Beletristiko

Beletristiko aŭ beletroscienco studas beletron, tiujn verkojn, kiujn en iu aŭ alia kulturo oni rigardas aparte belaj aŭ signifaj.  Ĝi estas estetiko aplikata al literaturo, kaj efektive multaj historiaj statoj kaj ŝanĝoj paralelas en estetiko pli vaste kaj en beletroscienco pli malvaste.  En ordinara – ĵurnalisma aŭ eseisma – vesto, beletroscienco estas nomata kritiko (lilteratura kritiko).

 Historio 

Antikve kaj moderne beletrosciencon oni organizis laŭ diversaj subfakoj.

En okcidento poetiko pli konstate, parolarto pli praktike zorgis pri la
rimedoj por elegante, taŭge, efike aŭ konvinke verki.  (Antikve poetiko ne temis nur
pri versteĥniko, sed pri lingva kreado ĝenerale.)  stiloscienco estas pli
nova nomo por tiu speco de studo pri la forma flanko de beletro.  Pri la enhava flanko
zorgis tekstinterpreto, kies nociojn ofte unue provis kaj provizis
biblioscienco: ĝi celis, ke oni bone komprenu la verkojn.

 Vidpunktoj 

Pli moderne M H. ABRAMS, en 1953, klasike distingis inter kvar kritikaj vidpunktoj pri
beletraĵoj, nome:

 teorioj de imito
 teorioj de efekto
 teorioj de formo
 teorioj de esprimo.

Teorioj de imito studas la rilatojn inter la teksto kaj la mondo, pri kiu ĝi temas.
Teorio de efekto studas, kiel la legantoj aŭ aŭskultantoj komprenas la tekston.  Teorioj
de formo (objektaj teorioj) konsideras, ke la strukturo, la konsisto mem de la teksto
estas sufiĉa studaĵo.  Teorioj de esprimo rigardas la tekston kiel esprimon de la
personeco de la verkinto, eventuale de lia medio.

La lasta vidpunkto, ke verko estas esprimaĵo, aperis nur dum la
romantikismo en la 1800-aj jaroj.  Ĝi restas la ordinarula teorio de
belartoj ĝenerale: per verko artisto provas esprimi sian senton.

Konstanta debato de la 1950-aj ĝis la 2000-aj jaroj temas pri la sencoj kaj intencoj de
beletraĵoj. Jam pli frue marksisma kaj psiĥanaliza kritiko
kontraŭis tradician tekstinterpreton, eventuale malatentante la eldiritan intencon de la
verkinto, pliŝate rigardante la tekston simptomo de la verkista socia situo aŭ respektive
de lia nekonscio.  Tielnomataj malkonstruaj teorioj radikaligis tiun kontraŭintencan
perspektivon.  Laŭ ili la senco de verko estas neniel fiksita, ĝuste la aparteco de
beletraĵo estas ĝia senfina interpreteblo.

Beletroscienco ankoraŭ ne trovis tian komunan teorion, ke ĝi povus kohere prezenti
tekstojn kiel forme strukturitajn aĵojn, en kiuj aŭtoro kaj ties kultura medio renkontas
leganton kaj ties kulturan medion por la komuna konstruo de senchava tuto.

 Literaturo 

 ABRAMS M. H. - The Mirror and the Lamp. - Londono, 1953. (en)

Kategorio:Kulturo