Diferencialo

En matematiko, la diferencialo de reela funkcio de unu aŭ pluraj variabloj estas mezuro de la funkcia vario (kresko aŭ malkresko). Penso pri diferencialoj estas natura sekvo de studo de derivaĵoj. Ĉiu diferencialo estas konstruata sur iu funkcio, sed ankaŭ en iu punkto. Tiel, diferencialo dependas el funkcio f kaj punkto a en sia fontaro. Iom plej precize, la diferencialo informas pri la kresko de f ĉirkaŭ a: se x estas ĉe a, la diferenco inter  kaj  kaj la diferenco  estas en iu proporcio, kiun la diferencialo de f mezuras. La kvalito de tiu proporcio pligrandas se x pliproksimias al a. Se f estas kontinua en a,  estas malgranda se  estas sufiĉe malgranda. La diferencialo mezuras kiom malgranda ĝi estas.

Kiam f havas pli ol unu argumenton, la diferenco  ne dependas nur de la absoluta valoro , sed ankaŭ de ĝia direkto. Simplaekzemple, la duargumenta funkcio  ne ŝanĝas se y ŝanĝas, sed . Tio montras ke, en la punkto , f iusence havas derivaĵon . La diferencialo de f indikas tiun sintenon, montrante ekzemple la direkton en kiu f kreskas plej rapide.

Laŭ la matematika sperto, por studi funkcioj loke (t.e., ĉirkaŭ iu punkto), estas utile kompari ĝin kun linearaj funkcioj (kaj por fari tion lineara algebro multe gravas). La funkcioj , kvankam simplaj, ŝanĝas malegale en diferencaj direktoj. Do, ili povas modeli la kreskon de diversaj funkcioj. Se la nombrojn  oni imagas kiel variablojn, malfiniaj linearaj funkcioj imagiĝas, kaj unu el ili povas esti tia, ke  estas proksimume , se oni rigardas nur xjn proksimajn al a. Alia esprimebleco por tio estas diri ke  povas esti malgranda eraro, se oni elektas korektajn .

Geometrie, linearaj funkcioj havas ebenojn kiel grafikoj (almenaŭ se la domajno estas dudimensia). Se  estas preskaŭ lineara, la grafiko de f estas preskaŭ la grafikebeno. Tio harmonias kun la intuicio ke, en grafikoj de dudimensiaj funkcioj, oni povas imagi ebenojn tanĝantajn al la grafiksfurfaco.

Sed ne ĉiuj funkcioj havas diferencialon, kaj estas funkcioj, kiuj havas diferencialojn nur en kelkaj punktoj. La funkcioj, kiuj havas, nomiĝas diferencialeblaj (en a). Se f estas diferencialebla en ĉiu punkto a'' de sia domajno, oni nomas ĝin "ĉiupunkte diferenciabla", "ĉie diferenciabla" aŭ simile.

Per derivaĵoj oni povas, laŭ la metodoj de la diferenciala kalkulo kaj matematika analitiko, kalkuli kaj plikompreni la inklinon de funkcia grafiko en iu punkto, tanĝantojn al kurbojn, aŭ en fiziko momentan rapidecon. Per la diferencialoj oni povas plue studi grafikojn de duargumentaj funkcioj aŭ diferencialan geometrion.

La formulo por la diferencialo de la funkcio  ĉe  estas .

Tial la derivaĵo f'(x) ankaŭ povas esti skribita kiel tuteca derivaĵo .

 Vidu ankaŭ 

 Derivaĵo
 Fundamenta teoremo de kalkulo
 Gradiento
 Parta derivaĵo

Kategorio:Kalkulo
Kategorio:Diferenciala kalkulo