Uro

Uro (Bos taurus primigenius) estis sovaĝa formo de palearkta bovo. Uroj formortis en la jaro 1627 en Pollando.

La vorto venas de la latina vorto urusjam en G. J. Caesar, De Bello Gallico, VI, 281., kiu estis origine transprenita de ĝermana lingvo (malnovaltgermane estis ūr kaj malnovnordlande úr).

Laŭ novaj genetikaj esploroj (DNA-analizoj de mitokondrioj) la praavoj de la malsovaĝaj bovoj apartenis al okcidentazia subspecio de uro  – nur la hinda zebuo eble havas alian originon
D. E. MacHugh, M. D. Shriver, R. T. Loftus, P. Cunningham and D. G. Bradley : Microsatellite DNA Variation and the Evolution, Domestication and Phylogeography of Taurine and Zebu Cattle (Bos taurus and Bos indicus) Genetics, Vol 146, 1071-1086, Copyright © 1997 online abstract.

 Aspekto 
200ra|eta|maldekstre|Skeleto de uro
La uro estis konsiderinde pli granda ol la hodiaŭaj bovoj.
Krome ekzistis sufiĉe granda seksa duformismo.
Laŭ novaj taksaĵoj la grando de la maskloj variis de 1,60 ĝis 1,80 metroj,
dum tiu de la femaloj estis ĉirkaŭ 1,50 metroj.
T. van Vuure,
« History, morphology and ecology of the aurochs (Bos primigenius) »,
2002, PDF  k the extinction web site  
Kelkaj aŭtoroj tamen restas je taksaĵoj ĝis pli ol 2 metroj por la maskloj
Guintard, en 1999 : « On the size of the ure-ox or aurochs »,
dans  G.-C. Weniger, Archäologie und Biologie des Auerochsen: 7-21,
Neanderthal Museum, Mettmann..
Tiun necertecon kaŭzas la fakto, ke la nombro de trovitaj skeletoj estas
sufiĉe malgranda. Dum oni trovis multajn unuopajn ostojn, la nombro de
pli-malpli kompletaj skeletoj estis ĝis la jaro 2002 nur 15
Laŭ Van Vuure, en 2002..
Kelkaj aŭtoroj supozas, ke la grando variis laŭ la tempo: La plej grandaj –
ĝis 2 metroj – vivis laŭ ili pli frue, dum en postaj epokoj ili estis malpli
grandaj.

La maso povis atingi 800 ĝis  kg.

La kornoj estis kurbigitaj antaŭen en formo de liro
kaj formis kun la frunto angulon de ĉirkaŭ 60°.
La pintoj kelkfoje iomete supreniris
Laŭ Von Leithner, en 1927..
La preciza formo povis iomete varii inter la individuoj.
La longo de la kornoj povis atingi 107 cm ĉe la maskloj
laŭ Stone, en 1961., dum ĉe la femaloj nur 70 cm
.

La dorso estis rektlinia, kaj la kruroj estis proporcie iomete pli longaj ol ĉe la
hodiaŭaj bovoj.

La felo de la uroj vivantaj en norda kaj meza Eŭropo estis ĉe la femaloj
malhele ruĝbruna kun ruĝbruna dorsostrio, dum ĉe la maskloj multe pli malhela,
ofte preskaŭ nigra, kun dorsostrio grizblanka.
Ĉe la rasoj el la suda Eŭropo la maskloj estis hel- ĝis grizbrunaj, en norda Afriko
ruĝbrunaj kun hela selo.

La mamoj de la femaloj estis malgrandaj kaj apenaŭ videblaj.

 Vivmaniero 
eta|200ra|eta|maldekstre|Atako de lupoj kontraŭ uro

La uro vivis en ne tro densaj arbaroj kaj en arbar-stepoj .
Ili estis tag-aktivaj kaj paŝtis sin precipe per greso, krome ankaŭ per aliaj herboj,
folioj, branĉoj kaj glanoj.
Sammaniere nutras sin hodiaŭ bovoj lasitaj en la naturo
Groot Bruinderink, Van Wieren, Hazebroek, Den Boer, Maaskamp, Lamers, Slim et De Jong, 1997 : « De ecologie van hoefdieren », dans Hoefdieren in het boslandschap: 31 - 69. Backhuys Publishers, Leiden..
La uraj gregoj estis malgrandaj kaj konsistis el
unu masklo, kelkaj inoj kaj ties idoj.
La maskloj vehemente batalis inter si pri la rajto gvidi gregon.

Dum vintro la inoj kun siaj idoj formis vagantajn gregojn, dum la maskloj
okupis po proprajn teritoriojn, kiujn ili defendis kontraŭ aliaj.

Laŭ la megaherbvorul-teorio la uro estis unu de la megaherbvoruloj, pro kies influo la laŭnatura
pejzaĝo en meza Eŭropo ne estis tute kovrita de arbaroj, sed konsistis grandparte el mozaiko el
arbaretoj kaj herbejoj.

Dum la holoceno ili estis ĉasataj de leonoj (Panthera leo),
tigroj (Panthera tigris) kaj lupoj (Canis lupus)
Von Lengerken, en 1955..
En Eŭropo iliaj ĉefaj preduloj estis lupoj, en la balkanaj regionoj krome
leonoj .

Ankaŭ la homo ĉasis la uron, kun ĉiam pligrandiĝanta intenseco, ĝis
la fina ekstermado.

 Origino 
200ra|eta|maldekstre|Origina arealo de la uro
La uro aperis unue en Hindio antaŭ ĉirkaŭ 2 milionoj da jaroj
« Aurochs » en Dictionnaire de la Préhistoire, Paris, Presses Universitaires de France, 1988. De tie ĝi disvastiĝis al
Mezoriento kaj aliaj partoj de Azio. Eŭropon ĝi atingis antaŭ ĉirkaŭ
250 000 jaroj laŭ Paleontologisk Museum  de la universitato de Oslo., laŭ alia opinio eĉ jam antaŭ
750 000 jarojE. Crégut-Bonnoure et Cl. Guérin (1996), « Famille des Bovidés », Les grands mammifères plio-pléistocènes d'Europe, Masson, coll. Préhistoire..

Multaj sciencistoj distingas tri subspeciojn, vivintajn vaste dise tra la Malnova Mondo.
Ili estas:

 la uro de Eŭropo kaj Mezoriento (Bos primigenius primigenius) ;
 la uro azia aŭ hinda (Bos primigenius namadicus ;
 la uro nordafrika (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus)Margret Bunzel-Drüke, « Ecological substitutes for Wild horse and Aurochs », WWF Large Herbivore Initiative, 2001, PDF. ». (vidu la apudan mapon).

Ankaŭ ekzistis malbone konataj regionaj formoj, kaj eble eĉ ne deskriptitaj pluaj subspecioj. La uro de Sicilio ekzemple estis je 20 % malpli granda ol tiu sur la kontinento.

200ra|eta|maldeskstra|Malnovŝtonaĝa desegnaĵo de du uroj inter aliaj bestoj en la groto Lascaux.
La uro estis tre ofte reprezentita en prahomaj pentraĵoj de la malfrua malnovŝtona epoko, i. a. en la groto Lascaux.

En norda Afriko, Azio kaj la mediteranea regiono ĝi estis ekstermita relative frue,
nur en meza Eŭropo ĝi vivis tra la mezepoko ĝis la frua moderna epoko.

 Rebredado 

En la 1920-aj jaroj du direktoroj de bestĝardenoj –
Heinz Heck en Munkeno kaj Lutz Heck en la zoologia ĝardeno de Berlino –
provis per rebredado krei bovan rason, kiu similas al la ekstermita uro.
La rezulto de la rebredado, nomita hek-bovo aŭ nov-uro, jam tre similas al la uro –
almenaŭ laŭ la ekstera aspekto, estas tamen ankoraŭ malpli granda.

Hodiaŭ hek-bovoj vivas en diversaj naturparkoj. Plej fama pro siaj libere vivantaj hek-bovoj estas la naturrezervejo Oostvaardersplassen (Nederlando), kie ili servas kiel ekologia ekvivalento de la ekstermita uro.

 Averto 
15ra La vorton uro kelkfoje en esperantlingvaj vortaroj oni malĝuste uzas por nomi eŭropan bizonon.

 Referencoj 

 Literaturo 
 Heymanowski, K. 1983 : Les derniers aurochs dans le monde et la protection de l'espèce. Revue forestière française, XXXV (35), 6, 473–478. 

Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Formortintaj mamuloj
Kategorio:Mamuloj de Pollando