Kontrapunkto

Kontrapunkto estas tre ĝenerala trajto de muziko
(aparte videbla en multo de okcidenta muziko)
per kiu du aŭ pli multaj melodiaj eroj okazas samtempe
— en apartaj "voĉoj", aŭ laŭvorte aŭ metafore
(se la muziko estas instrumenta).

La termino devenas de la latina
punctus contra punctum (noto kontraŭ noto).
Per sia difino,
akordoj okazas
kiam pluraj notoj sonas samtempe;
tamen, akordaj, harmoniaj, "vertikalaj" trajtoj
estas konsiderataj flankaj kaj preskaŭ bagatelaj
se temas pri kontrapunkto.
Kontrapunkto atentas melodian interagon
prefere de harmoniaj efikoj kreataj
kiam melodiaj eroj kunsonas.
Oni ĝin ellaboris amplekse en
la renesanca periodo;
sed komponistoj de la baroka periodo
portis kontrapunkton al iaspeca kulmino;
kaj, ĝenerale kaj kun multaj esceptoj,
oni povas diri, ke harmonio post tiam ekregis
kiel la plej grava organiza principo en muzika komponado.
La malfrubaroka komponisto Johann Sebastian Bach
verkis la plejmulton de sia muziko
profitante kontrapunkton,
kaj malkaŝe kaj sisteme esploris
la tutan amplekson de kontrapunktaj eblecoj
en verkoj kiel La arto de la fugo.

Pro la evoluo de terminologio en muzikhistorio,
tia muziko, se kreita ekde la baroka periodo,
estas priskribata kiel kontrapunkta,
sed muziko kreita antaŭ la baroko estas nomata polifonio.
Tial, la pli frua komponisto Josquin Des Prez
verkadis polifonian muzikon.

Homofonio, kontraste al polifonio, prezentas muzikon,
en kiu akordoj aŭ vertikalaj intervaloj
estas ludataj apud sola melodio sen multa konsiderado
de la melodia karaktero de la aldonitaj "akompanaj" elementoj,
aŭ de ties interagoj kun la melodio, kiun ili akompanas.
Kiel sugestite ĉi-supre, la plimulto de populara muziko
nuntempe verkata estas precipe homofonia —
regata de konsideroj de akordoj kaj harmonio.
Sed tio estas nur fortaj ĝeneralaj emoj,
kaj oni povus aldoni multajn kvalifikojn.

La formo aŭ komponada ĝenro konata kiel fugo
estas eble la plej kompleksa kontrapunkta tekniko.
Aliaj ekzemploj inkludas la ĉenkanton
(konatan en folkloraj tradicioj)
kaj la kanonon.

Kontrapunkto estas unu
el la plej gravaj rimedoj
en muzika komponado
por la generado de muzikaj ironioj;
melodia fragmento aŭdate sola povas liveri certan impreson,
sed aŭdate samtempe kun aliaj melodiaj ideoj,
aŭ kombinite en neatenditaj manieroj kun si mem,
kiel en kanono aŭ fugo,
ĝi povas malkaŝi surprizantajn novajn sencoflankojn.
Tio ĉi estas rimedo por okazigi
ellaboron
de muzika ideo,
ĝin montrante al la aŭskultanto
kiel koncepte pli profunda
ol nura agrabla melodio.

 Speca kontrapunkto 
En 1725 Johann FUX eldonis Gradus ad Parnassum,
verkon destinitan por instrui al lernantoj
la verkadon de kontrapunkto,
metodo por lerni komponadon.
En ĝi li priskribis kvin specojn.

En unuaspeca kontrapunkto,
ĉiu noto en aldonita parto* (aŭ partoj)
simple efikas kontraŭ unu noto
en la donita parto (la kanto fiksa).
Notoj en ĉiuj partoj sonas samtempe,
kaj moviĝas unu kontraŭ la alia samtempe.
Oni diras, ke la speco estas pligrandigita
se unu el la notoj dispartiĝas (simple ripetiĝas).

En duaspeca kontrapunkto,
du notoj en la aldonita parto (aŭ partoj)
efikas kontraŭ ĉiu pli longa noto en la donita parto.
Oni diras, ke la speco estas pligrandigita
se unu el la du pli mallongaj notoj diferencas
je longeco de la alia.

En triaspeca kontrapunkto,
kvar (aŭ tri) notoj moviĝas kontraŭ
ĉiu pli longa noto en la donita parto.
Kiel en la dua speco, ĝi estas pligrandigita
se unu el la pli mallongaj notoj diferencas
je longeco inter si.

En kvaraspeca kontrapunkto,
noto estas tenata aŭ pendigata en aldonita parto
dum notoj moviĝas kontraŭ ĝi en la donita parto,
kio kreas disonancon,
kaj sekve la tenata noto ŝanĝiĝas (kaj reatingas)
por krei sekvantan konsonancon
kun la noto en la donita parto dum ĝi ankoraŭ sonas.
Oni diras, ke kvaraspeca kontrapunkto estas pligrandigita
kiam la notoj de la aldonita parto diferencas je longeco inter si.
La tekniko postulas ĉenojn de notoj tenataj trans la limojn
determinitajn per pulso, kaj tiel kreas sinkopon.

En kvinaspeca kontrapunkto,
iafoje nomata ornama kontrapunkto,
la aliaj kvar specoj de kontrapunkto estas kombinitaj
ene de la aldonita parto (aŭ aldonitaj partoj).

Estas ofta kaj pedanta miskonscio,
ke kontrapunkton difinas tiuj ĉi kvin specoj,
kaj tial io ajn, kio ne sekvas la striktajn regulojn
de la kvin specoj, ne estas kontrapunkto.
Tio ne estas vera; kvankam multe da kontrapunkta muziko
en la komunpraktika periodo ja obeas la regulojn,
tamen estas esceptoj.
La libro de Fux kaj ties koncepto de "specoj"
estis nure metodo por instrui kontrapunkton,
ne definitiva aŭ rigide preskriba regularo por ĝi.

 (Notu: en kontrapunkto, la partoj aŭ individuaj melodiaj eroj estas ofte nomataj voĉoj, eĉ tiam, kiam oni rigardas la muzikon instrumenta.)

 Kontrapunktaj derivoj 
De post la renesanca periodo en eŭropa muziko,
muziko kiu estas rigardata kontrapunkta
plej ofte estis verkita en imita kontrapunkto.
En imita kontrapunkto, du aŭ pli multaj voĉoj
envenas je malsamaj momentoj, kaj (aparte dum sia enveno)
ĉiu voĉo ripetas ian version de la sama melodia elemento.
La fantazio, la riĉerkaro,
kaj poste, la fugo (la plej alta kontrapunkta formo)
ĉiuj prezentas imitan kontrapunkton,
kiu ofte aperas ankaŭ en ĥoraj verkoj,
ekz. en motetoj kaj madrigaloj.
Imita kontrapunkto naskis multajn teknikojn,
al kiuj komponistoj sin turnadis por doni al siaj verkoj
kaj matematikan rigoron
kaj pli vastan amplekson de esprimo.
Pluraj el tiuj ĉi teknikoj estas:

 Inverto: La inverto de prenita fragmento de melodio estas la fragmento renversita — tial se la originala fragmento havas suprenirantan maĵoran triton (vidu Intervalo), la invertita fragmento havas malsuprenirantan maĵoran (aŭ eble minoran) triton. (Komparu, en dekdutona tekniko, la inverton de la tonvico, kiu estas la t.n. ĉefa serio renversita.) En tute aparta senco, kontrapunkta inverto de melodioj samtempe sonigataj de voĉoj estas la sekvanta alternado de la melodioj inter voĉoj, tiel ke ekz. supravoĉa melodio nun sonu en ia malsupra voĉo, kaj inverse.
 Retroigo indikas la kontrapunkton teknikon, en kiu notoj en imita voĉo sonas malantaŭen rilate sian ordon en al la originalo.
 Ĉe retroinverto la imita voĉo sonigas notojn kaj retroigitaj kaj renversitaj.
 Ĉe plilongigo en unu el la partoj en imita kontrapunkto la notoj estas etenditaj je daŭro kompare al la rapideco, je kiu ili sonis dum sia enkondukiĝo.
 Ĉe plimallongigo en unu el la partoj en imita kontrapunkto la notoj estas malpliigitaj je daŭro kompare al la rapideco, je kiu ili sonis dum sia enkondukiĝo.

 Disonanca kontrapunkto 
Disonancan kontrapunkton konjektis
la unua Charles Seeger kiel
"unue pure lernejan disciplinon",
kiu konsistas el speca kontrapunkto
sed renversus ĉiujn tradiciajn regulojn.
Unuaspeca kontrapunkto devas enteni sole disonancojn,
stariĝas "disonanco, anstataŭ konsonanco, kiel la regulo",
kaj konsonancoj "solviĝas" per salto, ne per paŝo.
Li skribis, ke "la rezulton de tiu ĉi disciplino"
karakterizis "purigado".
Aliaj flankoj de komponado,
ekz. ritmo, povus esti "disonancigitaj"
per apliko de la sama principo.
(Charles SEEGER, "On Dissonant Counterpoint"
[Pri disonanca kontrapunkto],
Modern Music 7, n-ro 4 [junio-julio 1930]: 25–26)

Seeger ne estis la unua utiliganto de disonanca kontrapunkto,
sed li estis la unua, kiu ĝin priteoriis kaj disfamigis.
Aliaj komponistoj, kiuj uzadis disonancan kontrapunkton,
se ne en la preciza maniero preskribita de Charles SEEGER,
inkludas Ruth Crawford-Seeger, Carl Ruggles,
Dane Rudhyar, kaj Arnold Schoenberg.

 Eksteraj ligiloj 

 Pri disonanca kontrapunkto  de David NICHOLLS
 La vidpunkto de Dane RUDHYAR pri amerika disonanco  de Carol J. OJA
 Ekzemploj kaj difinoj de disonanca kontrapunkto 
 Senmisterigi tonalan kontrapunkton, aŭ kiel superi vian timon komponi kontrapunktajn ekzercojn  de Christopher Dylan BAILEY, komponisto ĉe Columbia


Kategorio:Muzikaj teknikoj