Metropolo

Metropolo (el la malnov-greka: μήτηρ 'patrino' + πόλις 'urbo' = "patrina urbo [de kolonioj]") komence estis nomo de grekaj urboj (kiel urboŝtatoj) en sia rilato al siaj kolonioj, pli poste la nomo de ĉefurbo rilate al la cetera lando. Nuntempe ĝi plejofte signifas urbegon  "Unuiĝintaj Nacioj starigis sian propran klasifan sistemon: granda urbo (angle: big city) estas civito kun almenaŭ 500 mil loĝantoj, urbo (angle: city) estas civito kun almenaŭ 100 mil loĝantoj, urba civito (angle: urban locality) estas civito almenaŭ 20 mil loĝantoj, kaj kampara civito (angle: rural locality) estas civito kun malpli ol 20 mil loĝantoj...", litovia magazino Sociumas (tradukis el la angla: Kanadano). Alirdato: 15-a de julio 2006., aŭ kunurbaro, plejofte kun pli ol 500 mil loĝantoj en la urbo mem kaj miliono da loĝantoj en la aglomeraĵo. "Plena membro estas aŭ landa ĉefurbo aŭ urbo kun pli ol miliono da loĝantoj", City Mayors: Metropolis World Congress (tradukis el la angla: Kanadano). Alirdato: 15-a de julio 2006.. Oni kutime konsideras urbegon apartenanta al pli granda urba aglomeraĵo ne metropolo mem sed parto de metropolo. Metropolo kutime estas grava ekonomia, politika, kaj kultura centro de iu lando aŭ regiono kaj grava centra punkto por regionaj aŭ internaciaj trafiko kaj komunikado.

Laŭ Francisko Azorín metropolo estas Ĉefa ĉefurbo de iu lando.Francisko Azorín, arkitekto, Universala Terminologio de la Arkitekturo (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 139. Li indikas etimologion el la greka metropolis, el meter + polis (patrina urbo) kaj de tie la latina metropolis. Kaj li aldonas la terminon mondometropolo.Azorín, samloke.

 Antikve 
Antikve oni donis la nomon "metropolo" al grava urbo aŭ urbo de kiu originis kolonio. Oni konsideras multajn grandajn urbojn fonditaj de antikvaj civilizacioj esti siatempaj metropoloj pro la grandeco de ilia loĝantaro kaj graveco: inter ĉi tiuj estas Aleksandrio, Angkor, Antioĥio, Ateno, Babilono, Bejruto, Varanasio, Byblos, Cahokia, Kartago, Konstantinopolo, Korinto, Damasko, Dholavira, Efeso, Granda Zimbabvo, Harappa, Jerusalemo, Nankingo, Ninevo, Maĉu Pikĉu, Mohenĝo-daro, Romo, Side, Siracusa, Tenoĉtitlano, Teotiŭakano, Tikal, Tiro, kaj Ur. Iuj el ĉi tiuj antikvaj metropoloj travivis ĝis la moderna tempo kaj estas inter la plej malnovaj daŭre priloĝantaj urboj de la mondo.

 Etimologio kaj moderna uzado 
La vorto metropolo venas de la malnov-greka μητρόπoλις ("patrina urbo"), kiu estas la vorto per kiu la civitanoj de la kolonioj de antikva Grekio priparolis la urbojn de kiuj ili venis kaj kun kiuj ili retenis politikajn kaj kulturajn ligojn. La vorto uzis en post-klasika latina lingvo por nomi la ĉefan urbon de provinco, la sidejo de registaro kaj, en eklezia terminologio, la sidejo aŭ diocezo de metropolita episkopo antaŭ kiu respondecas sufraganaj episkopoj. Ĉi-lasta uzado egaligas provincon kun diocezo.

En moderna uzado la vorto metropolo ankaŭ uziĝas por metropola regiono, aro de apudaj kaj interkonektitaj urboj ĉirkaŭ granda urba centro. Ĉi-sence "metropola" kutime signifas "rilatanta al la tuta metropolo" (kiel en "metropola administracio") aŭ "havanta la trajtojn de metropolo" (kiel en "metropola vivo", kontraste al "provinca" aŭ "kampara").

 Mondurbo 
Mondurbo estas urbo kiu havas rektan kaj klare senteblan efikon je monda vivo sociekonomie, kulture aŭ politike. La uzado de ĉi tiu vorto plioftiĝas danke al la kreskanta tutmondiĝo, kio manifestiĝas ĉe monda financo, komunikado kaj vojaĝado. Provon difini kaj kategoriigi mondurbojn laŭ financaj kriterioj faris la "Globalization and World Cities Study Group & Network (GaWC)", ĉefe bazita ĉe la Universitato de Loughborough en Anglio. La esploro klasigis urbojn laŭ ilia provizado de "progresintaj produktoservoj" () kiel kontado, reklamado, financo kaj juro. La Inventaro identigas tri nivelojn de mondurboj kaj plurajn subnivelojn. (Vidu Klasigon de mondurboj).

Metropolo ne nepre estas mondurbo, kaj eĉ se ĝi estas mondurbo ĝi ne nepre havas altan rangon laŭ normoj de vivado, evoluo kaj infrastrukturoj. Londono eble estas la unua mondurbo kaj moderna metropolo de la mondo.

 Lokaj difinoj laŭ landoj 
 Kanado 
Laŭ la Kanada Instituto pri Statistiko, Censa Metropolo estas urba regiono kun unu aŭ pliaj apudaj municipoj ĉirkaŭ granda urba kerno, kie la urba kerno havas almenaŭ 100 mil loĝantojn. 

 Barato 
En Barato, la Censa Komisiono difinas metropolon kiel urbon kun pli ol 4 milionoj da loĝantoj.  Mumbajo, Delhio, Ĉenajo, Kolkato, Bangaloro, kaj Hajderabado estas la ses urboj kiuj estas metropoloj laŭ tiu difino. Loĝantoj de ĉi tiuj urboj ankaŭ rajtas je pli alta impost-rabato pro domluo. La nombro rilatas nur al la urbo mem kaj ne al la aglomeraĵo. Lastatempe aldoniĝis Bangaloro kaj Hajderabado al la barataj urboj oficiale metropoloj pro la granda evoluado de ĉi tiuj urboj.

 Unuiĝinta Reĝlando 
Oni konsideras diversajn aglomeraĵojn en la Unuiĝinta Reĝlando esti metropolaj regionoj, sed oni malofte uzas la vorton "metropolo" mem. Arkaike oni nomas Londonon "la Metropolo" (), kvankam lastatempe la loĝantoj de Bolton uzas la nomon por priskribi sian urbon, kvankam iom moke.

 Usono 
En Usono korporaciiĝinta regiono aŭ regionaro kun pli ol 50 mil loĝantoj devas havi metropolan plan-instancon por faciligi la realigon de grandaj infrastrukturaj projektoj kaj certigi financan planadon. Sekve, loĝantaro de 50.000+ homoj fariĝis la usona normo por difinado de metropolo. Similan difinon uzas la Usona Buroo de la Censo, kiu difinas metropolan statistikan regionon kiel at least one urbanized area of 50,000 or more inhabitants [almenaŭ unu urba regiono kun almenaŭ 50.000 loĝantoj].

 Bildaro 

 Nuntempaj metropoloj 
Laŭ la ĉefa difino de metropolo donita supre de ĉi tiu artikolo, inter ekzemploj de modernaj metropoloj estas la urboj en la sekva listo ordigita laŭ kontinentoj:

 Afriko 
  Abiĝano
  Adis-Abebo
  Akrao
  Aleksandrio
  Alĝero
  Antananarivo
  Brazavilo
  Dakaro
  Daresalamo
  Dualao
  Durbano
  Feso  Fritaŭno
  Harareo
  Ĥartumo
  Ibadano
  Johanesburgo
  Kaburbo
  Kairo
  Kampalo
  Kazablanko
  Kinŝaso
  Konakrio
  Lagoso  Luando
  Lusako
  Maputo
  Marakeŝo
  Mogadiŝo
  Najrobo
  Pretorio
  Rabato
  Tanĝero
  Tripolo
  Tunizo

 Azio 
 Orienta Azio 
  Anŝan
  Baotou
  Benxi
  Ĉangĉuno
  Ĉangŝa
  Ĉengduo
  Ĉiba
  Ĉingdao
  Ĉongkingo
  Daegu
  Daejeon
  Dalian
  Datong
  Fuĝoŭo
  Fukuoka
  Fuŝun
  Guijang
  Gwangju
  Ĝengĝoŭo
  Ĝjinano
  Haikou
  Hamamacu
  Handan
  Hangĝoŭo
  Hefei
  Hiroŝimo
  Hohhot
 25px  Honkongo  Huainan
  Ĥarbin
  Incheon
  Ĝjilin
  Jokohamo
  Kantono
  Kaohsiung
  Kaŭasaki
  Kioto
  Kitakiuŝuo
  Kobe
  Kunming
  Lanĝoŭo
  Luoyang
   Makao
  Nagojo
  Nanchang
  Nankingo
  Nanning
  Niigata
  Ningbo
  Osako
  Pekino
  Pjongjango
  Pusano
  Qiqihar
  Sajtama
  Sakai  Sapporo
  Sendai
  Seulo
  Suzhou
  Ŝanhajo
  Ŝantou
  Ŝenjango
  Ŝenĵeno
  Ŝiĝjaĝŭang
  Ŝizuoka
  Ŝjiano
  Taichung
  Tainan
  Tajpeo
  Tajuano
  Tangshan
  Tjanĝino
  Tokio
  Ulsan
  Urumqi
  Vuhano
  Vusi
  Xiamen
  Xining
  Suĵou
  Yinchuan
  Zhuhai
  Zibo

 Suda Azio 
  Ahmedabad
  Bangaloro
  Bhopal
  Ĉenajo
  Ĉitagongo
  Dako
  Delhio  Hajderabado
  Islamabado
  Jaipur
  Kanpur
  Karaĉio
  Katmanduo  Kolkato
  Lahore
  Laknaŭo
  Mumbajo
  Nagpur
  Pune

 Sudorienta Azio 
  Bandungo
  Bankoko
  Cebu City
  Chiang Mai
  Davao City
  Ĝakarto
  Haiphong
  Hanojo  Ho-Ĉi-Min-urbo
  Ipoh
  Jangono
  Kuala-Lumpuro
  Makassar
  Mandalajo
  Manilo  Medano
  Palembang
  Pnom-Peno

  Surabajo
  Semarang

 Okcidenta/Centra Azio 
  Adana
 25px Abu-Dabio
  Alepo
  Almato
  Amano
  Ankara
  Bagdado
  Baku
  Basra
  Bejruto  Bursa
  Damasko
 25px Dubajo
  Gaziantep
  Izmiro
  Istanbulo
  Ĝido
  Jerusalemo
  Mashhad  Mekao
  Rijado
  Sanao
  Tabrizo
  Taŝkento
  Tbilisi
  Teherano
  Tel-Avivo
  Erevano

 Eŭropo 
 Orienta Eŭropo 
  Bukareŝto
  Budapeŝto
  Belgrado
  Dnipro
  Donecko
  Ĥarkivo
  Katowice
 25px  Kazan
  Jekaterinburg
  Kijivo
  Kiŝinevo
  Krakovo  Krasnodar
  Lodzo
  Lvivo
  Minsko
  Moskvo
  Niĵnij Novgorod
  Novosibirsk
  Odeso
  Permjo
  Poznań
  Prago
  Rostov-na-Donu  Sankt-Peterburgo
  Samara
  Sofio
 25px  Ufa
  Volgogrado
  Voroneĵ
  Varsovio
  Vroclavo
  Zaporiĵo

 Norda Eŭropo 
  Birmingham
  Kopenhago
  Dublino
  Glasgovo
  Gotenburgo
  Helsinko  Leeds
  Liverpool
  Londono
  Manchester
  Oslo  Rigo
  Sheffield
  Stokholmo
  Talino
  Vilnius

 Suda Eŭropo 
  Ateno
  Barcelono
  Belgrado
  Bilbao
  Bolonjo
  Florenco
  Ĝenovo  Lisbono
  Madrido
  Malago
  Milano
  Napolo
  Palermo
  Porto   Romo
  Sevilo
  Tesaloniko
  Torino
  Valencio
  Zagrebo
  Zaragozo

 Okcidenta Eŭropo 
  Amsterdamo
  Antverpeno
  Berlino
  Bazelo
  Bordozo
  Bremeno
  Bruselo
  Dortmund
  Dresdeno
  Duisburg
  Duseldorfo  Essen
  Frankfurto ĉe Majno
  Ĝenevo
  Hago
  Hamburgo
  Hanovro
  Kolonjo
  Leipzig
  Lille
  Liono
  Marsejlo  Munkeno
  Parizo
  Roterdamo
  Stutgarto
  Vieno
  Zuriko

 Nordameriko 
  Akapulko
  Atlanta
  Aŭstino
  Baltimore
  Bostono
  Kalgario
  Cancún
  Charlotte
  Ĉikago
  Chihuahua
  Cincinnati
  Ciudad Juárez
  Columbus
  Culiacan
  Dallas
  Denvero
  Detrojto
  Edmontono
  Fenikso
  Filadelfio
  Gvadalaharo
  Gvatemalurbo
  Havano
  Houston
  Indianapolis
  Jacksonville  Kansasurbo
  Kingstono
  Klevlando
  Las Vegas
  León
  Los-Anĝeleso
  Los Cabos
  Luizivilo
  Managvo
  Memphis
  Meksikurbo
  Miamo
  Milvokio
  Minneapolis
  Monterejo
  Montrealo
  Morelia
  Nashville
  Nov-Orleano
  Novjorko
  Oklahoma City
  Orlando
  Otavo
  Panamurbo  Pittsburgh
  Portoprinco
  Portlando
  Puebla
  Sakramento
  Sallagurbo
  Sankta-Luizo
  San Antonio
  San-Diego
  San Francisco
  San Jose
  San-Joseo
   San-Ĥŭano
  Santiago de Kubo
  Santiago (Domingo)
  Santiago de Querétaro
  Sankta Domingo
  San Luis Potosí
  San-Salvadoro
  Seattle
  Tampa
  Tampico
  Tegucigalpo
  Tijuana  Toluca
  Toronto
  Torreón
  Tŭtla Gutiérrez
  Vankuvero
  Virginia Beach
  Vaŝingtono

 Sudameriko 
  Asunciono
  Barranquilla
  Belém
  Belo Horizonte
  Bogoto
  Braziljo
  Bonaero
  Bukaramango
  Cali
  Campinas  Curitiba
  Fortalezo
  Goiânia
  Guayaquil
  Karakaso
  Kartageno
  Kito
  Kordobo
  La-Pazo
  Limo
  Maceió
  Manaus
  Marakajbo
  Medellín
  Montevideo  Niterói
  Pereira
  Porto-Alegro
  Recife
  Rio-de-Ĵanejro
  Rosario
  Salvador
  Santiago
  San-Paŭlo
  São Luís
  Valencio

 Oceanio 
  Adelajdo
  Auckland
  Brisbano  Gold Coast
  Melburno
  Novkastelo  Perto
  Sidnejo
  Velingtono

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Listo de urbegoj

 Eksteraj ligiloj 
 U.S. Census Bureau: About Metropolitan and Micropolitan Statistics

Kategorio:Urba geografio
Kategorio:Demografio
Kategorio:Listoj de urboj
Kategorio:Kolonioj
Kategorio:Setlejo