Zizelo

Zizelo (Spermophilus aŭ Citellus) estas mamulo el la ordo de ronĝuloj, familio de sciuredoj, foje kun nevideblaj oreloj, vivanta sur la stepoj, kie ĝi fosas reton da galerioj. (PIV)

Nomo
Esperanta nomo "zizelo" unue oficialiĝis en Plena Vortaro de Esperantozizel/o, artikolo en Reta vortaro. verŝajne de germana vorto Ziesel, kiu ankaŭ eniris kelkajn eŭropajn lingvojn. En Eŭropo oni uzas ankaŭ nomojn bazitajn sur la slava radiko suslik (rusa суслик, pola suseł ktp.), kiuj eniris neslavajn lingvojn kiel, ekzemple, la anglasuslik, artikolo en The Free Dictionary. aŭ la franca.Murray Wrobel, 2007. Elsevier's dictionary of mammals: in Latin, English, German, French and Italian. Elsevier, 2007. ISBN 0444518770, 9780444518774. 857 pages. La scienca nomo Spermophilus laŭlitere signifas "sem-amulo".

Aspekto
Zizelo havas longecan cilindran korpon sur mallongaj kruroj. Malantaŭaj kruroj estas iom pli longaj ol la antaŭaj. Depende de specio, longo de korpo estas inter 14 kaj 40 cm kaj longo de vosto inter 4 kaj 25 cm (plej ofte la vosto longas malpli ol duono de longo de la korpo). La oreloj estas malgrandaj kaj ne tre harozaj.

Felo sur la dorso de zizelo havas tre diversajn kolorojn en diversaj specioj, inkludante multajn tonojn de bruna kaj griza kaj eĉ iom verdecajn aŭ purpurecajn kolorojn. Multaj specioj havas ankaŭ liniojn, striojn, streketojn aŭ makulojn sur siaj dorsoj. Ventro ĝenerale estas malhel-griza, flaveca aŭ blankeca. Plimulto de specioj de zizeloj havas pli helan kadron ĉirkaŭ okuloj. En malvarmaj klimatoj felo de zizelo iĝas pli dika kaj mola en vintro, dum en somero ĝi estas pli kruda, maldensa kaj maldika.

Samkiel hamstroj, zizeloj havas vangosakojn. Depende de specio, ili havas 4 aŭ 6 mamojn.

Ekologio kaj konduto
Zizeloj disvastiĝas en stepoj, arbarostepoj, herbejoj, herbejostepoj kaj arbarotundroj. Laŭ herbejaj zonoj de riveraj valoj arealoj de kelkaj specioj preterpasas polusan cirklon, kaj arealoj de aliaj specioj eniras duondezertojn kaj eĉ dezertojn. En montaj stepoj zizeloj loĝas en altecoj ĝis 3500 metrojn super marnivelo.

Zizeloj vivas en kolonioj en longaj ternestoj, kiujn ili mem fosas. Strukturo de ternesto dependas ambaŭ de la specio de zizelo kaj de tipo de grundo. La plej longaj galerioj troveblas en sablecaj grundoj: tie ili longas ĝis 15 metroj kaj estas ĝis 3 metrojn profundaj. En pli densaj argilecaj grundoj ili malofte estas pli longaj ol 5–7 metroj. Ternestoj finiĝas per bula ĉambreto kun pluraj elirejaj koridoroj, sternita per sekaj herboj.

Zizeloj furaĝas en areoj ĉirkaŭ siaj kolonioj, sed neniam forveturas tro malproksime de enirejoj en tunelojn. Je unuaj signoj de danĝero ili ekstaras vertikale sur malantaŭaj kruroj kaj produktas karakteran "fajfon" por signali al samkolonianojn, post kio kaŝiĝas en ternestoj.

Zizeloj estas krepuskuloj kaj plej aktivas en mateno kaj vespero. Dum aliaj partoj de diurno ili plej ofte restas en ternestoj. Ilia dieto enhavas diversajn partojn de plantoj: radikojn, tigojn, semojn kaj fruktojn. Kelkaj specioj ankaŭ manĝas animalojn, plejparte insektojn. En siaj subteraj ĉambroj ili amasigas grandajn rezervojn de manĝaĵoj, plej ofte semoj.

Specioj kiuj loĝas en pli malvarmaj regionoj hiberniĝas dum malvarmaj sezonoj, ekspluatante grason sub sia felo. Daŭro kaj tempo de hiberno varias depende de klimato, sed meznombre estas ĉ. 3–4 monatoj. Iuj specioj krom vintra dormo povas ankaŭ eniri "someran dormon" en iu ajn sezono kiam ne estas sufiĉe da manĝaĵoj.

Reproduktiĝo
Zizeloj pariĝas en aprilo kaj majo, gravedeco daŭras 25 ĝis 28 tagojn, en unu akuŝo estas 5 ĝis 8 idoj. Zizelidoj naskiĝas senharaj kaj blindaj. Post unu monato malfermiĝas iliaj okuloj, post du monatoj ili memstariĝas.

Specioj
Klasika taksonomio de zizeloj kaj rilataj genroj de ronĝuloj estis reviziita en 2007 per inkludo de datumoj de filogenetika analizo pere de mitoĥondria geno de citoĥromo b.   Rezulte la genro Spermophilus estas disigita je 8 novaj genroj, kiuj kune kun genroj de marmotoj, cinomusoj kaj antelopzizeloj formas 11 nombritajn kladojn. La rilatoj inter la kladoj estas iom malklara. La genro Spermophilus mem nun inkluzivas nur 11 speciojn de zizeloj de Malnova Mondo. La ĝisdatigita klasado aspektas jene:

 Klado 1, Notocitellus, tropikaj zizeloj
 Notocitellus adocetus, Tropika zizelo
 Notocitellus annulatus, Ringvosta zizelo

 Klado 2, Ammospermophilus, antelopzizeloj
Vidu antelopzizelo.

 Klado 3, Otospermophilus, rokaj zizeloj
 Otospermophilus variegatus, Roka zizelo
 Otospermophilus beecheyi, Kalifornia zizelo
 Otospermophilus atricapillus, Zizelo de Baja California

 Klado 4, Callospermophilus, ormantelaj zizeloj
 Callospermophilus lateralis, Ormantela zizelo
 Callospermophilus madrensis, Zizelo de Sierra Madre
 Callospermophilus saturatus, Zizelo de Kaskadaj montoj

 Klado 5, Xerospermophilus, nanaj zizeloj
 Xerospermophilus mohavensis, Zizelo de Mojave-Dezerto
 Xerospermophilus tereticaudus, Rondvosta zizelo
 Xerospermophilus spilosoma, Makuloza zizelo
 Xerospermophilus perotensis, Zizelo de Perote

 Klado 6, Cynomys, cinomusoj aŭ preriaj hundoj
Vidu cinomuso.

 Klado 7, Poliocitellus
 Poliocitellus franklinii, Zizelo de Franklin

 Klado 8, Ictidomys, malgrandaj zizeloj
 Ictidomys tridecemlineatus, Dektrilinea zizelo
 Ictidomys mexicanus, Meksika zizelo
 Ictidomys parvidens

 Klado 9, Marmota, marmotoj
Vidu marmoto.

 Klado 10, Urocitellus, holarktisaj zizeloj
 Urocitellus undulatus, Longvosta zizelo
 Urocitellus armatus, Zizelo de Uinta
 Urocitellus beldingi, Zizelo de Belding
 Urocitellus brunneus, Idaha zizelo
 Urocitellus canus, Zizelo de Merriam
 Urocitellus columbianus, Kolumbia zizelo
 Urocitellus elegans, Vajominga zizelo
 Urocitellus mollis, Zizelo de Piute
 Urocitellus parryii, Arkta zizelo
 Urocitellus townsendii, Zizelo de Townsend
 Urocitellus washingtoni, Vaŝingtonia zizelo
 Urocitellus richardsonii, Zizelo de Richardson

 Klado 11, Spermophilus, palearktisaj zizeloj
 Spermophilus citellus, Eŭropa zizelo
 Spermophilus alashanicus, Zizelo de Alaŝan-montoj
 Spermophilus dauricus, Transbajkala zizelo
 Spermophilus erythrogenys, Ruĝvanga zizelo
 Spermophilus fulvus, Flava zizelo
 Spermophilus major, Zizelo de Russet
 Spermophilus pygmaeus, Malgranda zizelo
 Spermophilus relictus, Relikta zizelo
 Spermophilus suslicus, Efelidoza zizelo
 Spermophilus taurensis, Zizelo de Taŭruso
 Spermophilus xanthoprymnus, Malgrandazia zizelo
 Spermophilus pallidicauda
 Spermophilus ralli
 Spermophilus brevicauda

Referencoj

Eksteraj ligiloj

 Xander.it  - videofilmoj de Zizelo de Richardson Spermophilus Richardsonii

Kategorio:Sciuredoj