Haitia kreola lingvo

SpecimenoArtikolo Unu de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj:
Tout moun sou tè a fèt tou lib. Tout gen menm valè (nan je lasosyete), tout moun gen menm dwa devan Lalwa. Tout moun fèt ak yon bonsans, tout fèt ak yon konsyans epi youn fèt pou trete lòt tankou frè ak sè.

La Haitia kreola lingvo (kreyòl) estas kreola lingvo bazata sur la franca lingvo. Ĉirkaŭ 7,5milionoj parolas ĝin en Haitio, kiuj estas preskaŭ la tuta loĝantaro. Pro elmigrado, kelkaj cent mil parolantoj loĝas en aliaj landoj, inkluzive de Kanado, Usono kaj Francio, ankaŭ en multaj Karibmaraj landoj, ĉefe Domingo kaj Bahamoj.

Lingve, ĝi havas kelkajn okcidentajn afrikajn influojn, kiel la volofa, kaj aliaj gbeaj lingvoj, ekzemple la fonua, kaj evea/anlo-evea. Ĝi havas du dialektojn: Fablas kaj altebenaĵa haitia kreolo.

Ekde 1961 oni agnoskis haitian kreolon kiel oficialan lingvon en Haitio. Ĝia uzo en literaturo estas malgranda sed kreskanta. Multaj parolantoj estas dulingvaj, parolante kaj haitian kreolon kaj francan. Tamen, la kreola havas pli malgrandan socialan rangon ol la franca, laŭ opinio de iuj. Multaj instruistoj, verkistoj kaj aktivuloj emfazas fierecon pro la lingvo ekde la jaroj 1980‑aj. Ekzistas jam ĵurnaloj, radio‑ kaj televid‑programoj en tiu lingvo.

 Kelkaj simplaj frazoj 
(Teksto en ortaj krampoj [ ] estas IFA notacio.)

 SalutonSalu [salu]
 Bonan matenonBonjou [bõʒu]
 Bonan vesperonBonswa [bõswa]
 AdiaŭNa we [nawe], (aŭ N ap we) [napwe]
 BonvoluSilvouple [silvuple], souple [suple]
 Dankon (multe)Mèsi (anpil) [mɛsi (ãpil)]
 Kiel vi fartas?Kijan ou ye? [kiʒãuye]
 Kio estas via nomo?Kijan ou rele? [kiʒãurele]
 Mia nomo estas...M rele... [m̩rele]
 Mi amas vinM renmen w [m̩rɛ̃mɛ̃w]
 Kiom/Kiom daKombyen? [kõbjɛ̃]
 Kiel?Kijan? [kiʒã] aŭ Koman? [komã]
 Kiu (homo)?Ki moun? [kimun]
 Kiu? (aĵo)Ki lès?
 Kie?(Ki) Kote? [kikote] / Ki bo? [kibɔ]
 Kiam?Ki lè? [kilɛ]
 Kial?Pouki(sa)? [puki(sa)]

 Specimeno de la vortprofizo 
Se la franca font-vorto ne estas sama kiel la franca traduko, la fonto notiĝas en krampoj. Plejparte, la malsamo estas pro tio ke, la haitia lingvo reanalizis la francan difinan artikolon (en esperanta gramatiko, la vorto la) kiel parto de la nomvorto.

KreolaFrancaEsperanto

 zwazo [zwazo]oiseau (<(les) oiseaux) [(lez)wazo]birdo
 Ozetazini [etazini]États-Unis (<(aux) États-Unis [(oz)etazyni])Usono
 vwazen [vwazɛ̃]voisin [vwazɛ̃]najbaro
 nimewo [nimewo]numéro [nymero]numero
 lalin [lalin](la) lune [(la)lyn]luno
 dèyè [dɛjɛ]derrière [dɛrjɛr]malantaŭ
 zye [zje]oeil (<(les) yeux [(lez)jø])okulo
 Bondye [bõdje]Dieu (<(Bon) Dieu [bõdjø])Dio
 makak [makak]singe (<macaque [makak])simio
 kay [kaj]maisondomo
 bekann [bekan]bécanebiciklo
 diri [diri]riz (<(du) riz [dyri])rizo
 pwa [pwa]pois [pwa]fabo
 blan [blã]blanc; étrangerblanka; blankulo, fremdulo

 Vidu ankaŭ 
 Vuduo
 Listo de kreolaj lingvoj

 Eksteraj ligiloj 

 Vortaro: haitia kreola lingvo - angla.
 Utilaj vortoj kaj frazoj por vizitantoj al Haitio kun angla traduko. 
 Radiofoniaj programoj en la haitia kreola lingvo. 

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Haitio
Kategorio:Kreolaj lingvoj