Tatara lingvo

Tatara lingvo estas lingvo de tataroj, la dua plej granda indiĝena lingvo de Rusio. Ĝi estas oficiala lingvo de la tatara aŭtonomia respubliko Tatarstano.

En Rusio la tataran parolas ĉirkaŭ 5,3 milionoj, signifa parolantaro ekzistas ankaŭ eksterlande: en Germanio, Finnlando, Usono kaj aliaj landoj. La tatara estas la dua plej parolata lingvo en la Rusa Federacio, sed la parto de tiuj, kiuj parolas ĝin, estas 3% de la tuta nombro de rusoj kiuj parolas aliajn lingvojn, estante en la tria loko post la rusa (99%) kaj la angla (5%)(eo, ru, fr, es) Gulnara Yunusova, “ANA TELE”: reta lernejo por lerni la tataran aŭ por lerni pri la tatara kulturo, Tutmondaj Voĉoj, la 14-an de majo 2022..

La tatara multe influis ĉiujn najbarajn lingvojn de la regiono, ankaŭ la rusan (en la rusa estas dekoj da pruntitaj vortoj el la tatara).

 Skribmanieroj 
150ra|eta|maldekstra|Ekzemplo de uzado de la cirila skribo, la supra teksto estas skribita tatare kaj la malsupra ruse. Kazano
150ra|eta|Ekzemplo de uzado de la latina skribo. Kazano

Ekde kiam la tataroj fariĝis islamanoj ili uzis la araban skribon. Ekde 1929 ĝis 1937 la latina skribo estis uzata. Ekde 1937 la tatara lingvo en Sovetunio/Rusio oficiale uzas cirilan skribon.
Jen la tatara aboco surbaze la cirila skribo:
 А а Ә ә Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж Җ җ З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Tiu ĉi literordo estas akceptita en la jaro 1997; antaŭe la literoj Әә, Өө, Үү, Җҗ, Ңң, Һһ estis metataj en la finon de la alfabeto.

8 jarojn antaŭe la ŝanĝo de la literordo oni planis aldoni al la tataran alfabeton la literojn Ққ, Ғғ kaj Ўў por la sonoj  (en la nuna cirila alfabeto oni skribas tiujn sonojn pere de Кк, Гг, Вв/Уу, tio faras la skribon tute malfonetika (ekz. котлау  — котлавы  gratul(ad)o))

 Latina alfabeto 
Jen la latina alfabeto kiun oni planis ekuzi en la jaro 2000 sed oficiale malpermesita en Rusio. Kvankam oficiale oni ne plu uzas ĝin, neoficiale ĝi daŭre estas uzata: oni skribas la lernolibrojn kaj literaturon pere de ĝi ktp.Rimarko: En tiu ĉi artikolo estos uzata la latina alfabeto, sed anstataŭ Ɵɵ la litero Öö estos uzata pro malbona subteno de la ĝusta litero.
105ra|eta|"Vosta" litero N n
 A a Ə ə B b C c Ç ç D d E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Q q L l M m N n Ŋ ŋ O o  P p R r S s Ş ş T t U u Ü ü V v W w X x Y y Z z '
Tiu ĉi alfabeto estas pli fonetika ol la cirila: al ĉiu litero korespondas nur unu sono. Ekzemple, җәмгыять (prononco ) — cəmğiət. En la cirila skribo oni uzas la molan signon (ь) por montri ke я ne estas  sed  kaj nenio montras ke г estas ne  sed .

 Gramatiko 
La lingvo estas aglutina — la vortradiko neniam ŝanĝiĝas se la vorto estas deklinata aŭ konjugata:
bala — balalar — balalarıbız — balalarıbızğa (infano — infanoj — niaj infanoj — al niaj infanoj)
yaz — yazu — yazuçı — yazuçılar — yazuçılarıbız — yazuçılarıbızğa (skribu/verku — skribado/verkado — skribisto/verkisto — skribistoj/verkistoj — niaj skribistoj/verkistoj — al niaj skribistoj/verkistoj)

En la tatara la vortradiko ĉiam estas ankaŭ memstara vorto: kil — venu, bügen — hodiaŭ ktp.

 Substantivo 
La substantivo (isem) en la tatara havas 6 kazojn (kileş) kaj 2 nombrojn (san). Ankaŭ ekzistas gramatika kategorio de aparteno (iəlek).

 Kazoj 
La tatara lingvo havas 6 kazojn:
Kazoj Afiksoj Ekzemplo Ĉefa kazo (Baş kileş) — kitab (libro), süz (vorto) Apartena kazo (İyəlek kileşe) -nıŋ/-neŋ kitabnıŋ, süzneŋ Direkta kazo (Yünəleş kileşe) -qa/-kə, -ğa/-gə kitapqa, süzgə Akuzativo (Töşem kileşe) -nı/ne kitabnı, süzne Elira kazo (Çığış kileşe) -dan/-dən, -tan/-tən kitaptan, süzdən Loktempa kazo (Urın-waqıt kileşe) -da/-də, -ta/-tə kitapta, süzdə

 Nombroj 
La 2 nombroj uzataj en la tatara lingvo estas singularo (berlek sanı) kaj pluralo (küplek sanı). La afiksoj kiuj indikas la pluralon estas lar/lər, nar/nər (la lasta nur estas uzata post m, n, ŋ): kitap – kitaplar (libro), isem – isemnər (nomo)

La pluralo en la tatara kaj en Esperanto uzeblas malsame: oni uzas la singularan formon se la substantivo estas uzata kun la vortoj ber niçə (kelkaj), küp (multaj), əz (malmultaj): kelkaj libroj — ber niçə kitap; multaj uloj — küp keşe; malmultaj viroj — əz ir (keşe). Ankaŭ nur singularo uzeblas se kiomo da objektoj estis indikata: kvin vortoj – biş süz; dudek tabloj – yegerme östəl; naŭdek instruistoj – tuqsan uqıtuçı

 Aparteno 
Ankoraŭ unu gramatika kategorio, kiun havas la tatara lingvo, estas aparteno (iyəlek).
Pronomo Afiksoj (je vokalo)1 Afiksoj (je konsonanto)1 Ekzemploj (je vokalo)1 Ekzemploj (je konsonanto)1 Mia (minem) -m -ım/-em taqtam, keşem (taqta — tabulo, keşe — ulo, persono) kitabım, süzem Via (singulare; sineŋ) -ŋ -ıŋ/-eŋ taqtaŋ, keşeŋ kitabıŋ, süzeŋ Lia, ŝia, ĝia (anıŋ) -sı/-se -ı/-e taqtası, keşese kitabı, süze Nia (bezneŋ) -bız/-bez -ıbız/-ebez taqtabız, keşebez kitabıbız, süzebez Via (plurale; sezneŋ) -ğız/-gez -ığız/-egez taqtağız, keşegez kitabığız, süzegez Ilia (alarnıŋ) -sı/-se -ı/-e taqtası, keşese kitabı, süze
1(je vokalo/konsonanto) — t.e. okaze ke la vortobazo finiĝas je vokalo/konsonanto.

 Adjektivo 
En la tatara lingvo adjektivo (sıyfat) uzeblas same kiel substantivo. Tiukaze ĝi havas la samajn gramatikajn kategoriojn kiel substantivo: Keçkenəgə rəxmət əyttelər — Oni dankis al la etulo. La vorto keçkenə ĉefe signifas eta; tamen, pro manko de substantivo, kiu povus esti rilata al eta, ĝi mem ricevas substantivajn funkciojn, tial ankaŭ la afikson -gə kaj la signifon etulo.

La adjektivo (ne funkciata kiel substantivo) en la tatara havas la gramatikan kategorion de komparaciaj formoj (diminutivo estas ankaŭ unu el ili)
Komparacia formo Afiksoj/Partikloj Ekzemploj Pozitivo — aq (blanka); al (helruĝa); yaxşı (bona), biek (alta) Komparativo -raq/-rək ktp. qızılraq (pli ruĝa); naçarraq (pli malbona); biegrək (pli alta) Superlativo iŋ (la plej); bik (tre); ütə ktp. iŋ yaxşı (la plej bona); bik zur (tre granda); bik qızıq (tre bone/bele/interese), iŋ biek (la plej alta) Diminutivo -ğılt/-gelt, -qılt/-kelt, -sı/-se, -su ktp. aqsı (blanketa); qızğılt (ruĝeta); alsu (helruĝeta)

 Disvastiĝo 
Laŭ censo de 2010 en Rusio, la tatara estas la dua plej parolata lingvo en la lando. Averaĝe 68,5% de la tataroj parolas sian gepatran lingvon en Rusio. Plej bone ĝin konas la tataroj en la Ĉevolga federacia regiono — en Tatario, Ĉuvaŝio, Mordovio, la Penza provinco, la Respubliko Marij El, la Niĵnij-Novgoroda provinco, la Astraĥana provinco pli ol duono de la tataroj parolas sian lingvon, en Tatario — preskaŭ 93%. Plej malbone konas sian lingvon la tataroj loĝantaj en la For-orienta federacia regiono (Amura provinco, Juda aŭtonoma provinco, Kamĉatka regiono, Ĉemara regiono, Saĥalena provinco), en Nenecio kaj en la Kaliningrada provinco. Plej malmultaj tataroj parolas sian lingvon en la Ĥabarovska regiono — nur 23%.

 Instruado 
Ekde 2013 funkcias retlernejo ANA TELE (tatare: "gepatra lingvo"), lanĉita de la lernejo de la angla lingvo English First kaj la Ministerio pri Edukado kaj Scienco de Tatario.

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Tataroj
 Tatarstano
 Latinliterigo en Sovetunio

 Eksteraj ligiloj 

 Ana Tele (retlernejo)
 “ANA TELE”: reta lernejo de la tatara lingvo, artikolo aperinta en Global Voices en majo 2022.
 kompilo de 22 diverslingvaj versioj de la historia himno de Sovetunio, grandparte la origina stalinisma, iuj versioj ankaŭ pli modernaj, ekzemple la ukraina parodia, ankaŭ muzike variigitaj kiel la japana aŭ hebrea, sed grandparte impresa gamo: en la rusa (pусский), ukraina (yкраїнська), tatara (tатар), ĉuvaŝa (чăвашла), maria (mарий), erzja (эрзянь), oseta (ирон), estona (eesti), latva (latviešu valoda), litova (lietuvių kalba), hungara (magyar), germana (deutsch), finna (suomi), angla (english), japana (日本語), hebrea (עברית), ĉina (中文), korea (한국어), hispana (español), brazila portugala (português brasileiro), pola (polski) kaj aldone en historia rusa germana (wolgadeutsch)


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto