Yrjö Väisälä

Yrjö VÄISÄLÄ (, finne laŭ IFA ['yrjø 'væisælæ], aŭskultu) (naskiĝis la 6-an de septembro 1891 en Kontiolahti, mortis la 21-an de julio 1971 en Rymättylä) estis finna astronomo, geodeziisto kaj fizikisto. Li estis esperantisto, ano de la familio Väisälä.

Yrjö Väisälä studis matematikon, fizikon kaj astronomion en la universitato de Helsinko. Li komencis sian karieron kiel asekura matematikisto. En 1918–1925 li estis dungito de la Geodezia Instituto de Finnlando kaj tie spertiĝis pri triangulado. En 1924 li akiris la postenon de profesoro pri fiziko en la universitato de Turku, kie li baldaŭ plivastigis sian sciencan kampon al profesoreco pri astronomio. En 1951 li estis nomita akademiano, la plej granda honoro, kiun sciencisto tiutempe povis havi en Finnlando.

Dum sia vivo Väisälä estis konata unuavice kiel astronomo, sed konstantan famon donis al li la metodo mezuri longon utiligante interferon de blanka lumo; uzo de lia metodo disvastiĝis al la tuta mondo. En geodezio, lian metodon sukcesis anstataŭi nur la modernaj satelito-bazaj mezurteknikoj. Eĉ tiajn li iel antaŭvidis provante distanco-mezuradon per fotado de fulmlumoj alten levitaj per balonoj, aŭ de eksplodantaj raketfajraĵoj, sed la tiutempa fota tekniko ne ebligis sufiĉan precizon.

En optiko li estis ne nur teoriulo: sub lia gvido oni tajlis rimarkindajn astronomiajn spegulojn kaj lensojn. En siaj lekciaj notoj li prezentis la principon de la tiel nomata Schmidt-teleskopo jam antaŭ Schmidt, kaj poste faris plibonigon (astronomia fotilo Schmidt-Väisälä) al ĝi. Li ankaŭ evoluigis metodojn por mezuri kaj certigi la kvaliton de optikaj iloj, precipe de la surfacoj de astronomiaj speguloj. Unu lia provo estis plurspegula teleskopo, sed ĝin ne eblis sufiĉe stabiligi per la tiama rimedaro, kaj la unua tia ekfunkciis nur en 1987 helpata de aktiva rego-tekniko.

En astronomio li elpensis novan metodon trovi asteroidojn sur astrofotoj kaj ankaŭ metodon rapide kalkuli la orbiton de la trovita planedeto. Kune kun sia esplorgrupo li trovis kaj determinis 807 asteroidojn kaj 7 kometojn. En la 1950-jaroj la universitato ekhavis novan astronomian observejon en Tuorla. Tie Väisälä komencis esplorojn pri la rotacio de la Tero, precipe pri la eta variado de la direkto de ĝia akso, kaj tiel li revenis, per astronomio, al sia antaŭa studobjekto geodezio. La mezuradon li faris per t.n. zenitaj teleskopoj, kiujn li konstruis. Tiaj teleskopoj estis la plej precizaj iloj por determini la pozicion de la norda poluso ĝis la 1980-jaroj, kiam radioastronomio anstataŭigis ilin uzante la forajn kvazarojn kiel senmovan fonon de referenco.

La plej rimarkindaj el la kometoj trovitaj de li estas probable 40P/Väisälä 1 (trovita en 1939) kaj 139P/Väisälä-Oterma (trovita kune kun lia kolegino Liisi Oterma kaj unue identigita kiel asteroido 1939 TN).

Unu kratero (diametro 8 km, en la Ŝtorma Maro) sur la Luno estas nomita omaĝe al li, same la asteroido 1573 Väisälä. La kosmoesplora centro de la Universitato de Turku portas la nomon Väisälä-Instituto por Kosma Fiziko kaj Astronomio, akronime (el la angla nomo) VISPA.

Yrjö Väisälä havis tian kleron kaj lertecon en solvado de problemoj, ke li estis ŝerce nomata, laŭ la loko de lia observatorio, la Sorĉisto de Tuorla. Ekzistas ankaŭ tiunoma libro (Tuorlan taikuri, en la finna) pri li. – Ankaŭ du fratoj de Yrjö Väisälä faris elstaran karieron kiel sciencistoj: profesoro Kalle Väisälä estis matematikisto kaj profesoro Vilho Väisälä meteologo.

 Yrjö Väisälä kaj Esperanto 
Profesoro Väisälä estis konata ankaŭ kiel esperantisto. Li estis fakdelegito de UEA pri astronomio kaj membro de la Honora Patrona Komitato de UEA. Li aktivis kiel prezidanto de Internacia Scienca Asocio Esperanta ĝis sia morto. Plurajn el la asteroidoj, kiujn li eltrovis, li nomis laŭ Esperanta temo, inter ili 1421 Esperanto (malkovrita en 1936) kaj 1462 Zamenhof (1938).
 malkovritaj asteroidoj : 128   1391 Carelia   1398 Donnera   1405 Sibelius   1406 Komppa   1407 Lindelöf   1421 Esperanto   1424 Sundmania   1446 Sillanpää   1447 Utra   1448 Lindbladia   1449 Virtanen   1450 Raimonda   1451 Granö   1453 Fennia   1454 Kalevala   1460 Haltia   1462 Zamenhof   1463 Nordenmarkia   1471 Tornio   1472 Muonio   1473 Ounas   1477 Bonsdorffia   1478 Vihuri   1479 Inkeri   1480 Aunus   1483 Hakoila   1488 Aura   1492 Oppolzer   1494 Savo   1495 Helsinki   1496 Turku   1497 Tampere   1498 Lahti   1499 Pori   1500 Jyväskylä   1503 Kuopio   1518 Rovaniemi   1519 Kajaani   1520 Imatra   1521 Seinäjoki   1523 Pieksämäki   1524 Joensuu   1525 Savonlinna   1526 Mikkeli   1527 Malmquista   1529 Oterma   1530 Rantaseppä   1532 Inari   1533 Saimaa   1534 Näsi   1535 Päijänne   1536 Pielinen   1541 Estonia   1542 Schalén   1548 Palomaa   1549 Mikko   1551 Argelander   1552 Bessel   1567 Alikoski   1631 Kopff   1646 Rosseland   1656 Suomi   1659 Punkaharju   1677 Tycho Brahe   1678 Hveen   1696 Nurmela   1699 Honkasalo   1723 Klemola   1740 Paavo Nurmi   1757 Porvoo   1883 Rimito   1928 Summa   1929 Kollaa   1947 Iso-Heikkilä   2020 Ukko   2067 Aksnes   2091 Sampo   2096 Väinö   2194 Arpola   2204 Lyyli   2243 Lönnrot   2258 Viipuri   2292 Seili   2299 Hanko   2333 Porthan   2379 Heiskanen   2397 Lappajärvi   2454 Olaus Magnus   2464 Nordenskiöld   2479 Sodankylä   2486 Metsähovi   2502 Nummela   2512 Tavastia   2535 Hämeenlinna   2638 Gadolin   2639 Planman   2678 Aavasaksa   2679 Kittisvaara   2690 Ristiina   2715 Mielikki   2716 Tuulikki   2733 Hamina   2737 Kotka   2750 Loviisa   2802 Weisell   2820 Iisalmi   2826 Ahti   2885 Palva   2898 Neuvo   2962 Otto   2972 Niilo   3037 Alku   3099 Hergenrother   3166 Klondike   3212 Agricola   3223 Forsius   3272 Tillandz   3281 Maupertuis   3522 Becker   3606 Pohjola   3897 Louhi   4181 Kivi   4266 Waltari   4512 Sinuhe   5073 Junttura   (5153) 1940 GO   (6073) 1939 UB   6572 Carson  

Bibliografio

Oman tien kulkijat, veljekset Vilho, Yrjö ja Kalle Väisälä (Sekvante propran vojon, fratoj Vilho, Yrjö kaj Kalle Väisälä), Olli Lehto; eld. Otava, 2005, 

Recenzo: Leginda verko pri fratoj VÄISÄLÄ , Jorma Ahomäki

Yrjö Väisälä - Tuorlan taikuri (la sorĉisto de Tuorla), eld. Aimo Niemi, esearo pri la vivo de Yrjö, personaj memoraĵoj de homoj kiuj konis lin, precipe en la finna, parte en la sveda. 

 Vidu ankaŭ 
 Sciencaj Studoj bazitaj sur originalaj esploroj kaj observoj
 1573 Väisälä
 2804 Yrjö
 :Kategorio:Malkovrita de Yrjö Väisälä

 Referencoj 
 ??

Kategorio:Finnaj esperantistoj
Kategorio:Finnaj astronomoj
Yrjo