Uzbeka lingvo

La uzbeka lingvo ( (latine),  (cirile), ئۇزبېك تیلى (per araba alfabeto)) estas tjurka lingvo, nacia lingvo de uzbekoj. Ĝi estas parolata precipe en Uzbekio, Kirgizio, Kazaĥio, Afganio, Rusio, kelkaj aliaj landoj de Azio; ĝi estas 28-a en mondo laŭ parolantaro (pli ol 12,5 mln parolantoj). Ĝi estas sola tutŝtate oficiala lingvo de Uzbekio. Grava esploristino de ĉi lingvo en la 1940-aj jaroj estis Annemarie von Gabain.

Pro diverseco de uzbekaj dialektoj la lingvon oni konsideras apartenanta samtempe al kelkaj branĉoj de tjurka lingvaro: al oguzaj lingvoj, al Karlukaj lingvoj, al Kipĉakaj lingvoj. Nuntempa literatura normo de uzbeka lingvo estas bazata sur dialektoj de Fergana valo. Al ĝia fonetiko, leksiko kaj gramatiko forte influis persa lingvo kaj per tio ankaŭ araba. Dum 20-a jarcento uzbeka lingvo trafis fortan influon de rusa lingvo. Grava eco de uzbeka lingvo estas neesto de vokala harmonio tre tipa por aliaj tjurkaj lingvoj; pro tio afiksoj en uzbeka morfologio havas nur unu varianton: ekzemple -lar- por la sufikso de pluralo (komparu kun paro -lar-/-ler- en turka lingvo).

Por uzbeka lingvo estas uzata latina skribsistemo akceptita en Uzbekio en 1990-aj jaroj anstataŭ estinta cirila; sed en multaj aliaj landoj kaj parte en Uzbekio oni ĝis nun uzas malnovan cirilan alfabeton.

Plej proksimaj lingvoj al uzbeka estas ujgura kaj formortanta ilitjurka.

 Geografio 
La uzbeka estas parolata plejparte en Uzbekio kaj najbaraj landoj de Meza Azio.

Landoj kun multe da uzbekparolantoj:
 Lando  Parolantaro Uzbekio  23,7 milionojLoĝantaro de Uzbekio en januaro 2013 — 29 993 500, el ili "uzbekoj" — 79,10 %. Informo pri uzado de lingvoj mankas. Laŭ informo de 2000 94% de uzbekoj nomis uzbekan lingvon sia denaska (Население Узбекистана. 2013. Taŝkento, 2013. — P. 3). Afganio  2,9 milionoj Taĝikio  1,0 milionojEtna konsisto, parolado de lingvoj kaj ŝtataneco de la taĝikia loĝantaro. Libro 3. Agentejo pri statistiko ĉe la Prezidanto de Taĝikio, 2012 (pdf). Paĝoj 12-16 Kirgizio  870 milLaŭ popolnombrado de 2009 Kazaĥio  450 mil Turkmenio  320 mil Rusio  270 milLaŭ popolnombrado de 2010

Uzbeka lingvo estas oficiala lingvo en Uzbekio. Ĝi ankaŭ havas oficialan statuson en kelkaj lokoj de Afganio

 Alfabeto 

Dum lasta jarcento alfabeto de uzbeka lingvo multfoje ŝanĝiĝis. Ĝis 1927 estis uzata araba skribsistemo, poste — alfabeta surbaze de latina, dum 1939 — 1992 estis uzata uzbeka alfabeto bazita sur cirila, ekde 1992 ĝin oficiale anstataŭigis latina skribsistemo, sed en ĉiutaga vivo la du skribsistemoj (cirila kaj latina) estas uzataj en amaskomunikiloj, dum korespondado ktp. Parolantoj de uzbeka lingvo en Ĉinio kaj Afganio plu uzas araban skribsistemon.

TransliterumoEksaj arabajEksaj latinajEksaj cirilajNunaj latinajPrononco laŭ esperantoIFA -1929  1936-1940  1940-1992  1992- ﺍ, ه  Ə ə  А а  A a  a   ﺏ  B в  Б б  B b  b   ﺩ  D d  Д д  D d  d   ﻩ  E e  Е е  E e  e   ﻑ  F f  Ф ф  F f  f  گ  G g  Г г  G g  g   ﺡ,ﻩ  H h  Ҳ ҳ  H h  h   ی  I i  И и  I i  i   ﺝ, ژ Ç ç, Ƶ ƶ  Ж ж  J j  ĝ   ﻙ  K k  К к  K k  k   ﻕ  Q q  Қ қ  Q q  (ne)   ﻝ  L l  Л л  L l  l   ﻡ  M m  М м  M m  m   ﻥ  N n  Н н  N n  n   ﺍ  A a  О о  O o  malfermi larĝe o   پ  P p  П п  P p  p   ﺭ  R r  Р р  R r  r  ﺙ,ﺱ,ﺹ  S s  С с  S s  s   ﺕ,ﻁ  T t  Т т  T t  t   ﻭ  U u  У у  U u  u   ﻭ  V v  В в  V v  v  ,  ﺥ  X x  Х х  X x  ĥ   ی  J j  Й й  Y y  j   ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ  Z z  З з  Z z  z   ﻭ  O o  Ў ў  Oʻ oʻ  malfermi mallarĝe o  ﻍ Ƣ ƣ  Ғ ғ  Gʻ gʻ  voĉa ĥ   ﺵ  Ş ş  Ш ш  Sh sh  ŝ   چ  C c  Ч ч  Ch ch  ĉ   ء, ع  ʼ  Ъ ъ  ʼ  (ne)  

 Lingvoscienca priskribo 
 Ekzemploj 
Jen antaŭparolo de Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, unue en hodiaŭa latinliteraro kaj due laŭ uzbeka cirilo:

 * Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar
 va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
 * Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар
 ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.

 Uzbeka lingvo en Rusio 
Laŭ tutrusia popolnombrado de 2010 uzbekan lingvon en Rusio scias 273 451 loĝantoj (0,20 % de tuta respondintaro)Loĝantaro de Rusio laŭ lingvoscio , rezultoj de tutrusia popolnombrado de 2010 (ruse); laŭ aliaj taksoj - multoble pliLaŭ aserto de gvidanto de Federacia servo pri migrado , en Rusio estas pli ol 2 milionoj uzbekoj.

Pro vasta labor-enmigrado el Uzbekio kaj aliaj landoj de Meza Azio uzbekoj estas unu el plej egaj naci-malplimultoj en Rusio kaj pro tio uzbeka lingvo estas populara en egaj rusiaj urboj kaj aglomeraĵoj.

 Plivastigado kaj lingva politiko 
Laŭ lingva politiko de Rusio lerniloj pri uzbeka lingvo (lernolibroj, vortaroj ktp.) estas malmultaj kaj en preskaŭ ĉiuj librovendejoj estas neaĉeteblaj.

En Rusio estas eldonataj kelkaj gazetoj parte en uzbeka lingvo celantaj informi uzbekajn enmigrantojn pri vivo en Rusio kaj rusia leĝaro:
 "Uzbegim" en Moskvo (retejo )
 "Turan" en Sankt-Peterburgo (retejo )

 Lernado 
La uzbekan lingvon oni lernas en kelkaj celgrupoj en Moskva lingvistika universitatoFako pri lingvistiko kaj profesia interkomunikado je politikaj sciencoj , retpaĝo (ruse).

En 2014 en Moskvo dum kelkaj monatoj okazis senpaga kurso de uzbeka kaj 3 aliaj lingvoj (por rusparolantoj) kun instruisto el Moskva lingvoscienca universitato. Ĝin partoprenis kelkdekaj dekoj homoj; poste instruado daŭris por volantoj.

En Rusio estas eldonitaj kelkaj lernolibroj de uzbeka lingvo:
 "" (Мухитдинова Х.С., Насилов Д.М.). Moskvo, eldonejo "", jaro 2012
 "" (Бакиева Г.Х. kaj aliaj). Moskvo, eldonejo ФГБОУ ВПО МГЛУ, jaro 2012 (partoj 1 , 2 )
 "" (Арзамазов А.А). Moskvo, eldonejo "", jaro 2015

 Uzbeklingva literaturo 
 Enciklopedioj 
 Uzbeka soveta enciklopedio
 Nacia enciklopedio de Uzbekio ( (latine);  (cirile); [Uzbekiston Millij Ensiklopedijasi]) estas universala enciklopedia eldonaĵo eldonita 12-volume dum 1997 — 2006.
 Oficiala retejo  
 Paĝo kun ligiloj al ĉiuj volumoj (pdf) , ziyouz.com 
 Uzbeklingva Vikipedio

 Uzbekaj verkistoj 
 Gafur Gulom

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Latinliterigo en Sovetunio


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto