Ro (planlingvo)

Ro estas apriora projekto de internacia planlingvo kreita en komenco de 20-a jarcento kaj publikigita en 1906 de Edward Powell Foster (1853-1937), pastro de Marieta (Ohio, Usono). Celo de Foster estis krei poezian lingvon; li senkaŝe diris ke Ro ne estas alternativo al Esperanto aŭ al aliaj internaciaj planlingvoj en praktika uzo.

Post labori sur la lingvo dum proksime du jaroj, Foster eldonis l' unua libreto pri Ro en 1906. La projekto estis subtenita de multaj usonanoj kiel Melvil Dewey, inventisto de Dewey dekuma klasifiko. Multaj aliaj libroj pri Ro aperis ĝis 1932. Lia edzino preparis Angla-Roan vortaron kun 16.000 vortoj.

La projekto aperis kiam la ideo pri apriora lingvo jam estis preskaŭ forlasita. La Brita Esperantisto diris ke ĝi estas "interesa restaĵo el la tagoj, kiam oni revis pri filozofia lingvo"La Brita Esperantisto - Numero 326, Junio (1932) pĝ 201. 
Komuna kritiko de Ro estas, ke estas malfacile aŭdi la diferencon inter du vortoj; kutime unu konsonanto faras la vorton malsama en senco, sed tiel simila ke l' sencon ofte oni ne povas kompreni per kunteksto. 

Eĉ dum kiam nur li kaj lia edzino parolis la lingvon, multaj homoj donacis milojn da dolaroj por helpi la projekton dum pli ol 20 jaroj. Ankaŭ IALA donis stipendion al Foster.

 Gramatiko 

 Alfabeto kaj prononco 

La alfabeto konsistas el la 26 literoj: a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z sen diakritikoj. La vokaloj estas: a e i o u, aliaj estas konsonantoj. La prononco de la vokaloj estas kiel en la germana aŭ la itala lingvo. La literoj b, d, f, g, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, w, y kaj z, estas prononcataj kiel en la angla lingvo. C oni prononcu kiel /ŝ/. Dh oni prononcu kiel la angla th en the. J oni prononcu /z/. Q havas la sonon de angla -ng. X oni povas prononci /ks/, /gs/ aŭ /ĥ/. Th estas forta t kiel la angla th de theme.

Estas en Ro tri tipoj de silaboj: vokalo-konsonanto, konsonanto-vokalo kaj konsonanto-vokalo-konsonanto. Ĉiuj konsonantoj povas fermi la silabon.

La akcento de Ro estas libera; oni prononcu pli forte la silabon, kiun oni volas emfazi.

 Morfologio 

Ro estas apriora lingvo: bofoc signifas ruĝo, bofod signifas oranĝkoloro, kaj bofof signifas flavo. 

Forster uzis la klasifikadon de Aristotelo, kiun li konsideris la "plej pova menso en historio" por konstrui la lingvon. Ro enklasigas leksikajn vortojn (substantivojn, adjektivojn kaj verbojn) en kategoriojn uzante konsonantojn kiel "ideogramojn", ekzemple:

 B por Substanco aŭ Ekzisteco;
 C por Kvanto;
 D por Loko;
 G por Kvalito;
 J por Rilato, ktp.
Unu el kvin vokaloj kunmentita al komenca konsonanto dividas ĝian ĝeneralan signifon en 5 klasojn. La lasta vokalo de l' vorto ankaŭ indikas kategoriojn:

 -A indikas Konkretan substantivon;
 -E, Verbon;
 -I, Adverbon;
 -O, Adjektivon;
 -U, Abstraktan substantivon;

Gramatikaj vortoj komenciĝas per vokalaj prefiksoj:

 A- por Pronomo;
 E- por Verbaj fleksioj (tempoj, modoj, ktp.);
 I- kaj O- por Prepozicioj;
 U- por Konjunkcioj.

Kiel en la angla, en Ro krom nominativo estas ankaŭ genitivo ('e):

Abe radap'e radat'e rukab = 'My father's brother's book.' (La libro de la frato de mia patro).

La pluralon oni faras per -z.

 Kategorioj kaj ekzemploj 

 a (pronomo): ab - mi
 ba (afero): babnac - oksigeno
 be (formoj de materio): becaf - ŝaŭmo
 bi (ĉielo, vetero): bidlab - turnonvento
 bo (materio kiun oni sentas): bocet - fulmo
 bu (geografiaj vortoj): Budval - Usono
 ca (kvanto): cafab - multo
 ce (ero): cebac - peco
 ci (kompara kvanto): cifod - grandega
 co (konjunktiva kvanto): codef - ligilo
 cu (tuto): cudi - tute
 da (loko): dabag - pozicio
 de (spaco): debab - linio
 di (vestaĵo): dirab - bluzo
 do (meblo): dodab - lito
 du (konstruaĵo): dubal - domo
 e (verbo): eba - esti
 fa (formo): facaq - strukturo
 fe (estetiko): fepkac - basebalo
 fi (dezireblaj aferoj): fibac - redono
 fo (vorto de logiko): focap - disputado
 fu (vorto de geometrio): fudad - triangulo
 ga (kvalito): gabak - naturo
 ge (mezuro): gebrac - colo
 gi (larĝeco): gibel - longa
 go (male al gi): godod - malgranda
 gu (male al ci): guboc - malsama
 ha (havo): hab - havi
 he (gajno): hec - akiri
 hi (voli posedon): hiv - avidi
 ho (transferi propraĵon): hob - doni
 hu (perdi posedon): hum - malligi
 i (prepozicio): in - en
 ja (rilato): jabefu - referenco
 je (komenco): jeb - komenci
 ji (mezo): jifob - centra
 jo (fino): jobed - konkludi
 ju (ordigo): jubuf - uniformigi
 ka (verboj de forto): kaf - ĵeto
 ke (lokomovo): kecev - marŝi
 ki (k plus i) (prepozicio): kidjeb - apud
 ko (male al ki): kobec - for
 ku (ĉanĝo): kubed - alia
 la (pozitiva): labic - nune
 le (vegetala anatomio): lecag - rizomo
 li (vivo): libo - viva
 lo (male al li): lobod - morta
 lu (vegetalaj nomoj): lugacan - akvomelono
 ma (male al la): mabob - nereala
 me (besta anatomio): mebac - korpo
 mi (voĉo, krio): mibex - bleki
 mo (ekspresiva ago): mokef - lamenti
 mu (besta regno): mugsaf - buŝo
 n (negativo, malo): nau - nenieco
 o (male al i): obo - malantaŭe
 pa (ilo): paltaf - tondilo
 pe (ujo): pefal - botelo
 pi (veturilo): pibwad - ĉareto
 po (manĝaĵo): pojag - saŭco
 pu (forigita materio): pucag - balaaĵo
 ra (persono): radac - knabo
 re (havi ideon): rebec - pensi
 ri (rehavi ideon): ribec - rememori
 ro (voki, diri): rofad - vokalo
 ru (skribi, presigi): rucag - dokumento
 sa (senti): sabap - tedo
 se (persona sento): sedab - kontenteco
 si (reciproka sento): sibra - amiko
 so (moralo, etiko, leĝo): soled - meriti
 su (superhoma): Suva - Dio
 ta (tempo): tam - sezono
 te (daŭro): telob - subita
 ti (punkto en la tempo): tim - sekva
 to (malrapida tempo, resto, halto): tokeb - ĉesi
 tu (mallonga tempo): tubot - kelktempa
 u (konjukcio): ud - kaj, ur - aŭ, ut - ke
 va (volo): vadis - bonvolo
 ve (estonta volo): veber - plano
 vi (volo pri laboro): videl - kontrolo
 vo (kolektiva volo): vobza - demokratio
 vu (reciproka volo): vudife - oferi
 w (demando): wabek - demandi
 y (jeso): yum - necesi
 za (nombro): zac - du, zakic - duoble
 ze (kolektiva nombro): zedac - homamaso
 zi (re-): zibec - rediri
 zo (printita listo): zobac - katalogo
 zu (daŭro): zubolo - stabileco

 Nombroj 
1-10: zab, (zac), zad, zaf, zak, zal, zam, zan, zar.

 Sintakso 

Ro estas lingvo kun la vortordo SVO.

 Specimeno 

Unuaj versoj de Patro nia: Abze radap av el in suda, ace rokab eco sugem, ace rajda ec kep, ace va eco, uz in suda asi in buba.

 Bibliografio 

 Foster, Edward Powell (1853-1937), Ro. Cincinnati: 1908 (8 p.)

 Foster, Edward P., Ro, an international language based on the classification of ideas. Cincinnati: The Ro Company, 1910 (39 p.)

 Foster, Edward P., Ru ro, outline of the universal language. Marietta, Ohio: World-Speech Press, 1913 (96 p.)

 Foster, Edward P., Dictionary of Ro the world language. Marietta, Ohio: World-Speech Press, 1919 (72 p.)

 Foster, Edward P., Roap, English key to Ro. Waverly, West Virginia: Ro Language Society, 1921 (32 p.)

 Foster, Edward P., Alphabet of ideas, or dictionary of Ro the world language. Waverly, West Virginia: Roia, 1928 (160 p.) PM 8751.F5

 Foster, Edward P., Ro-Latin-English vocabularium dictionary. Waverly, West Virginia: Roia, 1931 PM 8751.F31

 Foster, Edward P., English-Ro dictionary. Waverly: Ro Language Society, 1932 (64 p.)

 Eksteraj ligiloj 
 Prezento de la lingvo Ro (anglalingve)
 diskuto kaj kritiko  (anglalingve)

 Referencoj 

Kategorio:Aprioraj lingvoj
Kategorio:Planlingvoj