Neo (planlingvo)

Neo estas planlingvo proponita de la italdevena belgia diplomato Arturo Alfandari (1888-1969) en 1961. La lingvo Neo baziĝis sur Esperanto, Ido, Interlingvao (Interlingua) kaj Novial,  kvankam Alfandari aldonis elementojn el la angla, la franca, germana kaj rusa. Estas eĉ ebla influo de Volapuko: Nederlando estas "Nedo" kaj nederlanda lingvo estas "nedal". Oni povas rigardi ĝin kiel kompromisplanlingvon el ĉiuj tiuj lingvoj.

Tamen, li faris kelkajn pliajn paŝojn, reduktante la uzon de komencaj kaj finaj silaboj, kaj elpensante enkonstruitan vortprovizon. Radikaj vortoj estis faritaj kiel eble plej mallongaj, do aŭtomate substekante ritmon kaj artikulacion, sed foje, kiel ĉe Volapuko, koste de facila rekono de vortsignifoj.

 Rimarkindaj trajtoj 

La uzo de unusilabaj verboj. Kelkaj ekzemploj kun la dusilabaj ekvivalentoj:

i - avi = havi kaj helpverbo de la perfekto
bi - bevi = trinki
fi - fari = fari
pli - plazi = plaĉi
si - esi = esti
vi - voli = voli

Ambaŭ formoj havas saman signifon. La finaĵo de la prezenco estas 'ar'. Oni povas do diri kun senŝanĝa signifo:

mi var bi, mi var bevi, mi volar bi, mi volar bevi = mi volas trinki

Neo havas preferon por mallongaj vortoj kompare al Esperanto kaj naciaj lingvoj:
sufa = sufiĉa, depart = departemento, damel = fraŭlino, eqivala = ekvivalenta, iv = aeroplano, ip = ĉevalo, derki = direkti, oxi = alveni, kofi = aĉeti, admen = administrado, duf = malfacilaĵo

Ekzemplo de tute mallonga frazo:

var vu it li ik us kras? = ĉu vi volas lasi ĝin ĉi tie ĝis morgaŭ?

La elizio de –o kaŭzas ke la multaj mallongaj substantivoj faras eĉ pli la impreson de Volapük: fem = virino, sor = fratino, dom = domo, id = tago, nox = nokto, ser = vespero, vek = semajno, mes = monato

 Gramatiko 

 Literoj 
Neo uzas la 26 literojn de la latina alfabeto: 5 vokalojn kaj 21 konsonantojn.
Por literumi la konsonantojn ili ricevas la finon -e:

a, be, ce, de, e, fe, ge, he, i, je, ke, le, me, ne, o, pe, qe, re, se, te, u, ve, we, xe, ye, ze.

 Elparolo 

! Neo
! Esperantlingva elparolmaniero
|-----
| ch
| ĉ
|-
| j
| ĝ
|-----
| q (kw)
| ku
|-
| x (ks)
| ks
|-----
| y
| j
|-
| sh
| ŝ
|-----
| ts
| c
|-
| w
| ŭ
|}

Ĉiuj aliaj literoj, inkluzive la vokalojn, estas elparolataj kiel en Esperanto.

La literoj q kaj x anstataŭigas sonojn ku (kw) kaj ks. Ambaŭ variantoj de skribado estas akcepteblaj.

Ĉiu litero ĉiam estas elparolata en sama maniero krom muta litero h en finaĵo de adoptitaj vortoj: pashah, muftih, kadih, papah, mamah.

 Ortografio 
Ĉiuj vortoj estas skribataj kun etliteraj (minusklaj) komencaj literoj. Esceptoj estas la vortoj ĉe la komenco de la frazo kaj propraj nomoj.

 Akcento 
Vortoj, kiuj finiĝas per vokalo, estas akcentitaj je la antaŭlasta silabo.

Vortoj, kiuj finiĝas per konsonantoj, estas akcentitaj je la lasta silabo.

Ekzemploj:

! Neo
! Esperanta traduko
|-----
| libro
| libro
|-
| patro
| patro
|-----
| kemio
| kemio
|-
| folyo
| folio
|-----
| garden
| ĝardeno
|-
| amik
| amiko
|}

La plurala s ne ŝanĝas la akcenton.

Ekzemploj:

! Neo
! Esperanta traduko
|-----
| libros
| libroj
|-
| gardenos
| ĝardenoj
|-----
| amikos
| amikoj
|}

La akcento ne estas sur u en la konektoj guo, au, eu.

Ekzemploj:

! Neo
! Esperanta traduko
|-----
| linguo
| lingvo
|-
| auto
| automobilo
|-----
| neutra
| neutra (gramatika genro)(?)
|}

 Artikolo 
Ekzistas la difina artikolo "lo" (Esperante "la").

Antaŭ vortoj, kiuj komenciĝas per vokalo, la "o" povas esti forlasita: "l'arbo" ("la arbo").

Se dezirinde, oni povas aldoni la plural-s-on: "los Napoleon".

Ekzistas la nedifina artikolo "un" (Esperante eble "iu" au "unu"). Ĝi ankaŭ povas esti forlasita: "Ma patro ar (un) gran dom" ("Mia patro havas grandan domon").

 Substantivo 
La substantivo finiĝas per -o (pluralo: -os): "frato" (Esperante same "frato"), "fratos" (Esperante "fratoj").

La finaĵo o ofte estas forlasita, se la elparolo restas facila: "frat" ("frato"), "hotel", "atom", "radar" (sed ne: "libr", "tabl").

La plurala finaĵo neniam estas forlasata: "hotelos".

Post numeraloj la plurala finaĵo povas esti forlasata: "is mark" (Esperante "dek markoj"), "qin dolar" ("kvin dolaroj"), "du glas bir" ("du glasoj da biero").

Finaĵo por virina genro estas -in: "doktor", "doktorin", "biblioteker", "bibliotekin".

 Deklinacio 
Kiel en Esperanto ankaŭ Neo uzas prepoziciojn por esprimi iajn gramatikajn kazojn:

Genitivo: "de lo" = "del" (Esperante "de la"). Ekzemplo: "del frat" (Esperante "de la frato").

Dativo: "a lo" = "al" (Esperante "al la"). Ekzemplo: "al frat" (Esperante "al la frato").

Nominativo kaj akuzativo estas samaj: "lo frat" estas Esperante "la frato" au "la fraton".

 Adjektivo 
La adjektivo finiĝas per -a: "grana" (Esperante "granda"), "leta" (Esperante "malgranda"). La finaĵo povas esti forlasata, se la adjektivo staras antaŭ la substantivo kaj se la elparolo restas facile.

La adjektivo ne estas deklinaciata sed restas neŝanĝata (kiel en la Angla)(?).

La adjektivo povas esti uzata kiel substantivo. En tiu kazo ĝi povas ricevi la plural-finaĵon: "lo blonda" (Germane "der/die/das Blonde", Esperante "la blonda"(?)), "lo blondas" (Germane "die Blonden", Esperante "la blondaj"(?)).

"Mi te vozar lo bonesta." (Esperante: "Mi deziras al vi la plej bonan.")

"Lo grava en et afar sir no kapat." (Esperante: "La grava en tiu afero ne estis komprenata.")

"Kas prifar tu, lo granas o lo letas?" (Esperante: "Kiajn vi preferas, la grandajn au la malgrandajn?")

"Mi prifar lo medyas." (Esperante: "Mi preferas la mezajn.")

 Komparo 
"grana" (Esperante "granda"), "granira" (E. "pli granda"), "granega" (E. "ege granda"), "muy grana" (E. "tre granda"), "granisima (E. "plej granda"), "lo granesta" au "lo plu grana" (E. "la plej granda").

"As grana as" (E. "same granda kiel")

"plu grana qam" (E. "pli granda ol")

"yunira qam" (E. "pli juna ol")

 Adverbo 
Ekzistas originaj adverboj, ekzemple "muy" (E. "tre"), "tro" (E. "tro"), "nur" (E. "nur"), "nun" (E. "nun"), kaj derivataj.
Tiuj lastaj ĉiam finiĝas per -e: "forte" (E. "forte"), "energe" (E. "energie"), "noxe" (E. "nokte"), "pree" (E. "antaue").

 Nombroj 
 Bazaj nombroj 

! Nombro
! Neo nomo
|-----
| 1
| un
|-
| 2
| du
|-----
| 3
| tre
|-
| 4
| qar
|-----
| 5
| qin
|-
| 6
| sit
|-----
| 7
| sep
|-
| 8
| ot
|-----
| 9
| non
|-
| 10
| is
|-----
| 100
| ek
|-
| 1000
| mil
|-----
| 10^6
| milyon
|-
| 10^9
| milyard
|-----
| 10^12
| bilyon
|-
| 10^18
| trilyon
|-----
| 0
| nul, zero
|}

 Ordaj numeraloj 
Ili havas la finaĵon -a kaj -e: "una" au "prima" (E. "unua"), "une" au "prime" (E. "unue"); "dua", "due"; "trea", "tree"; ktp.

 Partumoj 
Ili havas la finaĵon -im: "duim" au "dim" (E. "duono"); "trim" 1/3; "qarim" 1/4

 Decimaloj 
2,5873 du virgul qin ot sep tre

 Multoblig-nombroj 
Ili havas la finaĵon -ipl: "dipla", "diple" (E. "duobla", "duoble"); "tripla", "-e"; "qaripla", "-e";

 Ripetaj nombroj 
Ili havas la finaĵon -yes: "unyes" (E. "unu fojo"), "duyes" (E. "du fojoj"), "treyes" (E. "tri fojoj")

 Grupnombroj 
Ili havas la finaĵon -ope: "duope" (E. "duope"), "treope", "qarope"

 Kolektaj nombroj 
Ili havas la finaĵon -o: "isos" (E. "dekoj"), "isduo" (E. "dekduo"), "ekos" (E. "centoj")

 Ekzemploj 

! signoj
! Neo
|-----
| 12
| isdu
|-
| 16
| issit
|-----
| 20
| duis
|-
| 30
| treis
|-----
| 41
| qarisun
|-
| 865
| otek-sitisqin
|-----
| 1001
| milun
|-
| 2978
| dumil-nonek-sepisot
|-----
| 406 966
| qareksitmil-nonek-sitissit
|-
| Elisabeth II
| Elisabet du (2, II)
|-----
| 2 + 2 = 4
| du plu du far qar
|-
| 4 - 1 = 3
| qar min un far tre
|-----
| 3 • 3 = 9
| tre yes tre far non
|-
| 10 : 2 = 5
| is pe du far qin
|-----
| 6^2
| sit duposa
|-
| 10^3
| is treposa
|-----
| 0,25
| nul virgul du qin
|}

 Pronomoj 

! Subjekto
! (Esperantlingve)
! persona Objekto
! (Esperantlingve)
! posesiva
! (Esperantlingve)
|-----
| mi
| mi
| me
| al mi, min
| ma
| mia
|-
| tu
| ci, vi
| te
| al vi, vin
| ta
| via
|-----
| il
| li
| lu, le
| al li, lin
| la
| lia
|-
| el
| ŝi
| luy, ley
| al ŝi, ŝin
| la
| ŝia
|-----
| it
| ĝi
| it
| al ĝi, ĝin
| la
| ĝia
|-
| so
| oni
| se
| al si, sin
| sa
| sia
|-----
| nos
| ni
| ne
| al ni, nin
| na
| nia
|-
| vu
| vi
| ve
| al vi, vin
| va
| via
|-----
| zi
| ili
| zu, ze
| al ili, ilin
| za
| ilia
|-
| zel
| ili (virinoj)
| zuy, zey
| al ili, ilin
| za
| ilia
|}

 Estas rekomendata, ĉiam uzi "tu", se unu sola persono estas alparolata, "vu", se du au pluraj personaj estas alparolataj. Ne ekzistas "ĝentila formo" por alparolado.
 "Il" rilatas al estaĵoj, homoj kaj bestoj de vira genro, ankaŭ al Dio. "El" rilatas al estaĵoj de virina genro, "it" al aĵoj kaj aliaj estaĵoj, se la genro ne estas decidata, ekzemple "infano".
 La posesiva pronomo "sa" ĉiam rilatas al la subjekto de la frazo. "Jan donar al patro sa pluvil." (E. "Jan donas al la patro sian ombrelon.", t.e., la ombrelon de Jan.) "Jan donar al patro la pluvil" havus la signifon "... la ombrelon de la patro".
 Post prepozicio ĉiam staras subjekta formo: "Venar tu kon nos?" (E. "Ĉu vi venas kun ni?") "Il parlar pri so." (E. "Li parolas pri si mem.")
 Se en la sama frazo ekzistas du objekt-pronomoj, la nerekta objekto (Dativo) staras en unua loko: "Mi te it vendar." (E. "Mi vendas ĝin al vi.")
 Anstatau la nerekta objekto ankaŭ eblas diri: "a mi" (E. "al mi"), "a tu" (E. "al vi") ktp. "Mi vendar it a tu." (E. "Mi vendas ĝin al vi.")
 Pliaj formoj de la posesiva pronomo: "Lo ma" (E. "La mia"), "lo mas" (E. "la miaj") ktp. Fortigita formo: mia, tua, ila, ela, ita, nosa ktp.

 Historio 
eta|1937, Méthode Pratique de Neo, langue auxilliaire.
S-ro Alfandari publikigis kurslibron “Cours Pratique et Dictionnaire de Neo” (Praktika Kurso kaj Vortaro de Neo, franclingva) de 1300 paĝoj, enhavantan vortaron de 75000 vortoj en ambaŭ direktoj en la jaro 1961 kaj kelkajn jarojn poste (1965-1967) li publikigis “Rapidan Metodon de Neo” en angla kaj franca eldonoj. La franclingva ‘Rapida Metodo’ enhavas 318 paĝojn. Admirinde estas ke Alfandari evidente dediĉis tempon kaj monon al detala ellaborado de sia lingvo kaj al la preparo de bonaj libroj. La lingvo tiamaniere eniris en la mondon kompleta kaj tute ellaborita, kun detalaj vortaroj, lernolibro kaj multaj ekzemploj de uzado (en la Rapida Metodo minimume 108 paĝoj estas dediĉitaj al ekzemploj de uzado).
Estas verŝajne ke Alfandari pli frue komencis verki sian lingvon ol en 1959-1960, ĉar li estis proks. 72-jara en 1961 kaj la Praktika Kurso estas ampleksa verko.
En 1961 formiĝis asocio laŭ belga juro de neistoj (Amikos de Neo), sed grava malsano de Alfandari malhelpis, ke ĝi ekaktivu kun certa sukceso. Por eviti malaperon de Neo oni kreis Neo-Akademion (Akademio de Neo), kies celo estis flegi kaj kvazaŭ fondumece gvidi la disvastigon de Neo.La asocio kun oficialaj nomoj en franca kaj nederlanda lingvoj Les Amis du Neo - Vrienden van Neo estis fondita je la 28-a de novembro 1961 (Anekso al la Belga Ŝtatgazeto de la 1-a de februaro 1962, numero 479) kaj malfondita je la 22-a de majo 1968 (Anekso al la Belga Ŝtatgazeto de la 20-a de junio 1968, numero 3725). Samtempe kun la malfondo estis kreita la neformala Fondaĵo Académie du Néo, kies prezidanto estis sinjorino Marie-Jeanne Mottoulle, edzino de Fernand Desonay.. Fakte, tiu akademio montriĝis nura fantomaĵo, kaj Neo mortis eĉ antau sia aŭtoro (1969).

 Ekzemploj 

Patro nia: Na Patro ki sar in cel, siu ta nom santat. Venu ta regno. Siu fat ta vol, asben in cel, as on ter. Na shakida pan ne diu oje. E ne pardonu na debos, as nos pardonar na deberos. E no ne induku in tentado, mo ne fridu da mal.

Alia ekzempleto (sen traduko): "Shakun shar i sentat k'un amik gada sar as un id solya, spansanda bril totume; e plus nos par, les nos elgar, fi d'et mond un palaso o un prizo."

Kelkaj frazoj:

 Rigardu antaŭ salti = Miru pri salti.
 Bonan nokton, fraŭlino Wilson = Bonnox, Damel Wilson.
 Kiel vi nomas tion en Neo? = Kom namar vu eto nee?
 Kien ci (iras)? = Qo tu?
 Tio ne estas mia afero = Eto no ma eco.

Monologo de Hamleto:

Soliloqo de Hamlet
"Si o no si, em lo qestyon: sar it plu nobla
Lo fleshos e l'atak subi d'un suert oltraga,
O kontra un ocean de penos preni l'armos,
Ze nili, z'endi?
E dan?... Morti. Dan nur dormi,
Plu nix.
Pe un dormo dan se dici ke nun l'endo
Del angosho del kor e del sennuma malos
Ke na karno eredar.
Eto sur vere un endo
Vozenda pe enta kor: morti, ya, morti, dormi

Dormi... Sonyi, ki spar? Ah, ik vo nos jukat!
Den, nel dormo de mort, e van nos or qitat
Na musha spol, ah, dan, ka sonyos por ne veni?

Dete nos ezitar, den ik venar lo dub
Ki prolongi ne far senende na pov viv.

Den ki suporti pur l'afronos de lo temp:
Torto del opreser, spico del vir orgola,
Afros de kontemnat amor, e de justis
Lo farso, del burist lo rogo, lo pedados
Ke sem dulda merit dal maldigna ricar?

Mentre kon lo puntel d'un kotilet so pur
Di qitanso a soself? E ki vur nok ayani,
Tan fardelos ol spal, sub lo pezo suveli
D'un vivo dora e lada... es it no sur pe tim
De somo do na mort, lo noskroprat rejon
Unde ni revenir kelun, rovar na vol
E suporti ne far lo malos ke nos ar
Qam flugi ver los ke nos usnum no konar?

Ete konshenso far de tot nos nur kodardas,
Lo natura kolor de na prima risolvo
Sub l'ombro palijar de na vil penso, e dete
Na volos divegar da sa koraga korso
E perdar lo nam d'aktado.

Shexpir

 Vortareto 

 baliverno = sensencaĵo;
 ceso = ĉeso;
 bunta = bunta;
 zip = zipo;
 ofa = ofta;
 kruzopunt = krucbrodado;
 legifer = leĝdonanto;
 marabla = vidinda;
 mun = municio;
 nesa = bezona;
 ocidi = mortigi;
 pegprester = lombardisto;
 plupaseo = pluskvamperfekto;
 qarpeda = kvarpiedulo;
 sonyado = revo;
 skomuniki = ekskomuniki;
 vaxen = vakcino;
 volven = karuselo;
 detalvendodepart = departemento de detalaj vendoj

 Kritiko 
eta|1967, Rapid Method of Neo.
Neo estas en diversaj punktoj malpli regula ol Esperanto, kiu tiurilate estas tre strikta por rezultigi facilan lernadon. Detala diskuto bezonus detalan studon de NEO.

En la antaŭparolo, fakte du antaŭparoloj, de la lernolibro por anglalingvanoj ne estas klarigita, kial tiu projekto estas preparita aldone al la jam ekzistantaj projektoj. Ĉu Neo havas avantaĝojn kaj kiujn speciale? Neniu komparo estas diskutita de NEO kun Esperanto, Ido, Interlingua kaj aliaj projektoj. En la enhavolisto nenio pri tiu temo troviĝas.

Jen la kompleta unua antaŭparolo (traduko el la angla):

Al ĉiuj amikoj de la angla lingvo

Neniu helplingvo strebas esti pli ol "dua lingvo", lingvo kiu estas uzata por komuniko kiam la du patrinaj lingvoj diferas tro ege por duflanka kompreno. En ĉiu lando la nacia lingvo estas suverena, ne devas timi ion de la apero de "dua lingvo" kiel NEO.

Tute for de establi iun minacon kontraŭ la angla, la helplingvo estas pozitiva protekto, ĉar ĝi protektas la bazan integrecon (de la angla, la. trad.) per gardi ĝin kontraŭ la enfluego de neologismoj kiuj venas de diversaj lingvoj, kaj kiuj reduktus la anglan al malriĉigita "business pidgin" (komerca piĝino) kiel tiu uzata en Melanezio.

La dua antaŭparolo, pli longa, nur koncernas pri la problemoj prepari la anglan version el la originala franca.

Du rimarkoj kaj konsiloj de la tradukinto de tiu ĉi alineo:
 Unua:Por eviti, ke granda laboro estas perdita, ĉar legantoj, interesitoj ne komprenas la celon kaj avantaĝon de projekto, la aŭtoro aŭ la aŭtora komitato de lingvo-projekto klarigu detale, kial tiu projekto estas lanĉita. Kiuj estas la sufiĉe grandaj avantaĝoj kontraŭ aliaj? Antaŭ Esperanto kaj post Esperanto pli ol cent projektoj aperis. Nur manpleno de ili atingis anaron de pli ol mil. NEO eble malpli ol cent, ĉu? Ĉu ne valoris verki antaŭparolon aŭ artikolon de pli ol 10 paĝoj pri tio? Tio por du celoj: Unue por helpi atingi sukceson de la projekto. Due, por helpi la legantojn kompreni la projekton pli bone, aŭ almenaŭ, por helpi ilin ekonomie uzi respektive ne perdigi ilian tempon.
 Dua: Malgraŭ la periodo de bataloj inter diversaj projektoj nun ŝajnas pasinta, tamen la Esperanto-komunumo povus pli klare prezenti la celon kaj la avantaĝon de tiu lingvo. Zamenhof tre intense klarigis la regulecon kaj pro tio kaj pro aliaj eroj facilecon de lia projekto.

 Revuo 
Ĉirkaŭ 1963 aperis almenaŭ kvar numeroj de la revueto "Vok de Neo", eldonita de Pierre Notaerts, esperantisto el Sint-Pieters-Leeuw, Belgio.

 Bibliografio 
 Arturo Alfandari. Méthode pratique de Neo, langue auxiliaire. Eldono de la aŭtoro, 1937
 Arturo Alfandari, Course pratique de NEO (Brussel: Éditions Brepols, 1961) (DJVU 23,3 Mb)
 Arturo Alfandari. Méthode rapide de Neo. Bruxelles: Editions Brepols, 1965.
 Arturo Alfandari. Rapid Method of Neo. Bruxelles: Editions Brepols, 1967.

La projekto ricevis la bibliotekan klasifikon 419.21 de Biblioteko Butler.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
Interlingvistiko

 Eksteraj ligiloj 

 http://groups.yahoo.com/group/friendsofneo/
 http://donh.best.vwh.net/Esperanto/EBook/chap03.html#neo 
 http://neo-nel-mond.blogspot.com/
 http://amikos-de-neo.blogspot.de/p/vita-kurso.html

Kategorio:Kompromisplanlingvoj
Kategorio:Esperantidoj