Papagoformaj birdoj

La Papagoformaj aŭ Psitakoformaj () estas ordo de birdoj, komune konataj kiel papagoj. La ordo enhavas proksimume 352 speciojn kiujn oni grupas en tri superfamiliojn: la papagoideaj (veraj papagoj), la kakatuideaj (kakatuoj) kaj la strigopoideaj (novzelandaj papagoj). Ili troviĝas en tropikaj kaj subtropikaj regionoj, kaj en la suda hemisfero oni eĉ eniras moderaj areoj. Plejparto de specia diverso de papagoj troveblas en Aŭstralazio kaj Sudameriko.

Karakteraj ecoj de papagoj estas kurva beko, rekta starmaniero kaj zigodaktilecaj piedoj kun longaj kurvaj ungegoj. Absoluta plimulto de papagaj specioj manĝas semojn, nuksojn, fruktojn, burĝonojn kaj aliajn plantaĵojn. Kelkaj specioj povas manĝi ankaŭ malgrandajn animalojn kiel insektoj kaj kadavraĵon, kaj anoj de la tribo Loriini specialiĝas je nutro de flora nektaro. Plimulto de la papagoj nestiĝas en arbaj kavernoj. Ili havas blankajn ovojn kaj malfrumaturajn idojn.

Plej ofte papagoj havas malgrandan aŭ neniun  kaj en multaj specioj kaj iĉoj kaj inoj havas tre brile koloran aŭ plurkoloran plumaron. Tio ĉi igis ilin populara celo de ĉasistoj kaj kaptistoj kaj danĝerigis iliajn populaciojn en naturo, sed ankaŭ aperigis por multaj specioj sufiĉe grandajn populaciojn en kapteco. Kune kun korvedoj, papagoj estas inter la plej inteligentaj birdoj, kaj multaj specioj povas lerni imiti homan parolon. Pro sia belo kaj inteligento ili estas tre karismaj kaj popularaj dombestoj kaj havas multajn kulturajn referencojn.

 Taksonomio 
 Deveno kaj evoluo 
eta|Fosilia speciano UCMP 143274 rekonstruita kiel papago (maldekstre) aŭ kiel oviraptorosaŭro.
La kvanto kaj diverseco de la modernaj papagoformaj en Aŭstralazio kaj Sudameriko donas ideon ke la ordo aperis en Gondvano kun la centro en nuna Aŭstralio. Tamen malgranda kvanto de papagoformaj fosilioj malfaciligas teston de tiu ĉi hipotezo, kaj el konataj fosilioj plimulto fakte devenas de la norda hemisfero el malfrua kenozoiko.Mayr, G. (2009). Paleogene fossil birds. Springer. Molekulaj esploroj montras ke unuaj papagoformaj aperis antaŭ ĉirkaŭ 59 Ma (inter 66 kaj 51 Ma) en Gondvano. La tri modernaj branĉoj de neotropisaj papagoj disiĝis antaŭ ĉ 50 Ma (inter 57 kaj 41 Ma).

La plej frua supozeble papaga fosilio estas 15-cm fragmento de malsupra parto de beko (UCMP 143274), trovita en Kuŝejo Lance en Vajomingo, kiu devenas de malfrua kretaceo (ĉ. 70 Ma). Tamen ekzistas ankaŭ eksploroj kiuj sugestas ke tiu ĉi fosilio pli probable estis de oviraptorosaŭro (t.e. nebirda dinosaŭro kun birdeca beko) kaj ne papago, ĉar ĝiaj ecoj ne estas ekskluzivaj por papagoj kaj ĝi estas malsama de aliaj konataj malnovaj papagaj fosilioj.

Nun plimulto de scientistoj supozas ke papagoformaj jam ekzistis dum K-Pg formorta evento (66 Ma). Tiam ili probable estis ĝenerale arbomoviĝaj birdoj kaj ne havis tiom specialajn bekojn kiel la modernaj specioj. Genomika analizo donas evidentaĵojn ke papagoformaj estas fratogrupo de la paseroformaj, kune kun kiuj ili formas komunan kladon (Psittacopasserae), kiu siavice estas fratogrupo de la falkoformaj.

La plej fruaj nepolemike papagaj fosilioj devenas de tropika eocena Eŭropo antaŭ ĉ. 50 Ma. Fosilio de nova birda specio Mopsitta tanta, trovita en Formacio Fur en Danio kaj datita je antaŭ 54 Ma estis unue difinita kiel papagoforma, sed tiu ĉi osto ne nepre estas papaga kaj eĉ pli probable estis de ibisa genro Rhynchaeites, kies kruroj same troveblas en la sama formaĵo. 

dekstra|eta|Kranio de supozebla papagoforma birdo de eocena Formacio Green River en Vajomingo.
Kelkaj sufiĉe kompletaj skeletoj de papagoformaj birdoj trovitas en Anglio kaj Germanio. Ili supozeble ne estas iuj  sed aliaj papagaj kladaj, paralelaj al tiuj, de kiuj devenas modernaj veraj papagoj kaj kakatuoj.
Ilia parte rekonstruita taksonomio estas jena:
 Psittacopes
 Serudaptus
 Halcyornithidae
 Cyrilavis
 Halcyornis
 Pulchrapollia
 Pseudasturides
 Vastanavidae
 Vastanavis
 Quercypsittidae
 Quercypsitta
 Messelasturidae
 Messelastur
 Tynskya

La plej fruaj fosilioj de modernaj papagoj aperis antaŭ ĉ. 23–20 Ma. Tiuj ĉi fosilioj devenas plejparte de Eŭropo kaj estas klare rekoneblaj kiel modernaj papagoj. En suda hemisfero estas neniuj torvitaj papagaj fosilioj pli fruaj ol frua mioceno (antaŭ ĉ. 20 Ma).

 Filogenio 
La ordo de papagoformaj konsistas en tri ĉefaj branĉoj: Strigopoidea, Psittacoidea kaj Cacatuoidea. Pli frue oni konsideris na Strigopoidea parto de Psittacoidea, sed nun evidentas ke ili dispartiĝis pli frue en evoluo ol Psittacoidea kaj Cacatuoidea. Kakatuideoj estas tre morfologie distingaj de aliaj papagoj: ili havas movivajn plumtufojn sur siaj kapoj, distingan aranĝon de karotidaj arterioj, , diferencojn en kraniaj ostoj kaj mankas karakteran papagan strukturon de plumo (t.n. tekstruron de Dyck) kiu respondecas por brila koloro de multaj veraj papagoj.

 Sistematiko 
eta|Papaga skeleto
La ordo Papagoformaj enhavas ĉ. 393 speciojn el 92 genroj.

 Superfamilio "Strigopoidea" (novzelandpapagoj) 

<tr>
 Familio Nestoridae: unu genro Nestor Spp., al kiu apartenas keo, kako, kaj unu aŭ du formortintaj specioj.
 Familio Strigopidae: nur unu travivanta specio, la kakapo (Strigops habroptila).

 Familio "Cacatuidae" (kakatuoj) 

<tr>
 Subfamilio Calyptorhynchinae
 Subfamilio Nymphicinae: unu genro kun unu specio, la nimfiko (Nymphicus hollandicus).
 Subfamilio Cacatuinae
 Tribo Microglossini: unu genro kun unu specio, la palma kakatuo (Probosciger aterrimus)
 Tribo Cacatuini: kvar genroj de blankaj, grizaj kaj rozkoloraj kakatuoj

 Familio "Psittacidae" (novmondaj kaj afrikaj papagoj) 

<td>
 Subfamilio Psittacinae: du afrikaj genroj, Psittacus kaj Poicephalus
 Subfamilio Arinae
 Tribo Arini: 18 genroj
 Tribo Androglossini: 7 genroj.

 Familio "Psittaculidae" (malnovmondaj papagoj) 

<td>
 Subfamilio Psittrichasinae: unu specio, la papago de Pesquet
 Subfamilio Coracopsinae: unu genro kun kelkaj specioj
 Subfamilio Platycercinae
 Tribo Pezoporini (grundaj papagoj): 3 genroj
 Tribo Platycercini (larĝvostaj papagoj): 10 genroj
 Subfamilio Psittacellinae: unu genro Psittacella (tigra papago) kun kelkaj specioj
 Subfamilio Loriinae (lorisimila-papageto)
 Tribo Loriini (lorioj): 13 genroj
 Tribo Melopsittacini: unu genro kun unu specio, la onda papago
 Tribo Cyclopsittini (figaj papagoj): 2 genroj
 Subfamilio Agapornithinae: 3 genroj
 Subfamilio Psittaculinae: 3 genroj
 Tribo Polytelini: 3 genroj
 Tribo Psittaculini: nuntempe 8 genroj, kvankam subdivizio de la tribo restas polemika
 Tribo Micropsittini (nanaj papagoj): unu genro kun 6 specioj

 Papagoj kaj homoj 
Delonge papagoj estis favorataj maskotoj, eble pro siaj longviveco, aŭ pro siaj kapabloj imiti homparolon. Tiukadre popularas ankaŭ la establado de bestoĝardenoj specialigitaj en tiaj birdospecioj aŭ almenaŭ de gravaj frakcioj prie en bestoĝardenoj. Ekzemple Papaga zoologia ĝardeno Bošovice en municipo Bošovice en Sudmoravia regiono proksimume 25 kilometrojn sude de Brno aŭ Loro Parque en Puerto de la Cruz, Tenerifo.

 Papagoj en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 16an ĉapitron "Parolantaj birdoj" al komentoj kaj priskriboj de diversaj papagoj kaj ĉefe al ties kapablo ripeti homajn voĉojn. Tamen kompare al aliaj bestoj, kiuj ja komunikas, kiel abeloj, noktpapilioj, simioj, delfenoj ktp., papagoj ripetas senrilate al signifo, same kiel faras aliaj birdoj nepapagaj, kiel kornikoj, korakoj, monedoj, majnoj (el familio de sturnoj). Ŝi mencias jenajn speciojn: kakatuon,  de Afriko (Psittacus erithacus), flavkapan amazonan papagon (Amazona ochrocephala),  (Melopsittacus undulatus), araojn, loriojn ktp.Marjorie Boulton, Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro, Universala Esperanto-Asocio, Roterdamo, 1984, dua eldono 1993. Paĝoj 135-139. Poste ŝi rakontas la fabelon el Tajlando "Kial papagoj nur ripetas homajn parolojn".Boulton, 1984, paĝoj 139-140.

 Bildaro 

 Referencoj 

Kategorio:Birdoj