Rijeko

Rijeko (, itale kaj , , ) estas la ĉefa havenurbo de Kroatio, ĉe la adriatika marbordo. Ĝi havas 144 043 loĝantojn (2001), kaj estas la tria plej granda urbo en Kroatio. La urba ekonomio grandparte dependas de la mara trafiko, de ŝipkonstruado (ŝipokonstruejoj "3. Maj" and "Viktor Lenac") kaj de turismo. Rijeko gastigas la nacian kroatan teatron "Ivan Zajc", unue konstruita en 1765, kaj la universitaton de Rijeko, fondita en 1632. Tie naskiĝis la muzikisto Ivan Zajc en 1832.
eta|maldekstre|

 Demografio en 1910 
Loĝantaro: 49.806

 6.493 (13,0%) hungaroj
 2.315 (4,6%) germanoj
 12.926 (26,0%) kroatoj
 24.212 (48,6%) italoj
 2.336 (4,7%) slovenoj
 1.524 (3,1%) ceteraj.

 Historio 
En 1719 la urbo ricevis la rangon "libera haveno", samtempe vojo estis konstruita al Zagrebo. En 1776 la urbo aldoniĝis al Kroatio, sed post 3 jaroj ĝi ricevis memstaran statuson sed jam kiel parto de Hungara reĝlando. Baldaŭe Kroatio rericevis ĝin.

En 1868 Hungario kaj Kroatio faris ŝanĝon: por departementoj Szerém, Verőce kaj Pozsega (reĝa departemento) hungaroj ricevis havenurbon Rijekon. La urbo iĝis "fremda korpo" en Kroatio. Dum la hungara erao la urbo multe prosperis, ĝi havis fervojan linion al Zagrebo-Budapeŝto kaj al Triesto. Tie naskiĝis János Kádár. Post la unua mondmilito italaj brigadoj okupis la urbon, baldaŭ estis memstara urboŝtato, fine aliĝis al Jugoslavio. Hungario pro pasinta kunhistorio havas avantaĝojn por uzi la havenon.

Unu el la temoj kiuj plie malhelpis la pactraktatojn per kiuj finis la Unua Mondmilito estis la intencoj de Italio akiri teritoriojn de orienta Adriatiko kun certe iome da itala populacio aŭ historio, sed ene de tutslava areo, kiun deziris ankaŭ la naskanta nova ŝtato Jugoslavio (ankoraŭ ne laŭ tiu nomo). La ĉefa problemo estis Rijeko (tiam Fiume, signife simple rivero), kies haveno ne estis atribuita al Italio fare de la venkintaj aliancanoj en sekreta traktato de 1915, kvankam majoritato de ties populacio estis italdevena. Fine de oktobro de 1918, kroataj rotoj okupis la urbon, sed la itala populacio reagis kreante Nacian Konsilantaron, kiu petis helpon de najbaraj italaj rotoj. Venis konfuzaj monatoj, kiujn la aliancanoj klopodis mildigi per kuna militokupo kaj diplomatia solvo. Usona prezidento Wilson proponis ke Jugoslavio okupu sudon de Istrio kaj Rijekon. La itala delegitaro abandonis la konferencon reage. Posta propono de franca Tardieu konvertis la urbon en sendependa urboŝtato sub kontrolo de Societo de Nacioj kaj oni donis al Italio la tutan Istrion, dum al Jugoslavio la reston de Dalmatio, sed kaj italoj kaj jugoslavoj malakceptis la proponon.

En tiu kunteksto, sekve de itala populara reago, la 12an de septembro de 1919 malgranda privata (neŝtata) armeo de ĉirkaŭ 2,600 italoj naciismaj estrate de la poeto Gabriele D'Annunzio okupis la urbon, kiu estis abandonita de la aliancanaj trupoj. Tiuj italaj trupoj deklaris propran ŝtaton nome Reggenza Italiana del Carnaro, konstitucion kaj preparis aliĝon al Italio, kiu siaflanke ne akceptis tiun faron, kompreneble malakceptata ankaŭ de Belgrado. Sed ambaŭ landoj devis negoci novan landlimon kun Fiume agnoskita kiel libera urbo de ambaŭ flankoj per la traktato de Rapallo (12a de novembro 1920). Tion malakceptis la naciismaj italoj kaj D'Annunzio memproklamita diktatoro de Fiume, deklaris militon al sia propra lando! Devis esti la itala armeo kiu iris kontraŭ li: fakte bombardis la palacon de D'Annunzio, kiu kapitulacis. La urboŝtato restis sub itala okupo ĝis kiam Jugoslavio akceptis la fakton de italigo (Traktato de Romo, 27an de januaro de 1924).Julio Gil Pecharromán, “La cuestión de Fiume” en El silencio de las armas. “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. paĝo 16 por la du lastaj paragrafoj. Ĝis la fino de la Dua Mondmilito.
eta|

 Vidindaĵoj 
 Urboturo
 diversaj kirkoj

 Servoj 
 Flughaveno Rijeko
 Universitato de Rijeko

 Famuloj 
En tiutempa Fiume naskiĝis:
 hungara agronomo László Berzsenyi-Janosits
 hungara aktoro Kornél D' Arrigo
 hungara akvopilkisto György Kutasi
 hungara altlerneja instruisto Ferenc Lénárd
 hungara-usona fizikisto Pál Neményi
 hungaraj inĝenieroj Miklós Berzsenyi-Janosits kaj János Urbanek
 hungara juristo Jenő Benedek
 serbdevena hungara ministro Sebő Vukovics
 itala-hungara piloto Guido Prodam
 hungara politikisto János Kádár
 hungara kemiisto Vince Wartha
 hungara meteologiisto Lajos Takács
 hungara-itala pentristo Emil Vén
 hungara-itala tradukisto Alajos Zambra
 ne-hungara komponisto Ivan Zajc
En tiutempa Fiume mortis:
 Jozefo Karolo Habsburg, ĉefkomandanto de la hungara armeo
 hungara fizikisto Károly Akin
 hungara inĝeniero Antal Hajnal
 hungara margrafo Ede Pallavicini
 hungara zoologo Gusztáv Emich.

La unua hungara guberniestro estis Ferenc Ürményi, baldaŭe Lajos Batthyány (guberniestro).

 Ĝemelurboj 
  Bitola, Makedonio
  Faenza, Italio
  Este, Italio
  Ĝenovo (Genova), Italio
  Kolonjo (Köln), Germanio
  Neuss, Germanio
  Ljubljano (Ljubljana), Slovenio
  Kaŭasaki, Japanio
  Jalta, Ukrainio

 Volapuko en Rijeko 
En 1887 nome de la ĵus elektita provizora estraro la prezidanto Giampaolo Carminati prezentis al la municipa magistrato la statuton de Associazione Volapuk di Fiume (Volapuk-Asocio de Fiume), kiun ĵus fondis italaj civitoj. Kvankam en pluraj urboj de la lando agadis volapukistoj kaj okazis volapuk-kursoj, nur en tiu municipo fondiĝis societo. La magistrato aprobis la statuton, sed la hungara estraro starigis obĵeton, ja oni ne en la oficiala (t. e. hungara), sed en la itala lingvo prezentis ĝin. La grupo ne ekfunkciis.

 Esperanto 
eta|maldekstre|Memorplakedo memorigante la fondon de la Esperanto-Asocio en Rijeko kaj Kroatio, 2007
En 1907 fondiĝis en la urbo Adriatika Esperanto-Ligo, kies prezidanto estis barono Lajos Orczy. Li aliĝis al Ido inter la unuaj. La membraro ne sekvis lin, sed la Ligo jam en 1908 ĉesis.
En Rijeko okazis kongreso de SAT en 1980 kaj Internacia Junulara Kongreso en 1998.
En la urbo okazis la 10a kongreso de la EEU de la 6a ĝis la 12a de Julio 2014.

 Notoj 

 Vidu ankaŭ 
 Tramtransporto en Rijeko

 Eksteraj ligiloj 

 http://www.rijeka.hr 
 http://www.rijekadanas.com 


Kategorio:Urboj de Kroatio