Orangutano

Orangutanoartikolo orangutano en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, reta versio aŭ orangutangovorto uzata jam de L. L. ZamenhofLa originala esperanta romano la Vila Mano (Eld. en 1928, reeld. en 1991) temas pri mistera fantomo en formo de orangutanga mano, kaj donis lokon al la orangutangoj en la klasika esperanta literaturoPlena Vortaroen la unua eldono de PIV el 1970 la sola variaĵo, kaj ankoraŭ komence de la 21-a jarcento la kutima esperanta vortoekzemplo de vorto orangutango en la 21-a jarcento: teksto Kajto flugas plu de Edmund Grimley Evans en Monato, jarkolekto 2014La kanto aŭ fakte muzikigita poemo "Orangutango" de la muzikgrupo Kajto, publikigita en 2011 en la kompaktdisko Duopo, malforgesebla melodio, plie cementigas la klasikan vorton orangutango ankaŭ en la 2010-aj jarojindiko pri orangutango en la Reta vortaro, kiu konfirmas ke la formo orangutango daŭre estas vaste uzata, kaj detale komentas pri la du vortoj, kun noto interalie de Sergio Pokrovskij estas genro de primatoj, membro de la familio homedoj.

 Vivloko 
eta|maldekstre|Orangutano estas tre akrobata besto
eta|Vizaĝo de plenkreska masklo
Orangutango estas loĝanto de la tropika arbaro kaj pluvivas hodiaŭ nur sur la insuloj Borneo kaj Sumatro. La specion de Sumatro oni nomas latine pongo abelii, en Esperanto simple sumatra orangutango, la specion de Borneo pongo pygmaeus, en Esperanto simple bornea orangutango. Fosiliaj trovaĵoj sugestas tamen ke ĝia vivloko iam inkluzivis ankaŭ sudparto de Ĉinion, Vjetnamion, la Malajan duoninsulon kaj Javon. La lastaj orangutangoj de tiuj lokoj malaperis eble antaŭ nur kelkaj jardekoj.

 Priskribo 
Orangutangoj malsimilas aliajn primatojn unuavide pro siaj ruĝbruna felo kaj longaj brakoj. La longeco de la torso ĝis la kapo povas atingi 1,2 ĝis 1,5 metroj, la brakenverguro ĝis 2,2 metroj. Kun pezo de 50 ĝis 90 kg la virbestoj estas multe pli pezaj ol la inoj, kiu atingas nur 30 ĝis 50 kg. (Temas ĉi tie pri libere vivantaj bestoj, en zooj per homoj nutritaj bestoj atingis ĝis 150 kg.)

La brakoj estas laŭlongaj kaj fortikaj, kiel ĉe aliaj arbogrimpantaj primatoj la poleksoj retroevoluis kaj la piedoj estas mallongaj kaj relative malfortikaj. Iliaj vizaĝoj karakterizas per alta frunto kaj arka faŭko. Plenaĝaj bestoj havas rimarkindajn vangosakojn, kiuj kreskas la tutan vivon kaj estas plej grandaj ĉe maljunaj maskloj.

 Intelekto 
Tiuj orientalisaj bestoj uzas ilojn pli malofte ol ekzemple ĉimpanzoj. Tamen oni observis bestojn, kiuj uzis branĉetojn por batali, grati sin aŭ por fosi. Kaptitaj bestoj lernis malfermi per bukoj fermitan skatolon, en kiu troviĝis matura frukto. Elprovoj montris ke ili kapablas komuniki kun homoj per simbolotabuloj kaj simplaj frazkonstruoj.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Chantek
 Borneaj malaltaĵaj pluvarbaroj
 Borneaj montaraj pluvarbaroj
 Birutė Galdikas
 Kinabalu-Monto, Kinabalu-montaj alpaj herbejoj

Kategorio:Primatoj
Kategorio:Homedoj
Kategorio:Orientalisa faŭno