Sátoraljaújhely

Sátoraljaújhely - jen hungare, prononco [ŝAtoraljaUjhej], laŭ sistemo IFA , slovake Nové Mesto pod Šiatrom, germane Neustadt am Zeltberg estas urbo kun rango vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Sátoraljaújhely, kies centro estas. La loknomo signifas: sub-tendo-nova-loko, pro la apuda tendo-formita vulkana monto.
eta|maldekstra|250ra|La ŝtatlimo disigas la urbon (flava linio)

 Situo 
Sátoraljaújhely situas en la proksimeco de Bodrog, fine de ĉefvojo el Miskolc, laŭ fervojo Miskolc-Ungvár.

 Historio 
La unua skriba mencio devenis el 904. La tataroj detruis la komunumon en 1241. Poste la komunumo refondiĝis kune kun abatejo iomete for de la ruinoj, ĉar dum la historio Bodrog ofte inundis. Ĝi ricevis rangon urbo en 1261, havanta fortikaĵon. La bienoj apartenis ekde 1351 al litova princo, kiu setligis rutenojn. La fortikaĵo detruiĝis en 1558 laŭ ordono de Habsburgoj, la sendefenda urbo suferis en 1566 rabadon kaj detruadon de turkoj. Hajdukoj de Stefano Bocskay vivadis en la urbo ekde 1605. En 1697 en la tuta regiono - ankaŭ ĉi tie - okazis ribelo kontraŭ Habsburgoj. En la 18-a jarcento alvenis judoj, kiuj precipe komercadis, dume la urbo iĝis departementejo de Zemplén, la departementa domo konstruiĝis en 1768. En 1739 pesto, en 1831 ĥolero, en 1834 tertremo, en 1845 inundo okazis. La fervojo konstruiĝis el Miskolc en 1871, post unu jaro al Ungvár.
eta|
Malliberejo konstruiĝis en 1905, ankaŭ nun funkcianta, en 1944 okazis granda ribelo kaj rifuĝo, fine estis 60 da mortintoj. La ĉeĥoj okupis la urbon en 1919, iom poste la tiama hungara ruĝa armeo reokupis la regionon, poste retiriĝis, kredante al Antant, kiu promesis kompense retiriĝon de rumanoj. Fine en 1920 la naskiĝanta Ĉeĥoslovakio pretendis fervojan linion el Rumanio. Tial Sátoraljaújhely estis distranĉita, la norda parto kun la fervojo apartenas al la nuna Slovakio, - havanta la nomon Slovenské Nové Mesto - , la suda parto kun la urbocentro restis hungara, kiu ĝis 1984 havis titolon distriktrajta urbo. Ambaŭ partoj iĝis limpasejoj. Ekde 2008 Hungario kaj Slovakio apartenas al interna zono de Schengen, la limoj inter du urbopartoj malaperis.

Inter 1938-1945 la du urbopartoj unuiĝis, en 1944 la judoj estis deportitaj.
eta|
eta|
eta|
eta|

 Vidindaĵoj 
 Urbodomo de Sátoraljaújhely (iama departementa domo)
 Muzeo Ferenc Kazinczy (Sátoraljaújhely) (iam kazino, poste urbodomo)
 kastelo de Waldbott
 Preĝejo de Ĉieliro de Maria (Sátoraljaújhely)
 Preĝejo de Stefano la 1-a (Hungario) (Sátoraljaújhely)
 Kalvinana preĝejo (Sátoraljaújhely)
 Luterana preĝejo (Sátoraljaújhely)
 Grek-katolika Preĝejo Sankta Nikolao (Sátoraljaújhely)
 Grek-katolika Preĝejo Sankta Mikaelo (Sátoraljaújhely)

 Ĝemelurboj 
  Franeker, Nederlando
  Sindos, Greklando
  Lohja, Finnlando

 Famuloj 
 en Sátoraljaújhely naskiĝis:

 agronomo János Balásházy
 aktoroj Anni Dobos, Katalin Gyöngyössy kaj Árpád Latabár (1903)
 episkopo Ignác Fábry
 flegisto Zsuzsanna Kossuth
 Tibor Tóth (gitaristo)
 inĝeniero István Haraszti
 ĵurnalisto Ernő Mezei
 kemiistoj János Bognár kaj Sándor Kalecsinszky
 kuracistoj István Rátz kaj László Kovács
 matematikisto Attila Pethő
 ministro Géza Révész (ministro)
 operkantistoj Ella Némethy kaj Sári Sebeők
 Imre Révész (pentristo)
 pianisto Béla Böszörményi-Nagy
 poeto Géza Niczky
 Sándor Czigándi Varga, József Engel kaj Ferenc Friedrich skulptistoj
 en Sátoraljaújhely mortis:
 aktoroj Sári Déry kaj Zalán Endrei
 ĝenerala kuracisto Pál Ablonczy
 kalvinana episkopo István Fejes
 pastro Adorján Dienes
 pentristo József Nemes-Lampérth
 piaristoj János Karsay, Mihály Dénes Katona kaj Dezső Kontraszty
 poeto Elemér Borúth
 en Károlyfalva naskiĝis baletisto Nóra Kováts

 Esperanto 
Sátoraljaújhely estas konata kiel la naskiĝloko de Lajos Kökény.

 Eksteraj ligiloj 

 http://www.satoraljaujhely.hu/ Urba retejo
 European Wineroads


Kategorio:Vinvilaĝoj