Tataroj

Tataroj estas tegmenta termino por diversaj tjurkaj popoloj. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la totala nombro de tataroj en la mondo estis taksita je pli ol 5 milionoj(en) Tatar | people. Encyclopedia Britannica.. 

Tataroj parolas la tataran lingvon. La plej frua literatura verko datiĝas de la 13-a jarcento.

Kiam la nomadaj mongola Ora Hordo konkeris Krimeon en la 1200-aj jaroj, iliaj posteuloj konvertis al sufiismo, mistika formo de Islamo(en) Brian Glyn Williams, Why Crimean Tatars are fearful as Russia invades Ukraine, The Conversation, la 17-an de marto 2022.. Tio klarigas kial la plimulto de la tataroj estas islamanoj, krom la kreŝenoj (subgrupo de la volgi-uralaj tataroj), kiuj estas ortodoksaj kristanoj.

Post kiam sovetia gvidanto Josif Stalin akuzis la krimeajn tatarojn, ke ili kunlaboris kun la nazioj dum Dua Mondmilito, la krimeaj tataroj estis amase deportitaj al Uzbekio kaj Kazaĥio, kie la uzo de la tatara lingvo estis malpermesita.

Ĉar la tataroj ne havas propran sendependan ŝtaton, ili estas iom post iom asimilitaj kaj iom post iom perdas sian scion pri la tatara lingvo, kiu estas anstataŭigita per la plimultaj lingvoj de la landoj en kiuj ili vivas, ekzemple per la rusa en RusioMultaj tataraj historiistoj verkis pri la asimilado de tataroj, inkluzive de Damir Ischakov, doktoro pri historiaj sciencoj ("Tatara nacio: historio kaj nuna evoluo". Magarif: Kazan, 2002, en la rusa originalo "Татарская нация: история и совия и соверемера и соворе мере". М Ишкаков Казань: Магариф, 2002), kies ideoj estis uzataj ekz. en bakalaŭra tezo: (ĉeĥe) Lira Faskutdinova. Tatara etneco kaj kialoj de lingva asimilado. Prago, 2012. Magistra tezo. Česká zemědělská univerzita v Praze Provozně ekonomická fakulta Katedra psychologie..

 Etnonomo 

Ĉinoj nomis da-da aŭ ta-ta tribon, kiu loĝis apud lago Bujren, lime de la nunaj Mongolio kaj Ĉinio kaj parolis iun el la mongolaj aŭ tjurkaj lingvoj. Ĝi estis preskaŭ komplete ekstermita de Ĝingis-Ĥano, sed kun tempopaso ĝia nomo iĝis komuna por ĉiuj tjurkaj kaj mongolaj armeoj. Eble tion influis ĝia sonsimileco al la malnovgreka "tartar" (), do infero kio esprimis ŝokon kaŭzitan de la mongolaj kaj tjurkaj invadoj. Sur plejparto de la eŭropaj mezepokaj mapoj ĉiuj teroj, regitaj de la Ora Hordo, estas markitaj kiel "Tartaria" aŭ "Tataria", do la teroj de la tataroj kiel oni nomis ĉiujn orientajn barbarojn. Rusaj kronikoj nomis tiel la islamanojn ĝenerale. Poste oni eknomis tiel la tjurkojn de Orienta Eŭropo, Uralo, Kaŭkazio, Okcidenta kaj Centra Siberio. La tataroj mem longan tempon ne akceptis tiun ĉi nomon kaj la volgaj tataroj ekuzis ĝin nur komence de la 20-a jarcento.

 Etnogenezo 

Ekzistas pluraj versioj de la genezo de la tataraj subetnoj. Laŭ unu versio iam ekzistis unueca tatara popolo kies ŝtato estis la Ora Hordo, sed post ties disfalo formiĝis lokaj subetnoj. Laŭ alia versio tiuj subetnoj aperis surbaze de lokaj komponantoj kaj nur poste alproprigis tatarajn lingvon kaj kulturon. Laŭ tria versio ĉiuj subetnoj devenas de orientmongola tribo "tartar".

En 2006–2014 rusiaj esploristoj ekzamenis 50 ununukleotidajn genetikajn markilojn de poliformismoen de kromosomo Y de proksimume  reprezentantoj de la tataraj subetnoj. Ĝi montris ke ĉiu subetno havas propran kaj tre diversecan devenon kaj ne ekzistas dominanta linio de la kromosomo Y, kiu unuigus ilin. Ne estis trovitaj genetikaj pruvoj de ekzisto de ekstera grupo, de kiu devenus la tataroj, do ankaŭ versioj pri ilia deveno de mezepoka orientmongola tribo fiaskis — la genprovizo de la tataraj subetnoj estas tre malproksima de la mongoloj kaj de la aliaj popoloj de Centra Azio.

La sciencistoj trovis ke la tataraj subetnoj formiĝis surbaze de pluraj komponantoj kaj ĉiu havis propran etnogenezon. Ĉe la krimeaj tataroj dominas haplogrupoj el Mediteraneo kaj Okcidenta Azio (supozeble temas pri migradoj de Anatolio kaj Balkanio) dum la loĝantoj de stepoj de Eŭrazio (verŝajne ĉe la Kaspia maro) kontribuis malpli. Ĉe la volgaj tataroj dominas haplogrupoj de Suda Uralo kaj Orienta Eŭropo dum tiuj el Okcidenta Azio kaj Centra Azio ludas malpli gravan rolon. Genetikaj linioj de la siberiaj tataroj estas ege diversaj kaj devenas supozeble de Uralo kaj sud-okcidentaj areoj de Eŭrazio. La sciencistoj konkludis ke la krimeaj, volgaj kaj siberiaj tataroj formiĝis ĉefe surbaze de loka loĝantaro — respektive de Krimeo, Volgio kaj Siberio — dum kontribuoj de eŭraziaj migradoj estis malsamaj por ĉiu subetno.

 Apartaj etnoj 
La mongola Ĥano Batú kreis grandegan ŝtatunuon nomitan la Ora Hordo (ankaŭ konata kiel la Kipĉaka Ĥanlando), kiu disiĝis en pli malgrandajn ĥanatojn en la 15-a jarcento. En ili, sub malsamaj kulturaj, ekonomiaj kaj politikaj kondiĉoj, formiĝis diversaj tataraj subetnoj, en kiuj la tatara nacio estas ankoraŭ hodiaŭ dividita. Tiuj subgrupoj malsamas je diversaj gradoj en siaj tradicioj, vivmaniero kaj lingvo.

Laŭ diversaj studoj oni difinas tri (foje kvar) etno-teritoriajn grupojn de tataroj, kiuj forte diferencas unu de la alia, kaj foje oni konsideras ilin apartaj etnoj:

 Volgaj-uralaj tataroj estas la plej multnombra grupo, kiu siavice dividiĝas je 4 subgrupoj:
 Kazanaj tataroj,
 Kasimaj tataroj,
 Miŝaroj,
 Kreŝenoj.
 Siberiaj tataroj
 Astraĥanaj tataroj
 Lipka-tataroj

 Diferenco inter tataroj kaj la 'krimeaj tataroj' 
La krimeaj tataroj, malgraŭ la noma simileco kaj iom komuna historio, estas plej ofte rigardataj kiel tute memstara etno.

Malgraŭ tio, ke en multaj lingvoj la komunuza nomo de la krimeaj tataroj enhavas la vorton "tataroj", la krimeaj tataroj tute ne estas iu subetna grupo de la tataroj. Ankaŭ la krime-tatara lingvo ne estas iu dialekto de la tatara lingvo.

La nomo "krimeaj tataroj" venas el la rusa lingvo, en kiu antaŭe la vorto "tataro" estis uzata por nomi ajnan tjurklingvan homon de la Rusia Imperio.

La krimeaj tataroj mem uzas la du nomojn: qırımtatarlar (laŭvorve — "krime-tataroj") kaj qırımlar (laŭvorte — "krimeanoj").

 Geografio 

La tataraj subetnoj okupas areojn tre malproksimajn unu de la alia: litovaj tataroj loĝas  for de la siberiaj, volgaj tataroj loĝas  for  de tiuj krimeaj.

La plej granda nombro da tataroj loĝas en centraj regionoj de la eŭropa parto de Rusio ĉefe en Meza Volgio, Tatarstano (aŭtonoma respubliko de la Rusia Federacio), sed ankaŭ en Baŝkirio, Uralo, Siberio kaj Krimeo. Granda diasporo loĝas ankaŭ en Kazaĥio, Uzbekio, Meza Azio kaj en Fora Oriento. Diasporaj grupoj de tataroj loĝas ankaŭ en Ĉeĥio(ĉeĥe) KITAP Tatara Asocio en Prago, Kitappraha, la 19-an de decembro 2016., Pollando, Rumanio, Finnlando, Uzbekio, Azerbajĝano, Kartvelio, Ukrainio, Litovio, Bulgario, Latvio, Estonio, Belorusio, Finnlando, Turkio, Usono, Ĉinio kaj Germanio. 

 Referencoj 

 Vidu ankaŭ 
 Krime-tataroj
 Sabantuj (tatara popola festivalo)
 Tatara patriota fronto Altin Urda
 Tartar Aitifk Partio
 Tatara kuirarto

 Eksteraj ligiloj 

(en) Elmira Ljapina pri tataroj kiel tjruka popolo TedTalks


Kategorio:Tjurklingvaj etnoj