Szombathely

[sombathej] estas urbo en Hungario en la regiono Okcidenta Transdanubio, en la departemento Vas (Hungario), en la Distrikto Szombathely kun titolo egalrajta al departemento. Szombathely estas centro de la departemento kaj la distrikto, fine estas ankaŭ sidloko de diocezo. Szombathely estas konata germane kiel Steinamanger [ŝtonoj sur kampo (ruinaĵoj)] kaj kiel  aŭ  en la latina lingvo. En Esperanto, okaze de la Internacia Junulara Kongreso en 2008, oni ankaŭ sugestis novan laŭsignifan tradukon de la urbonomo, Sabatejo.
eta|maldekstra|La triangula ĉefplaco en Szombathely

 Bazaj informoj 
 Areo: 
 Loĝantaro:  (2010)tvszombathely.hu
 Poŝtkodo: 9700
 Telefonprefikso: 94
eta|dekstra|Departementa domo en Szombathely
eta|Aerfoto pri centro en Szombathely
eta|Katedralo en Szombathely

 Historio 
Fondita ankoraŭ dum la Romia epoko kiel  (en 45 p.K.), ĝi estas la plej antikva urbo en Hungario; apude pasis la fama Sukcena Vojo de la romianoj. La hungaroj alvenintaj tien fondis urbon, sur la restaĵoj de la romia urbo. La nomo hungare signifas "sabata ejo", ĉar ĉiusabate okazis tie foiro. La mongola invado en la 13-a jarcento detruis la urbon, sed ĝi estis post nelonge rekonstruita. En 1407 ĝi ricevis urban statuson. La turkoj invadintaj la regionon dufoje en la 17-a jarcento ne sukcesis trapenetri la urbajn muregojn. Ankaŭ la armeo de Napoleono okupis la urbon en 1809. Pro sia strategia situo ĝi estis peze bombardita en 1945 fare de britaj kaj usonaj aviadiloj. Post 1945  situis proksime de la Ferkurteno. Ekde 1989 la urbo havas viglan fremdultrafikon, kaj precipe la najbaraj aŭstroj ĝuas la regionon.

Intertempe iamaj najbaraj vilaĝoj Olad, Herény, Zanat kaj aliaj aliĝis al Szombathely.

En la urbo funkcias episkopejo kaj universitata fakultato (pli frue pedagogia altlernejo).

 Vidindaĵoj 
 Sakralaj vidindaĵoj 
 Episkopa palaco (Szombathely)
 Katedralo de Vizito de Maria (Szombathely)
 Preĝejo Marteno de Tours (Szombathely)
 romkatolika monaĥejo kaj Preĝejo de Elizabeto de Hungario (Szombathely)
 romkatolika, moderna Preĝejo de Dipatrino (Szombathely) en loĝkvartalo Olad
 Preĝejo Sankta Triunuo (Szombathely) en iama vilaĝo Olad
 Preĝejo Sankta Kruco (Szombathely)
 Preĝejo Sankta Kvirino (Szombathely)
 Preĝejo Koro de Jesuo (Szombathely-Szőllős)
 Monaĥeja preĝejo Koro de Jesuo (Szombathely)
 Preĝejo Sankta Ladislao (Szombathely) (Zanat)
 Luterana kirko (Szombathely) de 1896, la turo estas  alta memore al la hungara revolucio en 1848
 Kalvinana preĝejo (Szombathely)
 Sinagogo en Szombathely

 Profanaj vidindaĵoj 
eta|Ĉefplaco de Szombathely
 Departementa domo (Szombathely)
 Teatro Weöres Sándor

 Famuloj 

 En Szombathely naskiĝis kaj mortis:
 arkitekto János Heckenast
 Ferenc Horváth (arkivisto)
 drumisto Károly Nádas
 etnografo János Bárdosi
 gitaristo Ernő Sipőcz
 János Nagy (lingvisto)
 arbaristo Miklós Takács
 en Szombathely naskiĝis:
 Ladislao Magyar, kiu esploris la nunan Angolon
 agronomo Tamás Németh
 aktoro Emil Keres
 aktorino Emília Márkus
 arkeologoj László Borhy kaj Miklós Szabó
 Gyula Wälder (arkitekto)
 astronomo László Detre
 ĉefministro László Bárdossy
 fabrikestro kaj staĥanovisto Ede Horváth
 episkopo Imre Gábor Esterházy
 fiziologo László Hunyady
 geologoj György Bárdossy kaj Mihály Pósfai
 inĝeniero pri agrario Andor Jánossy
 inĝeniero Miklós Neményi
 instruisto Imre Szenczy
 inventisto Ernő Hollán
 kanoniko Imre Szalay
 kemiistoj Sándor Görög, István Náray-Szabó kaj Gábor Blaskó
 literaturhistoriisto G. Béla Németh
 ministro József Bognár
 operkantisto Lajos Miller
 poetoj Sándor Weöres kaj József Elek Horváth
 politikisto Boldizsár Horvát
 en Szombathely mortis:
 arkeologo Elemér Zalotay
 episkopoj János Szily, Gábor Balassa kaj Imre Szabó
 geologo Béla Inkey
 inĝeniero pri arbaroj Adolf Divald
 en Herény (iama vilaĝo, nuntempa urboparto) naskiĝis kaj mortis astronomoj Jenő Gothard kaj Sándor Gothard

 Eduko 
En 2008 Pedagogia Altlernejo Dániel Berzsenyi aliĝis al Universitato de Okcidenta Hungario (Sopron).

 Famaj nomportantoj 
 Tamás Szombathelyi

 Esperanto 
 estas la loko kie okazis la Internacia Junulara Kongreso 2008.

En la urbo  en 1922 komenciĝis Esperanto-kurso kaj fondiĝis grupo de HES. Sed en la sama jaro aperis kaj eklaboris tie ankaŭ József Csatkai, kiu senlace organizis Ido-kursojn kaj fondis la lokan Ido-grupon sub la nomo Sabaria Ido-Grupo. Fortiĝon de la grupo signis, ke en la proksima urbo Sopron okazis la unua landa Ido-konferenco la 1-2-an de aŭgusto 1923. Pro la apero de la du movadoj en la sama urbo aperis ankaŭ la polemiko en la loka gazetaro pri Ido-Esperanto.

Lasttempe en la nova universitatranga katedro pri Aplikata Lingvistiko en la Pedagogia altlernejo de Szombathely en la unuajaran studprogramon eniris ankaŭ interlingvistiko. La studentoj estas filologoj, kiuj krom la fako aplikata lingvistiko specialiĝos ankaŭ pri la angla aŭ la germana lingvoj. Krom la ĝeneralaj lingvistikaj studoj ili konatiĝos ankaŭ pri interlingvistiko, pri kiu dum du semestroj po 2 horoj okazas lekcio kaj seminario. La studprogramon konsistigas lingvopolitikaj demandoj, analizo de aprioraj kaj aposterioraj lingvoprojektoj, dum la dua semestro detala analizo de Volapuko, Esperanto, Ido kaj kelkaj aliaj artefaritaj lingvoj.

En 1980 okazis en  la 2-a Renkontiĝo de Esperantistaj Familioj.

 Esperantistoj de Szombathely 
 József Bognár;

 Ĝemelurboj 










 Komunumoj pri szombat (=sabato) en Hungara reĝlando 
 Alsószombatfalva  Bakonyszombathely  Kisszombat  Krassószombat Magyarszombatfa  Muraszombat  Nagyszombat Pórszombat Rimaszombat  Szepesszombat  Szombatfa  Szombatfalva Szombathely  Szombati  Szombatság  Zalaszombatfa

 Notoj kaj referencoj 

 Eksteraj ligiloj 
  (