Sopron

Sopron  estas urbo kun departementrajto kaj subregiona centro en Hungario, en regiono Okcidenta Transdanubio, en departemento Győr-Moson-Sopron, en Distrikto Sopron. Ĝi estas distrikta ĉefurbo. Sopron estas , .
eta|maldekstre|Dulingva stratŝildo en Sopron

 Geografio 
Sopron situas je 16° 60'; de orienta longitudo kaj 47° 68'; de norda latitudo (.

Norde de ĝi situas la Lago Fertő
(germane Neusiedler See),
okcidente kaj sude la limo al Aŭstrio.
eta|Fajroturo

 Historio 
Post la menciita romia erao post jarcentoj sekvis la hungara dominado. En 1273 ĉeĥa reĝo Přemysl Otakar la 2-a okupis la urbon pro perfido, tamen post 4 jaroj hungara reĝo Ladislao la 4-a (Hungario) reprenis ĝin, poste donacis titolon al Sopron: libera reĝa urbo. Inter 1297 kaj 1340 oni konstruis urbomuron 8-10 m altajn. Inter 1441 kaj 1463 la urbo estis hipotekita al la germana-romia imperio. En 1526 la judoj estis forpelitaj el la urbo. En 1529 la turkoj prirabis la loĝantojn. En 1553, 1622, 1625, 1635, 1681 la urbo estis hejmo de la hungara parlamento. En 1605 armeo de Stefano Bocskai prirabis la urbon. Pro pesto duono de la loĝantoj mortis en 1655, post 112 jaroj la plena urbo cindriĝis pro incendio. Sopron kontinue estis fidela al la Habsburgoj, en 1705 armeo de Francisko Rákóczi la 2-a ne povis okupi la urbon, tamen ĝi sukcesis en la sekva jaro.

En 1716 en la urbo okazis la unua teatra spektaklo en Hungario germanlingve, en 1769 la urbo konstruis la unuan teatrejon en la lando. En 1753 en Brennbergbánya (nun jam apartenaĵo de Sopron) komencis minadi karbon en Hungario.

Post la unua mondmilito kaj la sekva redivido de Eŭropo fare de la usona prezidento Woodrow Wilson, Burgenlando estis donita al Aŭstrio, sed Hungario atingis plebisciton en 1921, kiu mirige donis al ĝi en la urbo preskaŭ du trionojn el la voĉoj (ekde tiu tempo Sopron havas titolon "Civitas Fidelissima" (latino) – plej fidela urbo). Tiu disigo de Sopron/Ödenburg el la resto de Burgenlando estis tre doloriga por la Aŭstroj kaj la Germanoj. Tiuj klarigas la elekton de Hungario fare de Germanlingvuloj per la fakto, ke oni timis komunismon, kaj Hungario regata de la tre konservativa admiralo Horthy ŝajnis pli sekuriga ol Aŭstrio, agitata de marksistaj movadoj. Oni decidis, do, ne laŭ sia lingvo aŭ etneco, sed laŭ sia politika sinteno.

Rezultis, ke Sopron fariĝas norde, okcidente kaj sude ĉirkaŭata de Aŭstrio.
Inverse la aŭstria provinco Burgenland ne plu havis ĉefurbon.
Pro tio necesis, ke la aŭstra urbo Eisenstadt
(hungare Kismarton) iĝu ĉefurbo.

Pro la situo de Sopron ne estas mirige, ke Sopron ludis interesan rolon en la falo de la Fera Kurteno, kiam en 1989 pluraj centoj da GDR-anoj provis transiri la limon al Aŭstrio kaj sukcesis fari tion sen malhelpo de la hungariaj aŭtoritatoj. Pro tio poste okazis kelkaj vanaj protestoj de la mortanta GDR sed ankaŭ pluraj oficialaj dank-esprimoj de FRG al Hungario.

 Datenoj 
Iama kelta setlejo tiuloka havis la (probable latinan) nomon Scarbantia.

La proksima lago Fertő estas naturprotektejo, ankaŭ ĉe la aŭstria flanko de la lago.

 Aliĝoj 
Vilaĝoj Brennbergbánya kaj Balf aliĝis al Sopron. La unua estis ĝis 1956 grava karbonminejo, la lasta situas apud lago Fertő kaj havas gravan kuracbanejon kaj mineralakvo de Balf ricevis premion "Magyar Termék-Nagydíj 2005".

Bánfalva aŭ pli longe Sopronbánfalva estas pilgrimloko. Romkatolika preĝejo konstruiĝis en 1495, kiun la turkoj detruis. En 1827 la preĝejo estis renovigita. La turo estas 38 m-ojn alta.

 Vidindaĵoj 
eta|Preĝejo Senmakula Koncipiĝo en Sopron

 Sakralaj vidindaĵoj 
 Preĝejo de Ĉieliro de Maria (Sopron)
 Preĝejo Sankta Mikaelo (Sopron), apude:
 Kapelo Sankta Jakobo (Sopron)
 Kirko Sankta Georgo (Sopron)
 Preĝejo Senmakula Koncipiĝo (Sopron)
 Preĝejo Sankta Spirito (Sopron)
 Preĝejo Johano Baptisto (Sopron)
 Preĝejo Stefano la 1-a (Sopron)
 Preĝejo Reĝino de Ĉieloj (Sopron)
 Preĝejo Judaso Tadeo (Sopron)
 Preĝejo Sankta Volfgango (Sopron-Balf)
 Preĝejo Maria Magdala (Sopron-Bánfalva)
 Luterana preĝejo (Sopron)
 Luterana preĝejo (Sopron-Balf)
 Kalvinana preĝejo (Sopron)
 Malnova sinagogo (Sopron)
 preĝejo de Brennbergbánya de 1930, la turo estas 19 m. alta

 Profanaj vidindaĵoj 
eta|Teatro Petőfi en Sopron
 Urbodomo de Sopron
 Departementa domo (Sopron)
 muzeo
 Teatro Petőfi (Sopron)
 Belvedero Károly (Sopron)

 Eduko 
Ekde 1919 aŭ altlernejo aŭ kampuso aŭ universitato funkcias en Sopron.
 Minada kaj Arbarkultura Altlernejo (Sopron) 1919-1934
 Kampuso de Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato palatino József 1934-1949
 diversaj fakultatoj 1949-1952
 Arbarkultura Altlernejo 1952-1962
 Arbarkultura kaj Lignaĵindustria Universitato 1962-1966
 Universitato de Sopron 1966-2000
 Universitato de Okcidenta Hungario 2000-

 Famuloj 

 en Sopron naskiĝis kaj mortis:
 arkitektoj Mihály Kubinszky kaj Oszkár Winkler
 István Hiller (bibliotekisto)
 István Csapody (botanikisto)
 geologo Miklós Vendel
 inĝenieroj pri arbaroj Rezső Bokor kaj Gyula Roth
 instruisto János Kristóf Deccard
 kemiisto Alfréd Romwalter
 kuracistoj János Vilmos Deccard, János Ádám Gensel kaj Vilmos Manninger
 oficisto Sándor Palló
 pentristoj István Dorfmeister (1770) kaj József Dorfmeister
 skulptisto Ernő Szakál
 en Sopron naskiĝis:
 agrikulturisto Pál Bezerédj
 astronomo Gyula Fényi
 bestkuracisto Rezső Manninger
 biologo László Patthy
 episkopo György Fenessy
 fizikistoj János Renner kaj Gusztáv Tarján
 geografo Gusztáv Thirring
 inĝenieroj Ferenc Bíró, Ferenc Ratkovszky kaj József Verő
 juĝisto Ferenc Vághy
 kemiistoj Móric Preysz kaj Károly Schügerl
 komponisto József Soproni
 lingvisto Zoltán Gombocz
 luterana episkopo Béla Kapi
 ministroj Bertalan Andrásfalvy, Kálmán Kánya kaj Manó Széchényi
 oficiro Károly Kőszeghi Mártony
 pedagogo Miklós Vermes
 poetoj Zsuzsa Rakovszky kaj Lajos Dóczy
 politikisto Bertalan Széchenyi
 reĝa juristo Antal Mózes Cziráky
 József Verő (terfizikisto)
 en Sopron mortis:
 botanikisto Dániel Fehér
 ĉefepiskopo Pál Széchenyi
 episkopo-poeto János Kis
 terfizikisto Antal Tárczy-Hornoch
 historiistoj Endre Csatkai, Iván Paur kaj Jenő Házi
 inĝenieroj Vilmos Fest, Zoltán Fekete, Lajos Bencze kaj József Finkey
 jezuitoj László Csapody kaj Ferenc Kunics
 juristo Pál Hoffmann
 komponisto Sándor Szokolay
 lingvistoj Vilmos Tolnai kaj József Aistleitner
 luterana episkopo Máté Haubner
 ministro Dezső Kolossváry
 pastro, ĉefabato Krizosztom Kruesz
 poetino Judit Dukai Takách
 en Balf mortis:
 literaturhistoriisto Antal Szerb
 zoologo Miklós Vasvári

 Famaj nomportantoj 
 József Soproni Horváth, pentristo
 József Soproni, komponisto

 Ĝemelurboj 
  Bad Wimpfen, Germanio (1990)
  Bolzano, Italio (1990)
  Eilat, Izraelo
  Eisenstadt, Aŭstrio (2002)
  Kazuno, Japanio (2002)
  Kempten (Algovio), Germanio (1987)
  Mediaș, Rumanio (1994)
  Rorschach, Svislando (1991)
  Seinäjoki, Suomio (1986)
  Banská Štiavnica, Slovakio (2008)
  Sparta, Grekio (2008)

Vidu ankaŭ
Oedenburger Zeitung, germanlingva taggazeto (ĝis 1944)

 Eksteraj ligiloj 
  ()


Kategorio:Banlokoj