efikojn, kiuj tipe superas la avantaĝojn"The known health effects of UV, Ultraviolet radiation and the INTERSUN Programme" (La konataj sanefikoj de ultraviola radiado .

Mallongonda ultraviola lumo damaĝas DNA kaj steriligas surfacojn, kun kiuj ĝi kontaktiĝas. Por homoj, sunbruno kaj sunbruligo estas konataj efikoj de ekspozicio de la haŭto al UV-lumo, kune kun pliigita risko de haŭta kancero. La kvanto de UV-lumo produktita de la Suno signifas, ke la Tero ne povus subteni vivon sur seka grundo, se la plej granda parto de tiu lumo ne estus filtrita de la atmosfero. Pli energia, pli mallonga ondolonga "ekstrema" UV sub 121 nm jonigas aeron tiel forte, ke ĝi estas sorbita antaŭ ol ĝi atingas la teron.

Aliflanke, brila sunlumo produktas serotoninon, kiu agas sur homan humoron. La produktado de serotonino estas rekte proporcia al la kvanto da sunlumo, kiun ricevas la korpoKorb, Alex, "Boosting Your Serotonin Activity".
eta|altdekstre|315ra|UV-radiado ankaŭ estas produktita per elektraj arkoj. Arkveldistoj devas porti okulan protekton kaj kovri sian haŭton por eviti fotokeratiton kaj seriozan sunbruligon.
Krom la suno, UV ankaŭ estas produktita per elektraj arkoj kaj specialigitaj lumoj, kiel ekzemple hidrarg-vaporaj lampoj, sunbrunigaj lampoj kaj nigraj lumoj .

La pli malalta ondolonga limo de homa vizio estas kutime laŭ 400 nm, do ultraviolaj radioj estas nevideblaj por homoj, kvankam iuj homoj povas percepti lumon je iomete pli mallongaj ondolongoj ol tiuj. Insektoj, birdoj kaj iuj mamuloj povas vidi preskaŭ transviolan lumon (t.e., iom pli mallongajn ondolongojn ol tio, kion homoj povas vidi).

 Malkovro 
La malkovro de la ultraviola radiado estas asociita al la eksperimentado de la malheligo/malheliĝo de la arĝentosaloj se eksponitaj al la sunlumo. En 1801 la germana fizikisto Johann Wilhelm Ritter malkovris, ke la nevideblaj radioj situaj ĝuste malantaŭ la viola ekstremo de la videbla spektro estas speciale efikaj malheligante paperon trempitan je Arĝenta klorido. Li nomis tiujn radiojn "desoksidaj radioj" por emfazi ilian kemian reaktivecon kaj por distingi ilin disde la «varmaj radioj» (malkovritaj de William Herschel) kiuj troviĝas ĉe la mala flanko de la videbla spektro. Tuj poste oni adoptis la terminon «kemiaj radioj». Tiu du terminoj restis sufiĉe popularaj laŭlonge de la 19-a jarcento. Finfine tiuj terminoj estis anstataŭitaj per pli modernaj terminoj, kiaj estas ultraviola radiado kaj infraruĝa radiado respektive. Hockberger, P. E. (2002). «A history of ultraviolet photobiology for humans, animals and microorganisms». Photochem. Photobiol. 76. 561-579.  En 1878, la steriliga efiko de kurtondolonga lumo per mortigado de bakterioj estis malkovrita. Ĉirkaŭ 1903, la plej efikaj ondolongoj povis esti proksimume de 250 nm. En 1960, oni establis la efikon de ultraviola radiado sur DNA.

La malkovro de la ultraviola radiado kun ondolongoj sub 200 nm, nomita "vakua ultraviola" ĉar ĝi estas forte sorbita de la oksigeno en aero, estis farita en 1893 fare de germana fizikisto Victor Schumann. La ozona tavolo protektas vivantajn estaĵojn kontraŭ tio. La divido de UV en UVA, UVB, kaj UVC estis decidita "unuanime" fare de komitato de la Dua Internacia Kongreso pri Lumo la 17-an de aŭgusto 1932, ĉe la Kastelo de Christiansborg en Kopenhago.

 Videbleco 
La ultraviolaj radioj estas nevideblaj por la majoritato de la homaj estaĵoj. La homa okullenso blokas la plej parton de la radiado en la ondolonga rango de 300-400 nm (nanometroj); la pli mallongaj ondolongoj estas blokitaj fare de la korneo. M A Mainster (2006). «Lentes intraoculares bloqueadoras de la luz violeta y azul: fotoprotección frente a fotorrecepción». British Journal of Ophthalmology 90 (6): 784-792. PMC 1860240. PMID 16714268. doi:10.1136/bjo.2005.086553.  Al homoj mankas ankaŭ adaptaĵoj kiel kolorriceviloj por ultraviolaj radioj. Tamen, la lumsensiloj de la retino estas sensiblaj al la proksimaj ultraviolaj radioj, kaj la personoj al kiuj mankaj kristalino (kondiĉo konata kiel "afaĥio") perceptas la proksimaj ultraviolaj radioj kiel blankecblua aŭ blankecviola. David Hambling (29a de Majo 2002). «Let the light shine in». The Guardian. Arkivita el la originalo la 23an de Novembro 2014. Konsultita la 2an de Januaro 2015.  En kelkaj kondiĉoj, la infanoj kaj junaj plenkreskuloj povas vidi ultraviolan ĝis ondolongoj de ĉirkaŭ 310 nm. Lynch, David K.; Livingston, William Charles. Koloro kaj lumo en la naturo (eldono de 2001). Cambridge: Cambridge University Press. p. 231. ISBN 978-0-521-77504-5. Arkivita el la originalo la 31an de Decembro 2013. Konsultita la 12an de Oktobro 2013. «La limoj de la totala rangaro de sensibleco de la okulo etendiĝas el ĉirkaŭ 310 ĝis 1050 nanometroj».  Dash, Madhab Chandra; Dash, Satya Prakash (2009). Fundamentals Of Ecology 3E Tata McGraw-Hill Education. p. 213. ISBN 978-1-259-08109-5. Arkivita el google.com/books?id=7mW4-us4Yg8C&pg=PA213 el la originalo la 31an de Decembro 2013. Konsultita la 18an de Oktobro 2013.. «Normale la homa okulo reagas al lumradioj de 390 ĝis 760 nm. Tio povas esti pliamplelsita al rango de 310 ĝis 1.050 nm en artefaritaj kondiĉoj. »  La preskaŭ-ultraviola radiado estas videbla ĉe insektoj, kelkaj mamuloj kaj birdoj. La malgrandaj birdoj havas kvaran kolor-ricevilon por ultraviolaj radioj; tio havigas al birdoj «veran» ultraviolan vidkapablon. Bennington-Castro, Joseph. «Want ultraviolet vision? You're going to need smaller eyes.». Arkivita el la originalo la 7an de Majo 2016. Alirita la 10an de Aŭgusto 2022. Hunt, D. M.; Carvalho, L. S.; Cowing, W. L.; Davies (2009). «Evolution and spectral tuning of visual pigments in birds and mammals». Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 364 (1531): 2941-2955. ISSN 0962-8436. PMC 2781856. PMID 19720655. doi:10.1098/rstb.2009.0044. 

Sundevena ultraviola radiado
Tre varmaj objektoj elsendas UV-radiadon (vidu artikolon pri Nigra-korpa radiado). La Suno elsendas ultraviolan radiadon je ĉiuj ondolongoj, inkluzive de la ekstrema ultraviola kie ĝi krucas en ikso-radiojn je 10 nm. Ekstreme varmaj steloj (kiel ekzemple tiuj de O- kaj B-specoj) elsendas proporcie pli da UV-radiado ol la Suno. Sunlumo en spaco ĉe la supro de la atmosfero de Tero estas kunmetita de proksimume 50% da infraruĝa lumo, 40% da videbla lumo, kaj 10% ultraviola lumo, por totala intenseco de proksimume 1400 W/m² en vakuo.

La atmosfero blokas proksimume 77% de la UV de la Suno, kiam la Suno estas plej alta sur la ĉielo (ĉe zenito), kun sorbado pliiĝanta ĉe pli mallongaj UV-ondlongoj. Ĉe grundnivelo kun la suno ĉe zenito, sunlumo estas 44% da videbla lumo, 3% da ultraviola, kaj la cetero infraruĝa. De la ultraviola radiado kiu atingas la surfacon de la Tero, pli ol 95% estas la plej longaj ondolongoj de UVA, kaj la malgranda cetero UVB. Preskaŭ neniu UVC atingas la surfacon de la Tero. 

La frakcio de UVA kaj UVB kiu restas en UV-radiado post trapasado de la atmosfero estas tre dependa de nubkovraĵo kaj atmosferaj kondiĉoj. En "parte nubaj" tagoj, ankaŭ pecetoj de blua ĉielo montriĝanta inter nuboj estas fontoj de (disaj) UVA kaj UVB, kiuj estas produktitaj per Rayleigh-disvastigo laŭ la sama maniero kiel la videbla blua lumo de tiuj partoj de la ĉielo. UVB ankaŭ ludas gravan rolon en plantevoluo, ĉar ĝi influas la plej multajn el la plantaj hormonoj. Dum totala nuba kovro, la kvanto de sorbado pro nuboj estas tre dependa de la dikeco de la nuboj kaj latitudo, kaj neniu klara mezurado korelacias specifan dikecon kaj sorbadon de UVA kaj UVB.

La pli mallongaj grupoj de UVC, same kiel eĉ pli-energia UV-radiado produktita de la Suno, estas absorbitaj de oksigeno kaj generas la ozonon en la ozontavolo kiam solaj oksigenatomoj produktitaj per UV-fotolizo de dioksigeno reagas kun pli da dioksigeno. La ozona tavolo estas precipe grava en blokado de plejparto de UVB kaj la cetera parto de UVC ne jam blokita de ordinara oksigeno en aero.

 Blokiloj, absorbiloj kaj fenestroj 
eta|dekstre|160ra|Tuboskatolo SPF 30 vendata en Usono. Sunprotektiloj kontraŭ la UV radiado gravas por la sano.
Ultraviolaj absorbiloj estas molekuloj uzataj en organikaj materialoj (polimeroj, farboj, ktp.) por absorbi UV-radiadon por redukti la UV-degeneron (foto-oksidado) de materialo. La absorbiloj povas mem degradiĝi laŭ la tempopaso, do monitorado de absorbilniveloj en vetersuferantaj materialoj estas necesa.

En sunkremo, ingrediencoj kiuj sorbas UVA/UVB-radiojn, kiel ekzemple avobenzono, oksibenzono kaj oktila metoksicinamato, estas organikaj kemiaj absorbiloj aŭ "blokiloj". Ili estas komparataj al neorganikaj absorbiloj/"blokiloj" de UV-radiado, kiel ekzemple titana dioksido kaj zinkoksido.

Por vestaĵo, la ultraviola protektofaktoro (UPF) reprezentas la rilatumon de sunbruliga UV sen kaj kun la protekto de la ŝtofo, simila al sunprotekta faktoro (SPF) rangigoj por sunprotektilo. Normaj someraj ŝtofoj havas UPF-ojn de ĉirkaŭ 6, kio signifas, ke ĉirkaŭ 20% de UV trapasos.

Suspenditaj nanopartikloj en vitralo malhelpas UV-radiojn kaŭzi kemiajn reakciojn kiuj ŝanĝas bildkolorojn. Aro da vitralaj kolor-referencaj ĉipoj estas planita por esti uzata por kalibri la kolorfotilojn por la 2019-datita EKA Mars-rover-misio, ĉar ili restos nevelkitaj pro la alta nivelo de UV ĉeestanta sur la surfaco de Marso.

Ordinara vitro, kiel fenestrovitro, estas parte travidebla al UVA, sed estas opaka al pli mallongaj ondolongoj, pasigante proksimume 90% de la lumo super 350 nm, sed blokante pli ol 90% de la lumo sub 300 nm. Studo trovis ke aŭtofenestroj permesas, ke 3-4% de ĉirkaŭa UV trapasas, precipe se la UV estis pli granda ol 380 nm. Aliaj specoj de aŭtaj fenestroj povas redukti transdonon de UV pli granda ol 335 nm. Kunfandita kvarco, depende de kvalito, povas esti travidebla eĉ por vakui UV-ondolongojn. Kristala kvarco kaj kelkaj kristaloj kiel CaF2 kaj MgF2 transdonas bone malsupre de 150 nm aŭ 160 nm ondolongoj.

La vitro de Wood estas profunda violblua bari-natria silikata vitro kun proksimume 9% da nikela (II) oksido evoluigita dum la Unua Mondmilito por bloki videblan lumon por sekretaj komunikadoj. Ĝi permesas kaj infraruĝan taglumon kaj ultraviolajn noktajn komunikadojn ĉar ĝi estas travidebla inter 320 nm kaj 400 nm kaj ankaŭ la pli longajn infraruĝajn kaj ĝust-apenaŭ videblajn ruĝajn ondolongojn. Ĝia maksimuma UV-transsendo estas je 365 nm, unu el la ondolongoj de hidrargaj lampoj.

 Artefaritaj fontoj 

 "Nigraj lumoj" 
eta|maldekstre|200ra|Du nigralumaj lampoj
Nigraluma lampo elsendas long-ondan UVA-radiadon kaj malmulte da videbla lumo. Fluoreskaj nigralumaj lampoj funkcias simile al aliaj fluoreskaj lampoj, sed uzas fosforon sur la interna tubsurfaco kiu elsendas UVA-radiadon anstataŭe de videbla lumo. Kelkaj lampoj uzas optikan filtrilon de tre blupurpura Wood-vitro, kiu blokas preskaŭ ĉiun videblan lumon kun ondolongoj pli longaj ol 400 nanometroj. La purpura brilo eligita de tiuj tuboj ne estas la ultraviola mem, sed videbla purpura lumo de la 404 nm spektra linio de hidrargo kiu eskapas filtrita per la tegaĵo. Aliaj nigraj lumoj uzas simplan vitron anstataŭe de la pli multekosta Wood-vitro, tiel ke ili prezentiĝas helbluaj al la okulo dum funkciado.

Oni produktas ankaŭ inkandeskajn nigrajn lumojn, uzante filtriltegaĵon sur la koverto de inkandeska ampolo kiu absorbas videblan lumon. Ĉi tiuj estas pli malmultekostaj sed tre malefikaj, elsendante nur malgrandan frakcion de procento de sia potenco kiel UV. Hidrargo-vaporaj nigraj lumoj en rangigoj ĝis 1 kW kun UV-eliganta fosforo kaj koverto el la vitro de Wood estas uzitaj por teatraj kaj koncertoj.

Nigraj lumoj estas uzitaj en aplikoj en kiuj ekstera videbla lumo devas esti minimumigita; ĉefe por observi fluoreskon, la koloran brilon, kiun multaj substancoj eligas kiam elmetitaj al UV-lumo. Ankaŭ UVA / UVB elsendantaj bulboj estas venditaj por aliaj specialaj celoj, kiel sunbrunigaj lampoj kaj reptili-bredado.

Kurtondaj ultraviolaj lampoj
eta|desktre|220ra|Komerca ĝermocida lampo en viandovendejo.

Kurtondaj UV-lampoj estas faritaj uzanta lampotubon sen fosfortegaĵo, kunmetita el fandita kvarco aŭ vycor, ĉar ordinara vitro sorbas UVC. Tiuj lampoj elsendas ultraviolan lumon kun du pintoj en la UVC-gamo ĉe 253.7 nm kaj 185 nm pro la hidrargo ene de la lampo, same kiel iom da videbla lumo. De 85% ĝis 90% de la UV produktita per tiuj lampoj estas je 253.7 nm, dum nur 5-10% estas je 185 nm. La kunfandita kvarctubo pasigas 253.7 nm da radiado, sed blokas 185 nm ondolongon. Tiaj tuboj havas du aŭ tri fojojn la UVC-potencon de regula fluoreska lampa tubo. Tiuj malaltpremaj lampoj havas tipan efikecon de ĉirkaŭ 30-40%, signifante ke por 100 vatoj da elektro konsumita per la lampo, ili produktos po ĉirkaŭ 30-40 vatojn da totala UV-produktaĵo. Ili ankaŭ elsendas bluetblankan videblan lumon, pro la aliaj spektraj linioj de hidrargo. Tiuj "ĝermocidaj" lampoj estas uzataj vaste por desinfektado de surfacoj en laboratorioj kaj nutraĵ-prilaboraj industrioj.Minkin, J. L., & Kellerman, A. S. (1966). A bacteriological method of estimating effectiveness of UV germicidal lamps. Public Health Reports, 81(10), 875.

Inkandeskaj lampoj
eta|150ra|maldekstre|Bakteri-mortigaj lampoj estas simplaj malaltpremaj hidrargaj vaporsenŝargoj en fuzikvarca koverto.
Ankaŭ "nigralumaj" inkandeskaj lampoj estas faritaj el inkandeska ampolo kun filtrila tegaĵo kiu sorbas plej videblan lumon. Halogenlampoj kun fuzikvarcaj kovertoj estas utiligitaj kiel nekostaj UV-lumfontoj en la proksima UV-intervalo, de 400 ĝis 300 nm, en kelkaj sciencaj instrumentoj. Pro sia nigrakorpa spektro, filamenta ampolo estas tre malefika ultraviola fonto, elsendante nur frakcion de procento de sia energio kiel UV, kiel klarigite per la nigrakorpa spektro.

Gas-ŝargigaj lampoj

Specialigitaj UV-gasŝargigaj lampoj enhavantaj malsamajn gasojn produktas UV-radiadon ĉe specialaj spektraj linioj por sciencaj celoj. Argonaj kaj deŭteriaj arklampoj estas ofte uzitaj kiel stabilaj fontoj, ĉu senfenestraj aŭ kun diversaj fenestroj kiel ekzemple magnezia fluorido. Klose, Jules Z.; Bridges, J. Mervin; Ott, William R. (Junio 1987). Radiometric standards in the V‑UV (PDF). NBS Measurement Services (Report). NBS Special Publication. U.S. National Institute of Standards and Technology. 250–3. Arkivita (PDF) el la originalo la 11an de Junio 2016. Tiuj ofte estas la elsendantaj fontoj en UV-spektroskopia ekipaĵo por kemia analizo.

Aliaj UV-fontoj kun pli kontinuaj elsendospektroj inkludas ksenonajn arklampojn (ofte uzitajn kiel sunlumsimuliloj), deŭteriajn arklampojn, hidrarg-ksenonajn arklampojn, kaj metal-halogenidajn arklampojn.

La ekscimerlampo, UV-fonto evoluigita en la komenco de la 2000-aj jaroj, vidas kreskantan uzon en sciencaj kampoj. Ĝi havas la avantaĝojn de alta intenseco, alta efikeco, kaj funkciado ĉe diversaj ondolongaj gamoj en la vakuan ultraviolan radiadon.

Ultraviolaj LED-oj
Lum-elsendantaj diodoj (LED-oj) povas esti produktitaj por elsendi radiadon en la ultraviola gamo. En 2019, post signifaj progresoj dum la antaŭaj kvin jaroj, UVA-LED-oj de 365 nm kaj pli longa ondolongo estis haveblaj, kun efikecoj de 50% ĉe 1.0 W-produktado. Nuntempe, la plej oftaj specoj de UV LED-oj estas en 395 nm kaj 365 nm ondolongoj, el kiuj ambaŭ estas en la UVA-spektro. La taksita ondolongo estas la pinta ondolongo kiun la LED-oj estingas, sed lumo ĉe kaj pli altaj kaj pli malaltaj ondolongoj ĉeestas.

La pli malmultekostaj kaj pli oftaj 395 nm UV LED-oj estas multe pli proksimaj al la videbla spektro, kaj eligas purpuran koloron. Aliaj UV LED-oj pli profunde en la spektron ne elsendas tiom da videbla lumo. LED-oj estas uzataj por aplikoj kiel UV-kuracaj aplikoj, ŝargado de brilantaj objektoj kiel pentraĵoj aŭ ludiloj, kaj lumoj por detektado de falsa mono kaj korpaj fluidoj. UV LED-oj estas uzataj ankaŭ en ciferecaj presaplikoj kaj inertaj UV-kuracaj medioj. Ĉar teknologiaj progresoj komenciĝantaj en la komenco de la 2000-aj jaroj plibonigis sian produktadon kaj efikecon, ili fariĝis ĉiam pli realigeblaj alternativoj al pli tradiciaj UV-lampoj por uzado en UV-kuracado-aplikoj, kaj la evoluo de novaj UV-LED-kuracsistemoj por pli alte intensecaj aplikoj estas grava temo de esplorado en la kampo de UV-kuraca teknologio.

UVC-LED-oj disvolviĝas rapide, sed eble postulas provojn por kontroli efikan desinfektadon. Citaĵoj por grand-area desinfektado estas por ne-LED UV-fontoj konataj kiel ĝermocidaj lampoj. Krome, ili estas uzataj kiel liniofontoj por anstataŭigi deŭteri-lampojn en likvokromatografiaj instrumentoj.

Ultraviolaj laseroj
Gasaj laseroj, laseraj diodoj kaj solidsubstancaj laseroj povas esti produktitaj por elsendi ultraviolajn radiojn, kaj estas haveblaj laseroj, kiuj kovras la tutan UV-gamon. La nitrogengasa lasero uzas elektronikan ekscitadon de nitrogenmolekuloj por elsendi radion kiu estas plejparte UV. La plej fortaj ultraviolaj linioj estas de 337.1 nm kaj 357.6 nm en ondolongo. Alia speco de altenergiaj gaslaseroj estas ekscimer-laseroj. Ili estas vaste uzataj laseroj elsendantaj en ultraviolaj kaj vakuaj ultraviolaj ondolongoj. Nuntempe, UV-argon-fluoridaj ekskimeraj laseroj funkciigantaj ĉe 193 nm estas rutine uzitaj en integracirkvita produktado per fotolitografio. La nuna ondolonga limo de produktado de kohera UV estas proksimume 126 nm, karakterizaĵo de la Ar2* ekscimera lasero.

Rektaj UV-elsendantaj laserdiodoj estas haveblaj je 375 nm. UV-diod-pumpitaj solidsubstancaj laseroj estis montritaj uzante cerio-ŝanĝitajn litiajn stronci-aluminiajn fluorkristalojn (Ce:LiSAF), procezon evoluigitan en la 1990-aj jaroj ĉe la Nacia Laboratorio Lawrence Livermore. Marshall, Chris (1996). A simple, reliable ultraviolet laser: The Ce:LiSAF (Report). Nacia Laboratorio Lawrence Livermore. Arkivita el la originalo la 20an de Septembro 2008. Alirita la 11an de Januaro 2008. Ondolongoj pli mallongaj ol 325 nm estas komerce generitaj en diod-pumpitaj solidsubstancaj laseroj. Ultraviolaj laseroj povas esti faritaj ankaŭ aplikante frekvenckonverton al malalt-frekvencaj laseroj.

Ultraviolaj laseroj havas aplikojn en industrio (laser-gravurado), medicino (dermatologio, kaj keratektomio), kemio (MALDI), liberaera sekura komunikado, komputado (optika stokado), kaj fabrikado de integraj cirkvitoj.

Agordebla vaku-ultraviola radiado (VUV)
La gamo de vakua ultraviola radiado (V-UV, 100-200 nm) povas esti generita per ne-linia 4-onda miksado en gasoj per suma aŭ subtraha frekvencmiksado de 2 aŭ pli pli longaj ondolongaj laseroj. Tiu generado estas ĝenerale farita en gasoj (ekz. kriptono, hidrogeno, kiuj estas du-fotonaj resonancaj proksime de 193 nm) aŭ metalvaporoj (ekz. magnezio). Farante unu el la laseroj agordebla, la V-UV povas esti agordebla. Se unu el la laseroj resonancas kun transiro en gaso aŭ vaporo tiam la V-UV-produktado estas intensigita. Tamen, resonancoj generas ankaŭ ondolongan disvastigon, kaj tiel la fazkongruo povas limigi la agordeblan gamon de la 4-onda mikso. Diferenca frekvencmikso (t.e., f + f − f) havas avantaĝon super suma frekvencmiksado ĉar la fazkongruo povas havigi pli grandan agordon.

Aparte, diferencfrekvenco miksanta du fotonojn de Ar-F (193 nm) ekscimera lasero kun agordebla videbla aŭ proksime de IR-lasero en hidrogeno aŭ kriptono havigas resonance plifortigitan agordeblan V-UV-kovron de 100 nm ĝis 200 nm. Praktike, la manko de taŭgaj gas/vaporĉelaj fenestromaterialoj super la litia fluorida detranĉa ondolongo limigas la agordan gamon al pli longa ol proksimume 110 nm. Agordeblaj V-UV-ondlongoj ĝis 75 nm estis atingitaj uzante senfenestrajn konfiguraciojn. 

Plasmaj kaj sinkrotronaj fontoj de ekstrema UV
Laseroj estis uzitaj por nerekte generi ne-koheran ekstreman UV (E-UV) radiadon je 13.5 nm por ekstrema ultraviola litografio. La E-UV ne estas elsendita per la lasero, sed prefere per elektrontransiroj en ekstreme varma stano aŭ ksenona plasmo, kiu estas ekscitita per ekscimera lasero. Tiu tekniko ne postulas sinkrotronon, tamen povas produkti UV ĉe la rando de la ikso-radia spektro. Sinkrotronaj lumfontoj povas produkti ankaŭ ĉiujn ondolongojn de UV, inkluzive de tiuj ĉe la limo de la UV kaj ikso-radiaj spektroj je 10 nm.

 Aplikaĵoj 
La ultraviola lumo povas utili al nombraj praktikaj aplikaĵoj. Oni uzas ĝin por la steriligo de akvo kaj manĝaĵoj, por la lutado de industria arko, por traktado lumkemia de inkoj, farboj, plastoj, por medicina traktado de diagnozo kaj terapio, kiel ĉe la ultraviolaj lampoj uzitaj en dermatologio kaj kosmetika bronzigo (kvazaŭsunbruneciĝo). Sliney, David H. (2003). «Radiación Ultravioleta». Enciclopedia de Seguridad y Salud en el Trabajo de la OIT 49: 49.7. Arkivita el la originalo la 30an de Novembro 2016. Konsultita la 28an de Februaro 2016. ​

 Referencoj 

 Bibliografio 
 Hu, S; Ma, F; Collado-Mesa, F; Kirsner, R. S. (Julio 2004). "UV radiation, latitude, and melanoma in US Hispanics and blacks". Arch. Dermatol. 140 (7): 819–824. doi:10.1001/archderm.140.7.819. PMID 15262692.
 Strauss, CEM; Funk, DJ (1991). "Broadly tunable difference-frequency generation of VUV using two-photon resonances in H2 and Kr". Optics Letters. 16 (15): 1192–4. Bibcode:1991OptL...16.1192S. doi:10.1364/ol.16.001192. PMID 19776917.
 Hockberger, Philip E. (2002). "A History of Ultraviolet Photobiology for Humans, Animals and Microorganisms". Photochemistry and Photobiology. 76 (6): 561–569. doi:10.1562/0031-8655(2002)0760561AHOUPF2.0.CO2. PMID 12511035. S2CID 222100404.
 Allen, Jeannie (6a de Septembro 2001). Ultraviolet Radiation: How it Affects Life on Earth. Earth Observatory. NASA, USA.

 Vidu ankaŭ 

 Fluoresko
 Infraruĝa radiado
 Lumo
 Melatonino




Kategorio:Elektromagneta radiado
Kategorio:Optiko