-iĉ-

Vorterklaso: sufikso
Statuso: neoficiala
Uzata en PIV: Ne en PIV 2002, PIV 2005 aŭ PIV 2020
Deveno: Esperanto (ĉj), slavaj lingvoj, germana
Similaĵoj en aliaj lingvoj: germana "-(e)rich" ("Gänserich", anseriĉo), rusa "-ич" ("Игорич", Igoriĉ, vira patronomo)
Nuna signifo kaj uzado:

La neoficiala sufikso -iĉ- estas proponita por indiki, ke homo aŭ besto estas virseksa. Uzadon de ĉi tiu sufikso oni nomas iĉismo. La unua propono por -iĉ- aperis jam en la jaro 1976https://groups.google.com/d/msg/soc.culture.esperanto/6bmoxOl6XWE/HuvVQo1FESwJ kaj ĝi estas nun (en la jaro 2019) senkonkurence la plej populara propono de vira sufikso.

Laŭ subtenantoj de ĉi tiu sufikso, ĝi estu nur uzata por emfazi aŭ precizigi la sekson, kiam necesas.

Iuj volas uzi ĝin ankaŭ ĉe viraj radikoj, kies signifon ili volas ŝanĝi al sekse neŭtrala. Tia uzmaniero de -iĉ- estas laŭ la opinio de multaj kontraŭfundamenta, ĉar la signifo de bazaj vortoj (kiel "patro" ktp.) estus ŝanĝata.

En la unuaj tempoj, oni uzis -vir- kiel sufikson por doni virseksan signifon, sed tio kaŭzis konfuzojn (ekz. inter kaproviro kaj faŭno, ĉevalviro kaj centaŭro ktp) kaj ne per ties uzado kiel prefikso (Vd la paragrafon "Alternativoj").

 Ekzemploj 
 kato: virseksa aŭ inseksa kato
 katino: inseksa kato
 katiĉo: virseksa kato
 katido: virseksa aŭ inseksa ido de katoj

 Argumentoj por la sufikso 

 -iĉ- kun -in- faras la lingvon pli simetria, ĉar kongruus kun la jam-ekzistantaj afiksoj -nj- kaj -ĉj-. Analogio ankaŭ estas parto de natura evoluo de lingvoj.
 La uzo de -iĉ- anstataŭ vir- evitas la eblan miskomprenon de vortoj kiel virkuracisto: ĉu virkuracisto estas la malo de bestokuracisto, aŭ la viro de inkuracisto (kuracisto por inoj), aŭ simple la viro de kuracistino? Kaj, ĉu virinkuracisto estas neŭtrala aŭ vira kuracisto por inoj? Ĉi tiu avantaĝo de -iĉ- restas eĉ kiam oni uzas -iĉ- sen ŝanĝi la signifon de bazaj vortoj kiel "patro".
 Kun simetrio inter la vira kaj la ina afiksoj estas pli facile eviti sekse diskriminaciantan lingvouzadon.
 Ekzistas jam kun -iĉ- skribitaj verkoj, kiel ekzemple "Sur la linio" de Jorge Camacho.
[Georgo Kamaĉo (Jorge Camacho): Sur la linio. 40 p. Bero, Berkeley 1991.]
 Ebligus elegante fari vortojn kiel 'parent' en la angla; rigardu la nelaŭnorman parent=gepatro
 La uzo de -iĉ- ne nepre signifas ŝanĝon de la signifo de la radiko, simple povas esti sinonima formo por esprimi la sekson, speciale utila por pliigi la neŭtralecon kaj internaciecon de la lingvo, ĉar tiel la Esperanto estas pli adaptebla por la azianoj kaj multaj aliaj homoj, kiuj originas el patrinaj lingvoj kie la sekso estas esprimata neŭtrale
 Ekde la komenco de Esperanto, eĉ en leteroj de Zamenhof, vorto kiel “amiko”, sufiksoj -isto kaj -ulo kaj participoj estas ja neŭtralaj, sed emo de multaj tro specifi inecon per aldono de -in ŝajnigas ke tiuj ne povas esti neŭtralaj. La foja uzo de -iĉ klarigas al ili ke tiuj vortoj povas esti uzataj neŭtrale, kiel tio estas farata en Esperanto dum longa tempo.

 Kontraŭargumentoj 

 Por ĝui la plenajn avantaĝojn de -iĉ- oni devus ŝanĝi la signifon de ege kutimaj vortoj kiel "patro", tasko apenaŭ realigebla por vivanta lingvo.
 Ekzistas laŭfundamenta evoluigo-maniero solvi tiun seksismon kiun ioma elcento de esperantistoj taksas ne-ekzistanta, ekzemple ĉar laŭ ili temas simple pri lingvaj meĥanismoj enŝpari novajn radikojn, plian silabon, ktp. aŭ ĉar lingvoj laŭ ili ne enhavas ismojn, nur homoj havas.
 Se oni ne volas ŝanĝi la signifon de tre bazaj vortoj, la sistemo kun -iĉ- restas preskaŭ same malsimetria kiel la tradicia sistemo kun vir-, do ne tiel ege indus ŝanĝi ĝin.
 Estas kontraŭfundamenta pro la kaŭzo ke ŝanĝas la bazan sencon de multaj bazaj vortoj se uzata laŭ iĉismo aŭ riismo.
 Estas miskomprenebla: la sufiksoj -iĉ- povas soni simile al -iĝ- (komparu instruistiĝo kaj instruistiĉo). Iuj diras ke la sufikso -iĉ- ankaŭ estas tro simila al la sufiksoj -in-, -id- kaj -aĉ-.
 Daŭre eblos taksi Esperanton seksisma ĉar la radikoj etimologie restos viraj (patr/matr).
 La reformo estas neegaliga, iĉismo ial ne reformas la radikojn esence inajn (damo, matrono, primadono...) sed nur la virajn.
 Por diferenci ambaŭ signifojn de "vir", parolantoj ofte uzas virseksa aŭ plenkreska.

 Alternativoj 
 Uzo de vir- prefiksece (virhomoVirhomo en ReVo ,virbovoVirbovo en NPIV , virĉevaloVirĉevalo en NPIV , virkaproVirkapro en NPIV ).
 Uzo de la adjektivo vira (ekzemple: tie estis multaj esperantistoj: kaj esperantistinoj, kaj viraj esperantistoj, kaj neduumaj esperantistoj).
 Atendi la evoluon rilate la tradician aŭ la iĉan sistemon, ĉar Esperanto ne ŝanĝiĝas nur danke al klopodoj de unuopuloj.
 Konduki laŭfundamentan evoluon: parolantoj mem decidu uzi (aŭ ne) novajn neŭtralajn radikojn por forgesi aŭ arkaismigi iom post iom neneŭtralajn radikojn.

 Uzo en Esperanto-kulturo 
Sufikso -iĉ- estas uzita en kanto Riveretoj ĉe mi de la muzikgrupo La Perdita Generacio.

 Vidu ankaŭ 
 Iĉcentrismo
 Ĝiismo
 Riismo
 Hiismo
 -ĉj-
 -in-

 Referencoj 

 Eksteraj ligiloj 

 Affixes - Afiksoj  en la angla
 Riismo, -iĉ-, & gi  en la angla
 por la -ir- propono en Esperanto
 PMEG pri -iĉ-
 PMEG pri seksa signifo de O-vortoj en Esperanto
 Esperanto kaj sekso. Artikolo de Markos Kramer kiu interalie prezentas iĉismon, kontraŭargumentojn kontraŭ ĝi kaj variaĵon de iĉismo, kiu evitas tiujn kontraŭargumentojn
 Seksa egaligo en la lingvo – Laŭfundamente de Cyril Brosch. La artikolo kaj komentoj indikas ke por evoluigi oni uzu novajn radikojn (ekz-e pa' aŭ parent')

it:Proposte di riforma del genere in esperanto#Icismo