Andra-Pradeŝo

Andra-Pradeŝo ( «ŝtato de la [tribo] Andra») estas federacia ŝtato en la orient-borda parto de Barato. Ĝi estas la kvara plej granda ŝtato de Barato en areo kaj kvina plej granda laŭ loĝantaro. Norde situas la najbaraj barataj ŝtatoj Maharaŝtro, Ĉhatisgaro kaj Oriso, oriente la Bengala Golfo, sude la ŝtato Tamilnado kaj okcidente Karnatako. Andra-Pradeŝo fondiĝis la 1-an de novembro 1956. Laŭ la censo de 2011 en la malnova subŝtato vivis 49 386 799 loĝantoj,Kunnombrita nombro de loĝantoj de la distriktoj de Andra-Pradeŝo sen Telangano laŭ la popolnombrado 2011 (Census of India 2011: Primary Census Abstract - Andhra Pradesh.) kaj laŭ la stato de 2025 en la partigita nova subŝtato estis 53 586 000 informoj de 2025 laŭ la retejo ruralindiaonline.org () 
 Historio 
Pro divido de la malnova subŝtato de Andra-Pradeŝo en du novaj subŝtatoj Telangano kaj la restanta Andra-Pradeŝo en junio 2014, la ĝisnuna ĉefurbo HajderabadoEn la vasta, dupaĝa mapo 21 pri Barato el la esperantlingva Poŝatlaso de la mondo de 1971 dokumentiĝas esperantlingva formo por la urbego Hajderabado, kiu ankaŭ dokumentiĝas en la datumbazo Reta Vortaro, kun iuj aldonaj ekstervikipediaj referencoj (sed ne en la diversaj eldonoj de PIV) iĝis ĉefurbo de Telangano, kaj necesis nova ĉefurbo de Andra-Pradeŝo - la decido estis tute nove konstruata ĉefurba komplekso Amaravati. La fundamenta ŝtono estis metita en 2015, sed en 2019, kiam pluraj internaciaj bankoj retiris sian financan subtenon, la projekto ŝanceliĝis. La konstruado tamen plu okazas helpe de pluraj aziaj kaj oceaniaj landoj, kun aparte forta subteno de Singapuro. Laŭ la stato de somero 2024, la konstruado ankoraŭ daŭras.

En 1953, Potti Sreeramulu fastis ĝis morto postulante apartan ŝtaton por la telugu-parolanta loĝantaro, kiu kaŭzis tumultojn poŝt lia morto(en) Ramachandra Guha (2008). India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy. Harper Perennial. ISBN 978-0-3305-0554-3..  La Andra Ŝtato estis disigita el la Madrasa ŝtato en 1953 kaj plue reorganizita en 1956(en) Andhra State Act, 1953 (PDF). Madras Legislative Assembly, la 14-an de septembro 1953. Alirite la 1-an de decembro 2023..

La 1-an de oktobro 1956, Andhra Ŝtato estis disigita de la Madrasa ŜtatoMadrasa Ŝtato post sendependeco: Post la sendependeco de la lando en 1947, la iama Madrasa prezidanteco estis integrita al la Unio de Barato kiel Madrasa provinco.  La provinco iĝis Madrasa ŝtato sekve de la adopto de la Konstitucio de Barato la 26-an de januaro 1950.  La ​​ŝtato estis disigita en 1953 kaj plue reorganizita en 1956.  La 14-an de januaro 1969, Madrasa Ŝtato estis renomita Tamilnado. . La ŝtatiĝo estis rezulto de la lukto protekti la interesojn de la telugu-parolanta loĝantaro en la Madrasa Ŝtato, regata de ĝia tamil-parolanta prezidanteco. La ĉefurbo de la ŝtato Andra iĝis la urbo Kurnul, kiu estis ĉefurbo de la iama subŝtato Andra inter 1953 kaj 1956.

En junio 2014 la norda parto de la subŝtato apartiĝis kaj ricevis statuson de nova subŝtato de Barato, Telangano. Antaŭa ĉefurbo de Andra-Pradeŝo estis Hajderabado, kiu nun estas la ĉefurbo de Telangano. Tamen por maksimume dek jaroj, do ĝis plej malfrue 2024, la urbego ankaŭ plu konsideriĝos jura ĉefurbo de Andra-Pradeŝo. Tamen necesis nova ĉefurbo de Andra-Pradeŝo - la decido estis tute nove konstruata ĉefurba komplekso Amaravati, kaj provizora intertempa administra centro en la urbo Vijajaŭada. La fundamenta ŝtono por la nova planita ĉefurbo Amaravatio estis metita en 2015, sed en 2019, kiam pluraj internaciaj bankoj retiris sian financan subtenon,artikolo Question mark over Andhra’s capital: How the ambitious plan to build Amaravati has hit a wall ("Demandosigno pri la ĉefurbo de Andhra: Kiel la ambicia plano konstrui Amaravati trafis muron") en aŭgusto 2019 en la gazeta retejo timesnownews.com () la projekto ŝanceliĝis. La konstruado tamen plu okazas helpe de pluraj aziaj kaj oceaniaj landoj, kun aparte forta subteno de Singapuro. Laŭ la stato de somero 2024, la konstruado ankoraŭ daŭras. Fakta administra centro tamen jam nun estas la urbo Vijajaŭada. 

Aliaj gravaj urboj estas Adoni, Anantapuramu, Ĉilakaluripet, Ĉittur, Eluru, Gudivada, Guntakal, Hindupur, Kadiri, Kakinada, Maĉilipatnam, Madanapalle, Nandjal, Narasaraopet, Nellore, Ongole, Proddatur, Tadepalligudem, Tadipatri kaj Vizianagaram.

 Geografio kaj klimato 
La malnova Andra-Pradeŝo dividiĝis en tri regionojn: Marborda Andrao, Rayalaseema kaj Telangana. Du grandaj riveroj, Godavari kaj Kriŝna, fluis tra ĝi.

Ĝis junio 2014 Andra-Pradeŝo havis 23 distriktojn: Adilabad, Anantapur, Ĉittur (Chittoor), Kadapa, Orienta Godavari (d:Q15338), Guntur, Hajderabado, Karimnagar, Khammam, Krishna, KarnuloEn la vasta, dupaĝa mapo 21 pri Barato el la esperantlingva Poŝatlaso de la mondo de 1971 dokumentiĝas esperantlingva formo la la urbego Kurnulo (en la diversaj eldonoj de PIV kaj en Reta Vortaro la formo ne fruviĝis) (Kurnool, d:Q15381), Mahbubnagar, Medak, Nalgonda, Sri Potti Sreeramulu Nellore, Nizamabad, Prakasam (d:Q15390), Rangareddi (Rangareddy, d:Q15388), Srikakulam, Visakhapatnam, Vizianagaram, Warangal kaj Okcidenta Godavari (d:Q15404).

La ĉefurbo Hajderabado kun sia ĝemela urbo Sikundarabad, estis la plej granda urbo en la ŝtato. Visakhapatnam estis la ĉefa havenurbo kaj sume la dua plej granda urbo de la subŝtato, Vijajaŭada la tria plej granda urbo, Tirupatio la naŭa plej granda urbo. Alia urbo estas Tenali.

 Geografiajn elementojn 
 Insulo Sriharikoto
 Rivero Kriŝno

 Demografio 
Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

La telugua estas la oficiala lingvo de la subŝtato. Ĝis junio 2014, 88 % de la loĝantoj parolis la teluguan. La telugua, kiu apartenas al la dravida lingvofamilio, estas la tria ĉefa lingvo en Barato. Aliaj gravaj lingvoj de Andra-Pradeŝo laŭ statistikoj de antaŭ junio 2014 estas: la urdua (8,63%), la hindia (3,23%) kaj la tamila (1,01%). En novembro 2008, la barata registaro deklaris la teluguan klasika kaj praa lingvo.

 Festivaloj 
 "Sankranthri" en januaro
 "Maha ŝivratri" en februaro/marto
 "Holi" en marto
 "Ugadi" (la telugua novjaro) en marto/aprilo
 "Sri Rama Navami" festata en marto/aprilo, 9 tagoj post "Ugadi"
 "Varalakŝmi Vratam" en aŭgusto
 "Vinajaka ĉaviti" en aŭgusto
 "Dasara" en septembro/oktobro
 "Deepavali" en oktobro/novembro, 20 tagoj post la festo "Dasara"
 "Eid-ul-Fitr", "Bakr-id", "Muharam"
 "Kristnasko" en decembro

 Ekonomio 
En la ŝtato kultiviĝas aparte multe da rizo, kaj tial ĝi kaj la ŝtato Okcidenta Bengalio nomiĝas «la rizbovlo de Barato». 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 

 Potti Sreeramulu

 Eksteraj ligiloj 
 oficiala retejo de la registaro de Andra-Pradeŝo 
 oficiala retejo de la ŝtato Andra-Pradeŝo
 retejo de la leĝdona asembleo de Andra-Pradeŝo 
 detala mapo en registara TTT-ejo de Barato 

Kategorio:Ŝtatoj de Barato